«компания капиталының құрылымын оңтайландыру»

Нормативтік сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
Анықтамалар, белгілеулер мен қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1. Кәсіпорын капиталының құрылымының теориялық негіздері
1.1 Кәсіпорын капиталының түсінігі және жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Капитал құрылымын қалыптастырушы факторлар мен басқару бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
1.3 Капитал бағасының және капитал құрылымының өзара байланысы ... .30

2. «KEGOC» AҚ.ның капитал құрылымын талдау
2.1 «KEGOC» AҚ.ның қызметіне қаржы.экономикалық сипаттама ... ... ... ... ...40
2.2 Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.3 Кәсіпорын капиталының құрылымын және оны қолдану тиімділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68

3. Кәсіпорында капиталдың оңтайлы құрылымын құру мәселелері
3.1 «KEGOC» AҚ.ның капитал құрылымын жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... 80
3.2 «KEGOC» AҚ.ның капитал құрылымын оңтайландыру ... ... ... ... ... ... 90
3.3 Капитал құрылымын оңтайландырудың шетелдік тәжірибесі ... ... ... ...100

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..110

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .113

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .116
Еліміз “Қазақстан – 2030” стратегиясында ұзақ мерзімді мақсат ретінде нарықтық экономиканың өркендеуіне негізделген экономикалық өсу, денсаулықты сақтау мен білім беру, халықтың әл-ауқаты мен жағдайын көтеру салаларын дамытуды алдына қойған. Президентіміз Н.Ә.Назарбаев 2012 жылы Қазақстан халқына арналған «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» деген Жолдауында «Қазақстан әлемдік тауарлар, еңбек ресурстары, қызметтер, капитал, осы заманғы идеялар мен технологиялар нарығының шын мәнінде ажырағысыз да серпінді бөлігіне айналуы үшін бірнеше міндеттерді шешуге тиіспіз. Осы міндеттердің бірі - экономиканың тұрлаулы дамуын жай қамтамасыз етіп, ұстап тұру емес, оның өсуін басқару. Экономиканың тұрақты дамуы бізге реформалардың әлеуметтік бағытталығын күшейтуге мүмкіндік береді» - деп атады.
Елімізде қабылданған экономикалық реформалар қаржылық және өндірістік қатынастар құрылымының түбегейлі өзгеруіне алып келді. Кәсіпорындардың дербестігі жоғарылап, олардың заң алдындағы және экономикалық жауапкершілігі артты. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы тұрақтылығының, дербестігінің маңыздылығы жоғарлады. Бұл кәсіпорынның капиталын және оларды құру көздерін тиімді пайдалануды талап етеді.
Капитал кәсіпорынды құру мен дамытудың негізгі экономикалық базасы, себебі ол кәсіпорын активтеріне инвестицияланған материалдық, материалдық емес және ақшалай қаражаттардың жалпы құнын сипаттайды. Өндіріс барысында қызмет етуі арқылы капитал кәсіпорын иелерінің, сондай-ақ басшыларының, жұмысшыларының және де мемлекеттің мүдделерін қамтамасыз етеді. Осылайша ол кәсіпорынды басқарудың негізгі объектісі, ал оны барынша ұтымды қолдану қаржы менеджментінің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.
«Капитал» ұғымы экономиканы зерттеушілердің санасына уақыт өте тереңінен сіңіп келеді. Бұл ұғымды зерттеу шаруашылық субъектінің тиімді жұмысын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Капитал өнімдер мен қызметтерді өндіру үшін қажетті ресурс. Өзінің кең мағынасында капитал дегеніміз табыс алып келетін ақша қаражаттары мен мүлік деп қорытынды жасауға болады.
1. Мадиярова Э.С., Суйеубаева С.Н.– «Қаржылық менеджмент» /Оқу құралы/ Алматы, 2009 ж.
2. Шеремет А.Д., – «Финансы предпиятий» – М.: ИНФРА-М, 2004 г.
3. Тұрғылова А.Қ., Әмірқанов Р.Ә. – «Қаржылық менеджменттің Қазақстан экономикасындағы дамуы: теориясы, практикасы және императивтері», Алматы, 2010
4. Кадерова Н.Н., – «Корпоративтік қаржы», Алматы, 2008 ж.
5. Өсербайұлы А., Тұрлыбекова А.Ж – «Корпоративтік қаржы», Алматы, 2009
6. И.А.Бланк «Основы финансового менеджмента» Киев, 2000,стр.306
7. Аленичева Е.Е.– «Қаржы менеджменті» /Оқу құралы/ Қарағанды, 2011ж.
8. Қуатова Д.Я., – «Кәсіпорын экономикасы», Алматы, 2006 ж.
9. Үмбетәлиев А., – «Кәсіпорын экономикасы және кәсіпкерлік», Алматы, 2002
10. Стоянова Е.С. //Финансовый менеджмент. -М.: Перспектива, 2004 – 193б
11. Шим Джей К., – «Финансовый менеджмент», Москва, 2006г
12. Ібрішов Н.Н., – «Корпоративтік қаржы», Қарағанды, 2004ж.
14. Жакулина Э., – Толковый экономический словарь – А.: Мұратас, 2005ж.
15. Ковалев В.В.. Финансовый анализ: методы и процедуры. –М.: финансы и статистика, 2007.-343-349б
16. Мейірбеков А.Қ., – «Кәсіпорын экономикасы», Алматы, 2003
17. Крейнина М.Н. – «Финансовое состояние предприятия. Методы
18. Селезнева В.Г., – «Финансовый анализ. Управление финансами», Москва, 2003г.
19. Бочаров В.В., – «Корпоративные финансы», Санкт-Петербург, 2002
20. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына Жолдауы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты». Астана, 2012ж. 28 ақпан // Егемен Қазақстан, 1 наурыз 2012ж
21. Ефимова О.В. –Анализ оборотных активов организации.// Бухгалтерский учет – 2000г. - №10 – б.47-53.
22. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. – Кәсіпорыннң қаржылық жағдайын талдау //Оқу құралы. –Алматы: Экономика. 2009– 230 б.
23. Савицская Г.В. –Анализ хозяйственной деятельности //Учебное пособие. Москва: Инфра – М, 2005
24. Павлова Л.Н. –//Финансовый менеджмент в предприятиях и коммерческих организациях. Управление денежным оборотом. - М.: ИНФРА-М, 2007. – 392б
25. Ковалев В.В. –Финансовый анализ. Управление капиталом. Анализ отчетности.-М.: Финансы и статистика, 2008.– б34 - 38.
26. Нестеров В.О. , Карпенко С.Н. Финансовый анализ и учет.-М.: Финансы и статистика, 2010.- 180б
27. Фащевский В.М. Об анализе оборотных средств //Бухгалтерский учет. - 2012г - N2 – б 80 - 81.
28. Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет. // Учебное пособие. Алматы: Экономика, 2000г.
29. С.Құлпыбаев, С.Ж.Ынтықбаева, В.Д.Мельников//Қаржы.-Алматы: «Экономика» баспасы ЖШС, 2011ж.
30. «KEGOC» АҚ 2009-2011 жылдардағы қаржылық есептілігі
31. Верещака В.В. Привлечение оборотных средств //Главбух.-2009.-N 21.б.19
32. Парушина Н. В. Анализ собственного и привлечённого капитала// Бухгалтерский учёт. – 2006. - № 3.- с. 72 – 78.
33. Попов Е.М. Финансы предприятий: Учебник. – Мн.: Выш. шк., 2005. – 573с.
34. Райзберг Б.А., Лозовский Л.Ш., Стародубцева Е.Б. Современный экономический словарь.-5-е изд., перераб. и доп.-М., 2006.
35. Роберт Н. Энтони. Учет: ситуации и примеры. - М.: Сирин, 2003 – 288с.
36. Снитко Л.Т., Висторобская Е.Н., Бугаева Т.Ю. Управление капиталом торговой организации: Экономический аспект М.: РДЛ, 2004г, 319с.
37. Стоянова Е.С., ред. Теория финансового менеджмента. Теория и практика М.: Перспектива, 2005г, 655с.
38. Теплова Т.В. Финансовый менеджмент: управление капиталом и инвестициями Учебник для вузов. – М.: ГУ ВШЭ, 2000г.
39. Козлова Е.П., Галинина Е.Н.// Финансовый анализ и аудит. –М.: Финансы и статистика, 2008.– 432б.
40. Литвин.И.И Как определять плановую потребность предприятия в оборотных средствах // Финансы. - 2007. - N 10. - б.10-13.
41. Рубченко М., Агеев С. и др. Искусство управлять деньгами // Эксперт. - 2011г - N6 - б 17 - 29.
42. Стоянова Е.С., Быков Е.В., Бланк А.И. //Управление оборотным капиталом//. - М.: Изд-во "Перспектива", 2010. - 128с.
43. Стоянова Е.С. //Финансовый менеджмент. -М.: Перспектива, 2004 – 193б
44. Қазақстандағы өндіріс тиімділігін арттыруда материалдық ынталандыру жүйесін дамытудың бағыттары // Қаржы-қаражат журналы. –Астана: 2011, №3-4. – 0,46 б.т.
45. Управление собственным капиталом // TOP-MANAGER [журнал для руководителей] от 31.01.2005г.
46. Управление финансами: Учебник. / А.А. Володин, Н.Ф. Самсонов. − М.: ИНФРА-М, 2004. − 503с.
47. Уткин Э.А. Финансовое управление. - М.: ЭКМОС, 2005. - 208 с.
48. Финансы. Учебник / Под ред. проф. В. В. Ковалева. М.: Проспект, 2006
49. Бригхем Ю., Гапенски Л. Финансовый менеджмент: Полный курс. Пер. с английского. 1 Т. М.: Экономическая школа, 2004г, 497с.
50. Владимирова М.П. Управление финансовыми ресурсами и оптимизация налогообложения на предприятии. М.: КноРус, 2005г, 132с
51. Баканов М.И. Экономический анализ в торговле. – М., 2004.
52. Балабанов И.Т. Основы финансового менеджмента: Учеб. Пособие. -3-
        
        Т.Рысқұлов атындағы Қазақ Экономикалық Университеті
кафедрасы
Шаймолдаева Акерке Талгатовна

6М050900, Қаржы
ДИССЕРТАЦИЯ
магистрі академиялық дәрежесін алу үшін дайындалған
Ғылыми жетекші: э.ғ.к., профессор
Ілиясов ... ... 2013 ... ... ... мен қысқартулар........................................4
Кіріспе............................................................................................5
1. Кәсіпорын капиталының құрылымының теориялық негіздері
1.1 Кәсіпорын капиталының түсінігі және жіктелуі....................................8
1.2 Капитал құрылымын қалыптастырушы факторлар мен ... ... ... ... және капитал құрылымының өзара байланысы.....30
2. AҚ-ның капитал құрылымын талдау
2.1 AҚ-ның қызметіне қаржы-экономикалық сипаттама...................40
2.2 Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... және оны ... ... талдау..........................................................................................................................68
3. Кәсіпорында капиталдың оңтайлы құрылымын құру мәселелері
3.1 ... ... ... ... ... ... капитал құрылымын оңтайландыру........................90
3.3 Капитал құрылымын оңтайландырудың шетелдік тәжірибесі...............100
Қорытынды..................................................................................110
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.........................................................113
Қосымшалар.................................................................................116
Нормативтік сілтемелер
Бұл диссертацияда ... ... ... ...
* ... ... 2007 жылғы 28-ақпанның, № 234 - III Заңы;
* ... ... 2003 ... 13 ... № 415-ІІ ... АҚ 2025 ... дейінгі кезеңге арналған ұзақ мерзімді даму стратегиясы;
* СТ KEGOC 00-101-07 Ұйым стандарты. Құжаттаманы басқару;
* СТ KEGOC 00-509-10 Ұйым ... ... ... ... Е KEGOC ... ... Даму ... мен бюджетін әзірлеу, келісу, бекіту, түзету, оларды орындау және орындалуын мониторингілеу ережесі;
* Н KEGOC ... ... ... ... ... белгілеулер мен қысқартулар
Осы диссертацияны жазуда мына қысқартулар қолданылды:
- АҚ - ... ... Grid ... Company) акционерлік қоғамы;
* ҚҚС- қосылған құн салығы;
* ТМҚ-тауарлы-материалдық қорлар;
* ТМД - Тәуелсіз Мемлекеттер Достатығы;
* ЕБҰ - ... ... ... БЭЖ - ... электр энергетикалық жүйесi;
* ҰЭТ- Ұлттық электр торабы;
* БЭК - Бүкіләлемдік энергетикалық кеңістік;
* ЕурАзЭҚ - Еуразия экономикалық қауымдастығы.
Осы диссертацияны ... мына ... ... (capital) - кəсіпкерлік қызметті жүргізу үшін ең алдымен өндіріс пен коммерциялық қызметті ұйымдастыру жəне ... ... үшін ... ... ... ... үш қызметтік түрі бар: ақшалай, өндірістік, тауарлық. Капитал бір түрден екінші түрге көшіп жəне бұрынғы қалпына қайтып келетін ... ... ... айналымы деп аталады.
Капитал құрылымы (capital structure,gearing) - ... ... ... жəне ... ... ... ара қатынасы. Капитал құрылымына қаржыландыру əдісі мен оларды бағалау бойынша ... үш ... ... ... қарапайым акциялар мен жинақталған пайда түріндегі меншік капитал, айрықша акцияларды сату есебінен тартылған ақша сомасы, ... банк ... мен ... ... түріндегі несие капиталы.
Қаржылық леверидж (financial leverage) - ұзақмерзімді пассивтердің мөлшері мен құрылымын өзгерту ... ... ... əсер ету мүмкіндігі. Ол пайыздар мен салықтар төленгенге дейінгі таза пайда мен кіріс мөлшері арасындағы өзара байланысты сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... арттырады. Бірақ сонымен қатар қарыз-активке қатысты акциялар мен облигациялар тəуекелі өсетіндіктен фирманың құнды қағаздар тəуекелі дəрежесі де өседі. ... ... ... ... ... ... ... бойынша пайданың талап етілетін нормасы да осылай болады. Тұрақты міндетті шығындармен ... ... ... ... ... жоғары болса, соғұрлым таза пайда аз бола түседі.
Капитал құны (cost of capital) - ... ... ... ресурстар мөлшерін пайдаланғаны үшін төленетін, мөлшері пайызбен есептелінетін қаражаттардың жалпы сомасы.
Капитал бағасы - негізінде капиталдың ... ... ... ... ақша ... ... ... Еліміз "Қазақстан - 2030" стратегиясында ұзақ мерзімді мақсат ретінде нарықтық экономиканың өркендеуіне негізделген экономикалық өсу, ... ... мен ... ... ... ... мен ... көтеру салаларын дамытуды алдына қойған. Президентіміз Н.Ә.Назарбаев 2012 жылы Қазақстан халқына арналған деген Жолдауында - деп ... ... ... ... ... және өндірістік қатынастар құрылымының түбегейлі өзгеруіне алып ... ... ... ... ... заң ... және экономикалық жауапкершілігі артты. Шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... ... Бұл ... капиталын және оларды құру көздерін тиімді пайдалануды талап етеді.
Капитал кәсіпорынды құру мен ... ... ... ... ... ол ... активтеріне инвестицияланған материалдық, материалдық емес және ақшалай қаражаттардың жалпы құнын сипаттайды. Өндіріс барысында қызмет етуі арқылы капитал кәсіпорын иелерінің, ... ... ... және де ... мүдделерін қамтамасыз етеді. Осылайша ол кәсіпорынды басқарудың негізгі объектісі, ал оны барынша ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
ұғымы экономиканы зерттеушілердің санасына уақыт өте тереңінен сіңіп келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ету үшін өте маңызды. Капитал өнімдер мен қызметтерді өндіру үшін қажетті ресурс. Өзінің кең мағынасында капитал дегеніміз табыс алып ... ақша ... мен ... деп ... ... ... әрбір элементі табыс алуға септігін тигізуі керек, ал жекелеген түрлері тауар өндірісінің активтері болып табылады.
Жоғарыда айтылғанның барлығы кәсіпорынның ... ... ... қажеттілігін және өзектілігін тағы да растайды. Кәсіпорынның капиталын оңтайландыру, оның ... ... ... үйлесуі мәселелеріне А. Ковалев, В. Привалов, В.И. Макарьева, И.Зелинченко, Р. Карагедов, Г.Лоусон, М.Лычагин, ... ... ... ... ... Л.Соколовский, П.Темников, В.Титов, К.Томкинск, Дж.Уэстон, Д.Фрэйзер, А. Шеремет, Е. Негашев, ... ... ... С.Хэйли, Э.Хэлферт, Л.Эми т.б. зерттеушілердің еңбектерінің нәтижелері қарастырылды.
Кәсіпорынның капитал құрылымын оңтайландырудың ... ... ... оның ... ... ... қолданылуының ерекшеліктері Ф.Блэк, Дж.Бреннап, А.Дамодаран, М.Гордон, Т.Гранди, Р.Каплан, Т.Кеплэнд, К. Дүйсембаев, А.К.Тұргұлова, С.С.Арыстанбаева, Р.Ә.Әмірханов, К.Саттарова т.б. ... ... бұл ... ... ... ... күні кәсіпорынның төлем қабілеттілігін басқару әдістемесінің негізін құрайды. Аталған ғалымдардың осы зерттелетін ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелердің нақтылығын жоққа шығармай, кәсіпорынның капитал құрылымын оңтайландырудың бірегей, үйлесімді, қарама-қайшы емес әдіснамасының зерттеме үдерісінде есепке алынады.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... теориялық және әдістемелік негіздеріне сүйене отырып, оңтайлы капитал құрылымын қалыптастыру жолдарын іздестіру болып табылады. Диccертациялық жұмыстың алға ... ... жету үшін ... ... шешу ... Кәсіпорын капиталының теориялық негіздерін қарастыру;
* Кәсіпорын капиталының құрылымын және оны қолдану тиімділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... қазіргі таңдағы мәселелері мен оларды жетілдіру жолдарын қарастыру;
* AҚ-ның капитал құрылымын оңтайландыру мәселелері
Зерттеу объектісі. ... ... ... ... ... келеді.
2012 жылдың 1-қаңтардағы мәліметтер бойынша АҚ балансында кернеуі 0,4-1150 кВ ... 310 дана ... ... ... бар. Тізбек бойынша ұзындығының көлемі 24501,90695 шақырымды құрайды, оның ішінде:
1150 кВ - 4 ... ... 1421,225 ... кВ - 42 ... ... ... ... кВ -203 данадан, ұзындығы 15966,57245 шақырым;
110 кВ - 34 данадан, ұзындығы 558,668 шақырым;
35 - 0,4 кВ - 27 данадан ұзындығы 135,356 ... ... жай ... ... санына келсек, 10 767 297 (он миллион жеті жүз алпыс жеті мың екі жүз ... жеті ) дана ... ... Жай ... ... құны - 10 000 ... артықшылығы бар акциялары АҚ-да жоқ.
Ұлттық энергетика кәсіпорнының мүліктік кешенінен АҚ Жарғылық қоры құрылған болатын. Кәсіпорынның мүлкіне ... 110 ... 1150 ... ... ... ... жеткізу желілері және де мемлекетаралық ағындарды, сондай-ақ жалпылай ... ... ... қуат ... өңірлік электр тораптарының кәсіпорындары мен ірі тұтынушылармен ... ... ... ... ... ... ... электр торабы энергия өндірушілерден электр энергиясын тікелей Ұлттық электр торабы және осы торапқа кірген көтерме сауда нарығындағы ... ... ... Біртұтас электр энергетикалық жүйенің жүйелік операторы ретінде, компания төмендегідей қызметтерді іске асырады:
* шартқа сай электр энергиясының ... ... ... ... ... ... ... қызметпен қамтамасыз етілуі және пайдалануға дайарлығына қолдау жасап отыру;
* электр энергиясын өндіру-тұтынудың әр тәулікке ... ... ... ... ... ... еліміздегі біртұтас электр энергетикасы жүйесінің жұмыс тәртібі ретін орталықтандырылған нысанында жедел-диспетчерлік басқарып ... ... ... ... энергиясын желіге техникалық диспетчерлеу арқылы босату және тұтыну бойынша жүйелік қызмет түрін көрсету;
* Қазақстандағы біртұтас электр энергетикасы жүйесін (БЭЖ) ... ... ... ... ... ... жүйелік қызметтер көрсетілуі;
* электр энергиясының өндіру-тұтынуын тең қылуды ... ... ... ... ...
* ... көрсетілген ретпен электр энергиясының теңгерім сәйкестігін қаржылай реттеу;
* Біртұтас электр энергетикасы жүйесінде энергия өндіретін ұйымдар арасында ... ... ... және қуат ... іске ... ... қуат ... бөлу;
* нақтыланған уақытта жүйелік, қосалқы қызметтер нарығының, теңгерімделуші электр энергия ... ... ... ұйымдастыруға байланысты жұмыстарды жүзеге асыру;
* қатарласа жұмыс істеудің тұрақтылығын қамтамасыз ету және де басқару бойынша іргелес мемлекеттердің энергия жүйесімен ... ...
* ... ... ... ... ... энергиясын есепке алудың автоматтандырылған жүйесін, көтерме нарығының бүкіл субъектілерінің реле қорғанышы және де апатқа қарсы автоматиканың түйіндес құрылғыларын ... ... ... басшылықты іске асыру;
* электр торабына барлық субъектілерінің электр энергиясы көтерме ... ... үшін ... шарттарды қамтамасыз ету;
* елімізде электр энергиясының көтерме нарығының қатысушыларын Қазақстан ... ... ... ... немесе ақпаратпен қамтамасыз ету;
* электр станциясының құрал - жабдықтарын, электр жеткізу желілерін, қосалқы ... ... ... ... және де ... қарсы автоматиканы, технологиялық басқару жүйесін жөндетуге шығару, сондай-ақ жұмысқа дайындығын қамтамасыз етіп отыру;
* Еліміздің біртұтас электр энергетикалық ... ... ... ... және де ... жұмыс істеу тәртібін олардың су-шаруашылық салыстырмасын есепке алып, дайындау;
* ұзақ мерзімді ... ... ... болжауын дайындауды жүзеге асыру;
* технологиялық және де өндірісітік қажеттіліктерді қамтамасыз ету, іргелес басқа да мемлекеттермен де ... ... ... ... ... ... электр энергиясының тогының шартты түрде ұлғаюын қамтамасыз ету мақсатымен электр энергиясын ... ... ... ... ... ... электр энергиясы жүйесін орталықтандырылған жедел-диспетчерлік түрде басқаруды іске асыру;
* Басқа да заңнамасымен тыйым салынбаған қызмет түрлерін көрсетеді.
АҚ қызыметінің ... ... ... ... электр энергиясын өңіраралық сатыдағы желілер арқылы жеткізуді іске асыру;
* желіге ... және де ... ... ... ... диспетчерлеуді іске асыру;
* электр энергиясын өндіру және де тұтынуды теңгеруді ұйымдастыруды іске асыру.
Бұл жоғарыда көрсетілген қызметтер табиғи монополиялар саласына ... ... ... АҚ ... ... ... ... реттеліп отырады.
АҚ-ның негізгі миссиясына қазіргі заманғы техникалық, экономикалық, экологиялық талаптармен сәйкес келетін, кәсіби қауіпсіздік және ... ... ... ... ... ... ... электр энергетикасы жүйесінің жұмыс сенімділігі мен тиімді дамуын қамтамасыз ету ... ... АҚ 2025 жылы ... ... ... ... ... өңірлік ауқымда электр энергетикасы саласы бойынша құзіретті орталыққа айналу қазіргі таңдағы пайымы.
Басты стратегиялық мақсаты қарастырылады
АҚ ... ... ... ... ... да ... ынтымақтастықты барынша дамытуда ықпалдастықты тереңдетудің тетіктеріне және де электр энергетикасын дамыту стратегиясын әзірлеуге, содан кейін Еуразиядағы электр энергиясының басқа да ... ... ... ... ... ... (ТМД) бірлесе отырып, электр энергиясы нарығын құруға аса көп көңіл бөледі. Осы бағыттағы сияқты жұмыстар ықпалдастық ... ... ... ... ... ... жасалынған жобалармен жүргізілуде.
АҚ Бүкіләлемдік энергетикалық кеңестің (БЭК), Еуразия экономикалық қауымдастығының (ЕурАзЭҚ), ТМД Электр энергетикалық кеңесінің (ТМД ЭЭК), ... ... ... (БЭК) және Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының, Беларусь Республикасының, кедендік одағын құруға байланысты жұмыс тобының, электр энергетикасы саласы бойынша ... ... ... және де ... ... ... да қауымдастықтар мен бірлестіктердің қызметіне өзара қатысуда.
АҚ құрамында келесідей , , , , , , , ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы 4225,519 шақырым болатын 220-1150 кВ ... ... ... жеткізу желілері мен сомалық қуаты 8402,6 МВА болатын кернеуі 220-1150 кВ жететін 10 қосалқы станция кіреді. Ал 1997 ... ... ... ... құрылды. Бұл филиалдың мүлкіне ұзындығы 1200,02 шақырым болатын 220-500 кВ әуелік электр жеткізу желілері және де сомалық қуаты 1945,5 МВА ... ... 220-500 кВ ... 6 ... ... кіреді. 1997 жылғы қыркүйек айында құрылған филиалының мүліктік кешеніне ... 2746,852 ... ... 35-500 кВ ... ... ... ... жеткізу желілері және сомалық қуаты 3227,35 МВА болатын кернеуі 35-500 кВ құрайтын 9 ... ... ... 1997 ... желтоқсанда құрылған филиалдың мүлкіне ұзындығы 1044,16 шақырым болатын 110 -500 кВ ... ... ... ... ... ... ... қуаты 2776,5 МВА болатын кернеуі 220-500 кВ болатын 5 қосалқы станция кіреді. 1998 жылғы шілде айында құрылған ... ... 1679,5 ... ... ... 220-330 кВ тізбектер бойынша әуелік электр жеткізу желілері мен сомалық қуаты 950 MBА құрайтын кернеуі 220 кВ болатын 5 ... ... ... 1997 ... тамыз айында құрылған филиалы мүліктік кешені ұзындығы 2417,935 шақырымды құрйтын 110-1150 кВ тізбектер ... ... ... ... ... мен ... ... 6569,9 МВА құрайтын кернеуі 220 - 1150 кВ 8 қосалқы станция кіреді. 1997 жылғы қыркүйек айында ... ... ... ... ... ... болатын 35-1150 кВ тізбектер бойынша әуелік электр жеткізу желілері және де сомалық қуаты 3520,6 МВА болатын кернеуі 110-1150 кВ құрайтын, 8 ... ... ... 1997 жылы ... ... ... ... ұзындығы 3477,99 шақырым болатын 35-500 кВ тізбектер бойынша әуелік электр жеткізу желілері және де сомалық қуаты 3720,1 МВА ... ... 220-500 кВ 10 ... ... ... ... қыркүйек айында құрылған филиалының мүлкіне ұзындығы 4201,303 шақырым болатын 220-500 кВ әуелік электр жеткізу желілері және ... ... 3380,1 МВА ... кернеуі 220-500 кВ 13 қосалқы станция кіреді.
АҚ - дағы АҚ пен АҚ ... ... ... ... ... ... ... есептеледі. Бұл 2011 жылы мекемесі АҚ-ның қызметін қамтамасыз ету ... ... ... іске ... ... ... емес ұйым ... құрылған. 2010 жылғы қараша айы бойынша АҚ басқармасы мекемесін жою туралы шешім қабылдаған болатын. Қазіргі таңда жою ... ... ... ... ... АҚ 2002 ... маусым айында заңды тұлға мәртебесі бар коммерциялық емес ұйым болып ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жөніндегі қосалқы қызметтерді орындау үшін құрылды.
АҚ-да мекемесін аттас акционерлік қоғамға ... құру 2010 ... 29 ... ... ... болатын. Қазіргі таңда акциялардың 100% АҚ-ға ... ... ... ... қызметінің негізгі түрлеріне келесілерді қарастырады:
* байланысты функционалдық ұйымдардың электр желілік ... ... ... ... тауарлы-материалдық қорларды сатумен;
* еліміздегі заңнамамен тиым салынбаған басқа да қызмет түрлері.
АҚ Солтүстік Қазақстандағы Ақтөбе облысымен байланыстыратын өңіраралық ... ... ... салу ... жобаны іске асыру мақсатымен ҚР Үкіметі шешіміне сай 2005 ... ... ... ... Бұндай құрылыстың қажеттілігі электр энергетикасы саласын дамыту айналасында батыс Қазақстанды энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ Ақтөбе облысындағы ... ... ... шешу үшін ... ... ... 20%-ы АҚ-ға, 80%-ы ЖШС-ға келеді. Атқаратын қызметінің ... ... ... ... ... барлық түрлерінің сыныптарына қосылатын қосалқы электр станцияларын мен электр жеткізу желілерін салу мен қалпына ... ... ... ... ... жеткізуге байланысты қызмет көрсету;
* жинақтау, дәнекерлеу мен электр-техникалық ... ... ... жер ... ... мен ... ... электр станцияларын салу;
* іске қосу мен баптау ... ... ... ... тиым салынбаған басқа да қызмет түрлері
АҚ-ы ... ... ... ... ... ... ... таңда АҚ-ы қызмет түрлерімен айналысуға арналған келесідей лицензияларға ие:
* 2010.23.06 № 000693 ... ... ... мен бөлу ... ... түрімен айналысуға арналған лицензиясы. Бұл лицензия 2010 жылы қайта рәсімделген болатын
* электр желілері мен ... ... ... ... ... ... айналысуға арналған 2010.21.12 № 000041-0. Бұл ... да 2010 жылы ... ... ... 2006ж.07.09 № 0001816 ГСЛ сәулет, қала құрылысы мен құрылыс ... ... ... түрлерімен айналысуға арналған лицензия.
* 2009ж.13.07 № 000495 энергиямен жабдықтау үшін электр ... ... ... байланысты қызмет түрлерін іске асыруға арналған лицензия. Лицензия лицензияланатын ... ... ... ... ... 2009 жылы ... рәсімделген болатын да, электр энергиясын қайта сату мақсатында сатып алу жөніндегі қызмет түрін іске асыруға арналған ... № 003383 ... деп ... ... ... 0,7 ... жететін жоғары қысыммен жұмыс атқаратын ... мен ... ... байланысты қызметпен айналысуға арналған 2010ж.31.12 № 0004059, байланысты ... ... ... ... ... ... диагностика жүргізу, техникалық құрылғының жөнделуін не болмаса жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіру және де элементтерін ... ... жою, ... Бұл ... 2010 жылы қайта рәсімделді, оларға қысыммен жұмыс істейтін ыдыстар, құбырларды пайдалану, ... ... мен ... ... ... ... қысыммен жұмыс істейтін ыдыстар, құбырларды жөндеумен байланысты қызмет түрлерімен айналысуға ... ... ... АҚ ... таңда 2 ірі стратегиялық маңызды жобаларды атқарды, сонымен қатар ... да ... іске ... бастады:
* жобасы (2009 жылы аяқталған болатын);
* байланысты жобасы (2010 жылы аяқталған болатын);
* байланысты ... (2011 жылы ... ... ... ( ... ... іске ... жобасы (қазіргі таңда іске асырылуда):
* Балқаш АЭТ қуатын берумен ... ... ... ... іске ... > ... (қазіргі таңда іске асырылуда);
* жобасы (қазіргі таңда іске асырылуда).
Еліміздегі Табиғи монополияларды реттеу ... ... сай 2011 ... 1 ... ... алып АҚ-ның бірталай реттелетін қызметтеріне жаңа тарифтер қолданылатын болады. Ұлттық электр торабымен электр энергиясын ... ... ... ... бағасы 0,953 теңге/кВт сағ, электр энергиясын торапқа босату және тұтынуды техникалық диспетчерлеу ... - 0,118 ... ... ... ... Сонымен қатар, электр энергиясын өндіру және тұтынуды теңгерімдеуді ұйымдастырумен байланысты қызметтерге белгіленген тариф мөлшері 0,032 теңге/кВтсағ деңгейінде өзгеріссіз ... ... ... іске асыратын қызметтеріне белгіленген тарифтердің өсуі кәсіпорынның инвестициялық ... іске ... ... ... ... ... ... қызмет етуге, сонымен қатар электр энергиясы бағасының өсуінен ҰЭТ тораптарындағы электр энергиясының технологиялық ысырабын қарымталау ... ... ... ... ... байланысты. АҚ негізгі міндеті болып БЭЖ-дің орнықты жұмыс атқарылуын қамтамасыз ету және де ... ... ... ... ... іске асыру болып табылатын еліміздің біртұтас ... ... ... ... жүйелік операторы қызыметін атқарады.
Несие рейтингтерін АҚ-ы алдыңғы қатарлы Moody's, Fitch Ratings, Standard & Poor's ... ... ... ... ... ... қаржы саясаты, Ұлттық электр торабын дамыту мен қатар жүретін құрылыс тәуекелдеріне капитал салымы бағдарламасының елеулі масштабы, ... ... ... ... мөлшерлемеге байланысты валюталық тәуекел және ысырап тәуекелінің жоғары деңгейі және де еліміздің ... ... ... ... ... ... ... оны бағалауға баяу ықпал көрсетеді.Осындай тәуекелге кейбір қарама-қайшылық кәсіпорынның борыштық міндеттемелері мен ... ... ... ... ... кепілдеме формасында көрсетілген мемлекеттік қолдау, сонымен қатар шұғыл қолдаудың мүмкіндіктері.Тағы бір жағымды фактор болып ... ... ... тұрақтылығымен, төмен деңгейімен ерекшелігі бар электр энергиясын тасымалдау секторындағы монополиялық жағдайы.
Кесте 8 - 2003-2012 жылдардағы жай-күй бойынша АҚ ... ... ... & ... ... тұрақты
Baa3/тұрақты
ВВВ/ жағымды
2012
ВВ+/ тұрақты
Baa3/ тұрақты
BBB+/ тұрақты
Ескертпе: [14]
АҚ-ның депозиттері банктерде 3 айға дейінгі бастапқы өтеу мерзімімен не болмаса топтың талап етуі ... ... ... ... ... 9 - 2009-2011 жылдар бойынша банктердегі депозиттердің мөлшері
теңге
Банк атауы
% ставкасы
2010жыл
2011 жыл
2012 жыл
АҚ
8,1%-11 %
4000000
7020081
7020081
... ... ... ... ... ... [14]
АҚ-ның басқару құрылымын қарастыратын болсақ (қосымша А), жоғарғы орган - ... ... ... ... ... ... ... бір акционерге тәуелді, сондықтан АҚ-ның жоғарғы органы Ұлттық әл-ауқат қоры>> АҚ Басқармасының ... ... ... органы мен Директорлар кеңесі компания қызметіне жалпы басшылық ... ... ... ... ... ... және компанияны дамытудың ұзақ мерзімді стратегиясын бекітеді.
Алқалық атқарушы орган АҚ басқарма төрағасы ... ... ... ... ... басқарады. АҚ директорлар кеңесі өз қызметтерін АҚ Жарғысына, сондай-ақ Директорлар кеңесі туралы ... АҚ ... ... ... ҚР Заңына және де Қоғамның өзге де ішкі құжаттарына сай жүзеге асырады.
Директорлар кеңесі стратегиялық ұзақ мерзімді мақсаттарды, дамудың басым ... ... және де ұзақ ... ... ... ... ... бағыттарын белгілейді, алға қойылған мақсаттарды іске асыру үшін қажетті ... және де ... ... ... ... ... ... Атқарушы органның немесе Басқарманың қызметін бақылауды жүзеге асырады. АҚ ... ... ... ... ... АҚ ... директоры Бектеміров Қуаныш Әбдіғалиұлы, Алматы энергетика және байланыс институтының ректоры, тәуелсіз ... ... ... ... Global Power & Water Division ... ... және ... директоры (CFO) Лука Сутера, тәуелсіз директор, АҚ Басқарма ... ... ... ... Евразиялық Экономикалық Қауымдастықтағы интеграциялық проблемаларды стратегиялық зерттеу институтының директоры Спицын Анатолий Тихонович, Басқарма Төрағасы Қажиев Бақытжан Төлеуқажиұлы.
Корпоративтік ... ... ... Директорлар кеңесі Қоғамда АҚ-ның қызметін реттейтін келесідей құжаттарды бекітеді: ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық саясат, ақпараттық саясат, дивидендтік саясат туралы ереже, іскери этика кодексі, кадр ... ... ашып ... ... ... тәуекелдерді басқару саясаты және әдістемесі, Директорлар кеңесінің, Директорлар кеңесі ... ... ... ... ... ... мүшелерінің, Ішкі қызмет аудитінің қызметін бағалау туралы ереже. Директорлар ... ең ... ... ... қолдана отырып, осындай шешімдерді қабылдауы корпоративтік басқарудағы негізгі қағидаттарды енгізуінің белгісі болып табылады. АҚ-ы ... ... мен ... ... резервін тиімді қалыптастыруға тұрақты көңіл бөледі.
АҚ мен ҚР Үкіметіне қарауға, шешім қабылдауға жіберілген. Бұл орналастырудың негізгі шектері ... соң ... IPO-ға шығу ... ... және ... етілетін болады. Компания өзін жаҺандану экономикасында, соның ішінде инвестициялық тартымдылық пен ... ... ... ... ... ретінде ұстайды.
АҚ-ы ұлттық компания бола отырып, еліміздің энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік ... ... ... ... ... маңызды ірі көлемдегі инвестициялық жобаларды іске асырады. Бұған сәйкес компания мемлекет пен ... ... ... ішінде жарғылық капиталды ұлғайту, өтімділікті қолдау, мемлекеттік кепілдікті беру, мемлекет алға қойған ... ... ... үшін ... тариф деңгейлерін белгілеу жолымен барабар қолдауды күтеді деп қорытындылауға болады.
2.2 Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау
Кәсіпорын капиталының жеткілікті болуы, оның ... ... ... аса ... ... ... Бұл ... шаруашылық субъектілерінің тәуелсіздігімен, қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелері үшін капитал иелері, жұмысшылар, коммерциялық әріптестері мен ... ... ... ... ... байланысты болып табылады. Капитал құрылымы мен динамикасын талдау, оны қолданудың тиімділігі туралы айтпайды. Сол себептен кәсіпорын капиталын кәсіпорынның қаржылық ... ... ... талдаған дұрыс болып табылады. Қаржылық жағдай жалпы қаржы ресурстарының қолда барын, орналастырылуы мен қолданылуын ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайы оның бәсекелестікке жарамды болуын, қаржы ресурстары мен капиталды ... ... ... пен ... да ... ... ... міндеттемелерін орындау деңгейінің сипаттамасы болып табылады.
АҚ-ның баланс активтерінің құрамы мен ... ... ... ... - ... барлық мүліктерінің, оның жекелеген түрлерінің абсолютті және де салыстырмалы арту не болмаса кему мөлшерін белгілеуге мүмкіндік береді. ... Б,В) ... да ... қаржы-экономикалық көрсеткіштерін талдауды баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдаудан бастаған жөн болып табылады. Қаржылық есептің маңызды элементі ... ... ... талдау барысында, бұндай активтердің нақты қолда бары, құрамы, құрылымы және олардағы өзгерістер зерттеледі. Активтердің ... ... оның жеке ... ... ... олардың рационалды таратылуын талқылауға мүмкіндік береді. Активтердің өсуі ... ... ... ... ... да ... жұмысының оң нәтижесін сипаттайды. Бірақ та кәсіпорын мүлік құнының өсу себептерін талдағанда, жоғарғы деңгейі баланстық есептің ... ... ... көрсеткіштерден ауытқуына әкеліп соқтыратын инфляция әсерін ескеру қажет.
Отандық есептік-аналитикалық ... ... ... ... ... өнім мен ... қайта бағалау жүргізілмейді. Сондықтан да құнының өсуі инфляциялық фактор әсерінен болатыны күмәнсіз. ... ... ... ... ... және оның ... ... үлкен маңызға ие. Ұзақ мерзімді және де ағымдағы активтерге қаншалықты қаражат бөлінді, олардың ара ... ... ... ... ... және ... ... нәтижелері байланысты болады. Егер кәсіпорынның құрылған өндірістік қуаты шикізат, материал жетіспеушілігімен толық пайдаланылмаса, ол кәсіпорынның қаржылық жағдайына теріс ... ... Тура ... жағдай кәсіпорындағы өндірістік қуаттарымен тез өндіріле алынбайтын шамадан тыс өндірістік қорлар құрылғанда болады. Осының нәтижесінде ... ... ... оның айналымдылығы баяулайды, ал бұл болса кәсіпорынның қаржылық жағдайының төмендеуіне алып келеді.
Қаржылық нәтижелер, рентабельдіктің жоғары деңгейі кезінде де кәсіпорын егер ... ... ... тыс ... қорларға жұмсағанда не болмаса үлкен дебиторлық борыштың пайда болуына жол берген ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын активтерін талдау барысында ең алдымен олардың құрамы мен құрылымындағы өзгерістерді зерттеп баға беру ... ... ... ... ... мен олардың таратылуына талдау жасау үшін құрылған аналитикалық кесте жұмыстың қосымшасында ... ... Д, ... ... ... ... ... көрсететін баланс валютасының 2011 жылы 2010 жылмен салыстырғанда 391119 мың теңгеге немесе 2,2 %, ал 2012 жылы 2011 ... 26656406 мың ... ... 14,7% ... ... ... кәсіпорынның әрі қарайғы дамуын көрсететіндіктен, оның жұмысының он нәтижесін сипаттайды. ... 10 - ... ... ... ... ... ... [13]
Активтерді талдағанда, олардың қалай таратылғанын, есепті жылы көбірек көңіл неге бөлінгенін, сондай-ақ ... ... ... мен оның ... ... ... және кәсіпорын мүлкінің мобильдігін анықтау қажет. Ең алдымен кәсіпорынның өндірістік потенциалының көлемін анықтау ... ... ... ... оның құнына негізгі құралдардың, өндірістік қорлардың, аяқталмаған өндірістің және өсім, бордақыдағы ... ... ... әдістемеде кәсіпорынның өндірістік потенциалын анықтайтын активтер құрамына жоғары көрсетілгендерге қосымша, аяқталмаған күрделі ... мен ... ... құны ... Осы ... ... болып жатқан даму үрдісін дәл сипаттайды. > - деп жазады А.Д. Шеремет пен Р.С Сайфулин. Көрсеткіштердің мәні ең төменгі ... аз ... ... есепті кезеңдегі қызыметінің қаржылық нәтижелері активтерді меншікті қаражат есебінен толықтыруға мүмкіндік бермейтін жағдайда, ... ... ... ... ... ұзақ ... ... қаражаттарын тартқан жөн.
Екінші әдістеме бойынша анықталған өндірістік потенциал құны ... 2010 жылы ... мың ... 2011 жылы 136771535 мың теңгені құрады, яғни 672088 мың теңгеге немесе 0,5%-ке өскен. Баланс активтерінің жалпы ... ... ... ... ... жылы 1,29 пункте кемігенімен жыл соңында 75,82%-ды құрады. Ал 2012 жылы анықталған өндірістік ... құны ... мың ... ... 2011 ... салыстырғанда 10813769 мың теңгеге немесе 7,9%-ке өскен, баланс активтерінің жалпы ... ... ... үлесі есепті жылы 4,54 пункте кемігенімен, жыл соңында 71,28%-ды құрады, бұл өндірістік мақсаттағы мүлік коэффициентінің қалыпты ... сай ... 11 - ... ... ... ... ... құнының динамикасы [13]
5-қосымша мәліметтері көрсеткендей, қаражаттарды ұзақ мерзімді және ағымдағы активтер арасына тарату 2011 жылы ... ... ... ... активтердің үлесі 2010 жылы 61,09 пункте аз болса (19,45-80,54), 2011 жылы ол ұзақ ... ... ... 63,67 пункте азайды (18,16-81,83) және 18,1% құрады. Бірақ ұзақ мерзімді активтердің өсуі ағымдағы ... ... 8,4 ... ... (-4,56-3,84) болып отыр.
Ал 6-қосымша мәліметтері көрсеткендей, қаражаттарды ұзақ мерзімді және ағымдағы ... ... ... 2012 жылы 2011 ... ... пайдасына шешілді. Ағымдағы активтердің үлесі 2011 жылы 63,64 пункте аз болса(18,1-81,8), 2012жылы ол ұзақ мерзімді активтер үлесінен 65,6 пункте ... ... және 19,7% ... Бірақ ағымдағы активтердің өсуі ұзақ мерзімді активтердің өсуінен 5, 038 пункке артық (24,747-19,709) болып отыр.
Cурет 12 - ... ... ... ... ... ... мен ұзақ ... активтердің үлесі [13]
Бұл көрсеткіштен кейін баланс валютасындағы ағымдағы активтер үлесін анықтау маңызды болып табылады: ағымдағы активтер құнының ... ... ... ... ... кәсіпорын активтерінің іске тартылу (мобильді) коэффициентінің өсуі. Ол қарызды өтеуге арналған қаражат үлесін (%)сипаттайды. Коэффициент мәні артқан сайын ... ... ... ... және ... есеп ... ... артады. Қаржы тұрғысынан алғанда, өсуі актив құрылымындағы жағымды өзгеріс - яғни мүлік әлдеқайда мобильді (іске тартылған) болады, бұл оның ... ... және оны ... ... ... көрсетеді.[28]
АҚ-ның бұл коэффициентінің деңгейі 2010 жылы 0,19 (34328132/176467366), 2011 жылы 0,18 (32761629/180368485), ал 2012 жылы 0,19 ... ... ... ... таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі көрсеткіш - мобильді және иммобильді қаражаттар қатынасының коэффициенті. Бұл ағымдағы активтер құнын ұзақ мерзімді активтер ... бөлу ... ... Бұл ... ... және ... ... кәсіпорынның салалық ерекшеліктеріне байланысты. Өндірістік кәсіпорындарда берілген көрсеткіштің деңгейі 0,5 төмен болмауы тиіс. АҚ-ның 2010 жылы бұл көрсеткіш деңгейі 0,24 ... ал жыл ... 0,22 ... : ... ... ... ... мобильді қаражаттардың өсу қарқыны иммобильді қаражаттардың өсу қарқынынан артуының нәтижесінде өсіп отыр. 2011 жылы 2010 ... ... яғни ... ... 0,9 ... (32761629/34328132), ал екіншілері 1,03 есеге (147606856:142139234) ғана өскен. 2011 жылы 0,22 (32761629 : 147606856), ал 2012 жылы 0,23( 40869277 : ... ... Бұл ... деңгейі де мобильді қаражаттардың өсу қарқыны иммобильді ... өсу ... ... нәтижесінде өсіп отыр. Есепті жылы біріншілер, яғни ... ... 1,24 ... ... : ... ал ... 1,19 есеге (176699251:147606856) ғана өскен.
Кәсіпорын төменгі қаржылық тұрақтылыққа, кәсіпорын міндеттемелері кепілдендірілген ... ... ... өтелгенде қол жеткізеді және келесі шарттың орындалуы ... ... ... ... ағымдағы және ұзақ мерзімді активтер қатынасының коэффициенті, қарыз капиталы мен меншікті капитал қатынасының коэффициентінен артық ... ... Одан әрі ... ... жай-күйінде қандай сапалық өзгерістер болғанын зерттейік. Бұл кәсіпорынның материалды-техникалық базасын құрайтын, негізгі қорлары ... ... оның ... ... маңызды элементінің жағдайын зерттеу қажет. АҚ-ның мүліктерінің жалпы құнындағы негізгі құралдардың нақты ... ... үлес ... өзгеруі, кәсіпорынның кәсіпкерлік қызыметінің көлемін анықтаудағы басты бағыт . Кәсіпорын мүліктерінің жалпы жиынындағы негізгі құралдардың ... ... ... мөлшері баланс активтерінің барлық сомасының 50 пайызынан кем болмауы тиіс.[29]
АҚ-ы бойынша баланс валютасындағы негізгі құралдардың қалдық құнының ... 2010 жылы 76,2 % - ды, ал 2011 жылы ... ... ... 2012 жылы ... яғни бұл көрсеткіштер теориялық мәніне сәйкес келеді. Негізгі қорлардың белсенді бөлігінің өсуі ... ... ... жоспарларына үлкен көмегін тигізуі мүмкін. Негізгі қорлардың белсенді бөлігі кәсіпорынның қуаттылығымен қоса техникамен ... ... бұл өз ... қор ... ... ... береді. Негізгі қорлардың өсуі құндық көрсеткіште:
* негізгі қорлар объектілерінің іске жаңадан қосудан
* бұрын пайдалануда болған негізгі қорларды сатып алудан
* ... және жеке ... ... ... ... ... түсуінен
* жалдан
* қайта бағалаудың есебінен жүреді.
Сурет 13 - 2010-2011 жылдардағы баланс валютасындағы негізгі құралдардың үлесі ... ... ... ... активті бөлігінің үлес салмағы 2011 жылы 4,6% қарағанда, 5,8% құрады. Негізгі ... ... ... ... 1,2 ... ... ... өсу қарқынының барлық негізгі құралдардың өсу қарқынынан айтарлықтай ... ... ... нәтижесінде болып отыр. Барлық негізгі құралдар құны 1% өскен кезде, оның активті бөлігінің құны 27,1% өскен. Ал 2012 жылы ... ... ... ... үлес ... 5,8% ... 6,6% ...
Негізгі құралдарының активті бөлігінің үлесінің 0,8 пунктке артуы, олардың өсу қарқынының барлық негізгі құралдардың өсу қарқынынан ... ... ... ... ... болып отыр. Барлық негізгі құралдар құны 7,9% өскен кезде, оның активті бөлігінің құны 21,6% өскен.
Бұл әрине ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылуы тиіс. Негізгі құралдардың жалпы құнындағы оның активті бөлігінің (жұмыс машиналарының құны, өндірістік жабдықтар мен ... ... ... ... ... өте маңызды және де бұл кәсіпорынның материалды-техникалық базасының дамуындағы жағымды ... ... ... Оның үлес ... өсуі қор ... ... ...
Әрі қарай келесі 11-аналитикалық кестені құрастыра отырып, 2010-2011 жалдардағы ағымдағы активтердің құрамы мен құрылымын талдау қажет.[30]
Кесте 11 - ... ... ... ағымдағы активтерінің құрамы мен құрылымы
Көрсеткіштер
2010 жыл
2011 жыл
Ауытқулар
сомасы, мың тг.
үлес салмағы, %
сомасы, мың тг.
үлес салмағы, %
Өсуі(+), ... ... ... ... ... ... ... берешектер
887539
2,58
1776393
5,42
888854
100,14
Ағымдағы салық активтері
951770
2,77
654278
1,99
-297492
-31,25
Жеке табыс салығы бойынша алдын ала төлемдер
348374
1,01
1155230
3,52
806856
231,60
Берілген аванстар және ... ... ... басқа да активтер
2874475
8,37
127962
0,39
-2746513
-95,54
Басқа да қаржылық активтер
1790858
5,21
19834986
60,54
18044128
1007,57
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар
2641530
7,69
2408391
7,351
-233139
-8,82
Ақша қаражаттары және олардың ... ... ... ... активтерінің құрамы мен құрылымы 2010-2011 жыл аралығы ... ... ... ... кәсіпорын активтерінің жағымды динамикасын көрсетеді. Оларды жеке ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ең мобильді активтер - яғни ақша қаражаттары бір ... 1838293 мың ... ... ... төмендеген. Ағымдағы активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасымен анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік ... ... ... 25,4 ... ... және 16,4 % құрайды. Бұл коэффициент, ағымдағы міндеттемелерді ... ... ... жалпы сомасындағы төлеуге дайын қаражаттардың үлесін көрсетеді. Ең мобильді қаражаттардың кемуі және айналым қаражаттарының мобильдік ... ... ... ... ... төмендеуіне әкеледі. Нарық жағдайында айналым қаражаттарының төмен мобильділігі де әрдайым теріс бағаланбайды. Есеп айырысу шотында ... ... ... ... бар болуы не болмаса олардың болмауы әлі де болса төлем қабілетсіздігін көрсетпейді. ... ... ... қаражаттары есепті жылы 4,87% кеміді және ол жыл аяғында 1428749 мың теңгені құрады. Олардың ... 0,1 ... ... оның ... ... активтердің 4,36 % құрайды. Есепті жылы дебиторлық борыш әжептәуір өскен. Егер оның ... жыл ... - 887539 мың ... ... жыл ... ол 1776393 мың ... ... 100,14% өскен, ағымдағы активтер құрамындағы оның үлесі 2,84 пунктке артты.
Кесте 12 - ... ... ... ағымдағы активтерінің құрамы мен құрылымы
Көрсеткіштер
2011 жыл
2012 жыл
Ауытқулар
сомасы, мың тг.
%
сомасы, мың тг.
%
Өсуі(+), кемуі (-),
%
Қысқа мерзімді активтердің барлығы:
32761629
100
40869277
100
8107648
24,7
ТМҚ
1428749
4,3
1441768
3,5
13019
0,9
Қысқа мерзімді ... ... ... ... ... салығы б/ша алдын ала төлемдер
1155230
3,5
1006803
2,4
-148427
-12,84
Берілген аванстар және дебиторлық борыш бойынша басқа да активтер
127962
0,4
1072319
2,6
944357
737,9
Басқа да қаржылық активтер
19834986
60,5
17942595
43,9
-1892391
-9,5
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар
2408391
7,3
4459658
10,9
2051267
85,17
Ақша қаражаттары
5375640
16,4
9543637
23,3
4167997
77,53
Ескертпе: ... ... ... ... жалпы алғанда жағымды динамикасын көрсетеді. Оларды жеке элементтер тұрғысынан зерттеу келесідей қорытындыларды жасауға ... ... Ең ... ... - яғни ақша қаражаттары бір жылда 4167997 мың ... ... ... артқан. Ағымдағы активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасы арқылы анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік ... ... ... 77,53 ... ... және 23,3 % құрайды. Бұл коэффициент, ағымёдағы міндеттемелерді өтеуге бағытталатын қаражаттардың жалпы сомасындағы төлеуге дайын қаражаттардың үлесін көрсетеді. Ең мобильді ... ... ... және айналым қаражаттарының мобильдік коэффициентінің жылдам артуы кәсіпорынның төлем қабілетінің жоғарылағанын сипаттайды. Алайда, нарық жағдайында айналым қаражаттарының төмен ... де ... ... ... да ... жөн. Есеп ... ... қаражаттар қалдығының аздаған сомасының бар болуы немесе олардың болмауы әлі де болса төлем қабілетсіздігін көрсетпейді.Кәсіпорынның материалдық айналым қаражаттары есепті жылы 0,9% өсті және ол жыл ... 1441768 мың ... ... Олардың үлесі 0,8 пункте азайды, оның көлемі ағымдағы активтердің 3,5 % құрайды.Есепті жылы дебиторлық ... та ... ... Егер оның ... жыл басында - 1776393 мың теңгені құраса, жыл аяғында ол - 4357098 мың ... ... 145% ... ... ... ... оның үлесі 5,2 пунктке артты.[31] Қиын өтетін тауарлы-материалдық қорлардың, үлкен дебиторлық борыштың, әсіресе оның күдікті бөлігінің бар болуы ... ... ... ... әкеледі де, кәсіпорынның қаржылық жағдайына әсерін тигізеді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... басшылығына оның құрылымындағы өзгерістердің себептерін талдап, дебиторлық борышты талдаудың нәтижесіне айрықша назар аудару қажет. ... ... ... ... борыштың болу себептерінің өзі емес, оның мөлшері, қозғалысы және нысаны әсер ... ... ... ... ... ... борыш секілді кәсіпорынның қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесіндегі ... ... ... процесс болып табылады. Дебиторлық борыш есеп айырысулар тәртібінің бүзылуы нәтижесінде ғана пайда ... қай ... ... ... жағдайын төмендете бермейді. Сондықтан оны толық сомасында меншікті қаражаттардың айналымынан шығуы деп есептеуге болмайды, және ол кәсіпорындардың төлем ... әсер ... ... ... ... таза ... 2011 жылы 2010 жылмен салыстырғанда 1282024 мың теңгеге немесе 28,4 %-ға өсіп, 5795605 мың ... ... ... көре аламыз. Ал 2012 жылды 2011 жылмен салыстырғанда 2026473 мың теңгеге немесе 34,96%-ға артып, 2026473 мың теңгеге тең болған.
Кесте 13 - АҚ -ның ... мен ... ... ... ... ... ... түскен табыс
32683052
44408045
54793163
11724993
35,8
10385118
23,38
2
Көрсетілген қызметтің өзіндік құны
24646552
31447356
39581302
6800804
27,5
8133946
25,86
3
Жалпы табыс
8036500
12960689
15221861
4924189
61,27
2261172
17,44
13-кестенің жалғасы
4
Жалпы және ... ... ... ... қызметтен табыс (шығын)
3187441
7904568
8320420
4717127
147,
415852
5,26
7
Нег. емес қыз-н табыс
7533842
1310665
2379914
-6223177
-82,6
1069249
85,58
8
Салыққа дейінгі әдеттегі қызмет бойынша табыс
4346401
9215233
10700334
4868832
112
1485101
16,11
9
Корп-к ... ... ... ... салынудан кейінгі табыс
4459042
5796022
7822345
1336980
29,9
2026323
34,96
11
Төтенше жағдайдан түскен табыс (шығын)
54539
417
167
-54122
-99,2
-250
-59,95
12
Таза табыс
4459042
5796022
7822345
1336980
29,9
2026323
34,96
Ескертпе: [13]
2011 жылдағы таза табысының артуына қызмет көрсетуден түскен ... 11724993 мың ... өсуі ... ... ... 2012 жылдың таза табысының 2026473 мың теңгеге ... ... ... ... табыстың 6,56 есеге өсуінен болды. Жалпы қызмет көрсетуден түскен табыс үш жылдағы өсуін байқаймыз, ... ... ... мен корпоративтік табыс салығы бойынша шығындардың кемуін айтып кеткен жөн. Қорыта келгенде жалпы қызмет ... ... ... пен ... ... ... осындай динамиксы кәсіпорын қызметінің оң жақтарын сипаттайды. Нарықтық қатынастар кезінде өндірістің пайдалылық (шығындылық) деңгейін сипаттайтын рентабельділік ... ролі ... ... ... ... ... мен ... қызметі тиімділігінің салыстырмалы сипаттамасы болып табылады. Олар кәсіпорынның салыстырмалы табыстылығын сипаттайды. Рентабелділік көрсеткіштері бұл ... ... мен ... ... ... ортасының маңызды сипаттамалары. Осы себептен олар салыстырмалы талдау мен кәсіпрынның қаржылық жағдайын бағалаудың ... ... ... ... ... ... кезінде рентабельділік көрсеткіштері баға қалыптастырудың және инвестициялық саясаттың құралы ... ... ... ... ... өнім бірлігіне қанша пайда келетінін көрсетеді. Бұл көрсеткіштің өсуі ... ... ... ... өнім ... ... ... тұрақты баға кезіндегі өндірістік шығындардың төмендеуінен болады. Өнімнің рентабельділік көрсеткіштері келесі көрсеткіштерден тұрады:
* Жалпы рентабельділік-бұл көрсеткіш баланстық пайданың өткізуден түскен ... ... ... есептелінеді.
* Таза пайда бойынша сатудың рентабельділігі-бұл көрсеткіш таза табыс пен өткізуден түскен табысқа қатынасы ... ... ... өнім ... ... 14-ші ... есептелінген.
Кесте 14 - АҚ-ғы өнімінің рентабельділік ... ... ... ... жыл
Ауытқу 2011ж/2010ж
Ауытқу 2012ж/2011ж
Абсолют
%
Абсолют
%
1
Қызмет көрсетуден түскен табыс
32683052
44408045
54793163
11724993
35,87
10385118
23,38
2
Көрсетілген қызметтің өзіндік құны
24646552
31447356
39581302
6800804
27,59
8133946
25,86
3
Таза табыс
4459042
5796022
7822345
1336980
29,98
2026323
34,96
Есептік ... ... ... ... ... ... [13]
3-ші кестеге негізделе отырып келесідей нәтижелерге келуге болады. Жалпы рентабельділік көрсеткіші 2010 жылы 0,136-ға тең ... 2011 жылы - 4,4% ... Бұл ... 2011 ... ... ... ... әрбір теңгесі орта есеппен 1 тиын баланстық пайда әкелген. 2012 жылы 2011 ... ... бұл ... 2,2 % артқан.Таза табыс бойынша сатудың рентабельділік көрсеткіші 2010 жылы 2,2% -ға ... 2011 жылы 0,184 ... ... Ал 2012 жылы болса 0,013 тиынға немесе 7,06 %-ға жоғарылап 0,197 ... ... ... Бұл ... ... ... теңгесіне 0,197 тиын таза пайда әкелетінін көрсетеді. Жалпы 2010-2012 жылдар аралығында өнім ... өсу ... ... ... ... қабілеттілігі баланс жасау мерзімімен анықталады. Кәсіпорын жабдықтаушыларына, банктік қарыздар және ... да есеп ... ... ... жоқ ... төлем қабілетті деп саналады.
АҚ-ның арналған ... ... ... бір ... оның ... құралдарының сомасын осы мерзімдегі жедел (бірінші кезектегі) міндеттемелерімен салыстыру ... ... ... ... ... ... қабілеті өте тар түсінік, себебі оны болашақта қолдану мүмкін емес.
Кәсіпорынның перспективті төлем қабілетін ... үшін ... ... ... ... қолданылады. Динамикалық көрсеткіштердің бірі өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден түскен табыстың орташа ағымдағы міндеттемелерге ... ... ... ... үшін ... ... ... есеп шоты бойынша дебет айналымын, ал бөлімінде - осы ... ... ... орташа қалдықтарын алуға болады. Бұл есепте алымы баланс жасау мерзіміндегі емес белгілі бір кезең үшін ақша қаражатының ағымын көрсетеді.[33]
Осы қабілеттілікті ... үшін ақша ... ... мен оның капиталға айналдыру коэффициенттері талданады. Ақша қаражатының жеткіліктілік коэффициенті (Каж) кәсіпорынның ... ... ... ... өсуі немесе девидендтерді төлеуді жабу үшін табыс табу ... ... ... ... ... бойынша жүргізіледі:
Каж = Өнім өткізуден түскен табыс / (Күрделі шығындар+Дивиденд төлеу+Айналым қаражатының өсуі) ... тең ақша ... ... коэффициенті кәсіпорынның сыртқы қаржыландыруға жүгінбей қызмет істей алатынын көрсетеді.
Егер бұл ... 1-ден ... ... онда ... өз ... нәтижесі есебінен дивиденд төлеуге және өндірістің қазіргі деңгейін қолдауға қабілетті емес. Каж кәсіпорынның ... ... ... әсерін, сонымен қатар талдауды тереңдету бағыттарын көрсететінін ескеру керек.
АҚ-ның ақша қаражаттарының ... ... 2010 жылы 0,5, 2011 жылы 0,8, 2012 жылы 0,6 ... ... ... ... ... коэффициенті (Ккс) кәсіпорын активіндегі инвестиция деңгейін анықтауда қолданылады және келесі формула бойынша есептеледі:
Ккс = ... ... ... ... / ... құны ... негізгі құралдар+инвестициялар+басқа активтер+меншікті айналым капиталы) (23) ... ... ... ... деңгейі 8-10% шегінде жеткілікті болып саналады. АҚ-да бұл көрсеткіш жоғарғы деңгейді көрсетті. 2010 жылы 18%, 2011 жылы 25%, 2012 жылы ... ... Яғни ... ... арлығындағы бұл көрсеткіштің өсу динамикасы байқалады.
Кәсіпорынның перспективті төлем қабілеттілігін анықтау үшін кәсіпорын активіндегі ақша ... ... ... ... және ... ... өтімділіктің статистикалық көрсеткіштері кеңінен пайдаланылады.
Үш көрсеткіш жиі қолданылады:
+ ... ... ... ... өтеу ... ... жалпы өтеу (жабу) коэффициенті.
Абсолютті өтімділік коэффициенті (жеделдік коэффициенті) ақша ... мен тез ... ... ... мерзімді және қысқа мерзімді міндеттемелерге қатынасы ретінде есептеледі.Ол баланс жасалған мерзімінде немесе жақын ... ... ... ... ... өтелетінін көрсетеді. Осы көрсеткіштің дұрыс шектелуі келесі түрде болады: К а.ө.>= ... ... бұл ... мәні 2010 жылы 0,5, 2011 жылы 0,4, 2012 жылы 0,5 тең ... яғни оптималды мәнге сәйкес келеді. 2011 жылы төмен мән көрсеткенімен, оптималды мәнге ... ... Бұл - ... ... ... бөлігі жедел өтелуі керек екендігін көрсететін төлем қабілеттілігінің қатаң белгісі. АҚ бұл мән ... ... тең, ... ... ... ... ... мәнін көрсетеді.
Сурет 14 - 2010-2012 жылдардағы абсолютті өтімділік коэффициентінің динамикасы [13]
Тез өтеу коэффициентін есептеу үшін ақша қаражатының ... ... ... алымына дебиторлық борыш және басқа да активтер қосылады. Ол кәсіпорынның дебиторлармен өз ... есеп ... ... болжамданған төлемдік мүмкіндігін көрсетеді, яғни ағымдағы міндеттемелердің қандай бөлігі тек ақша қаражаты есебінен емес, сонымен қатар өткізілген өнімдер, орындалған ... ... ... қызметтер үшін түсімдер есебінен өтелетінін сипаттайды. Айналым қаражатының өтімді бөлігінің (яғни тауарлы-материалдық қорларды ... ... ... ... ашып көрсететін бір көрсеткіштің есебі айналым құралдарының жеке категорияларының өтімділігі бірдей ... ... ... ... өтеу ... ... төменгі шегін бағалау бойынша өрнектеледі: К ар.ө.>=1 АҚ-да бұл ... мәні 2010 жылы 2, 2011 жылы 2, 2012 жылы 1,7-ге тең ... яғни ... ... ... келеді. Тез өтімділік коэффициенті кәсіпорынның күтілетін төлем қабілеттілігін дебиторлық ... бір ... ... ұзақтығына тең кезеңге сипаттайды. Абсолютті өтімділік коэффициенті бойынша АҚ-ы дебиторлық ... бір ... ... ... ... болып табылады. АҚ-да 2012 жылдағы динамикасының төмендегеніне қарамастан тез өтімділік коэффициенті оптималды мәнге сәйкес келеді, кәсіпорынның төлем қабілеттілігін ... 15 - ... ... тез ... коэффициентінің динамикасы [13]
Ағымдағы өтімділік коэффициенті барлық ағымдағы ... ... және ... ... міндеттемелердің көлеміне қатынасын көрсетеді. Ол ағымдағы активтер мен міндеттемелердің қандай есесін өтейтінін белгілеуге мүмкіндік береді және дебиторлармен өз ... есеп ... және ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге материалды айналым құралдарының басқа элементтері ... ... ... сату ... ... ... ... мүмкіндіктерін көрсетеді.Ағындық өтімділік кэффициентінің оптималды мәні >=2 cәйкес анықталған ... бұл ... мәні 2010 жылы 2,6, 2011 жылы 2,5, 2012 жылы 2,2-ге тең ... яғни ... ... ... келеді.
Сурет 16 - 2010-2012 жылдардығы ағымдағы өтімділік коэффициентінің динамикасы [13]
Баланс ликвидтілігін анықтау үшін ... пен ... ... ... ... ... ... Баланс абсолютті өтімді болып табылады, егер келесі қатынастар орындалса:
А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; А4 ... ... ... ... қаржылық жағдайын есептесулерді өз уақытында жүргізу мүмкіндіктері тұрғысынан жеткілікті толық ашып көрсетеді. ... ... егер ... сол ... үш ... ... тобы кәсіпорынның сәйкес міндеттемелер тобын жапса немесе оған тең долса, баланс өтімді болады, кері ... ... ... емес.
Егер бір жүйенің бір немесе бірнеше теңсіздігінің қолайлы варианттағыға қарама - ... мәні ... онда ... ... ... ... азды - көпті айырмашылығы болады. Бұл кезде активтердің бір тобы бойынша қаражат жетіспеушілігі ... ... топ ... ... орны ... ... өтем тек құндық мөлшері бойынша жүзеге асырылады, өйткені нақты төлем жағдайында аз ... ... ... ... ... орнын баса алмайды.
АҚ-ның балансының активтерін өтімділік дәрежесі бойынша және пассивтерін төлем мерзімділігін дәрежесі ... ... ... 15 - ... ... ... өтімділік дәрежесі бойынша және пассивтерін төлем мерзімділігінің дәрежесі бойынша ... ... ... ...
(+);(-)
2010 жыл
2011 жыл
2010 жыл
2011 жыл
2010 ж
2011 ж
Аса өтімді ... ... ... өткіз-н активтер
3762014
1904355
Қысқа мерзімді мінд-лер
1262445
1553562
2499569
350793
Баяу активтер
138962795
139616355
Ұзақ мерзімді мінд-лер
55983816
54083451
82978979
85532904
Қиын өткіз-н активтер
23887094
31063744
Тұрақты міндет-лер
107617407
113413012
-83730313
-82349268
Барлығы
176467366
180368485
Барлығы
170943165
173617951
-
-
Ескертпе: [13]
Кесте 16 - ... ... ... ... ... бойынша және пассивтерін төлем мерзімділігінің дәрежесі бойынша топтастыру
Актив
Сомасы,
мың тенге
Пассив
Сомасы,
мың тенге
Төлемдік
(+); (-)
2011 ... ... ... ж
2011 ж
2012 ж
Аса өтімді активтер
7784031
14003295
Аса жылдам мінд-лер
4567926
10405764
3216105
3597531
Тез өткіз-тін активтер
1904355
5429417
Қысқа мерзімді мінд-лер
1553562
1667925
350793
3761492
Баяу активтер
139616355
147585304
Ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... 2010-2012жылдардағы балансының активтері мен пассивтерінің қорытындыларын салыстыру келесі ... ... ... жылы : А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; ... жылы: А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; А4 ... ... А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; А4 ... ... жылдардағы теңсіздігі кәсіпорынның балансының өтімділігін көрсетеді.Жалпы өтімділік көрсеткіші мына формуламен есептеледі:
(24) ... - ... ... ... - салмақтық көрсеткіштер;
А1, П1 - актив пен пассив бойынша сәйкес ... ... АҚ үшін бұл шама 2010 жылы 2,2, 2011 жылы 2,3, 2012 жылы 1,7 тең ... ... төлем қабілеттілігі туралы қорытындыны өтімділіктің жалпы көрсетікіші арқылы ... ... ... ... ... ... ... ситуацияның өзгеруін бағалауды жүргізеді.
2010 жылғы өтімділіктің жалпы коэффициентінің ... ... ... ... ... оң әсер ... ... есебінен өтімділік коэффициенті 0,5 оптималды мәнге тең болды. 2011 жылы өтімділіктің жалпы коэффициентінің өсуіне ... ... ... ... әсер ... соның есебінен өтімділік коэффициенті 0,1-ге өсті. Осы көрсеткіштің өзгеруіне ... ... ... де оң әсер ... 2012 жылы ... жалпы коэффициентінің өсуіне ағымдағы активтердің абсолютті азаюы ... әсер ... ... ... ... коэффициенті 0,6 пунктке кеміді.
Сурет 17 - 2010-2012 жылдардағы жалпы өтімділік коэффициентінің динамикасы ... ... және ... ... ... баптары бойынша жасалған талдауларға қарап, АҚ-н төлем қабілетті, қаржылық тұрақты кәсіпорын деп бағалауға болады.
Нарық ... ... ... жағдайының негізі болып, оның ақша қаражаттарын еркін оңтайландырып, оларды тиімді пайдалана отырып, үздіксіз өндіріс және өнімді сату ... ... ... ... ... табылады.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын, оның қаржылық тұрақтылығы және төлем қабілеттілігін талдаудың әдістемесін қолдана отырып, қорытындыласақ, АҚ-н ... ... ... ... болащақта даму перспективасы бар деп бағалауға болады.
2.3 Кәсіпорын капиталының құрылымын және оны ... ... ... ... жағдайында кәсіпорын капиталының жеткілікті болуын және оның құрылымын талдау аса маңызды ... ... Бұл ... субъектілерінің дербестігімен және өздерінің қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелері үшін капитал иелері, жұмысшылар, коммерциялық әріптестері және контрагенттері алдында толық жауапкершілік тартатындығымен ... ... ... және ... талдау оны қолданудың тиімділігі туралы баға бере алмайды. Сол себепті ... ... ... қаржылық жағдайыммен байланыстыра отырып талдаған дұрыс. Кәсіпорынның капиталының құрылымы екі тұрғыдан қарастырылады: капиталдың орналасу тұрғысынан (активтер) және оның ... ... ... (меншікті капитал және міндеттемелер).
Кәсіпорын капиталының құрылымын талдау барысында активтер олардың өтімділік деңгейіне қарай топтастырылады, ал меншікті ... мен ... ... ... ... ... қарай топастырылады. Аталған көрсеткіштерді динамикалық тұрғыдан талдау (көлденең, немесе деңгейлес, талдау) кәсіпорын капиталының өсуін немес кемуін және өсу ... ... ... ... ... ... ... динамикасы кәсіпорынның өндірістік қуаты туралы ақпараттар береді.
Кәсіпорын капиталын құрылымдық талдау (тікелей, немесе сатылас, талдау) да ... ... Бұл ... ... ... ... ... мәліметтерді түйіндеуге мүмкіндіктер береді.
Талдаудың келесі кезеңі - ... ... ... ... талдау. (Қосымша-З)
Кәсіпорын мүлкінің құрылуы оның қаржылық тұрақтылығын анықтайтын меншікті және қарыз капиталы есесінен жүргізіледі. Нарық жағдайында ... ... және оның ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Меншікті қаржылық қорлар жеткіліксіз болған жағдайда ғана сырттан капитал тартылады. Бұл жағдайда сыртқы ... ... ... ... ... ... бар. Бірақ онсыз әрине мүмкін емес. Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің ... ... ... алу керек. Олардың минималды бөлігі меншікті айналым капитал есебінен өндірістік жоспарды қамтамасыз ету үшін құрылады. Жеке кезеңдерде ... ... ... ... деген қосымша қажеттілік банктің қысқа мерзімді несиелері мен коммерциялық несие арқылы, яғни тартылған қаражаттар арқылы ... құру ... ... ... ... және жұмылдырылған (қарыз) капиталының нақты мөлшері белгіленеді, есепті кезеңдегі олардың өзгерістерін тудыратын себептер ... ... ... ... ... Мұнда ең басты назар меншікті капиталға аударылады, себебі меншік қаражаттарының көздері қаржылық тұрақтылық қорлары болып ... ... ... ... ғана ... қоймай, сонымен бірге капиталдың жалпы сомасындағы оның салмағын да анықтау маңызды. Бұл көрсеткіш арнайы әдебиеттерде әр ... ... ... ... ... ... ... бірақ оның мәні бір ғана - бұл коэффициентке қарап кәсіпорын сырттан ... ... ... тәуелсіз екендігін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай алатынын көруге болады, өзінің жеке құралдарын оңтайландыру мүмкіндігі анықталады.
Тәуелсіздік коэффициенті (Ктс) ... ... ... ... ... қатынасымен анықталады. Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін оптималды мәні 0,5-0,6. Батыс экономистері ... ... ... ... деңгейде болғаны дұрыс деп санайды. Себебі бұл қаржы көздерінің тұрақты құрылымын сақтауға мүмкіндік береді. Инвесторлар, несие берушілер дәл ... ... ... себебі ол кәсіпорынға өздерінің міндеттемелерінің кепілдігін жоғарылатады. Неғұрлым кәсіпорынның қаражаты көп ... ... ... жұмыс қамтамасыз етіліп, нарық жағдайында алға шығуға көмектеседі. Сондықтан кәсіпкерлер әртүрлі резервтерді құру ... және ... ... бөлінбеген табысты тікелей қосу арқылы өзіндік капиталды көбейтуге тырысады. 17-суретке сәйкес
Cурет 17 - ... ... ... ... ... ... ... қатынасы [13]
Қаржылық талдаудан кітаптардың бірқатар авторлары инвесторлар мен несие берушілерді қамтамасыз ететін, меншікті капиталдың оның жалпы сомасына ... ең аз мәні 0,6 ... ... деп ... А. Д. Шеремет, А.М. Ковалев, В.П Привалов, О.В.Ефимова және тағы басқалар бұл көрсеткіштің 0,5 деңгейдегі мәні кәсіпорынның барлық ... өз ... ... ... ете алатын ең төменгі көрсеткіш бола алады деп санайды. АҚШ және ... ... ... ... ... ... деңгейі болып, 0,5-0,6 тең болатын меншікті капиталдың баланс валютасына қатынасы саналады. Бұл жағдайда несие берушілердің тәуекелдігі төмен болады: өз ... ... ... ... сатып (қарызға алынған қаражаттар, екінші жартысы кейбір себептермен құнсызданған ... да), ... ... ... міндеттемелерін жабуына болады.
Жабдықтаушылдар мен сатып алушылар арасындағы келісім-шарттық міндеттемелер қатаң сақталатын және фирманың атағына үлкен мән берілетін нарықтық экономикасы ... ... ... ... ... жоғары талаптар қоймайды.(Жапонияда оны 0,2-ге дейін төмендетуге болады).
Жоғарыда ... ... ... 0,5-0,6 деңгейінде шектеуді орындау, қарызға берушілер үшін ғана ... ... ... де ... ... ... ... көздерін орналастырудың тиімділігін белгілеуге мүмкіндік беретін, құрылымына зерттеу жүргізіп баға беру ... ... ... ол ... ішкі және сыртқы пайдаланушылармен жүзеге асырылады. Ақпараттты сыртқы пайдаланушылар, мысалы, банктер, несие берушілер меншіктік капиталдың авансталынған ... ... ... ... ... келісім-шарттарға отырған кездегі қаржылық тәуекелдік жағынан баға береді. ... ... ... ... тәуекелділік өседі. Кәсіпорын капиталының құрылымын зерттеу оларға ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Қысқа мерзімдік несиелердің төмендеуі және меншіктік капиталдың өсуі ... ... ... ... ... бірыңғай мұндай қорытынды жасауға болмайды, себебі бұл қаражаттардың үлесі басқа факторлардың несие үшін және дивидентке пайыздық мөлшерлемелер әсерінен болуы мүмкін. Егер ... үшін ... ... ... ... ... болса, онда тартылған қаражатты өсірген дұрыс, ал егер керісінше ... онда ... ... ... ... Әрине, авансталған капиталдың құрылымы жоғарыда қарастырылған жағдайларға тәуелді болады.
АҚ-да оның шамасы 2009-2010 жылдары 0,6, 2011 жылы 0,5 тең ... ... 2011 жылы 0,6 - дан 0,5 - ке ... Кәсіпорынның 2009-2010 жылындағы активтерінің қалыптасу көзі 3901119 мың ... ... ... ... ... тұр. Бұл ... тәуелсіздік коэффициенті 0,60-тан-0,62-ге дейін немесе 0,01 пунктке жоғарылаған. Бұл ... ... ... ... отыр. Ал 2010-2011 жылдары активтердің қалыптасу көзі 37200043 мың ... ... 20%-ға ... ... ... ... жылы ... коэффициентінің -0,07 пунктке төмендеп, 0,62-ден-0,55-ке тең болған. Алайда бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының нашарлауын білдірмейді, яғни оптималды ... ... ... ... ... ... капиталдың үлес салмағынан да көруге болады, бұл ... ... ... кері болып табылады. Оны тәуелділік коэффициенті деп атауға болады. Бұл коэффициент авансталған капиталдың ... ... ... үлесін сипаттайды. Тәуелділік коэффициентінің оптималды мәні 0,4-0,5. Оның мөлшері неғұрлым жоғары ... ... ... ... қаржыландыру көздеріне тәуелділігі жоғары. 18-суретке сәйкес
Cурет 18 - 2010-2012 жылдардағы ... ... ... ... ... үлес салмағы [13]
АҚ-да оның деңгейі 2009-2010 жылдары - 0,4, 2011 жылы - 0,5 құрады. ... ... АҚ ... ... ... тұрақтылықты сипаттайтын келесі көрсеткіш қаржыландыру коэффициенті. Қаржыландыру коэффициенті ... және ... ... ... ... ... активтерінің қай бөлігі меншікті құралдар есебінен, қай ... ... ... ... ... Осы ... деңгейі өскен сайын банктер және инвесторлар үшін қаржыландыру сенімді болады. Оптималды мәні К қ 1. Қаржыландыру коэффициенті 1 - ден кем ... ... ... ... ... және ... алуды қиындатады.
Бұл көрсеткішке ұсынылып жатқан мәнді сөзбе-сөз түсінуден сақ болу ... . ... ... ... ... ... айтарлықтай үлес салмағы (мысалы, машина жасау өнеркәсібінің кәсіпорындары) қаражаттар айналымы ұзақ капиталды көп қажет ететін кәсіпорындар үшін қарыз қаражаттарының ... 40-50% ... ... ... ... өте ... болуы мүмкін. 19-суретке сәйкес
Cурет 19 - 2010-2012 жылдардағы АҚ-ның меншікті және тартылған капиталдың үлес салмағы [13]
... бұл ... мәні 2009 жылы 1,6, 2010 ... 2011 жылы 1,2 тең ... АҚ-да бұл көрсеткіш мәні 1-ден жоғары, бұл ... ... ... ... ... қаражаттармен қаржыландырылмайтындығын көрсетеді, яғни кәсіпорынның несие алуы қиынға түспейді
Батыс елдерінің ... ... ... (Ққ) кері ... - ... және ... қаражаттарының арақатынасы коэффициенті (Ққ/м) кеңінен қолданылады. Бұл коэффициент кәсіпорын активтеріне салынған меншікті қаражаттың әрбір теңгесіне қанша қарыз қаражатын ... ... ... ... бұл ... ... 2009 жылы 0,6, 2010 жылы 0,5, 2011 жылы 0,7 ... яғни ... ... әрбір теңгесіне 2009 жылы 6 тиын, 2010жылы 5 ... ... 7 тиын ... ... кәсіпорын қарыз қаражаттарын пайдалануға көп күш жұмсаған, бірақ өзінің қаржылық тұрақтылығын жоғалтпаған. ... ... бұл ... қалыпты деңгейі 1-ден аспауы керек. Егер ол 1-ден асып кетсе, кәсіпорынның қаржылық тәуелсіздігі мен тұрақтылығы қауіпті нүктеге жетеді, бірақ ... әр ... бір ... бола ... ... және ... ... қатынасының коэффициенті мәні кәсіпорынның салалық ерекшеліктеріне, шаруашылық қызметінің сипатына және айналым қаражаттарының айналым жылдамдығына байланысты. Материалдық айналым ... ... ... ... және ... ... одан да ... айналымдылығы кезінде коэффициенттің қауіпті мәні 1-ден де асып кетуі мүмкін, ол сонда да кәсіпорынның қаржылық дербестігіне ешқандай әсерін тигізбейді. ... ең ... ... ... ... үшін бұл ... ағымдағы және ұзақ мерзімді активтердің қатынас коэффициентінің мәнімен шектелуі қажет. Біздің жағдайымызда бұл шарт орындалды. ... ... ... ... ең бір ... көрсеткіштердің бірі инвестициялық жабу коэффициенті болып табылады. Ол меншікті және ұзақ ... ... ... ... ... капиталдағы үлесін сипаттайды. Бұл тәуелсіздік коэффициентімен салыстырғанда анағұрлым жұмсақ көрсеткіш. Батыс тәжірибесінде бұл коэффициенттің қалыпты мәні 0,9-ға тең болуы керек, ал оның ... ... ... Бұл ... мәні ... ... ... 0,9 тең болды. Яғни, оптималды мәнге тең.[35]
АҚ-ның капитал құрылымын сипаттай отырып, бөлек топтар мен көздердің құрылымының өзгерісіндегі әр ... ... ... жеке ... де ... керек. Мұндай коэффициенттерге бірінші кезектерде қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту коэффициенті жатады. Ол ұзақ ... ... ... капитал мен ұзақ мерзімді міндеттемелердің сомасына қатынасымен анықталады. ... бұл ... мәні 2009 ... 2010 ... 2011 ... тең ... Бұл коэффициент қаржылық есеп берудің активтерін қаржыландыру үшін меншікті капиталмен қатар тартылған ұзақ ... ... мен ... ... ... кәсіпорын өндірісті жаңарту мен кеңейту үшін қарыз қаражаттарын қаншалықты интенсивті пайдаланып жатқанына баға ... ... ... ... ... үшін ... коэффициенті қолдану ұсынылады. Ол Батыс фирмаларында кеңінен қолданылады және меншікті капиталдың негізгі құралдарға қатынасы ретінде есептеледі. КИ оптималды мәні ... ... ... ... ... ... 2009 ... 2010 жылы-0,8, 2011 жылы-0,8 тең болды.
Cурет 20 - 2010-2012 жылдардағы ... ... ... ... ... ... [13]
Бұл мәліметтерден меншікті капитал тек қана негізгі қүралдарға ғана емес, сонымен қатар кәсіпорынның басқа да ... ... ... ... ... ... ... да жұмсалатындығын білуге болады.
Активтерді құрудың ең дұрыс жолы болып, ... ... ... негізгі капиталды (айналымнан тыс активтер) және айналым ... бір ... ... ... жол ... ... барлық қарыз қаражаттары алынып қойып жатса да өмір сүре беретін болады. Кәсіпорынның капиталын пайдалану туралы тағы бір ... ой - ... ... тек қана ... ... ... алуға жұмсап, ал айналым каражаттары (ағымдағы активтер) келесі жолмен қалыптасу керек: (1/4)- ұзақ мерзімді ... ... ал ... ... ... есебінен. Кәсіпкер, егер өзінің капиталы аз, ал басқаныкі көп болатын ... ... ... ... болады. Нарықтық қарым-қатынас осы принцип бойынша құрылған. Аз ғана капиталың бола тұра, көп табыс ... ... ... және ... ... қатынасын әр түрлі тұрғыдан сипаттайтын коэффициенттермен қалыптасқан жағдай, меншікті және қатыстырылған капиталдың (міндеттемелердің) құрылымын және оның есеп беру ... ... ... ... ... ... ... Біздің отандық тәжірибеде кәсіпорынның меншікті капиталының құралу көздері болып мыналар саналған: жарғылық капитал, резервті қор, арнайы бағыттағы қорлар, мақсатты қаржыландыру мен ... ... ... ... ... I бөлімінде көрсетілген бөлінбеген табыс, сонымен қатар құрылтайшылармен есеп ... ... ... ... ... шығындары мен төлемдер резервтері, күмәнді қарыздар бойынша резервтер, 1997 жылы құрылған баланс пассивінің II бөлімінде көрсетілген алдағы кезең ... БЕС-2 ... 1998 ... балансында меншікті капиталға жарғылық капитал, қосымша төленбеген капитал, қосымша төленген капитал, резервті капитал және бөлінбеген табыс кіреді.
Меншікті капиталды зерттегенде өзіндік ... ... ... өзгерістерге ерекше назар аударылады, яғна меншікті капиталдың қандай бөлігінде иммобильділік сипаттағы құндылықтарға бекітілмегендігін және осы қаражаттарды неғұрлым азды-көпті еркін жұмсауға ... ... ... ... ... ... ... қаражаттар сомасын табу үшін меншікті капитал сомасынан айналымнан тыс активтер сомасын шегеру керек.[14]
АҚ-да 2009 жылы -34521827 мың теңге, 2010 жылы ... мың ... 2011 жылы ... мың ... ... яғни 2010 жыл ішінде 327983 мың теңгеге өскен, 2011 жылы 21539720 мың теңгеге азайған.
Тәжірибеде күрделі қаржы салымдарды ... және ... ... ... алу үшін, меншікті капиталға теңестіріліп қосылатын, ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар пайдаланылады. Қаржыландырудың осы ... көзі ... ... көрсеткіштің мөлшері анықталады. Бұл көрсеткіш абсолютті болып табылады да, оның динамикалық өсуі - жағымды, ал азаюы -- ... ... ... ... Яғни АҚ үшін бұл ... ... ... бұл көрсеткіштің мөлшері меншікті айналым қаражаттарының мөлшеріне тең, себебі ұзақ мерзімді несиелерді кәсіпорын тартқан жоқ.
Талдау кезінде меншікті айналым капиталының ... ... ... ... оның жалпы меншікті капиталдағы үлес салмағын да табу ... Бұл ... ... ... ... әлде ... нақты сипаттамасы болып саналады. Арнайы әдебиеттерде оны іс жүзінде жұмсау (маневрлік) коэффициенті деп аталады.
Ол кәсіпорынның меншікті қаражаттарының қандай ... осы ... ... ... болатын, мобильді нысанда екендігін көрсетеді және келесі формуламен анықталады:
(25)
Мұндағы: ... ... ... ... ... АҚ-да 2009 жылы 0,3, 2010 0,2, 2011 жылы 0,3 құрады. Бұл ... А.Д. ... Р.С ... Е.В ... ... анықтайды. Ұзақ мерзімді қарыз қаражаттары негізгі құралдарды алуға және капитал салымдарына ... ... ... В.В ... ... және Г.П ... бұл ... меншікті капиталға ұзақ мерзімді міндеттемелерді қосып есептейді. В.Ф Палий бұны десе де біз оған ... ... ... бұл ... ... жөнінде емес меншікті айналым капиталы жайында болып отыр. Жұмсау коэффициентінің төмен мәні кәсіпорыннның меншікті қаражатының көп ... ... ... ... ... ... ал олар тез айналатын қаражаттар емес, яғни ақшаға тез айнала алмайды.[36]
Қаржылық көзқараспен айтсақ оның өсуі және ... ... ... ... ... оңды деп ... Бұл ... меншікті қаражаттар мобильді, олардың көп бөлігі негізгі құралдарға да, айналымнан тыс ... де ... ... ... ... Сондықтан жұмсау коэффициенттерінің өсуі кәсіпорын мүлкінің нақты құрылымындағы мүмкін болатын шектерінде ғана тиімді. Егер коэффициент негізгі құралдардың құнының азаюынан ... ... ... ... ... ... тез ... байланысты көбейсе, онда коэффициенттің жоғарылауы шынымен кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының атрқанын дәлелдейді. Оптимальды мөлшері ... ... ... >=0,5 деп ... мүмкін. Іс жүзінде көрсеткіштің тұрақты қалыптасқан мәндері жоқ. Бұл көрсеткіштің ұсынылып отырған деңгейі кәсіпорынның менеджері мен оның меншік иелері өз ... ... және ... ... ... тепе-теңдік принципін сақтау керек екендігін көрсетеді. Бұл баланс өтімділігін қамтамасыз етеді.
Жұмсау коэффициентінің мәні кәсіпорынның қызыметінің ... ... Оның ... ... ... ... ... өндірістерге қарағанда қор сиымдылығы жоғары өндірістерде төмен болуы керек. (Себебі қор сиымдылығы жоғары өндірістерге меншікті қаражатының ... ... ... ... ... жабудың көзі болып табылады.)
Кәсіпорынның тауарлы-материалдық қорлары мен ... ... ... мен ... ... ... көрсеткіштері қаржылық тұрақтылықты талдау үшін басты рөл атқаратынына сәйкес, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының басты көрсеткіштерінің бірі болып қорларды қалыптастырудың өз көздерімен ... ... ... ... ол ... айналым қаражаттарының тауарлы-материалдық қорлар мен шығындардың құнына қатынасымен анықталады. Бұл ... ... ... мен ... жабу ... деп атайды.Ол келесі формуламен есептеледі:
(26)
Мұндағы:
-тауарлы-материалды қорлардың қамтамасыз ету ... ... ... ... АҚ-да бұл мән 2009 жылы - 22,8, 2010 жылы - 22,9, 2011 жылы - 22,8 ... В.В ... Э.А. ... және Г.П Герасименко оны меншікті айналым және ұзақ мерзімді қарыз қаражаттарының сомасын кәсіпорынның қорлары мен ... ... ... ... ... ... қаражаттарын жабу коэффициенті қандай дәрежеде тауарлы материалды қорлар мен шығындар, меншікті қаражаттармен жабылғанын және қарыз қаражаттарын тартуды қажет етпейтінін көрсетеді.
,- деп ... А.Д ... және ... ... ... [15]
>=0,6-0,8
Қорлар мен шығындардың меншікті айналым қаражаттарымен қамтамасыз етілудің қалыпты коэффициенті, ... ... ... ... ... мен ... қалғандарын қысқа мерзімді қарыздармен жабу назарға алынып анықталады.Бірақ бұл кезде қорлар мен шығындардың көлемі, олардың айналу жылдамдығы жоғарылаған кезде ... ... ... болу ... Егер олардың мөлшері негізгі қажеттіліктен асып кетсе, онда меншікті айналым қаражаттары материалдық қорлардың бір ... ғана жаба ... яғни ... 1 ... ... бірақ бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсы екенін ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілу көрсеткішінің деңгейін ең бірінші материалдық қорлардың ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын тек қана қаражат көздерінің құрамымен емес, сонымен бірге қаржылық есеп берудің ... ... ... де ... ... ... қаражаттардың құрылымын бағалаумен қатар кәсіпорынның қарыз қаражаттырының да құрылымы қарастырылады.
Қатыстырылған капиталға талдау жүргізу үшін қарыз қаражаттарының әрбір баптарының есеп ... ... ... қорытындылармен сәйкестендіру қажет, олардың базистік көрсеткіштерден ауытқуларын анықтап, қатысты өлшемдердің өзгерістерін көрсету керек. АҚ да ... жылы ұзақ ... ғана ... ... ... несиелер де қатыстырылмаған. Басқа сөзбен айтқанда, қатыстырылған капитал кредиторлық борыштан тұрады, яғни ағымдағы міндеттемелер кредиторлық борышқа тең, ал оның көлемі 2009 ... мың ... 2010 жылы 12872022 мың ... 2011 жылы 18481405 мың ... болған, немесе 2010 жылы 5879 теңгеге, 2011 жылы 5609383 теңгеге өскен. Оның құрамында қысқа мерзімді қарыздық ... тез өсіп ... Егер 2009 жылы 5910857 мың ... 2010 жылы 4105707 мың ... 2011 жылы 10220047 ... ... борышты салыстырып талдайық.
Дебиторлық және кредиторлық борыштың қатынасы негізінен 2:1 болуы керек. Егер кредиторлық борыш дебиторлық борышпен ... ... ... онда ... жағдайды жағымсыз деп айтуға болады, себебі, бұл меншікті қаражаттардың ... ... ... айналуын баяулатады. Егер кәсіпорынның коммерциялық несиесі дамыған ... онда ... ... ... жоғарылауы мүмкін. Дебиторлық және кредиторлық қарыздардың арақатынас коэффициенті (КД/К) бойынша АҚ да кредиторлық борыш дебиторлық борыштан 2009 жылы 0,7, 2010 жылы 1,7, 2011 жылы 3,03 есе көп ... Яғни жыл ... ... ... ... борышпен төмен деңгейде қамтамасыз етілетінін көрсетеді. Кредиторлық борыштың өсіп кетуі қаржылық жағдайды нашарлатпайды, ... ... бұл ... зерттеліп жатқан уақытта қатыстырылған қаражат көздері ретінде пайдаланып жатыр деп айтуға болар еді. Бірақ тауар, жұмыс және ... үшін ғана ... ... пен ... ақы ... есеп ... да ... кредиторлық борыштың болуы,кәсіпорынның жұмысы мен жалпы оның қаржылық жағдайын тиімсіз жағдайын сипаттайды.
Акционерлік компания құқығында жұмыс істеуші кәсіпорын үшін салынған ... ... ... ... яғни ... ... ... пайдаланудың негізгі көрсеткіші болып, кәсіпорынның таза табысының оның меншікті капиталына пайыздық қатынасы есептеледі. Бұл көрсеткіш меншікті капиталдың табыстылық коэффициенті ... ... деп ... Меншікті капиталдың табыстылық коэффициенті бұл өнімді өткізуден түскен табыстың меншікті капиталдың айналымдылық көрсеткішіне көбейтіндісінің нәтижесі. Жак ... ... ... ... ... ... коэффициенті сату көлемінің табыстылығын барлық активтердің айналымдылығына, меншік иелерінің табысының жалпы табыстағы салыстырмалы үлесіне және қаржылық құрылым көрсеткіштеріне ... тең. Бұл ... ... ... формуласымен үйлеседі. Ол жеке компанияның қаржылық есебін талдау барысында қолданылатын, табыс көрсеткішін акцияларға қарапайым ... ... ... ... ... ... ... дербес көрсеткіш болып табылады. Бұл формуланы қолдана отырып талдау ... ... ... ... ... ... капиталдың табыстылық деңгейіне ең жоғарғы дәрежеде ықпал еткенін айта алады: Өткізілген өнімнің әрбір теңгесінен көбірек таза ... алу, ... ... ... ... ... кәсіпорынның жиынтық капиталының құрылымдық өзгерісі. АҚ-ы үшін меншікті капиталдың табыстылығы 2009 жылы-0,040, 2010 жылы-0,081, 2011 жылы-0,08 құрады. Өнімнің табыстылығы неғұрлым ... ... ... қор қайтарымдылығы мен негізгі құралдардың айналым жылдамдығы неғұрлым жоғары болса, өнімнің 1 ... ... ... мен экономикалық элементтері бойынша (еңбек құралдары, еңбек материалдары) үлестік шығындары неғұрлым төмен болса), өндірістік құралдардың ... ... де ... ... болады. Жекелеген факторлардың өндірістік қорлардың табыстылық деңгейіне тигізетін ықпалының сандық бағасы тізбектеп ауыстыру әдісі бойынша анықталады.
Кесте 18 - ... ... ... ... ... әсер ... ... жыл
2011жыл
2012 жыл
1.
Таза табыс, мың тг.
4459042
5796022
7822345
Өткізуден алынған табыс ... және ... мың ... ... ... орташа құны, мың тг.
F
1501929
1428749
1441768
18-кестенің жалғасы
4.
Материалды айналым қаражаттарының орташа жылдық қалдықтары мың ... 543 ... ... ... ... ... қор сиымдылық коэффициенті
0,3455569
0,1550421
0,1347405
7.
Айналым қаражаттарын бекіту коэффициенті;
1,6597486
0,5833428
0,8919009
8.
Өткізілген өнімнің 1теңгесіне шаққандағы табыс-өткізілген өнімнің табыстылық коэффициенті
1,0259159
0,628961
0,7310375
9.
Өндірістік қорлардың табыстылық деңгейіx100%
51,16008
85,180639
71,206706
Ескертпе[]
Өндірістік ... ... ... 2010 жылы - 3,1%, 2011 жылы -4,1%, 2012 жылы - 5,02 % ... яғни ... өскенін байқаймыз. Өндірістік қорлардың табыстылық деңгейінің (рентабельділігі) өзгеруіне ықпал етуші факторлардың әсері келесі есептеулер бойынша тізбектеп ауыстыру әдісімен анықталады: 18-кестеге ... ... ... 1 ... ... таза ... төмендеуі осы көрсеткіштің 2011 жылы - 20,1 пунктке кемісе, (31- 51,1) мұнда, 31= 0,62: ... 2012 жылы - 13,8 ... ... ... (99 - 85,1) ... 99 = 0,731: ... Қор ... көбеюі, яғни негізгі өндірістік қорлардың қор қайтарымдылығының азаюы артуы табыстылық деңгейінің 2011 жылы -3,3 пунктке артса, (34, 6 - 31,3) ... 34,6 = 0,62: ... 2012 жылы - 2,8 ... ... ... (101,8 - 99) ... 99 = 0,731: (0,13+0,58)x100;
3) Материалдық айналым қаражаттарын бекіту коэффициентінің азаюы, яғни олардың айналымдылығының жылдамдауы өндірістік ... ... ... 2011 жылы - 50,5 ... өсуі ... ... 2012 жылы - 27,8 ... (72,2-99), кері әсер етті. Осылайша факторлар бойынша өндірістік қорлардың табыстылық деңгейінің жалпы өсімі 2011 жылы - 32,8 (-20,1+3,3+50,5) ... ... 2012 жылы - 44,4 ... ... ... бұл ... жылмен салыстырғанда бұл көрсеткіш деңгейінің жалпы өзгерісіне сәйкес келмейді.
Капитал құрылымын және динамикасын талдау оны ... ... ... баға бере ... Сол ... ... капиталын кәсіпорынның қаржылық жағдайыммен байланыстыра отырып талдау жүргіздік.
Бұл бөлімді қорытындылай келе АҚ-ның капиталының құрылымында, меншікті капитал айтарлықтай ... ... ... ... ... бұл ... ... құрылымын көрсетеді.
3. Кәсіпорында капиталдың оңтайлы құрылымын құру мәселелері
3.1 ... ... ... жетілдіру жолдары
Қазіргі таңда қаржылық менеджменттің классикалық әдістері бейімделіп, отандық кәсіпорындардың капитал құрылымын басқару жүйесі ... ... ... орай кәсіпорындардың қарастыратын басты мәселесі, меншікті капиталды қалыптастыру, қарыз капитал тарту мен міндеттемелерді өтеу болып ... ... ... ... ... және ... қаражаттар тартудан қалыптасады. Бірақ меншікті қаражаттармен салыстырғанда, кәсіпорындарға қарыз қаражаттар тарту ... ... ... несиелер бойынша пайыздарды өтеу қарыз қаражаттар тартудағы негізгі мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық банктің қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің екі еселенген пайызынан асатын пайыздық төлемдер өзіндік құнның есебінен ... ... ... ... ... ... жабылатын болған.
Осылайша, салықтық ауыртпалық елімізде қарыз капиталды қолдану барысында жоғары болатын. Бұл жағдай ... ... ... кері ... ... Ал ... кодексін қолданысқа енгізгеннен кейін салық салу жүйесі біршама икемді жағдайға жетті, бірақ мәселені түпкілікті шеше алмады. Кәсіпорындардың несиелік пайыздарының басым ... таза ... ... ... ... ... ... нәтижесінде әлемдік қаржы қауымдастығы жасаған және реттеу жүйесін жетілдіру мен осындай дағдарыстарға жол бермеу мақсатында осыдан әрі ... ... ... ... ... ... ... реттеудегі проциклдықты мүмкіндігінше аз мәнге жеткізу болып табылады. Енді осыған сәйкес, қаржы секторын ... ... ... негізгі бағыттарының бірі контрциклдық реттеу мен қадағалау қағидаттарына, соның ... ... ... өсуі ... ... қалыптастыру, меншік капиталды, резервтерді және өтімділікті ұлғайту мен құлдырау кезеңінде жинақталған ... ... ... одан әрі өту ... ... ... жеткіліктілігіне байланысты қойылатын талаптарды экономикадағы ахуалдың ... және ... өсу ... ... ... ... ... алдағы уақытта болжанады. Меншікті капиталдың жеткіліктілігін бағалау әдіс-тәсілі сандық қана ... ... ... ... ... бұл ... ұйымдарының капитал құрылымының сапасын мейлінше жақсартуды болжайды. Және де жоғары тәуекелді операциялардың динамикалық ... ... ... ... және провизиялар мен резервтерді қалыптастыруға қойылатын талаптарды арттырудан көрініс табады. Қажет болған жағдайда шоғырландыру лимиттерінің белгіленуі, сонымен ... ... ... ... операцияларды жүргізуге тікелей тыйым салулар енгізілуі мүмкін. [39]
Меншікті капитал төмендегідей жағымды ... ... ... ... яғни осы ... ... ... байланысты шешімдер басқа да шаруашылық субьектілердің келісімінсіз ұйымның меншік иелері мен басқарушыларының арасында қабылданады.
* Қызмет түрінің бәрінде пайданы ... яғни оны ... ... ... ... ... ... төлеудің қажетілігі жоқ.
* Кәсіпорынның ұзақ мерзімде дамуында қаржылық тұрақтылықты, оның төлем қабілеттілігін қазмтамасыз ету мен сәйкесінше ... болу ... ... ... ... ... ... бар:
* Тарту көлемінің шектеулілігі, яғни рынок коньюктурасының жағымды кезінде кәсіпорынның операциялық-инвестициялық жағдайларды кеңейту мүмкіндігінің болмауы.
* Капиталды қалыптастырудың ... да ... ... ... ... ... ... Заемдық қаржылық ресурстарды қызықтыру арқылы меншікті капиталдың рентабельділігінің өсім коэффициентінің қолданылмай қалған ... тек ... ... капиталын қолданатын кәсіпорын ең жоғары қаржылық тұрақтылықты болады, бірақ өзінің даму темпін шектейді және салынған капиталдан түскен пайданың ... ... ... алмайды. Ал бөлек жағдайларда кейбір кәсіпорындарға меншікті құралдар алу мақсатталған. Меншікті ... ... ... яғни ... ... құралдар нәтижесі пайыздық ставкалардан жоғары болуы мүмкін.
АҚ-да қаржылық нәтижелерді болжамдау жұмыстары жүргізілмейді. Болжамдау табыстарды ... ... ... ... ... өйткені кәсіпорын пайда табудың жолдарын алдын ала анықтауы керек. Сондықтан АҚ-да болжамдық жұмыстарды жетілдіретін ... ... ... ... ... ... ... меншікті капитал құрылымының барынша рационалды жүйесін қалыптастыруға болады.
Меншікті капиталдың ерекшелігі кәсіпорындар мен ұйымдардың ... көзі ... ... ... бәсекелестік экономикада кәсіпорындардың өндірістік қызметін ұлғайтуға толық мүмкіндік беретін негізгі құрал ... ... ... ... ұйым ... барлық кезеңіне арналып бекітіледі, сондай-ақ негізгі және айналым қаржысының құралу көздері болып табылады. Меншікті капиталға жарғылық капитал, резервтік ... және ... ... ... ... ... экономикалық категория ретінде қызметі бар.
Меншікті капиталды көбейту - бөлінбеген табысты жинақтау немесе консервациялау, резервтік қорларға бөлінбеген табыстың белгіленген мөлшерін ... ... ... ... ... өзін-өзі қаржыландыру деңгейіне талдауды ашық көрсеткен, яғни сыртқы тұтынушы керекті шешімдерді қабылдауы үшін. Сатудың рентабельділігін бағаны көтеру не болмаса шығындарды ... ... ... ... ... та ... тәсілдер уақытша және қазіргі кезеңде айтарлықтай сенімді емес. Жалпы қаржылық тұрақтылықты нығайту ... ... ... ... ... неғұрлым тиімді жолы, ол өндірісті үлкейту және де ... ... ... ... ... АҚ-да қызмет ерекшеліктеріне байланысты оның қысқа мерзімді активтердің ... ... ... дебиторлық борыш және ақша қаражаттарынан тұрады. Ерекшеліктеріне, айналу жылдамдығына, пайда болу заңдылықтарына байланысты қысқа мерзімді активтердің бұл элементтерін жоспарлау, болжамдау және ... ... ... ... ... активтерді басқару барысында өзге де әдістер қолданылады. АҚ-ы бұл ... ... ... ... қаржыландыру және есеп айырысу әдістерін қолдану арқылы арттыра алады.
Кредиттік тәуекелді бағалау ... ... және ... ... ... ... шеңберінде, сондай-ақ контрциклдық тәсілді енгізу болжанады, бұл ... ... ... өсу ... ... шығынға резервтерді қалыптастыруға қойылатын талаптар арттырылады, құлдырау кезеңінде - төмендейді. Сонымен қатар стресс жағдайлары мен күйзелістер ... ... ... ... ... Қаржы ұйымдарының міндеттемелерінен күтілетін шығынды экономикалық құлдырау басталғанға дейін тану олардың қаржылық жай-күйіне қысымды төмендете отырып және ... ... ... ... ... ... ету ... кірістің жақсы болуы сақталып отырған кезеңге дейін буферлер құруға өз үлесін қосады.
Қазақстанда шағын несиелер беретін ұйымдардың дамуы ... ... ... ... ... ... Бүкіләлемдік банк мәліметтері бойынша, кәсіпорындарға шағын несиелер берумен айналысатын ұйымдар екі миллионнан ... ... ... ... ал олардың несиелерінің жалпы сомасы екі млрд. АҚШ долларын құрайды екен. Шағын несиелерінің жалпы экономикадағы несиелердегі үлесі дамыған ... 20% ... ... ... банктік не бюджеттік несиелерді есептемегендегі қаражат көздерінің құрылымында шағын несиелердің үлесі небәрі 13,4% ғана құрап отыр. [40]
Нарықтық экономикадағы ... ... ... ... қысқа мерзімді қаржыландырудың негізгі мәселелерін зерттеу нәтижесінде шаруашылық субъектілері үшін қаржы ресурстарын қалыптастырудың әр алуан түрлеріне көңіл бөлдік. Осылардың ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... еліміздегі кәсіпорындар үшін ең қолайлысы шағын несиелер, вексельдік және факторингтік операциялар болып ... ... осы ... өзінің қаржылық-шаруашылық қызметін жүзеге асыруда қалыптасқан капитал құрылымын талдау нәтижелері бірталай мәселелердің бар екендігін көрсетеді. Атап айтсақ, ... ... ... ... банктік несиелермен қамтамасыз етуде төмендегідей мәселелер кездеседі:
* несиелеудің негізгі объектісі ... ... ... ... ... ал ұзақ ... активтерге салынған несиелердің үлесі төмен;
* несиелердің көп бөлігі өндірістік емес секторға бағытталады;
* ... беру ... ... ... шарттарын, бастапқыда жылжымайтын мүлік арқылы кепілдендіру қарастырады.
Бүгінгі күндегі банктік несиелеу жүйесі нақты сектордың кәсіпорындарын ... ... Және де ... ... ... ... қажетті қаражаттармен қамтамасыз етуге мүмкіндіктері жеткіліксіз, нақты ... ... ... ... ... өсіп кету ... де бар. ... сектордағы кәсіпорындарды несиелеуді жетілдіруде мемлекеттік шаралардың қолданылуы қажет. Мемлекеттік шаралар болса отандық инвестицияларды ынталандыруға келіп тіреледі.
Енді жас ... үшін ... ... ... ... ... ... біріне облигациялық міндеттеме бойынша шығындарды субсидиялау жатады. Мысалға қарастырсақ, облигациялар бойынша купондық төлемдердің бөлігін жергілікті билік органдары субсидиялауға мүмкіндіктері бар. ... ... ... ... ... ... ... объектілеріне қол жеткізеді: кәсіпорындар қаржыландырудың тұрақты көзі болса, ал мемлекеттік органдар салынған капиталдың ... ... ... ... Сондай-ақ бұл механизм жергілікті экономиканың дамуына, аймақтың салықтық ... ... ... ... шешуге жақсы мүмкіндіктер берер еді.
Еврооблигациялар шығарумен қаржы ресурстарының халықаралық нарығына шығу АҚ-ның қаржылық әлеуетін нығайтудағы ... ... ... ... Бірақ еврооблигациялардың басым бөлігін қазіргі кезде банктер шығаруда. Басқа да салалар бойынша ... ... ... жоқ десе де ... ... ... ... вексельдердің рольін біржақты бағалау қиын. Америка Құрама Штаттарында вексельдер нарығының көлемі облигациялар нарығының көлемінен салыстырғанда 8 есе ... ... ... ... ... мерзімді міндеттемелер басым болып келеді, ал елімізде вексельдер арқылы операциялар жалпы құнды қағаздар нарығындағы операциялардың небәрі 0,003% ғана құрайды. Бұл ... ... ... нарығының белсенділігін арттыру шараларын қолдану керектігін көрсетеді.
Еліміздегі кәсіпорындардың капиталын ... ... ... ... асыру керек: туынды құнды қағаздар (варранттар опциондар, фьючерстер) нарығын жетілдіру ... ... ... ұйымдарды қолдау және дамыту, лизингтік қызметтер нарығын жетілдіру, факторингтік операциялардың рөлін арттыру және т.б. Бұндай жұмыстар кәсіпорындардың қажетті капитал құрылымын ... ... ... ... қана қоймайды, сондай-ақ еліміздің экономикалық өсуіне, әлемдік нарықта жетекші орындарға ие ... ... ... ... ... ... мерзімді өндірістік мұқтаждықтарына қаржы ресурстарын қалыптастыру - ... ... ... ... ... ... тиімді шешімдер қабылдауға, оларды жүзеге асыруға тікелей байланысты.
АҚ-ның ... ... ... және ... капиталдың ұйымдастырылуын жетілдіру үшін келесідей ұсыныстар тізіп көрсетейік:
* Даму мақсатында қаржылық кепілдемелерді күшейтуге мақсат қойып, кәсіпорынның жарғылық капиталын өсіру;
* Резервтік ... ... ... оның ... мен ... ... ... жетілдіру;
* Рыноктың бүкіл қатысушыларымен қаржылық анализді жасауда қолдану мүмкіндігі болатын мақсатпен АҚ-ның ... ... ... ... ... қалыптастыруда төмендегідей принциптерін атап көрсетуге болады:
* Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің даму ... ... ... ... мен көлемінің қалыптасу процесі тікелей оның шаруашылық қызметінің дамуына бағынышты.
* Кәсіпорын активтерінің қалыптасу көлеміне тартылған капитал ... ... ... ету. ... ... ... ... айналымдағы және айналымнан тыс активтеріне қажеттілікке негізделеді. Жаңадан кәсіпорынды құрған уақытта капиталға деген қажеттілік келесідей 2 құраушылардан ... ... ... ... ... шамалы қаржылық құралдарды талап етеді, бизнес-жоспарды дайындау және де осыған сәйкес зерттеулерге кететін құралдар. Осындай шығындар бір ... ... ... және де ... ... орын ... ... қадам кәсіпорын активтерін қалыптастыруға бағытталған. Содан алдыдағы кезеңде капиталдың өсуі кәсіпорын қызметінің кеңеюі мен қосымша қаржылық ресурстардың қалыптасуымен ... ... ... Тиімді, нәтижелі қызмет көрсету тұрғысынан капитал құрылымының ... ... ету. ... ... ... кәсіпорын қызметінде қолданатын меншікті және қарыз қаржы құралдарының қатынасын көрсетеді. Тек қана өз ... ... ... ... ең ... қаржылық тұрақты болады, алайда өзінің даму темпін тежейді. Ал қарыздық капиталды қолдану ... ... ... ... ... не болмаса қызметтің қаржылық рентабельділігінің өсіміне әкеледі. Бірақ та, үлкен көлемде ... ... ... мен ... болу қаупін тудырады.
* Әртүрлі көздерден капиталдың қалыптасу шығындарын төмендету. Мұндай төмендетулер ... ... ... ... іске ... Шаруашылық қызметі уақытында капиталды қолданудың жоғары нәтижелігін қамтамасыз ету. Бұндай қағиданы жүзеге асыру меншікті капиталдың рентабельділік көрсеткішін өсіру ... ... ... ... ... үшін ... ... тәуекел жағдайында.
Минималды тәуекел меншікті капитал негізінде өзінің қызметін құрған кәсіпорында болады, бірақ мұндай кәсіпорындардың ... да ... ... аса жоғары болмайды.Қаржылық тұрақтылықтың жағымды факторларына запастардың қалыптасу көздерінің бар болуы жатады, бұл жағымсыз факторларына орнатылған нормативтерден жоғары ... ... ... ... ... деңгейі запас қалдықтарын жоспарлау уақытында, сонымен қатар қолданылмаған тауарлы-материалдық құндылықтарды пайдалануына болады.
Егер де тек анықталған ... ... ... ... ... жүргізудің нәтижелігі болуы мүмкін. Сол себепті ең алғаш кәсіпорынның қаржылық стратегиясын дайындау қажет. ... ... ... ... стратегиялық және тактикалық мақсаттарына бағытталған қаржыны басқарудың нәтижелі жүйесін құру болып табылады.
Қазіргі ... ... ... көптеген кәсіпорындар үшін қаржыны басқарудың реактивті сипаты тән, яғни басқарушылық шешімдерді ... ... ... ... ... ... ... болады, кәсіпорын реформасының бірден бір тапсырмасы. Кәсіпорын қызметінің стратегиялық мақсаттарын ... ... ... ... ... негізінде қаржыны басқаруға көшу болып табылады.
АҚ-ның реформасын жүргізу уақытында қаржылық саясатты дайындаудың стратегиялық тапсырмаларына төмендегілер жатады:
* ... ... ... ... ... құрылымын оңтайландыру мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету;
* Кәсіпорынның инвестициялық тартымдылығын жасау, ... ... ... ... ... ... құру;
* Қаржылық құралдарды тартудың рыноктік механизмдерін пайдалану.
Қаржыны басқарудың нәтижелі ... ... ... ... мәселе туындайды: кәсіпорынның дамуының қызығушылығы, бұндай дамуды жүзеге асыруға жеткілікті қаржылық құралдардың болуы мен кәсіпорынның жоғары төлем қабілеттілігін үйлестіру ... Осы ... ... ... ... ... қаржыларының жеткіліктілігі немесе жеткіліксіздігін шешуге болады. Соңына ... ... ... ... шешім қабылданады, түрлі варианттардың нәтижелігі қарастырылып, шешіледі. [41]
Өндіріс дегеніміз технология, ұйымдастыру, түрлі ... ... ... ... бойынша күрделі үрдіс болып табылады. Кәсіпорын басшысы басқа жұмысшылар мейлінше жақсы әрі сәтті атқарып жатқан жұмыстарды істей ... ... олай ... міндетті де емес, себебі менеджер ең басты өз командасын жасақтауда көрегендік таныта білуі керек, өз ... ... ... ... қаржылық жоспарлау, маркетингтік зерттеулерге байланысты кәсіпқой мамандарды жинап, ең жауапкершілікті мамандарға сенуі керек. Өзіне тек ұйымдастырушыға деген жауапкершілікті ғана алуы ... ... ... бұл ... ... қолда бар ресурстарды білу және бағалау, оларды мақсатқа жету үшін қолдана білуі қажеттігі. Демек ... - ... қоя ... жауапкершіліктер мен міндеттерді бөле білу, сонмен қатар бұл ... ... және ... Бұл жағдайда жәй ғана білім аз болады, ... ... пен ... тіпті басқару өнері керек десе де болады.
Менеджмент нарықтың ... ... ... ... ... ... ие және де кәсіпорынға күткен табыстарды алып келе алу мүмкіндігімен өнімнің түрлерін ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Басқаруға деген бүгінгі күндегі қатаң талаптар кәсіпорындардың ауқымымен, нағыз қазіргі ... ... ... ... ... технологиялардың күрделілігіменнегізделеді. Қаржылық, ұйымдастырушылық және басқа да сұрақтар бойынша бүкіл шешімдер қаржы ресурстарын басқаруды ... ... ... ... ... менеджерлерімен дайындалып, жүзеге асырылады.
Егер де АҚ-ның тек бәсекелестік ортада өміршеңдік танытып қана ... ... ... өзінің қызметін басқару қағадаларын өзгерту арқылы өндірістік үрдісін дамыту бағытында белсенділік танытқысы келсе, онда ол ... ... ... ... қарастыруы қажет.
Капитал құрылымын және қаржылық жағдайды талдаудан, нарықтық жағдайлар туындағанда АҚ-ның қиын қаржылық жағдайларға дұшар болуы ... ... ... ... ... ... басшылары кәсіпорынды басқарудың жаңа әдістері мен техникасын игеріп қана ... ... ... да ... қарастыруы қажет. Бұл үшін қажетті келесідей шаралар:
* тұтынушылардың сұранысы мен компанияның мүмкіндіктеріне ... бере ... ... өнім ...
* кәсіпорынның коммерциялық қызметін дамыту түсу (мысалға, бос тұрған ғимараттар мен территорияларды арендаға беру, өзге кәсіпорындардың тауарларын ... ... ... және ...
* ... өнімдер және де көрсетілетін қызметтер бойынша өндірістік шығындар мен үстеме шығындарды қысқарту;
* кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... мақсатында капитализациялау.
Талдау нәтижелері көрсеткендей, қазігі АҚ-ның кәсіпорнында жеткілікті тауарлық-материалдық база және ... ... ... ... үшін ... өндірістік әлеует қалыптасқан.
Қаржылық қиындықтан шығу мәселесін шешу жолдары түрлі болады. Бұндай жолдардың ... ... ... ... ... тауарлық-материалдық құндылықтардан арылу, жұмысшылардың санын қысқарту, бос тұрған өндірістік ғимараттарды ... беру және тағы ... сол ... ... ... қаржылық жағдайды бірден жақсартып жібермейді, ол тек аталған кәсіпорынға біршама уақыт жұмысын арттыруға септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ... даму және өсу әлеуеті айтарлықтай арта түседі. [42]
Бұндай жоғарыда аталған саясатты қолдану кәсіпорынның қаржылық жетекшілерінің белсенділігі мен ... ... ... ... ... ... ... бағытында әрекет етуін білдірер еді. Осылай белсенді ... ... ... ... ... дамытуға бағытталған, алуан түрлі мәселелерді шешу қиындығымен байланысты, алайда нарық және бәсекелестік талаптары ... ... ғана ... ... ... ... ... ерте ме, әлде кеш пе қандай-да бір уақытша бос қаржы ресурстарының жетіспеушілігіне кездеседі. Бұл кезде қалай жол табуға болады? ... ... ... жолы ... ... коммерциялық банктерден несие алуын айтуға болады. Бірақ та ... ... алу ... өтініш оған қол жететініне кепілдік болмайды. Бизнесті ... ... ... ... кәсіпорынның ұсынған мәліметтерін жан-жақты қарастырады (айналым жылдамдығы, өтімділік ... ... пен ... ... және де ... ... субъектісіне несие беруі туралы қорытынды жасайды.
Жоғарыдағы талдау жұмыстары көрсеткендей, АҚ-ның қоғамы қысқа және ұзақ мерзімді несиелер алу ... ... ... ... ... ... қаражаттар үлесі басым. Ұзақ мерзімді несиелердің үлесі де жалпы ... ... аз емес және ол 30%-ды ... ... ... ... мерзімді несиелерді және қарыздарды ағымды өндірістік қажеттіліктерге жұмсау өте тиімді шара болып табылады. Алайда, АҚ-ның соңғы екі ... ... ... ... ... ... ескерсек, қарыз қаражаттардың өндірісте тиімсіз қолданылып жатқанына еріксіз куә боламыз. [43]
Жоғарыда айтылғандардан ... ... ... ... ... ... капиталдың және меншікті қаражаттардың қатынасын арттыруға ұмтылуға болмайды, оны қажетті деңгейде ... ... ... Егер де жаңа ... кәсіпорынға тиімсіз болса, ол банкке тиімсіз дегенді білдірмейді, себебі оның тәуекелі өседі. Өзінің тәуекелін банк несие үшін ... ... ... ... мүмкін. Ал қаржылық тәуелділік коэффициентінің өсуі кәсіпорынның өтімділігінің төмендеуіне алып келеді, нәтижесінде оның қаржылық ... ... ... ... ... игілік те емес, жаман құбылыс та емес. Ол кәсіпорын дамуының және де табысының артуының, бір жағынан, және тәуекелділіктің, ... ... ... ... ... табылады. Қаржы менеджерінің міндеті тәуекелді түбімен жоқ қылу емес, оны ... ... ... білу ... ... /40/ ... ... басқару дегеніміз тек оның қолда бар бөлігін тиімді басқара білуді ғана ... ... қоса ... ... ... ете ... ... құрылымын қалыптастырумен де байланысты болады. Қаржы ресурстарының қалыптасу көздерін басқару үрдісінде олар осы ... ... ... ... ... ... ішкі ... бастапқы рөлді кәсіпорын қарамағында қалатын табыс атқарады, ол меншікті капиталдың өсуін, соған сәйкес кәсіпорынның нарықтық құнының өсуін қамтамасыз етеді.
Ішкі ... ... ... оның ... ... бір рольді амортизациялық аударымдар да атқарады, ең ... бұл ... ... және ... емес активтерінің құны өте жоғары деңгейде болып ... ... ... олар ... капиталдың сомасын арттырмайды, тек оны қайта инвестициялаудың құралы болып қала береді. Басқа да ішкі капитал көздері кәсіпорынның ... ... ... ... рөлін ойнамайды.
Қаржы ресурстарының сыртқы қалыптасу көздерінің ... ... орын ... үлестік (жарғылық капиталға қосымша жарналар салу есебінен) немесе акционерлік капитал ... ... ... ... үшін сыртқы капитал көздері ретінде оларға берілетін қайтарымсыз қаржылық көмектер болуы мүмкін. Басқа да сыртқы қаржы көздеріне облигациялық қарыздар, лизингтік ... ... ... ... ... жатады.
АҚ-ның капитал құрылымын басқаруда оның меншікті капиталының қалыптасу көздерін қалыптастыруға басты көңіл бөлінуі керек. Бұл үрдісті басқарудың тиімділігін ... ... ... ... ... ... ол ... даму қажеттіліктеріне сәйкес түрлі көздерден қаржы ресурстарын тартуға бағытталуы тиіс.
Меншікті қаржы ресурстарын қалыптастыру ... ... ... қаржылық стратегиясының құрамдас бөлігі болып табылады және де ол өндірістік дамуды өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ...
Меншікті капиталды қалыптастыру саясатын дайындау келесідей кезеңдерді қамтиды.
1. Өткен жылдардағы меншікті капиталдың қалыптасу көздеріне ... ... ... ... - ... қаржы ресурстарын қалыптастыру әлеуетін анықтау және де оны кәсіпорынның даму қарқынымен ... ... ... ... ... ... капиталды қалыптастырудың жалпы көлемі зерттеліп, қарастырылады, меншікті капиталдың өсу қарқынын активтердің және де өткізілген өнімдердің даму қарқынымен салыстырылып, ... ... ... ... ... мен ... ... мөлшері зерттеледі.
Екінші кезеңде меншікті қаражаттардың қалыптасу көздері жоспарлы түрде қарастырылады. ... ... ... ... ішкі және ... ... көздерінің қатынасы зерттелсе, сонымен қатар меншікті капиталды түрлі көздерден тартудың бағасы да қарастырылады.
Үшінші кезеңде болса ... ... ... ... ... қаржы ресурстарының жеткіліктілігі қаралып, бағаланады. Бұндай бағалаудың критерийі ретінде қарастырылады да, оның динамикасы ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
2.Меншікті қаржы ресурстарына жалпы қажеттілікті анықтау. Бұл есептелген жалпы қажеттілік ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... қамтиды. Осындай бағалаудың нәтижелері меншікті қаржы ресурстарын қалыптасу көздерінің альтернативті нұсқаларын таңдау бойынша басқарушылық шешімдер дайындаудың негізі болып табылады және де ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын қалыптастырудың жоспарланатын ішкі көздерінің біріне таза табыстың сомасы мен амортизациялық аударымдар жатқызылады. Бірінші ... бұл ... ... барысында оларды түрлі резервтердің есебінен өсу мүмкіндігін қарастыру қажеттігін айтуға болады.
3.Сыртқы көздердің есебінен меншікті капиталға деген қажеттілікті ... ... ... ... тарту және қосымша акциялар шығару немесе басқа да көздерден тарту есебінен жоспарланады.
Меншікті және қарыз капитал ... ... ... ... ... бұл ... біз ... тұтқасының әсерін және қарыз капиталды қолдану әсерін қарастырдық. Мүмкін АҚ-ның қарыз қаражаттардың үлесін қысқарта ... ... ... ... ... алатын шығар.
Қорытындылай келе айтар болсақ, АҚ-ның басшылығы стратегиялық жоспарлаумен қатар, ... ... ... да ... ... ұйымдастырумен айналысатын болса және де жоғарыда аталған ... ... ... ... онда ... өзінің қаржылық жағдайын біршама болса да жақсарту ... ие ...
3.2 ... ... құрылымын оңтайландыру
Оңтайлы компания капиталының құрылымын құру қаржы менеджментінде күрделі жұмыс. Кәсіпорынның қаржылық ... мен ... ... ететін меншікті капитал мен тартылған капиталдың тиімді қатынасы қалыптастыру, осы ... ... ... ... қарастырылады.
Кәсіпорын капиталының құрылымын оңтайландыру бірнеше кезеңді қамтиды. AҚ-ның капиталын ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын талдау.
Жоғары деңгейлі қаржылық нәтижелер, жоғары деңгейлі рентабельділік кезінде де кәсіпорын егер қаржылық ... ... ... тыс ... ... ... не ... үлкен дебиторлық борыштың пайда болуына жол берген жағдайда қаржылық қиыншылықтарды ... ... ... ... ... ... талдау барысында бастапқы кезеңде олардың құрамы мен құрылымындағы болған өзгерістерді зерттеп, оларды бағалау керек.
AҚ-ның баланс мәліметтерінің ... ... ... ... мен олардың таратылуына талдау жасау мақсатында аналитикалық кесте құрастырамыз, жұмыстың қосымшасында көрсетілген. (Қосымша ... ... ... нақты құнын көрсететін баланс валютасының 2011 жылы 2010 жылмен салыстырғанда 391119 мың теңгеге немесе 2,2 %, ал 2012 жылы 2011 ... 26656406 мың ... ... 14,7% ... ... ... Бұл ... болашақтағы дамуын көрсететіндіктен, кәсіпорын жұмысының оң нәтижесін көрсетеді.
Активтерге ... ... ... ... ... және есепті жылы неге аса көңіл бөлінгенін, сонымен ... ... ... потенциалын, оның негізгі құралдарының жағдайы мен кәсіпорын мүлкінің мобильдігін ... іске ... ... ... кәсіпорынның өндірістік потенциалының көлеміне салыстырмалы талду жүргіздік. Өндірістік потенциалының құны АҚ-да 2010 жылы 136099447 мың теңгені, 2011 жылы ... мың ... ... яғни 672088 мың ... немесе 0,5%-ке өскен. Кәсіпорынның баланс активтерінің жалпы құнындағы өндірістік потенциал үлесі ... жылы 1,29 ... ... жыл соңында 75,82%-ды құрады. Ал 2012 жылы анықталып отырған өндірістік потенциал құны 147585304 мың теңгені ... 2011 ... ... 10813769 мың ... ... ... өскен, AҚ-ның баланс активтерінің жалпы құнындағы ... ... ... ... жылы 4,54 ... ... жыл ... 71,28%-ды құрады, бұл көрсеткіш өндірістік мақсатта қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, қаражаттарды ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді активтер арасына тарату 2011 жылы ... ... ... ... ... ... ... үлесі 2010 жылы 61,09 пункте аз болса, 2011 жылы ол ұзақ мерзімді активтер ... 63,67 ... ... және 18,1% ... ... та ұзақ мерзімді активтердің өсуі қысқа мерзімді активтердің өсуінен 8,4 пункке артық болып отырғанын байқаса болады.
Ал 6-қосымша ... ... ... ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді активтер арасына тарату 2012 жылы 2011 ... ... ... ... ... ... ... активтердің үлесі 2011 жылы 63,64 пункте аз болса, 2012 жылы ол ұзақ ... ... ... 65,6 ... ... және 19,7% ... Алайда қысқа мерзімді активтердің өсуі ұзақ мерзімді активтердің өсуінен 5, 038 пункке артық.
Осы ... ... ... ... ... ... ... үлесін анықтадық. АҚ-ның бұл коэффициентінің деңгейі 2010 жылы 0,19, 2011 жылы 0,18, ал 2012 жылы 0,19 құрады. ... ... ... ... ... ... ... қамтуы және кредиторлармен есеп айырысу мүмкіндігі де арта түсетінін көруге ... яғни ... ... мен ... тиімділігінің өскендігін көреміз.
АҚ-да активтерін таратудың тиімділігін сипаттайтын ... ... және ... ... ... ... болып табылады. Бұл қысқа мерзімді активтер құнын ұзақ мерзімді активтер ... бөлу ... ... ... ... ... және ... көлемі, кәсіпорынның салалық ерекшеліктеріне байланысты. АҚ-да бұл көрсеткіштің деңгейі 0,5 төмен болмауы тиіс. ... 2010 жылы бұл ... ... 0,24, ал жыл ... 0,22 ... Коэффициент деңгейі мобильді қаражаттардың өсу қарқынының иммобильді қаражаттардың өсу қарқынынан артуынан өсіп отыр. 2011 жылы 2010 ... ... яғни ... қаражаттар 0,9 есеге, ал екіншілері 1,03 есеге ғана ... 2011 жылы 0,22, ал 2012 жылы 0,23 ... Бұл да ... ... өсу ... ... қаражаттардың өсу қарқынынан артуынан өсіп отыр. Есепті жылы мобильді қаражаттар 1,24 есеге, ал екіншілері 1,19 ... ғана ... ... АҚ-ы міндеттемелері кепілдендірілген түрде қысқа мерзімді активтермен өтелсе ең төменгі қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізеді, сондай-қ қысқа мерзімді активтер және ұзақ ... ... ... ... ... капиталы мен меншікті капитал қатынасының коэффициентінен артық болса тұрақтылықтың белгісі болып табылады.
АҚ-ның ... ... ... ... ... көрейік.Осы жағдай АҚ-ның материалды-техникалық базасын ... ... ... ... ... ... ... маңызды элементінің жағдайын қарастырады. АҚ-ның мүлікінің жалпы ... ... ... қалдық құнынның үлес салмағының өзгеруі маңызды болып ... ... бұл ... ... кәсіпкерлік қызыметінің көлемін анықтаудағы негізгі бағыт.
АҚ-ның мүліктерінің жалпы жиынындағы негізгі ... ... ... коэффициентінің мөлшері баланс активтерінің барлық сомасының 50 пайызынан кем болмауы керек. АҚ-ы бойынша ... ... ... ... ... ... үлесі 2010 жылы 76,2 % - ды, ал 2011 жылы соңында 75,03%-ды құрайды, 2012 жылы ... яғни ... ... ... бұл ... ... ... сәйкес келетінін көруге болады. Алдағы стратегиялық жоспарларға негізгі қорлардың белсенді бөлігінің өсуі үлкен көмегін тигізуі мүмкін.
Алайда ... ... ... ... ... үлес ... 2011 жылы 4,6% қарағанда, 5,8% құрады. Негізгі құралдарының активті бөлігінің үлесінің 1,2 пунктке артуы, олардың өсу ... ... ... құралдардың өсу қарқынынан айтарлықтай жоғары болуынан. Барлық негізгі құралдар құны 1% ... ... оның ... ... құны 27,1% өскен. Ал 2012 жылы негізгі құралдардың активті бөлігінің үлес ... 5,8% ... 6,6% ... ... ... құралдар құны 7,9% өскен кезде, оның активті бөлігінің құны 21,6% өскен. Бұл әрине кәсіпорынның материалды-техникалық ... ... ... кезеңі деп қарастырылуы тиіс.
АҚ-ның ағымдағы активтерінің құрамы мен құрылымы 2010-2011 жыл аралығы ... ... ... ... ... жағымды динамикасын көрсетеді. Оларды элементтер тұрғысынан зерттеу ... ... ... ... ... Ең ... активтер - ақша қаражаттары бір жылда 1838293 мың ... ... ... ... Қысқа мерзімді активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасы арқылы анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік коэффициенті 25,4 есеге ... және 16,4 % ... ... ағымдағы міндеттемелерді өтеуге бағытталатын қаражаттардың жалпы сомасындағы төлеуге дайын қаражаттардың үлесін көрсетеді. Ең мобильді ... ... ... мен айналым қаражаттарының мобильдік коэффициентінің кемуі кәсіпорынның төлем қабілетінің жоғарылауының көрсеткіші емес. Бірақ айналым қаражаттарының төмен мобильділігі әрдайым теріс ... Есеп ... ... ... ... ... болуы немесе олардың болмауы да төлем қабілетсіздікті көрсетпейді. АҚ-ның материалдық айналым ... ... жылы 4,87% ... және ол жыл ... 1428749 мың ... болды. Олардың үлесі 0,1 пункте азайды, көлемі ағымдағы активтердің 4,36 % құрайды. Есепті жылы ... ... ... ... Егер көлемі жыл басында - 887539 мың теңгені құраса, жыл аяғында 1776393 мың теңгені құрайды немесе 100,14% өскен, ... ... ... ... 2,84 ... артты.
Бұл мәліметтер кәсіпорын активтерінің жағымды динамикасын көрсетеді. Жеке элементтер тұрғысынан зерттеу келесідей қорытындыларды жасауға мүмкіндік береді. Ең мобильді активтерге ... ақша ... бір ... 4167997 мың ... ... ... ... Ағымдағы активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасы ... ... ... ... ... ... 77,53 есеге артқан және 23,3 % құрайды.
АҚ-ның материалдық айналым қаражаттары есепті жылы 0,9% өсті және ол жыл ... 1441768 мың ... ... Олардың үлесі 0,8 пункте азайды, көлемі қысқа мерзімді активтердің 3,5 % құрайды. Есепті жылы дебиторлық борыш та ... ... Егер оның ... жыл ... - 1776393 мың ... ... жыл ... ол - 4357098 мың құрайды не болмаса 145% өскен, ағымдағы активтер құрамындағы үлесі 5,2 пунктке артты.
Осылайшы, ... ... ... ... ... қарамастан, кәсіпорын басшылығына қысқа мерзімді активтердің құрылымындағы өзгерістердің себептерін талдап, дебиторлық борышты талдаудың ... ... ... аудару керек. АҚ-ның қаржылық тұрақтылығына дебиторлық борыштың болуы емес, оның мөлшері, қозғалысы мен нысаны әсер ... ... ... ... төлем қабілеттілігін талдауды жетілдіру үшін қолданылатын басқа көрсеткіштер белгілі. Маңыздысы табыс пен табыс табу қабілеттілігі, ... бұл ... ... ... ... үшін ... Болашақта кәсіпорынның бастапқы қызметінен тұрақты табыс алу қабілеттілігі табыс табу қабілеттілігі болып табылады. Бұл қабілеттілікті бағалауда ақша қаражатының жеткіліктілігі мен ... ... ... ... ... Ақша қаражатының жеткіліктілік коэффициенті (Каж) кәсіпорынның күрделі шығындары мен ... ... өсуі ... ... ... жабу үшін табыс табу қабілеттілігін анықтайды. АҚ-ның ақша қаражаттарының жеткіліктілік коэффициенті 2010 жылы 0,5, 2011 жылы 0,8, 2012 жылы 0,6 ... Бұл ... ... ... ... ... ... қызмет істей алатынын көрсетеді.
Кәсіпорын активіндегі инвестиция деңгейін анықтауда ақша қаражатының капиталға айналдыру коэффициенті (Ккс) ... Бұ ... 8-10% ... ... ... ... ... бұл көрсеткіш жоғарғы деңгейді көрсетті. 2010 жылы 18%, 2011 жылы 25%, 2012 жылы 28%тең болды. Яғни 2010-2012 ... ... бұл ... өсу ... ... АҚ-ның перспективті төлем қабілеттілігін анықтау үшін кәсіпорын активіндегі ақша ... ... ... ... және ... сипаттайтын өтімділіктің статистикалық көрсеткіштері:абсолютті өтімділік коэффициенті; аралық өтеу (жабу) коэффициенті; жалпы өтеу (жабу) коэффициенті анықтайық. Абсолютті өтімділік ... ... 2010 жылы 0,5, 2011 жылы 0,4, 2012 жылы 0,5 тең ... яғни ... мәнге сәйкес келеді. 2011 жылы төмен мән көрсеткенімен, оптималды мәнге ... ... Бұл ... ... ... қай ... жедел өтелуі керектігін көрсететін төлем қабілеттілігінің белгісі. АҚ бұл оптималды ... тең, ... ... ... ... мәнін көрсетеді.
Тез өтеу коэффициенті АҚ-да мәні 2010 жылы 2, 2011 жылы 2, 2012 жылы 1,7-ге тең болды, яғни оптималды ... ... ... Тез ... ... АҚ-ның күтілетін төлем қабілеттілігін дебиторлық борыштың бір ... ... ... тең кезеңге сипаттайды. Тез өтеу коэффициенті бойынша АҚ-ы дебиторлық борыштың бір айналымдылығы бойынша төлем қабілетті. АҚ-да 2012 ... ... ... ... тез ... коэффициенті оптималды мәнге сәйкес, АҚ-ның төлем қабілеттілігін көрсетеді.
Оптималды мәні >=2 cәйкес анықталған ағындық өтімділік ... ... мәні 2010 жылы 2,6, 2011 жылы 2,5, 2012 жылы 2,2-ге тең ... яғни ... ... ... келеді.
АҚ-ның 2010-2012 жылдар аралығындағы баланстың активтері мен пассивтерінің қорытындыларын ... ... ... ... ... жылы : А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; ... ... А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; А4 ... ... А1 П1 ; А2 П2; А3 П3 ; А4 ... ... ... ... ... балансының өтімділігін көрсетеді.
АҚ-да жалпы өтімділік көрсеткіші үшін бұл шама 2010 жылы 2,2, 2011 жылы 2,3, 2012 жылы 1,7 тең ... ... 2010 ... ... ... ... өсуіне ағымдағы активтердің абсолютті өсімі әсерін тигізген, сол себептен өтімділік коэффициенті 0,5 оптималды мәнге тең ... 2011 жылы ... ... коэффициентінің өсуіне қысқа мерзімді активтердің абсолютті өсімі әсерін тигізген, соның есебінен ... ... 0,1-ге ... ... ... ... ... ағымдағы міндеттемелердің кемуі әсер етті. 2012 жылы өтімділіктің бұл коэффициентінің өсуіне ағымдағы активтердің абсолютті азаюы ... әсер ... ... ... 0,6 ... кеміді.
Өтімділік деңгейіне және қаржылық талдаудың басқа түрлеріне, АҚ-н қаржылық ... ... деп баға ... ... AҚ-ның капиталын талдау. Талдаудың мақсаты АҚ-ның капиталының динамикасының даму тенденциясын талдап, қаржылық тұрақтылыққа әсері, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... құрылуы қаржылық тұрақтылықты анықтайтын меншікті және қарыз капиталынан ... ... ... және дамуы меншікті капитал арқылы іске асырылады. Меншікті қаржылық қорлар жеткіліксіз болса, бұл жағдайда сырттан ... ... ... ... ... қарыз көздерінен айрықша маңызы бар. Алайда онсыз мүмкін емес. Сол себептен қаржылық есеп ... ... ... ... ... ... айыра білу қажет. Қысқа мерзімді активтердің минималды бөлігі меншікті айналым капиталынан ... ... ... ету ... ... Басқалай жағдайларда пайда болатын қысқа мерзімді активтерге ... ... ... ... ... ... және ... несиемен, яғни тартылған қаражаттардан өтеледі.
АҚ үшін меншікті капиталдың көлемін ғана қарастырып қоймай, ... ... ... ... да ... мәні зор. Яғни бұл көрсеткіш тәуелсіздік коэффициенті (Ктс) болып табылады, меншікті ... ... ... ... ... ... қатынасымен есептеледі.
АҚ-да оның шамасы 2009-2010 жылдары 0,6, 2011 жылы 0,5 тең болды.Тәуелсіздік ... 2011 жылы 0,6 - дан 0,5 - ке ... ... ... ... ... ... көзі 3901119 мың теңгеге немесе 2,21%-ға өскені көрініп тұр. Бұл кезеңде ... ... ... ... немесе 0,01 пунктке жоғарылаған. Бұл қарыз капиталының төмендеуінен болып отыр. Ал 2010-2011 жылдары активтердің қалыптасу көзі 37200043 мың ... ... 20%-ға ... ... ... Есепті жылы тәуелсіздік коэффициентінің -0,07 пунктке төмендеп, 0,62-ден-0,55-ке тең ... Бұл ... ... ... ... нашарлауын білдірмейді, яғни бұл оптималды мәнге сәйкес келеді. Бұл мәнді авансталған капиталдағы тартылған капиталдың үлес салмағынан көруге ... бұл ... ... коэффициентіне кері коэффициент, тәуелділік коэффициенті деп аталады. АҚ-да оның деңгейі 2009-2010 жылдары - 0,4, 2011 жылы - 0,5 ... ... ... АҚ ... жағынан тәуелсіз екені көрініп тұр.
Талдауымыздағы қаржылық тұрақтылықты анықтайтын келесі көрсеткіш қаржыландыру коэффициенті. ... бұл ... мәні 2009 жылы 1,6, 2010 ... 2011 жылы 1,2 тең ... АҚ-да бұл көрсеткіш мәні 1-ден жоғары, яғни бұл кәсіпорын мүлкінің үлкен ... ... ... ... ... АҚ үшін ... алуы қиынға түспейді. [46]
Батыс елдерінің кәсіпорындарындағы қаржыландыру коэффициентіне (Ққ) кері көрсеткіш, қарыз және ... ... ... ... (Ққ/м) пайдаланылады. Коэффициент кәсіпорын активтеріне салынған меншікті қаражаттың әр теңгесіне қанша қарыз қаражатын тартылғанын ... ... бұл ... 2009 жылы 0,6, 2010 жылы 0,5, 2011 жылы 0,7 ... яғни ... ... ... ... 2009 жылы 6 тиын, 2010жылы 5 тиын, 2011жылы 7 тиын тартылған. АҚ-ы қарыз қаражаттарын көп ... ... ... ... ... тұрақтылығын сақтап қалған.
АҚ-ның дербестігін сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің бірі инвестициялық жабу коэффициенті ... ... ... жабу коэффициентінің мәні АҚ-да 2009-2011 жылдарда 0,9 тең ... Бұл да ... ... ... АҚ-ның капитал құрылымын сипаттай отырып, бөлек топтар мен көздердің құрылымының өзгерісіндегі әр түрлі тенденцияларды көрсететін жеке көрсеткіштерді де ... ... ... коэффициенттерге қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту коэффициенті жатады. АҚ-да бұл коэффициенттің мәні 2009 жылы-0,3, 2010 жылы-0,3, 2011 ... тең ... , яғни ... ... ... ұзақ ... тарту коэффициенті өндірісті жаңарту, кеңейту үшін қарыз қаражаттарын тиімді қолданады деп баға береді.
АҚ-да капитал құрылымын қалыптастыру тиімділігін анықтау үшін ... ... ... ... ... көп ... меншікті капиталдың негізгі құралдарға қатынасымен есептеледі. Оптималды мәні ... ... ... ... 2009 жылы-0,8, 2010 жылы-0,8, 2011 жылы-0,8 тең болды. Бұдан меншікті капитал тек негізгі қүралдарға емес, сондай-ақ ... ... ... яғни ағымдағы активтерін сатып алуға жұмсалатындығын байқауға болады.
АҚ-ның меншікті капиталын зерттей келе, өзіндік айналым қаражаттарындағы өзгерістерді байқауға ... яғни ... ... құрамында иммобильділік сипаттағы құндылықтарға бекітілмегендігін, сондай-ақ қаражаттарды неғұрлым еркін жұмсауға мүмкіндігі анықталады. Меншікті айналым қаражаттар сомасын табу үшін ... ... ... ... тыс активтер сомасын алу керек. АҚ-да 2009 жылы -34521827 мың теңге, 2010 жылы -34193844 мың ... 2011 жылы ... мың ... ... яғни 2010 жыл ... 327983 мың теңгеге өскен, 2011 жылы 21539720 мың теңгеге азайған.
Күрделі қаржы салымдарды қаржыландыру мен негізгі құралдар сатып алу ... ... ... ... қосылатын, ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар пайдаланылады. Қаржыландырудың бұл ... ... ... ... ... ... Осы көрсеткіш абсолютті, динамикалық өсуі жағымды болса, ал азаюы жағымсыз тенденция болып есептеледі. АҚ үшін бұл көрсеткіш жағымды. ... ... ... мөлшері меншікті айналым қаражаттарына тең, себебі ұзақ мерзімді несиелерді тартқан жоқ.
Талдау кезінде меншікті айналым капиталының абсолюттік ... ... қана ... оның меншікті капиталдағы үлес салмағын да табу, кәсіпорынның қаржылық ... әлде ... ... ... болып саналады АҚ-да 2009 жылы 0,3, 2010 0,2, 2011 жылы 0,3 ... ... ... ... ... ... болып қорларды қалыптастырудың өз көздерімен қамтамасыз етілу коэффициенті есептеледі. Анықтау үшін меншікті айналым қаражаттарының тауарлы-материалдық қорлар мен ... ... ... ... яғни ... қорлар мен шығындарды жабу коэффициенті деп аталады. АҚ-да бұл мән 2009 жылы - 22,8, 2010 жылы - 22,9, 2011 жылы - 22,8 ... ... ... ... қаражат көздерінің құрамымен ғана емес, қаржылық есеп берудің активтеріне салудың ... де ... Сол ... ... ... ... ... қоса, кәсіпорынның қарыз қаражаттырының құрылымын қарастырайық. Қатыстырылған капиталға талдау үшін қарыз қаражаттарының ... ... есеп ... ... топтық қорытындылармен сәйкестендіру керек, олардың бастапқы көрсеткіштерден ... ... ... өлшемдердің ауытқуларын көрсету қажет. Есепті жылы АҚ-да ұзақ ... және ... ... ... де қатыстырылмаған. Басқалай айтқанда, қатыстырылған капитал кредиторлық борыштан құралады, яғни ағымдағы міндеттемелер кредиторлық борышқа тең ... ал оның ... 2009 ... мың теңге, 2010 жылы 12872022 мың теңге, 2011 жылы 18481405 мың ... ... ... 2010 жылы 5879 ... 2011 жылы 5609383 ... ... ... қысқа мерзімді қарыздық міндеттемелер тез өсімі байқалады. 2009 жылы 5910857 мың теңге, 2010 жылы 4105707 мың ... 2011 жылы 10220047 ... Енді ... борышты салыстырып талдайық. Дебиторлық пен кредиторлық қарыздардың арақатынас коэффициенті (КД/К) бойынша АҚ да кредиторлық борыш дебиторлық борыштан 2009 жылы 0,7, 2010 жылы 1,7, 2011 жылы 3,03 есе көп ... ... жыл ... ... ... ... ... төмен деңгейде қамтамасыз етілетінін көрсетеді.
3. Талдаудың үшінші кезеңінде капиталдың тұтастай және басқадай элементтерінің қолдану тиімділігі қарастырамыз.
Акционерлік компания ... ... ... ... үшін ... ... ... бағалаудың, яғни акционерлік капиталды тиімді пайдаланудың негізгі көрсеткіші болып, кәсіпорынның таза табысының меншікті капиталына пайыздық қатынасы есептеледі. Көрсеткіш меншікті капиталдың ... ... не ... ... деп ... Бұл ... және ... талдауда маңызы зор көрсеткіш. Жак Ришар: , - деп айтқан. Акционерлік компаниялардың ... баға ... ... ... бұл ... биржада маңызды рөл атқарады. Меншікті капиталдың табыстылық коэффициенті - өнімді өткізуден түскен табыс пен меншікті капиталдың айналымдылық ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары болса, өндірістік құралдардың табыстылығы да соншаға жоғары болады. АҚ-ның жекелеген факторларының өндірістік қорлардың табыстылығына ықпалының ... ... ... ... ... бойынша анықталады.
Өндірістік қорлардың табыстылық деңгейі 2010 жылы - 3,1%, 2011 жылы -4,1%, 2012 жылы - 5,02 % ... яғни ... ... ... ... ... ... табыстылық деңгейінің (рентабельділігі) өзгеруіне ықпал етуші факторлардың әсері келесі есептеулер бойынша тізбектеп ауыстыру әдісімен анықталады:
1) Өткізілген өнімнің 1 ... ... таза ... ... осы ... 2011 жылы - 20,1 ... ... (31- 51,1) мұнда, 31= 0,62: (1,66+0,34)x100; 2012 жылы - 13,8 ... ... ... (99 - 85,1) ... 99 = 0,731: ... Қор ... ... яғни негізгі өндірістік қорлардың қор қайтарымдылығының азаюы артуы табыстылық деңгейінің 2011 жылы -3,3 пунктке артса, (34, 6 - 31,3) ... 34,6 = 0,62: ... 2012 жылы - 2,8 ... ... ... (101,8 - 99) мұнда, 99 = 0,731: (0,13+0,58)x100;
3) Материалдық айналым қаражаттарын бекіту коэффициентінің азаюы, яғни ... ... ... өндірістік қорлардың табыстылық деңгейінің 2011 жылы - 50,5 пунктке өсуі (85,1-34,6) көрсетсе, 2012 жылы - 27,8 ... ... кері әсер ... Осылайша факторлар бойынша өндірістік қорлардың табыстылық деңгейінің жалпы өсімі 2011 жылы - 32,8 (-20,1+3,3+50,5) ... ... 2012 жылы - 44,4 ... ... ... бұл өткен жылмен салыстырғанда бұл көрсеткіш деңгейінің жалпы өзгерісіне сәйкес келмейді.
Жалпы ... және ... ... ... тығыз байланыста болатындықтан, жұмыстың бұл бөлігінде АҚ-ның қаржы тұтқасының әсерін және қарыз капиталды қолдану ... ... ... АҚ да ... ... үлесін қысқарту арқылы, капиталының құрылымын оңтайландыра алатын шығар.
Қаржыны басқару теорисында екі ұқсас ұғымды бөліп көрсетуге болады: 1) қаржылық құрылым, ... ... ... ... әдісі; 2) капитализацияланатын құрылым, кәсіпорынның ұзақ мерзімді міндеттемелері
Тәжірибеде капитал құрылымын оңтайландыру жөнінде екі көзқарас бар: дәстүрлі әдіс және Модельяни-Миллер ... ... ... бойынша, біріншіден, капиталдың бағасы оның құрылымына тәуелді, екіншіден, қандай-да бір ... ... ... ... болады деген пікірді қолданады. Сонымен қатар мынадай аргументтер келтіріледі. Кәсіпорын бағасы төмендегідей формуламен анықтала алады: ... ... ... ... оның құрамдас бөліктерінің бағасына тәуелді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, ұзақ мерзімді капитал көздерінің сомасында қарыз қаражаттардың үлесі артса ... ... ... ... ... ... өседі, ал қарыз капиталдың бағасы, бастапқыда өзгеріссіз болып, кейін өсе бастайды. Қарыз капитал бағасы шамамен ... ... ... ... болатындықтан, капиталдың оңтайлы құрылымы кездеседі. Бұл жағдайда капиталдың орташа салмақталған бағасы ең төменгі мәнге ие болады, соған сйәкес, ... ... ... ...
Кесте құру арқылы кәсіпорын капиталының оңтайлы құрылымын қалыптастыру мысалын қарастырайық. АҚ да қарыз және ... ... ... ... мәліметтердің болмағандықтан, есептеулер шартты мысал ретінде қарастырылады.
Кесте 19 - Капиталдың оңтайлы құрылымын есептеу және оның ... ... ... ... ... ... капиталдың үлесі
100
90
80
70
60
50
40
Қарыз капиталдың үлесі
0
10
20
30
40
50
60
Меншікті капиталдың бағасы
13,0
13,3
14,0
15,0
17,0
19,5
25,0
Қарыз капиталдың бағасы
7,0
7,0
7,1
7,5
8,0
12,0
17,0
Капиталдың салмақталған бағасы
13,0
12,67
12,64
12,75
13,4
15,75
20,2
Ескертпе [15]
Осылайша, қаржы ресурстары ... ... ... капиталдың үлесі 20%-ды құраған жағдайда капиталдың оңтайлы құрылымы қалыптасады. Бұл жағдайда капиталдың орташа салмақталған ... 12,64% (14,0 ∙ 0,8 + 7,1∙ 0,2) ... ... ... Модельяни-Миллер керісінше пікір айтады, олардың пікірінше капитал бағасы оның құрылымына ... ... ... ... ... ... біраз бірқатар шектеулер қояды:
* тиімді қызмет ететін қаржы нарығының болуы (бірінші кезекте несие нарығының мен бағалы қағаздар нарығының);
* ... ... ... не ... ... жоқ ...
* ... тәуекелмен идентификациялау мүмкіндігі және т.б.
Бұндай жағдайларда сыртқы қарыз кәсіпорын дамуының және ... ... ... ... ... ... тарта отырып, кәсіпорындар өздерінің мақсаттарын тез арады жүзеге асыра алады. [48]
Осылайша АҚ-а келетін ... ол ... ... ... ... ... отырып, қаржы ресурстарының құрылымын оңтайландыра алады.
Кәсіпорынның капиталды басқару стратегиясы өндірістік мақсаттарға сәйкес келуі керек және қажет болған кездерде түзетулер және ... ... ... ... ... орындалуын бақылау қаржы ресурстарының түсуін, олардың үнемді және ұтымды пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Дұрыс ұйымдастырылған қаржылық бақылау ішкі резервтерді анықтауға, өндірістің ... ... ... ... ... түсуіне септігін тигізеді деп қорытындылауға болады.
3.3 Капитал құрылымын оңтайландырудың шетелдік тәжірибесі
Түрлі елдер компанияларының капитал ... ... ... бар. Мысалы, халықаралық ынтымақтастық жəне даму ... орта ... ... фирмаларының қарыздық капитал үлесі 85%-ды, германиялық фирмалар 64 %-ды, ... 55%-ды ... ... ... ... ... ... əр түрлі амалдар пайдаланады:
- активтердің ... өз ... ... ... ... ... құны бойынша көрсетілуі;
- жалға алған мүлікті есепке алу,
- ... ... ...
- ... мен ... ... ... капиталдандыру немесе есептен шығаруға қатысты түрлі əдістер қолданылады.
Бұл ерекшеліктер салыстыруды қиындатады. ... алу ... ... ... ... де ... ... алманиялық фирмалар жəне американдық компанияларға қарағанда қаржыландыруды едəуір қарқынды пайдаланады. Неліктен ... ... ... халықаралық ерекшеліктер бар? Көпшілік салық қаржы қаражатын тартудың басты себебі болып табылады деп ... ... үш ... салық салу құрамына ... ... ... Əр елдегі төлем пайыздары салықтық кірістен ... Ал жеке ... ... мен ... ... ... ... керек. Алайда капитал өсімінен түсетін кіріске ... да, ... да ... ... ... келесі қорытынды жасауға болады:
1) салық салу тұрғысынан корпорациялар барлық үш елде ... ... ... тең ... бейім болуы керек;
2) капитал ... ... ... ... да, Алманияда да салық салынбайтындықтан, бірақ АҚШ-та бұл кіріс көп ... ... гөрі ... ... ... жапон инвесторлары американдықтарға қарағанда акцияларды артық көреді.
3) инвесторлардың талап-тілектері (ұнатымдары) Алмания мен Жапонияның ... ... ... ... алып ... керек, ал бұл, өз кезегінде, осы елдің фирмаларының ... ... ... ... ... ... Бұл ... капиталдың іс жүзіндегі құрылымы теориялыққа ... ... ... ... ... ... ... түсіндірмейді деген қорытынды жасауға болады.
Басқа ... ... ... ... ... банкроттыққа ұшырау қаупі қарыздық капиталдың үлкен үлесі бар ... ... ... ... алып ... Банкроттыққа ұшырау қаупінің банкроттық ықтималдыққа байланысын атап өту керек. АҚШ-та акциялардың қозғалысын ... ... ... ... ... аз. ... тоқсандық есеп беріп, тоқсан сайын дивидендтер төлеп, ... ... ... бағынуы керек. Бұл жағдайлар басқа салыстырып отырған елдерге де ... ... ... ... ... қозғалысын бақылауға кететін шығындар басқа елдермен салыстырғанда АҚШ-та жоғары болып табылады. Алмания мен ... ... ... ... бойынша қарыздардан емес, банк несиелерінен тұрады. Бұл ... ... өз ... ... ... тығыз байланыста болады. Алмания мен Жапонияның ... жиі:
- ... ... ... ірі ... ... иеленеді;
- сенімді басқаруға бұл акцияларды ... жеке ... ... ...
- ... ... директорлар Кеңесі мəжілісіне қатысатын банк қызметкерлерін өздерінде ұстайды.
Бұндай тығыз қарым-қатынаста банктер ... ... ... тікелей қатысады жəне, егер қажет болған жағдайда, (фирма қаржылық қиындыққа ұшыраса), ... ... ... ... ... кез-келген мөлшерінде фирманың банкроттыққа ұшырау қаупінің маңыздылығы төмен болады. ... ... ... шығындар талдауы жəне капиталдың қозғалысына жүргізілетін ... ... ... ... ... компанияның қаржы көздерінің құрылымындағы ... ... ... түсіндіреді. Компанияың қаржы көздерінің құрылымы, оның қалыптасуы мен қызмет ету механизмі шаруашылық жүргізуші субъектінің ... ... мен ... ету ... ... ... ... меншік иелері мен менеджерлері таңдаған қаржыландыру көздері, олардың ... мен ... ... пайда болуы мен алдағы қызмет етуінің, сондай-ақ күтілетін ... қол ... ... ... болып табылады. [50]
Капиталдың оңтайлы құрылымы деген- компанияның қаржылық тиімділік ... мен ... ... ... арасында аса тиімді мөлшерлестік қамтамасыз етілетін, яғни, оның нарықтық құны барынша ұлғаятын, меншікті және қарыз қаражатын пайдаланудың ... ... ... ... құрылымын оңтайландырудың әртүрлі тәсілдемелерін көрсететін бірқатар теориялық тұжырымдамалар бар:
* Дәстүрлі қаржылық ... ... ... ... Келісім теориясы;
* Иерархия теориясы;[51]
Капитал құрылымының дәстүрлі тұжырымдамасының негізін оның жекелеген құрағыш бөліктерінің түрлі ... ... алу ... ... ... ... құрылымын оңтайландыру туралы ереже құрайды.Дәстүрлі теорияны жақтаушылардың көзқарасы бойынша, кәсіпорын капиталының ... ... ... ... ... ... орта өлшенген құны басында төмендейді.Бұл меншікті салмағы шамалы ... ... ... құны ... ... және оның ... құрылымындағы үлесі ұлғайғанда, капиталдың орта өлшенген құны ... ... ... ... ... ... бір ... бастап,несие тәуекелі пайда болғандықтан, борыш қымбаттай бастайды.Бұған қоса, ... ... ... ... акционерлері үшінде қосымша қаржылық тәуекелі қалыптасады,сондықтан меншікті капитал құныда өсе бастайды.
Дəстүрлі тұжырымдаманың жақтаушылары:
- капитал құны оның ... ... ... ...
- ... капиталы үлесінің өсуімен капиталдың орташа өлшенген құны азаяды, ... ... ... кейбір деңгейіне жеткенде ғана, яғни қарыз жəне ... ... ... ... WACC мəні ... ... ... өйткені бірлестіктің қаржылық тəуекелі анағұрлым ... ...
- ... ... ... ... құрылымын табуға болады жəне соған орай фирманың құнын шарықтаушының баса көрсетеді. ... ... ... ... ...
1) ... құны мен оның ... бір-біріне тəуелсіз;
2)қарыз капиталы үлесінің өсуімен қатар меншік капиталының ... өсуі де болу ... ... ... ... иелері жалпы бірлестіктің ... ... ... ... ... өз ... ... қайта қайтарылуын талап етеді. Модильяни-Миллер ... ... ... ... ... жеке ... облигациялық қарыздық міндеттемелер беруге көшу арқылы арбитраждық операциялар ойы жатқызылған. ... - ... ... алу ... ... қаржылық құралдарды бір кезеңде сату жəне ... алу ... - ... ... Капитал құрылымы теориясының негізін қалаушылары - ... ... мен ... ... олар 1958 жылы ... оңтайлы құрылымының үлгілерін ұсынған ММ ... ... ... анықтау нүктесі ретінде жетілген нарығы бар, салықтар жəне ... ... ... ... жоқ ... ... ... банкорттық), шаруашылық қызметінің барлық қатысушылары тең ... ... ... ... ... мөлшерлеме бойынша тартып, орналастыра алады, ақпаратқа бірдей ие) ең тəуір экономикалық ... ... ... - ... ... ... ең ... экономикалық ортада капитал құрылымы кəсіпорынның құнына əсер етпейді. Бұл теориялар бойынша:
1) Қарыздық капиталдың белгіленген үлесінің бәрі ... ... ... ... өз капиталын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Салықтар ... ... үшін ... алып тастау есебінен төмендейді де табыстардың көп сомасын акционерлердің ... ... ... ... кəсіпорын активтерді көбейту үшін қарыздық капиталды ... ...
2) ... ... ... тыс ... фирмаға зиян келтіреді, себебі қаржылық қиыншылықтар мен агенттік шығындардың болуы ықтимал;
3) Əр фирма үшін ... ... өз ... ... бар. ... Модильяни-Миллер теориясы салық төлемдердің жəне қаржылық шығындардың төмендеуінен ... ... ... теориясы деп аталады, ол капиталдың ... ... ... ... ... түсінуге мүмкіндік береді. Қаржылық қиындықтар мен агенттік шығындармен байланысты шығындарды ... ... ... ... моделін құруға əкеледі. Бұл жағдайда қарыздық қаржыландырудың ... ... мен ... бір-бірімен тең болып, капиталдың оңтайлы құрылымы қарыздық капиталдың ... жəне жүз ... ... ... ... ... ... менеджері барлық күш-жігерін кəсіпорынның инвестициялық жəне ... ... ... басқаруға жіберуі тиісті. Бұл теорияның ережелері мен қорытындыларын қолданғанда, олар тек келесі жағдайлар үшін ... есте ... ... төлемдер табыс салығынан босатылғанда;
-компанияның қарыз капиталының құны, меншікті капиталына қарағанда,төмендеу ... ... ... ... қолданылатын болды,ол түрлі компаниялар неліктен "қарыз-меншікті капитал" дегеннің әр түрлі арақатынасын таңдайтынын түсіндіреді. Аталған теорияның мәні: менеджерлер ... ... ... ... ... ... пайыздық төлемдер бойынша салықтық қорғау мен қаржылық қиындықтар арасындағы ... ... ... ... оң құны мен ... ... ... дағдарыстар мен банкроттықтан келетін әр түрлі шығындар арасында теңгерімдік ... ... ... ... ... ... ... жүреді.
Капитал құрылымының ымырашыл тұжырымдамасының негізін ол оның құрылымын оңтайландыру процесінде олардың кешенді ықпал етуінің сәйкес ымырасы арқылы ... тиіс ұйым ... ... ... мен ... ... арақатынасын бірқатар қарама-қайшы жағдайлардың ықпалымен қалыптасатындығы ... ... ... ... Р.Масюлис, Дж.Уорнер және басқада осы заманғы экоомистердің зерттеулеріне негізделген. Бұл тұжырымдама қапитал құрылымын қалыптастыру механизміне бұрынғы ... ... ... нарықтың әрекет етуінің бірқатар нақты жағдайларын қосады.
Иерархия теориясы. Компания капиталының оңтайлы құрылымын іздестірудің иерархия (сатылар) теориясы деген ... ... бар. Бұл ... жекелеген теориялық ережелерінің авторлары- М.Гордон, М.Дженсен,У.Меклинг, Д.Галей, Р.Мазилус. Келісім теориясының мәнін түбегейлі өзгертпей, жекелеген факторларды зерттеу есебінен оны ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Аталған теорияның негізгі ұстанымдары төмендегідей:
Компаниялар өздерінің дивидендтік төлемдер көлемін өзінің инвестициялық мүмкіндіктеріне сәйкес ... да, ... ... күрт ... ... ... тырысады. Егер ақша қаражаттарының ағындары капиталдық салымдар көлемінен асып түссе, онда фирма өз қарыздарын өтейді және ... тез ... ... ... ... Егер сыртқы қаржыландыру көзіне қажеттілік туса, фирма алдымен ең сенімді құнды қағаздар шығарады, яғни займдардан бастайды, ... ... ... ... ... ... ... немесе соңғы кезекте жай акциялар эмиссиялайды.Тұрақты дивидендтік саясат тиімділік коэффиценттері инвестициялық ... ... ... ... ... ... есебіне алынатын ақша қаражатының ағындары кейде капиталдық салымдардың көлемінен асады,кейде аспайды ... ... ... ... ағындары капитал салымдарының көлемінен асатын болса,компаниялар борышты өтейді ... ... оңай ... ... қағаздарға инвестициялайды. Сырттай қаржыландыру талап етілген болса, ... ... ең ... ... ... ... ол қарыз алудан бастайды,содан кейін аралас қағаздарды немесе кем дегенде қарапайым акцияларды шығара алады. Аталған теория борыш пен ... ... ... бір ... (қолайлы) арақатынасын қарастырмайды. Компания менеджерлері қаржыландыру көздерін таңдағанда,әрдайым жоғары сатыдағы,яғни тарту бойынша шығындары ең төмен және тәуекелі ең ... ... ... ... ... ... орай ... алдымен қаржыландырудың ішкі көздерін толық пайдаланып алады ... ... ғана ... ... қолданады.
Компанияның нарықтық құнын барынша ұлғайту тұжырымдамасы компания ... ... ... аса маңызды идеяларының бірін көрсетеді ол оның жұмыс істеуінің негізгі мақсаты иегерлерінің әл-ауқатын барынша ұлғайту болып келетінінде білінеді.Соңғы он ... ... бұл ... АҚШ, ... және ... басым дамуына ие болды, нарықтық экономикасы дамыған елдерде компаниялар басшыларының оны ... ... ... ... ... оның ... басты мақсатты функциясы ретінде компания қызметінің кез-келген саласындағы барлық басқарушы шешімдер бірінші кезекте оның шынайы нарықтық бағасының болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз өсуін қамтамасыз ету керек. Компания менеджерлері қызметінің негізгі мақсаты оның нарықтық құнын барынша максимизациялау болып ... ... ... екі жолы бар: ... ... ... ... басқару. Салымдарды (активтерді) басқару ағымдағы нәтижені немесе ақша ағымдарының ... ... ... ... компанияның бағасын тікелей жоғарлатуға мүмкіндік береді. Тәжірибе мұндай әдістің өсудің ең жоғарғы мөлшеріне жетуге ... ... ... ... ... ... ең ... бөлімшеліріне шоғырлануды, яғни үнемі қайта құрылымдауға алып келетіндігін көрсетеді. Мұндай қарқынды қайта құрылымдау процесстері ақыр соңында компанияның ... ... ... ... ... ... әдістерін 1998-2001 жылдары жариялаған еңбектерінде ... ... ... ... ... капиталдың таза пайдалылығын өсімін барынша ұлғайту өлшемі ... ... ... ... ... ... Капиталдың құрылымын оның құнын барынша төмендету өлшемі бойынша оңтайландыру еншікті және қарыз капиталын әр түрлі шартта тартып және КОҚ ны ... ... ... алдын ала бағлауға негізеледі.
* Капиталдың құрылымын қаржы тәуекелін ... ... ... бойынша оңтайландыру корпорацияның активін арзан қаржыландыру көзін таңдаумен байланысты.Капиталдың құрылымын қаржы тәуекелін барынша азайту өлшемін негізге ала отырып оңтайландыру ... ... ... ... ... таңдаумен байланысты. Осы мақсатта актив келес үш топқа бөлінеді: айналымнан тыс актив, айналым активінің тұрақты бөлігі, айналым активінің ... ... ... мен ... ... капитал құрылымына төмендегідей анықтама береді: Оңтайлы капитал құрылымы - бұл ... ... ... пайдасы осы қарыздық жүктемеден күтілетін агенттік шығындарды толығымен жабатын капитал құрылымы.
Харрис және Равив моделі. Оңтайлы капитал құрылымы - бұл ... ... ... табыстар мен оған қызмет көрсетуге қажетті ақпараттық ... ... ... ара қатынасты қамтамасыз ететін капитал құрылымы болып табылады.Шульцтың тиімді капитал құрылымы моделі мынаны ... ... ... құрылымы - бұл компания құнына әсерлі инвестициялық жобаларды қаржыландыруға тартылатын және бос ақша ағындарының мақсатсыз қолданылуының ... ... ... ... мен ... ... жобаларын қаржыландыруға қажетті қаржы тапшылығын тудыратын осы қарыздық жүктеме шығындарының саналы ара қатынасын қамтамасыз ететін капитал ... ... ... ... - бұл ... жəне ... қаражаттарының оптималды үлестерінің арасындағы арасалмақты көрсетеді. Капиталдың оңтайлы құрылымы ... ... ... ... орын ... сондықтан капитал құрылымын анықтайтын нақты факторларға жататындар:
- меншік капиталының табыстылығы;
- қарыз қаражаттары үлесінің өсуі ... ... ... ... Бұл факторлар меншік жəне қарыз қаражаттарының арасындағы оптималды арақатынасты қалыптастырады, оны ... ... өз ... ... ... керек. Көптеген капитал көздерінің қажетті тепе-теңдігін бекіту қаржы менеджерінің негізгі міндеттері.
Компанияның оңтайлы ... ... ... бес негізгі критериі бар:
* Активтерді қаржыландыру саясаты. Аталған критерий бойынша компанияның оңтайлы капитал құрылымын қалыптастыру ... ... мен ... әр түрлі көздерінің талап етілетін мөлшерімен үлесін анықтауға мүмкіндік береді;
* Компанияның құны. Капитал құрылымы мен ... ... ... ... қарастыратын көптеген теориялар бар,компаияның рыноктык құнын максималдайтын капитиал ... ... ... табылады;
* Капитал құны. Меншікті және қарыз капиталының компания үшін өз құны-қызмет ... құны ... бұл ... ... ... ... ... минималдайтын құрылым;
* Тәуекелдер. Компанияның құрылымын қалыптастыру кезінде әртүрлі тәуекелде болады. Соның ішінде,қарыз капиталының толық немесе бір бөлігін қайтармау ... ... ... ... тәуекелі (пайыздар төлемеу), банкротқа ұшырау тәуекелі. Бұл кезде,компания белгілі бір тәуекел түрлерін төмендету үшін өз ... ... ... ... ... қояды;
* Рентабельділік. Компанияның қаржылық тұрақтылығының талдауы оның қаржылық дамуы мен қаржылық тəуекелдер деңгейінің ... ... ... ... ... ... тиімді басқару жүйесі қаржылық операцияларды жоспарлай отырып, болашақ қаржылық ... ... ... ... ... тарту қаржылық тұтқа есебінен компанияның меншікті капиталының рентабелділігін арттыруы мүмкін. Бұл жағдайда, оңтайлы капитал құрылымы компанияның рентабельділігін жоғарлатады,яғни ... ... ... ... ең көп пайда алуға мүмкіндік береді. Келтірілген критерилер ... ... ... ... ... ... ... Капитал рентабельділігі коэффицетінің маңыздылығын және оның негізгі коэффицеттерге жатқызылуын П.Фитцпатрик, Дж.Х.Блисс, К.Риккей сияқты экономистер атап ... ... ... ... жəне ... ... тиімді арақатысының біріңғай ... жоқ. ... ... факторлардың есебі капитал құрылымын мақсатқа сəйкес қалыптастыруға мүмкіндік береді. Олардың ...
- ... ... қызметінің салалық ерекшеліктері;
- кəсіпорынның өмірлік ... ...
- ... жəне ... ... ...
- ... қызметінің пайдалылық деңгейі;
- операциялық левериджінің капиталы;
- несие берушілердің кəсіпорынға қатысы;
- пайдаға салық салу ...
- ... ... ... ...
Компанияның оңтайлы құрылымы - бұл компанияның қызмет ету ерекшелігін ескере отырып қаражаттардың рентабелділігін жоғарлатуға, яғни қызметке ... ... ... ... ... ... ... беретін меншікті және қарыз капиталының арақатынасы. Оңтайлы капитал ... ... ... ... ... ... есептеу тәсілі;
* Өндірістік- қаржылық тұтқа тиімділігі тәсілі;
* ЕВІТ-ЕРS тәсілі;
* Дюпон тәсілі;
Кесте 20 - Меншікті капиталдың рентабельділігі критерийі негізінде ... ... ... ... әдістемелік тәсілдерінің салыстырмалы сипаты
Әдістеме тәсілі
Тәсілдің негізі
Есептеудің базалық формуласы
Қаржылық тұтқа тиімділігін бағалауға ... таза ... мен ... ... ... ... ... байланысты меншікті капиталдың рентабельділігін арттыру,компанияның айналымына қарызкапиталын тарту нәтижесінде болатын қаржылық ... ... бар болу ... , ... ... рентабельділігін білдіретін қаржылық тұтқа тиімділігі; Снп пайдаға ... ... ... ... ... ... ... Снп-қарыз капиталын пайдаланғаны үшін төлейтін кредит бойынша пайыз мөлшерлері; ЗК-қарыз капиталы; СК-меншіікті капитал;
Өндірістік қаржылық ... ... ... ... ... өндірістік және қаржылық сипаттағы шығындар және таза пайда көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты анықтау мен ... ... ... ... ... ... тәсілі
Жиынтық табыстың күтілетін деңгейімен салыстырғанда бір акцияға келетін таза пайда көрсеткішін ... ... ... ... ... ... ... арақатынасын анықтау арқылы капитал құрылымын оңтайландыру.
EPS=
Дюпон тәсілі
Меншікті капиталдың табыстылығына әсер ететін факторларды осы көрсеткішті есептеу формуласына енгізу және ROЕ ... ... ... ... ... ... x Оx ... ПП-сату табыстылығы;
О-активтердің айналымдылығы:
КФЛ-қаржылық тұтқа коэффициенті
Ескертпе: [15]
Капитал құрылымының ... ... ... ... ... олардың тәжірбиеде қолданылуын шектейтін келесі кемшіліктер анықталады:
1. Қарастырылған тәсілдерде қарыз қаражаттары ұзақ және қысқа ... ... ... ... қатар меншікті және қарыз пассивтерінің ішкі құрылымы қарастырылмайды.
2. ... ... ... тегін деп анықталған жеке есепке алынбайды .
3.Жоғарыда аталған тәсілдердің біреуі де капитал құрылымын оңтайландыру ... ... ... ... ... ... мен иелерінің сұранысын толық көлемде қанағаттандыра алмайды - оларды капитал рыногында компанияның әрекет ету стратегиясын үлгілеу ... ... тек ... ... және ... ... ... және субьективті факторлары әсерін қарастырмай, компаияның пассивтер құрылымын қалыптастыру кезінде ғана ... ... ... ... ... ... ... келтірілген тәсілдерін компания қызметінің тиімділігін бағалауда теоретик және практик-экономистер жиі ... ... ... ... ... ... анықтауда қаржылық тұтқа тиімділігін бағалауға негізделген әдіс жиі қолданалады. Бұл оның базалық формуласының құрамында компания ... ... ... құрылымы қарастырылғанымен байланысты.Осы айтылғандарға сәйкес аталған кемшіліктердің орнын ... және ... ... құрылымын оңтайландыру мәселесін дұрыс шешуге мүмкіндік беретін қаржылық тұтқа теориясының ... ... ... әдісті ұсынған жөн.Қаржылық тұтқа тиімділігінің формуласын (28) келесідей өзгертуге болады (29):
ЭФЛ=(1-С)*(ROA-C)*ЗК/СК ... ... ... C*(1-С) ... алу ... ... қарыз капиталы құнының көрсеткіші.Алайда, тәжірбиеде компаияның қарыз пассивтерінің көзі болып кредиттермен қатар меншікті қарыздық бағалы қағаздар шығару, қаржы лизингі және ... ... ... ... капитал да табылады.Сонымен қатар, шаруашылық жүргізуші субьектілер өз қызметін қаржыландыруға қарыз капиталымен қатар меншікті капиталды да пайдаланады,меншікті капиталдың да құны ... және ... ... талдау кезінде ескерілуі тиіс. құрылымын ұстауға жұмсалатын компанияың жиынтық шығындар сомасын есепке алудың обьективті қажеттілігі туындайды.Тәжірбиеде мұндай мәселе капиталдың ... ... ... (WACC) ... көмегімен шешіледі, ол келесідей формуламен анықталады:
WACC= ... ... ... ... жалпы сомасындағы і қаражат көзінің үлес салмағы; Жоғарыда айтылғанға сәйкес қаржылық тұтқа тиімділігі формуласын (29) келесідей өзгерткен жөн (31);
ЭФЛ=( ... WACC)* ... ... біз капитал түсінігі ретінде капитал қызметін қаржыландырудың ұзақ мерзімді көздерін қолданамыз.Бірақ, есептеулерді толық деуге ... ... олар ... ... ... факторының әсерін толық ескермейді. Сонымен, инфляция жағдайында қарыздар мен пайыздар индекстелмесе (32) формулада көрсетілгендей қарызға қызмет көрсетудің құнсыздануы ... ... : ... ... ... ... шеңберінде компания қызметін қаржыландырудың барлық көздерін тарту құнын, соның ішінде ... ұзақ ... ... және қарыз пассивтерінің ішкі құрылымын, дивидендтік саясатты ескеруге мүмкіндік беретін меншікті капиталдың рентабельділігі критериі негізінде ұсынылған компанияның оңтайлы капитал ... ... ... ... ... ... ... тәсілінен айырмашылығы 21-кестеде көрсетілген.
Кесте 21- Қаржылық тұтқа теориясының қолданыстағы әдістемелік тәсілінің ұсынылған әдістемелік тәсілінен негізгі айырмашылықтары
Қаржылық тұтқа ... ... ... ... ... ... ... пайдаланғаны үшін төлейтін кредит үшін пайыз мөлшері ғана ескеріледі
1.Компания қызметін қаржыландырудың барлық тарту құны ескеріледі.
2.Пассивтердің ішкі құрылымы ... ... және ... ... ішкі ... ... ... құны ескерілмейді
3.Меншікті капитал құны ескеріледі
4.Пассивтер құрылымы қаржыландырудың ұзақ және қарызды мерзімді көздеріне ... ... ... қана ұзақ мерзімді пассивтер қарастырылады
5.Дивидендтік саясаттың ерекшеліктері қарастырылмайды
5.Дивидендтік саясат қарастырылады
Ескерпе: [15]
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... ... ... ... жоспарлай отырып, болашақ қаржылық нəтижелерді болжап береді.
Кез келген ... ... ... - ... ... көтеру. Бұл мүддеге жету үшін капитал құрылымын ... ... ... əрі тиімді жұмсау қажет деп қорытындылауға болады.
Қорытынды
Кәсіпорынның айналымға салынған және де осы ... ... алып ... ... ... ... ... болып табылады, ол қаржы ресурстарының құны өскен формасы ... ... ... ... ... ... капитал - бұл табыс алу мақсатында өндіріске салынған және де ... ... ... бір ... болып табылады.
Мұндай түсініктемедегі қаржы ресурстары мен кәсіпорын капиталының айырмашылығы мынада: кез-келген уақытта қаржы ресурстары кәсіпорын ... көп ... оған тең ... Бұл ... ... ... міндеттемелерінің жоқтығын және оның барлық қаржы ресурстарының айналымға жіберілгенін білдіреді. Алайда, капитал мөлшері қаржы ресурстарына қаншалықты жақын болса, кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ...
Кәсіпорынның жалпы капиталы деп әдетте оның қолындағы барлық қаржы ресурстарының ... ... Сол ... ... капиталын түрлі белгілері бойынша жіктелінеді. Практикада іскерлік идея, іскерлік байланыстар, тауарларды өткізу ... ... ... өндірістік құпиялар, дизайн саласындағы шешімдер және т.б. секілді материалдық емес капитал да қолданылады. ... емес ... бұл түрі ... уақытта да өзінің құнына ие бола бермейді, ... жиі ... ... алып келеді. Ол өндірісті ұйымдастыруда үлкен маңызға ие.
Капиталдың оңтайлы құрылымын қалыптастыру, яғни меншікті және қарыздық қаржыландыру көздерінің барынша тиімді ... ... ... басқаруда ең басты мәселе болып табылады. Сол себепті осы мәселені шешуге ең танымал ғалым-қаржыгерлердің, бірінші кезекте Нобель сыйлығының лауреаттары ... ... мен ... ... ... ... да ... оқиға емес.
Кәсіпорындар үшін оңтайлы капитал құрылымын қалыптастырудағы ең маңызды сұрақтар - бұл қажетті ... ... ... ... тарту керек екендігі. Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайларындағы басты стратегиялық мақсаты өзінің ағымды және келешектегі нарықтық құнын ... мен оны ... ... ... ал бұл жетістікке жетудің бірден бір жолы - ... ... ... ... ... құны ... ... болса, кәсіпорын қызметінің тиімділігі де соғұрлым төмендей береді және керісінше. Сол себепті кәсіпорынның қаржы ... ... ... қалыптастыру көздерінің құнын анықтауға үлкен назар аударулары қажет.
Бірақ, өндірістік тәжірибе көрсеткендей, көптеген кәсіпорындар басқармасының ... ... ... жағдайын талдамайды, оның қаржылық тұрақтылығы және капитал ... ... ... білмейді деуге болады.
Өздігінен капитал құрылымы оның бағасына әсер ... сол ... ... салада менеджерлерге кәсіпорын құнын арттырудың мүмкіндіктерін іздеудің ... жоқ, олар ... ... мен ... ... тиімді басқаруға бағыттау керек.
Диссертация жұмысында кәсіпорынның капитал құрылымын талдаудың әдістемесі ашылып қарастырылған, бірқатар көрсеткіштер есептелген, олардың ... ... ... II және ІΙΙ бөлімдерінде ашылып көрсетілген.
АҚ-ның қаржылық қызметін зерттеу нәтижесінде келесідей ... ... ... нәтижесі көрсеткендей, АҚ-ның капитал құрылымында меншікті капиталдың үлесі айтарлықтай басым болып келеді және ... ... ... ... екі есе жоғары. Аталған құбылыс кәсіпорынның жалпы табыстылығына және ... ... оң ... тигізіп отыр, яғни бұл KEGOC>> АҚ-ның қаржылық тәуелсіз екенін дәлелдейді.
Сонымен ... ... ... мен ... ... көздерін салыстыра отырып, кәсіпорынның төлем қабілеттігі, несие қабілеттілігі жоғары.
АҚ-ның капитал және олардың қалыптасу көздерінің құрылымы қанағаттандырарлық, запастар мен ... ... ... қаражаттары есебінен жабу деңгейі бойынша кәсіпорынның қаржылық жағдайы ретінде бағаланады. Мысалға, қазіргі кезеңде материалдық ... және ... ... ... ... меншікті айналым қаражаттарының көлемінен кем, яғни кәсіпорын қаржылық дербестілік тұрғысынан қаржылық тұрақты деп бағаланады.
Капитал құрылымын және қаржылық жағдайды ... ... ... ... АҚ-ны АҚ капиталының оңтайлы құрылымы байқалады. Оған ... ... ... ... ... ... капиталдың үлесінен басым үлес алады. Бірақ дағдарыс жағдайға дұшар болмас үшін аталған кәсіпорынның басшылары кәсіпорынды ... жаңа ... және ... ... қана қоймай, қызметтік стратегиясын да қайта қарастыруы қажет. Бұл үшін қажетті шаралар:
* тұтынушылардың сұранысына және компанияның мүмкіндіктеріне ... бере ... ... өнім ...
* ... коммерциялық қызметін белсендете түсу (мысалға, өзге кәсіпорындардың тауарларын сатып беруге көмектесу, бос тұрған ғимараттар мен территорияларды арендаға беру және т.с.с.);
* ... ... мен ... ... ... ... ... және үстеме шығындарды қысқарту;
* түскен табысты өндірісті дамыту мақсатында капитализациялау.
Талдау ... ... ... ... ... тауарлық-материалдық база және шаруашылық қызметті жүзеге асыру үшін жеткілікті өндірістік потенциал қалыптасқан.
Жоғарыда аталған саясатты қолдану кәсіпорынның қаржылық жетекшілерінің ... және ... ... ... ... ... өндірісін дамыту бағытында әрекет етуін білдірер еді. Белсенді қаржылық-шаруашылық саясат ... ... ... ... ... алуан түрлі мәселелерді шешу қиындығымен байланысты, алайда нарық және бәсекелестік талаптары осындай шараларды ғана ... ... ... ... келе ... ... АҚ-на басшылығы стратегиялық жоспарлаумен, сонымен қатар бизнесті басқарудың басқа да негізгі ... ... ... ... және ... аталған шараларды белсенді қолданатын болса, онда кәсіпорын өзінің қаржылық жағдайын біршама болса да жақсарту мүмкіндігі бар.
... ... ... құрылымын басқарудың негізін оның меншікті капиталының қалыптасу көздерін қалыптастыруға басты көңіл бөлінуі тиіс. Бұл процесті басқарудың тиімділігін арттыру мақсатында ... ... ... ... ол ... даму қажеттіліктеріне сәйкес түрлі көздерден қаржы ресурстарын тартуға бағытталуы ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар теориядағы екі көзқарастың бірін таңдай алады: дәстүрлі әдіс және Модельяни-Миллер теориясы.
... ... ... болсақ, ол аталған дәстүрлі әдіс бойынша қаржы ресурстарының құрылымын оңтайландыруы тиіс. ... ... ... ... ... ... сәйкес келуі және қажет кездерде түзетулер мен толықтырулар енгізілуі қажет. ... ... ... ... ... ... түсуін, олардың үнемді және ұтымды қолданылуын қамтамасыз етеді. Жақсы ұйымдастырылған қаржылық бақылау ішкі резервтерді арықтауға, өндірістің рентабельділігін арттыруға, нәтижесінде ... ... ... септігін тигізеді.
Кәсіпорынның тұрақтылығы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым ол нарық ... ... ... ... болады, яғни банкроттықтың шегіне жетудің тәуекелі соғұрлым аз ... ... ... ... ... ... ... оның қаржылық жағдайын зерттеу мен болжаумен байланысты талдамалы қызмет елеулі маңыздылыққа ие бола бастайды. Кәсіпорын қаржысындағы жағымсыз ... ... және ... ... және жою оны мүмкін болатын банкроттықтан сақтайтын шараларды қолдануға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған ... ... ... Э.С., ... С.Н. - /Оқу ... ... 2009 ж.
* ... А.Д., - - М.: ИНФРА-М, 2004 г.
* Тұрғылова А.Қ., Әмірқанов Р.Ә. - , ... ... ... Н.Н., - , Алматы, 2008 ж.
* Өсербайұлы А., ... А.Ж - , ... ... И.А.Бланк Киев, 2000,стр.306
* Аленичева Е.Е. - /Оқу құралы/ Қарағанды, 2011ж.
* Қуатова Д.Я., - , ... 2006 ... ... А., - , Алматы, 2002
* Стоянова Е.С. //Финансовый менеджмент. -М.: Перспектива, 2004 - ... Шим Джей К., - , ... 2006г
* ... Н.Н., - , ... ... ... қоғамының ресми сайты: www.kegoc.kz
* Жакулина Э., - Толковый экономический словарь - А.: ... ... ... В.В.. ... ... ... и ... - М.: финансы и статистика, 2007.-343-349б
* Мейірбеков А.Қ., - , ... ... ... М.Н. -

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 140 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Капитал құрылымын оңтайландыру26 бет
Компания капиталы25 бет
Компания капиталының құрылымы мен құны32 бет
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Компанияның қаржылық стратегиясы4 бет
Айналым капиталының мәні мен құрлымы29 бет
Айналым капиталының экономикалык мазмұны мен негіздері112 бет
Айналым капиталының экономикалық мазмұны64 бет
Аударма кезіндегі сөз құрылымын өзгерту19 бет
Аударма кезіндегі сөйлем құрылымын түгелдей өзгерту19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь