«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КІРІСПЕ 8
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 9
1. ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ 9
1.1
Қараарна кен орнының топырағының және мұнайдың зерттелу тарихы 9
1.2 Ауыр металдардың маусымдық құбылымдарының ерекшеліктер 12
1.3 Қарарна кен орнының қазіргі заманғы экологиялық жағдайы 13
2. ҚАРА АРНА МҰНАЙ КЕН ОРНЫНЫҢ ТАБИҒАТЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫ 17
2.1 Қараарна мұнай кен орнының географиялық орналасу орны мен ерекшеліктері 17
2.2 Жер бедерлері мен геологиялық құрылымдары 19
3. ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ 29
3.1 Зерттеу нысаны 29
3.2 Зерттеу әдістері 33
4. ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ 35
4.1 Қарарна кен орнының топырағының физикалық, физика . химиялық, құрамы 35
4.2 Қарарна кен орнының топырағындағы ауыр металдармен ластануы 40
4.3 Ауыр металдардың қоршаған ортадағы жинақталуы мен оның табиғатқа әсерін бағалау 46
ҚОРЫТЫНДЫ 49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 50
Қараарна мұнай кен орнының топырақтары ауыр металдармен ластанған. Топырақтардың ауыр металдармен ластануы күрделі экологиялық мәселелер туындатады. Сондықтан, топырақтың ауыр металдармен ластану деңгейін және олардың қоршаған орта мен адамзатқа тигізетін салдарын анықтау үлкен мәселелердің бірі.
Қазақстан өнеркәсібі дамуының басты бағыты – кен байлықтарымызды игеру, оның ішінде айрықша басымдылық мұнай мен газға берілген. Пайдасы мен бірге мұнай және газ өндірудің қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлері де аз емес. Мұнай өндіру, тасымалдау және өңдеу көлемдерінің үздіксіз дамуынан Қараарна кен орыны және тағы басқа мұнай газ кен орындарын игеретін Атырау облысының экологиялық жағдайының нашарлауы белең алуда. Жерге төгілген мұнай қалдықтары мен алаулы оттықтар төңірегіндегі топырақты барынша ластауда, ол өз кезегінде өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне ғана емес, адамдардың денсаулығына да үлкен қауіп төндіруде.
Мұнай-газ өндіруді баю мен пайда табу көзі ретінде қарамай, шамалы табысқа бола оларды жыртқыштықпен жұмсап, табиғи ортаны адамдар мен барлық тіршілік үшін зиянды қалдықтармен ластауға болмайтынына бүгінде көз жетті.
Осыған орай, соңғы жылдары Республикамызда, жақын және алыс шетелдерде қоршаған ортаны қорғау мәселесіне көп көңіл бөлінуде. Казіргі кезде шектен тыс ластанған аймақтардың жағдайын бақылау, қоршаған орта сапасына баға беру, келешегіне болжам жасау және табиғатты қорғау шараларын жүзеге асыру маңызды мәселелердің бірі болып отыр.
Сонымен қатар, қазір күн тәртібінде Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру мәселесі тұр. Ол үшін Қазақстанның энергия ресурстарын әлемдік нарыққа жеткізу, мұнай-газ кешендерін осы заманғы инженерлік және бағдарламалық қамтамасыз етумен қатар, халықаралық стандарттарға сай қоршаған ортаны қорғау қажет. Демек, мұнай-газ өндірудің табиғи ортаға тигізетін зиянды әсерлерін азайту, бүгінгі күннің өзекті мәселесі.
1. Карелин Г.С., Есаков В.А. Путешествие по Каспийскому морю // Записки РГО по общей географии. 1883 География России в ХІХ – начале ХХ вв. -М., 1878. - Т.Х. - 177с.
2. Фридман Ц.Л. Эмбинская нефтяная промышленность // Горное дело. – 1921. №1-2. – С.25.; Толстоногов Н.А., Богдановский С. Нефтяная промышленность СССР в 1926-1927 гг. – Баку, 1928. – 115 с.; Толстоногов Н.А. Эмба. Итоги и перспективы работы в Эмбинском нефтеносном районе. – М.-Л., 1931. – 110 с.; Большая Эмба. - М., 1937. - Т.1. - 56с.
3. Өтебаев С.Ө. Наша нефтяная // Наша Эмба нефтяная. - Гурьев, 1961. – С.17-24.; Темірғалиев К.Е., Ленин В.И. о нашей Эмбе //Наша Эмба нефтяная. - Гурьев, 1961. – С.25-36.; Чуланов Г.Промышленность Казахстана за годы Советской власти. – Алма- Ата, 1951. – 101с.
4. Кейікбаев Н. Промышленность Казахстана в первой пятилетке. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1951. – 95 с.
5. Лисичкин С.М. Очерки по истории развития отечественной нефтяной промышленности. - Л.: Гостоптехиздат, 1954. – 343с.
6. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитие советского рабочего класса в Казахстане (1917-1940). – Алма-Ата, 1966. – 171c.
7. Асылбеков М.Х. Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1917-1970 гг.). – Алма-Ата, 1973. – 328с.; Қожамқұлов Т. Подготовка нефтяных рабочих кадров в Казахстане. - Алма-Ата: Казахстан, 1972. - 231с.; Шәріпов С. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1982.
8. Щербин Б.Е. Магистральный трубопроводный транспорт на рубеже 80-х годов. – М.: Недра, 1982. – 64 с.; Беккулов А.Б. Проблемы развития транспорта Казахстана. - Алма-Ата: Казахстан, 1984. – 230с.
9. Шевченко П.А. Магистраль: очерк о нефтепроводе «Дружба». – Львов: Каменяр, 1987. – 54с.
10. Асылбекова Ж.М. Промышленные рабочие Казахстана в 1959-1970 гг. (численность и состав): дис. канд. ист. наук. – Алма-Ата, 1993. – 191с.
11. Есалиева М.У. Рабочие кадры нефтяной промышленности Казахстана (1970-1990гг.): дис. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1995. – 158 с.; 13.Абдуллаев Н.А. Формирование рабочих кадров промышленности Казахстана в 1950-1975 гг.: дис. ... докт. ист. наук. – М., 1998. – 450 с.
12. КарибжановЕ.С.Международный нефтяной бизнес в Казахстане. – Алматы, 1994. – 112с.; РахметоваК.Г.Нефтяная политика Республики Казахстан. – Алматы: КИСИ, 1994. – 22с.
13.Омарова Г.А. Нефтяные ресурсы и их транспортировка в рыночный экономике РК. - Алматы, 2001. – 61с.
14. Атшыбаев А. «Черное золото» казахской земли. – Алматы: Казахстан, Ғылым, 1995. – Т. 1. – 319с.
15. Нұрша А.К. Дипломатическая борьба вокруг Каспийской нефти в конце ХХ – начале ХХІ вв: автореф. … канд. ист. наук. – Алматы, 2002.-30с.
16.Байдосов З.Б., Сейтпагамбетов Ж.С., Сұлтанғалиева Г.С., Нуржанов Р.Н. Актюбинская нефть: история и современность. – Актобе, 2000. – 402с.
17.Серікова Л.С. Қазақстан мұнайгаз кешендерінің даму тарихы (1985-2000 жж.) (Батыс Қазақстан өңірінің материалдары негізінде): тар. ғыл. канд. ... дис. - Орал, 2006. – 149б.
18.Абишев А. Каспий: нефть и политика // Центр внешней политики и анализа. – Алматы, 2002. – 359 с.; Гусейнов В.А. Каспийская нефть: экономика и геополитика. - М.: ОЛМА- Пресс, 2002. - 380с.
19. Пиковский Ю.И., Солнцева Н.П. Геохимическая трансформация дерново-подзолистых почв под влиянием потока нефти// Техногенный поток веществ в ландшафтах и состояние экосистем. - М., 1981.-224с.
20. Садовникова Л.К., Орлов Д.С., Лозановская И.Н. Экология и охрана окружающей среды прихимическом загрязнении // - М.:высш.шк., 2008.-334с.
21. Кесельман Г. С. Защита окружающей среды при добыче, транспорте и хра-нении нефти и газа // Г. С. Кесельман, Э. А. Махмудбеков. – М. : Недра, 1981. – 256с.
22. Мухамеджанов С.М Гидрогеология северо-восточной части Казахстана. Изд. «Наука» Каз ССР. -Алма-Ата, 1971. - С.224-249
23. Байжиенова Р.А Оценка биоразнообразия, антропогенного влияния и динамики экосистем на нефтегазовом месторождении «Кенкияк» автореферат, 2008г. -Алматы, - С.6-7
24. Жантохов С.К., Жалгасулы Н., Гуменников Е.С. Безопасная очистка нефтяных отстойников от шлама и его переработка //Промышленность Казахстана.-2006. №5. - С.58-60.
25. Жалгасулы Н., Гуменников Е.С., Жантохов С.К. Снижение вредного воздействия на окружающую среду внутрипромыслового сбора и подготовки нефти на месторождении Кенкияк // Горное дело и металлургия в Казахстане. Состояние и перспективы: сб. тр. 2 -й межд. конф. посвящен. 15-летию независимости РК. -Алматы, 2006. -С.125-127.
26. Жантохов С.К., Жалгасулы Н., Гуменников Е.С. Экологическая безопасная технология очистки нефтеотстойников и переработка нефтешламов // Состояние, проблема, исследования в области обогащения руд цветных металлов и экологии: сб. тр. межд. научн.- практ. конф. посвящ. 40-летию ДГП ГНПОПЭ «Казмеханобр». -Алматы, 2006. - С.206-209.
27.Аржанова В.С., Еспатьевский П.В. Миграция и аккумуляция тяжелых металлов в гумидных природно-техногенных геосистемах // Тяжелые металлы в окружающей среде и охрана природы: мат. 2-й Всесоюзн. Конф. -М., 1988. -Ч. 2. - С.197-201.
38. Аржанова В.С., Еспатьевский П.В. Реакция геосистемы на агротехногенное подкисление // Миграция загрязняющих веществ в почвах и сопредельных средах: Тр. 5-го Всесоюзн. Совещ. Д.: Гидрометеоиздат, 1989. - С. 265-272.
29. Арманд А.Д. Механизм устойчивости геосистем // Тр. ИГАН . - М. 1989. - С.81-93.
30. Букс. И.И. Некоторые методические подходы к оценке устойчивости природных комплексов для целей прогноза состояния окружающей природной среды // Проблемы. -2002. - 21с.
31. Волкова В.Г., Давыдова Н.Д. Техногенез и трансформация ландшафтов. - Новосибирск: Наука. Сиб. Отделение, 1987 г. - 87с.
32. Порода И.М., Ланчинская Л.В., Климов А.В. Техногенное изменение почвенного и растительного покрова в зоне воздействия промышленного узла и химикомбината // Физико-географические процессы. - Киев: Наукова думка, 1991. - С.127-137.
33. Гришина Л.А., Копцик Г.Н., Моргун Л.В. Организация и задачи почвенных исследований для экологического мониторинга. - М.: Изд-во Мос. ун-та, 1991. - С.4–8.
34. Мотузова Г.Н. Содержание, задачи и методы экологического мониторинга почв. - М.: Изд-во Мос. ун-та, 1994. - С.80–104.
35. Давыдова С.А., Тагасов В.И. Тяжелые металлы как супертоксиканты XXI века. –М., - C.202-216.
36. Панин М.С. Аккумуляция тяжелых металлов растенями Семипалатинского Прииртышья. - Семипалатинск: ГУ «Семей», 1999. - 309с.
37. Гончарук В.В., Соболева Н.М., Носонович А.А., Физико-химические аспекты проблемы загрязнения почв и гидросферы тяжелыми металлами // Химия в интересах устойчив. Развития. -2003, -Т.11. №6. – С.795-809.
38. Пантелеева С.М., Пролесковский Ю.А., Мечковский С.А. Тяжелые металлы и реакция среды в профиле дерново-подзолистых почв // Изв. Гомел. гос. ун-та. -2002. №4. – С.35-41.
39. Микроэлементы в окружающей среде // Под ред. Власюка П.А. -Киев: Наукова думка, 1980. -57с.
40. Сливинская Р.Б Нарушение водного баланса растений под действием тяжелых металлов // Тез. Докл. 2 Съезда Всеоз. о-ва физиологов раст. -Минск, 1992. -192c.
41. Савич В.И., Куликов А.М., Ванькова А.А., Амергужин Х.А., Щербаков А.Ю., Ахатова Г.Р. Использование биологических тестов при оценке загрязнения почв и сельскохозяйственной продукции свинцом // Изв. ТСХА. -2003. -№1. – С.18-32
42. Башмаков Д.И., Лукатин А.С., Пугаев С.В., Кипайкина Н.В., Рудаков Д.В Использование дикорастущих трав для фитоэкстракции тяжелых металлов в условиях промышленного загрязнения // Доклады II Межд. Науч-прак. Конф. «Тяжелые металлы, радионук. и эл-биоф.в окруж среде». – Семипалатинск, 2002. –Т.2. – С.530-535.
43. Панин М.С. Химическая экология: учебник для вузов / под ред. С.Е.Кудайбергенов. - Семипалатинск, 2002. -852с.
44. Атабаева С.Д., Сарсенбаев Б.А. Физиология устойчивости растений к ионам тяжелых металлов и фиторемедиация загрязненных почв // Известия НАН РК. Серия биологическая и медицинская. -1999. №5-6. – С.25-34.
45. Тулебаев Р., Слажнева Т., Кенесариев У., Белоног А., Корчевский А. Оценка гигинеческих рисков в промышленных регионах Республики Казахстан. - Алматы: Искандер, 2004. - 374с.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... КЕН ... ... АУЫР МЕТАЛДАРМЕН ЛАСТАНУЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В060800 - мамандығы
Алматы, 2015
Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... ... ... университеті

2015 ж.
Кафедра меңгерушісі
г.ғ.к., доцент ... ... ... ... - ...
Орындаған
4-курс студенті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2015
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
ШРМ - Шекті рауалды мөлшер
МЕМСТ - ... ... - ... - ... ... ... - ... - шаршы метр
мг/кг - миллиграмм килограмға
мг-экв - ... - ... - ... - ... Мемлекеттер Достастығы
КҚК - Каспий Құбыржелілік Консорциумы
АГАЖ - автоматтандырылған геоақпараттық жүйе
ТҮЙІНДЕМЕ
Дипломдық жұмыс 53 беттен, 5 кестеден, 5 ... және де 45 ... ... ... ... ... мұнаймен ластану, ауыр металдар, топырақтың экологиялық қызметі, трансформация, деградация, шөлейттену, экологиялық тұрақтылық, топырақтың қорғаныс қабілеті, токсиканттар, ... ... ... Қараарна мұнай кен орнының мұнаймен ластанған топырағындағы ауыр металдар құрамын зерттеп, оның ... ... ... ... ... мұнай өнімдерімен ластануын анықтап, оның физика - химиялық жағдайын зерттеу.
Зерттеу нысаны және әдістері:. Қараарна ... кен ... ... ... ... жұмысы далалық, зертханалық, стационарлық, кешенді әдістер негізінде жүргізілді.
Алынған нәтижелер: Мұнай мен ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты экологиялық тұрғыда сараптама жасалды.
Тәжірибелік маңызы: зерттеу нәтижесінде ... ... ... және мұнайлы химия өнеркәсіп салаларының орналасқан жерлеріндегі топырақтың экологиялық жағдайын анықтау кезінде қолдануға ... ... ... из 53 ... ... 5 ... 5 ... а также из 45 списка использованных литературных источников.
Ключевые слова: загрязнение нефтью, тяжелые металлы, экологические функций почвы, трансформация, деградация, опустынивание, защитный слой ... ... ... давление.
Цель работы: Исследование тяжелых металлов в загрязненных почвах нефтяного месторождения Караарна, а также определение их экологического состояния.
Задачи работы: определение загрязнения ... ... ... ... а ... ... их ... - химического состояния.
Обьект и методы исследования:. Почвы и воды района Караарнинского нефтяного месторождения. Методами исследования являются: полевой, лабораторный, стационарный, ... ... были ... ... ... ... в составе почвенного покрова, а также были даны их комлексные экологические описания.
Практические значение: результаты исследования можно применять для выявления экологического ... ... ... в ... ... нефтяных и нефтехимических предприятий.
ABSTRACT
Thesis consists of 53 pages, includes 5 figures, tables, figures and a list of used 45 ... ... Oil ... heavy metals, ecological functions of the soil, transformation, degradation, desertification, the prodective layers of soil, toxicants, anthropogenic pressure.
The purpose: A study of heavy metals in ... soils oilfield Karaarna and the ... of their ... ... tasks: ... of ... of soil with ... products, as well as the study of their physical and chemical ... and methods of ... Soil and water district Karaarna ... methods of research are: field, ... fixed and ... They ... harmful ... in the composition of the soil cover and were given their complex ... ... value: The results of the study can be used to identify the ... state of soil in the vicinity of the oil and ... ... МЕН ... ...
8
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
9
1.
әдебиетке шолу
9
1.1
Қараарна кен орнының топырағының және мұнайдың зерттелу тарихы
9
1.2
Ауыр металдардың ... ... ... кен ... ... ... ... жағдайы
13
2.
Қара Арна Мұнай кен орнының табиғатының ерекшеліктері және топырақ жамылғысы
17
2.1
Қараарна мұнай кен орнының географиялық орналасу орны мен ерекшеліктері
17
2.2
Жер бедерлері мен ... ... ... және ... ... ... ...
35
4.1
Қарарна кен орнының топырағының физикалық, физика - химиялық, құрамы
35
4.2
Қарарна кен ... ... ауыр ... ... ... қоршаған ортадағы жинақталуы мен оның табиғатқа әсерін бағалау
46
ҚОРЫТЫНДЫ
49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
50
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі: Қараарна мұнай кен орнының топырақтары ауыр металдармен ... ... ауыр ... ластануы күрделі экологиялық мәселелер туындатады. Сондықтан, топырақтың ауыр металдармен ластану деңгейін және ... ... орта мен ... ... ... анықтау үлкен мәселелердің бірі.
Қазақстан өнеркәсібі дамуының басты бағыты - кен байлықтарымызды игеру, оның ... ... ... ... мен ... ... ... мен бірге мұнай және газ өндірудің қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлері де аз емес. Мұнай өндіру, тасымалдау және өңдеу ... ... ... ... кен орыны және тағы басқа мұнай газ кен орындарын игеретін Атырау облысының экологиялық жағдайының нашарлауы белең ... ... ... ... ... мен алаулы оттықтар төңірегіндегі топырақты барынша ластауда, ол өз кезегінде ... мен ... ... ғана ... ... денсаулығына да үлкен қауіп төндіруде.
Мұнай-газ өндіруді баю мен ... табу көзі ... ... ... ... бола оларды жыртқыштықпен жұмсап, табиғи ортаны адамдар мен барлық тіршілік үшін зиянды ... ... ... ... көз ...
Осыған орай, соңғы жылдары Республикамызда, жақын және алыс ... ... ... қорғау мәселесіне көп көңіл бөлінуде. Казіргі кезде шектен тыс ластанған аймақтардың жағдайын бақылау, қоршаған орта сапасына баға беру, ... ... ... және табиғатты қорғау шараларын жүзеге асыру маңызды мәселелердің бірі болып отыр. ... ... ... күн ... ... әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру мәселесі тұр. Ол үшін Қазақстанның энергия ресурстарын әлемдік нарыққа жеткізу, мұнай-газ ... осы ... ... және ... ... ... қатар, халықаралық стандарттарға сай қоршаған ортаны қорғау қажет. Демек, мұнай-газ өндірудің табиғи ортаға тигізетін зиянды әсерлерін азайту, бүгінгі күннің ... ... ... деградациясына ықпал етіп отырған ең негізгі факторлардың бірі - техногендік бұзылулар екені мәлім. Техногендік ... ... ... ... ... ... ... жойылады. Ал топырақтың ауыр металдармен ластануы табиғи ресурстарды тиімді пайдаланбаудың салдарынан туындап отыр. ... ... ... ісін ұтымсыз жүргізудің кесірінен де топырақ қабаты ауыр ... ... ... мақсаты: Қараарна мұнай кен орнының мұнаймен ластанған топырағындағы ауыр металдар құрамын зерттеп, топырақтың экологиялық жағдайларын анықтау.
Міндеті: зерттеу нысанының ... ... мен ... әсерін анықтап, топырақтың физика химиялық жағдайын зерттеу.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. әдебиетке шолу
1.1 Қараарна кен орнының топырағының және мұнайдың ... ... ... ... пен Жем ... көлкіген мұнай кені бар екені ерте заманнан белгілі болған. Тіпті сол ... ... ... ... қазақтар жер бетіне шығып жатқан қимайды, мұнайды сүзіп алып, тері ауруларын емдеуге қолданған. Бірақ қазақтар бұл ... ... жер ... ... жатқан шеті ғана екенін білген жоқ. XVIIIғ. мен XIX ғасырдың ... ... ... пен Жем өңірінде жер қойнауын зерттеушілердің пайда ... ... [1]. ... ... Атыраудың географиялық және топографиялық құрылымына, су қорлары мен кен байлықтарына ... ... ... ... ... осы ... ... ғылым үшін пайдасы зор болды.
Атырау өңірін алғашқы зерттеушілердің бірі - Н. А. Северцов. Ол 1860 жылы ... ... ... маңы ... ... жариялайды. Онда - деп жазады. Біздің осы өлкемізде 1874 жылы ... Д. В. ... ... ... кен ... ... ... қалдырды. Мысалы, әлгі Доссор кені жайлы мынадай тұжырым жасады: [1].
Ол тұста бұл аса мәнді болжамға ешкім ... ... ... ... ... де ... бірнеше этнограф ғалымдар мен экспедициялар келеді. 1899 жылдың қараша ... ... ... ... ... ... Қарашүңгіл алаңындағы №7 ұңғымадан мұнай фонтаны атқылап, тәулігіне 20 тоннадай өнім берді. Бұл бүгіндері дүние жүзіне мәлім болған ... ... ... тамшылары еді. Қарашүңгіл мұнай фонтаны туралы хабар Ресей және шетел кәсіпкерлерін дүр сілкіндіріп, Ембі - ... ... ... ... ... жұмыстарын кең көлемде жүргізуге мәжбүр етті.
Осындай күрт бетбұрыстың нәтижесінде атақты Нобельдің мұнай өндірістік ұйымы өмірге ... Осы ... ... ... Доссор, Мақат, Ескене өңірін терең бұрғылауды қолға алды. Ең сәтті қазылғаны Доссордағы №3 ұңғыма болды. 1911 жылы 225 метр ... юра ... ... ... ... Ол 20-25 метр биіктікке 30 сағат бойы атқылап тұрды. 16,7 мың тонна мұнай шықты, тәулігіне 13360 ... ... ... ... ... мол ... қорының ашылғандығын бүкіл әлемге паш етті. Қарашүңгіл және ... ... ... ... ... мұнай өндірісі тарихы басталды [2].
Мақат - Атыраудың үшінші мұнайлы перзенті. Ол 1915 жылы ашылды. Бірақ екі ... ... ... ... Кен орындарының геологиялық құрылымы, оны нендей тәсілмен өндірудің тиімділігі жайлы мәлімет жетіспеді. Тек фонтан атқызуға сеніп бұрғыланды. Бір қабаттың мұнайы ... ... ... ... ... Қабаттар мерзімінен бұрын жарамсыз болып, су алып, газданды. Оған мысал 1911 жылы Доссорда 16,7 мың ... ... ... бар ... 3 жылдың ішінде ол 17 есеге, яғни 272,746 тоннаға жетті [3].
Жас үкімет жаңа кен орындарын игеруге, бұрғылау, құрал - ... ... азық - ... ... ... ... ... жаңа тас жоы және темір жол қатынастарын қажет етті. 1925 жылы ... ... ... ... Гурьев пен Доссор арасында 93 км табанды темір жол төселді. 1927 жылы іске қосылған бұл жолмен жылына 120 мың ... жүк ... Бұл тек ... ... ... ... ... елінің дамуына үлкен әсер етті.
Осыған орай гравиметрия, электрокаротаж сияқты геофизикалық әдістер Атырау өңірінде тұңғыш рет игеріліп, тым ... ... қол ... Енді ... ... ... Мақат сияқты көне кен орындарының қатарын жаңа кеніштер толтыра бастайды. Ескене 1934, Байшанас 1935, Қошағыл 1935, Сағыз 1938 , ... 1939 ... жаңа кен ... іске ... [4]. ... - 1969 жж ... ... Каспий ойпаттарында оншақты мұнай газ кен орындары (Прорва, ... ... ... ... ... - ... ... Камышитовый, Таңатар, т.б.) ашылды. Бұл кен орындарын төтенше барлау, өндірістік игеру жұмыстарын басқару жөнінде геолог Маташев ... ... аса зор деп ... ... Осы ... ... құлсарыдағы XXI-XXII пермотриас горизонттарын жаңа әдіспен игеру арқасында ... ... ... ... ... кеніштердің қатарға қосылуы мұнай өнімін еселей арттырды. Атырау мұнайын ... ... ... ... үшін 1936 жылы ... - Орск ... құбыры іске қосылды. Кезінде Гурьев - Қосшағыл су құбырының іске қосылуы үлкен оқиға болды. Еліміздің орталық облыстарына ... шығу үшін ... - ... кең табанды темір жолының өмірге келуі де маңызды болды. Сол бір қиын қыстау ... ... ... ... талай - талай рекордтар жасалып, небір озық технологиялар енгізіле бастады [5].
Сондай ұтымды ... ... ... ... ... ... арқылы мұнай көзін көзеу, аз өнім беретін қабатты атқылау, ... ... ... бір ... өнім алу, ... ... ұңғымалардан мұнайды қауғалап алу және т.б. әрекеттер қолданылады. Осындай ішкі мүмкіншіліктерді пайдалану арқылы 200 мың тонна қосымша ... ... ... берілген нүктелерді аз шығынмен, шапшаңдатылған тәсіл қолданып, қазу жолдарын тартты. Ал осындай тиімді әдістің өмірге келіп, ... ... ... ... ... орталық зерттеу ғылыми лабораториясының бас геологы П.Я.Авров болатын.
Сондай ... ... , ... ... ... ... Бұл тапқырлық мыңдаған мемлекет қаржысын үнемдеп қана қоймай, мұнай өндірісі үшін ... ... ... ... ... деген сұранысты қанағаттандырып отыруға жол ашты.
Соғыстан кейінгі бесжылдықтар кезінде Қазақстан ... ... ... ... күш - ... ... қуатын арттыруға арнады. Ұлы Отан сонғысы тұсында төрт ... ... ... да, ... ... таман шығарылатын сұйық отынның көлемі төмендеп кетті, 1945 жылғы өндірілген мұнай, 1943 ... ... ... ... 20 ... кем ... [6].
Алайда, бұл Қазақстан мұнайының азайғанынан емес еді. Осы аймақ ... ... ... 40 ... ... ... болғандай 1,5 мың кен құрылымының 32 ғана барлаудан өткен еді. Соның 20 - нан мұнай белгілері ... 12 - нен ғана отын ... ... Жер ... ... ... мол байлықтың кең көлемде игерілмеудің басты себебі - табиғаттың қаталдығынан еді.
Ал ХХ ғасырдың 60-80-ші жылдары мұнай кен ... ... зор ... арта ... ... ... дамуына біршама жағдайлар жасалынды, көліктік инфрақұрылымның құрылуына бастама болды. Осы аралықтарда мұнай құбырлары құрылымы бір ... ... ... ... ... ... ... байланыспады. Бұл әрине кеңес билігінің Қазақстанды тек шикізат базасына айналдыру саясатының айқын көрінісі еді, ... ... ... ... да елімізден тыс жерде салынды [4, 7-9 бб.].
Нарықтық экономикадағы мұнайгаз кешеніне қатысты мәселелерге осы іспен тікелей байланысы бар Н.К. ... А. ... ... ... . Көптеген зерттеушілерді қызықтыратын мұнай қорына бай Каспий аймағы еді. Ол туралы М.Т. Лаумулин ... А.К. ... ... ... ... ... ... болды. Ақтөбе мұнайының кешегісі мен бүгіні туралы деректер жинаған З.Б. Байдосов бастаған авторлық ұжымның зерттеуі және АҚ қызметін зерттеуге көп ... ... ... Г.І. Көбенованың 2008 жылы Ақтөбе облысының мұнайгаз кешенінің дамуына арналып ... ... ... монографиясы жарық көрді. Ал Батыс Қазақстан өңірінің материалдары негізінде Л.С. Серікованың 1985-2000 жылдар шеңберіндегі Қазақстан мұнайгаз кешенінің дамуына жазылған диссертациясы ... ... ... соңы ХХІ ... ... Қазақстан көмірсутек қоры мол алпауыт мемлекеттер қатарына еніп, әлемдік энергетикалық сауданың қалыптасуы мен жағдайына өзіндік ықпал ете бастады. ... ... - ... ... және ... кен ... ... Каспийден бастау алатын ірі мұнай тасымалдау бағыттарының келешектегі мүмкіншіліктері, Атырау-Самара, Каспий Құбыржелілік Консорциумы (КҚК) ... ... ... ... ... ат салысқан шетелдік ірі мұнайгаз корпорациялары мен басқа елдердің ұстанымдарына кең көлемде сараптама жүргізіліп, саяси тұрғыда ... А. ... В.А. ... ... атап өтуге болады[17].
1.2 Ауыр металдардың маусымдық құбылымдарының ерекшеліктері
... кен ... ... ... ... экологиялық әсері бұл облысымыздағы экологиялық жағдайдың біріне жатады. Топырақтағы химиялық элементтердің көбею себебі, бұл өндіріс орындарында және полигонды ... ... ... ... ... немқұрайлы қарағандықтан, болады [10].
Зерттеу кезінде қарағанымыздай, мұнай өндіру алаңы мен ауылдың таза жерлерінің топырағын салыстырып қарағанда, өндірістік ... ауыр ... ... екені, бірақ ШРМ аспағандығы анықталды.
Сынаманы қарау үшін атомды абсорбциялы спектрофотометриялық құралы қолданылды. Сынама өндірістік аймақтардан және ... ... ... таза ... алынды. Бұл зерттеулердің қорытындысы алынған топырақтың құрамында ауыр металдар болғаны мен шамадан аспағандығы байқалды. Олардың өсімдіктер, жануарлар және адам ... кері әсер ... ... ... облысы бойынша 1,3 млн га жер техногендік мұнаймен ластануға ұшыраған, ... ... ... кей ... 10 м-ге ... ... 1 млрд куб м. ілеспе сулар жер бетіне төгілген. Сондықтан мұнаймен ластанған жердерді тазалау негізгі ... бірі ... ... ... ... ... жамылғысы өте күрделі. Облыс территориясының биоклиматтық зонасы екіге бөлінеді. Шөл дала және дала. Топырақ зонасы ашық ... қою және сұр қою ... ... ... ең ... алаңды сор құм алып жатыр. Атырау аймағының экологиялық жағдайын топырақ құрамындағы химиялық элементтерге қарағанда адам төзгісіз жағдайда деп ... ... ... ... ... ... ШРМ ... қорғасын, бор, фосфор, хром, цинк, сурьма, темір, скандийі көп мөлшерде кездесетін қала орталығының топырақ қабатын айтуға болады. Бұл, ... адам ... зиян ... және ... фактор болып табылады [16].
Ауыр металдар ең қауіпті ластағыштар қатарына жатады. Оларды әр түрлі ортадан бақылаған жөн. Ауыр ... ... лас ... ең кең ... ... Әр ... ... және қолданбалы жұмыстарының иелері осы ұғымның мағынасын әр түрлі талқылайды. Осыған байланысты ауыр ... ... ... ... кең ... ... Көпсанды пікірлер пайдаланылады: атом массасы, тығыздығы, улылығы, табиғатта таралуы. Экологиялық бақылау және қоршаған ортаның ... ... ... күні бүгінге дейін ауыр металдарға Д.И. Менделеев периодтық жүйесінен атомдық массасы 50 бірліктен жоғары 40 металл ... ... ... адам өміріне қауіпті элементтерге қорғасын, кадмий және сынап жатады. Бұл элементтердің қоршаған ортаның ластанғыш элемент ретінде ... ... ... екені белгілі [20].
Біз білгендей, тұрғындардың денсаулығы қоршаған ортаның жағдайымен тікелей байланысты және ... ... ... жануарлар және адам денсаулығына кері әсер ететіндігі анықталды. Топырақтағы ауыр ... ... ... ... ... ... нәтижесінде адамдардың денсаулығы бұзылып, түрлі ауруларға шалдығады.
Шын мәнінде табиғатты қорғау оны болашақ ұрпаққа табиғи өз қалпында жеткізу, шағын адамдардың, аздаған ... ісі ғана ... бұл ... ... ... төл ... айналдыруды қажет етеді.
Ластанған топырақтың табиғи ортада қалпына келуі жүздеген жылдарға ... ал ... ... ... келтіру - күрделі жұмыстарды жүргізуді қажет етеді. Топырақтың мұнай өнімдері және ... ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежеде ластанса топырақ құнарсыз, асфальт тәрізді массаға айналуына байланысты өте қауіпті. Ең күрделі экологиялық проблеммалардың біріне - ... ... ... және ауыр ... ... ... Мұнаймен ластану кезінде топырақтың құнарлығын және экологиялық қызыметін анықтайтын, оның барлық морфологиялық, физикалық, физика-химиялық, биологиялық ... ... ... [18]. ... ... ... ... қасиетінің өзгеруі, сондай-ақ оның миграциялану процестері, аккумуляциялануы, метоболизмі төгілген мөлшеріне, физика-химиялық құрамына, топырақтың климаттық және ландшафтық ... ... ... ... профиліндегі миграция каналдарына байланысты [19].
1.3 Қарарна кен орнының қазіргі заманғы экологиялық жағдайы
Мұнай-газ өндіретін аймақтардың осы күнгі экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... тигізіп жатқан кері әсерлері және оны азайтудың ... ... ... ... ... ... және де қоршаған ортаны қорғаудың нормалық құжаттарына талдау жасалынды [20].
Қазіргі кезде, ... ... ... ... ... үшін емес дүние жүзі жұртшылығының назарын аударып отырған ең маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Табиғи ортада экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті ... ... ... ... ... топырақтың тозуы, су ресурстарының тартылуы, ластануы, техногендік шөлейттену, тірі табиғаттың генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті улы қалдықтардың қордалануы. ... ... ... ... ... ... ... отын өнеркәсіптерінің жедел және мөлшерден тыс дамуы үлкен әсерін ... кен ... ... оның ... ... - газ ... Қазақстан Республикасы экономикасы дамуының қайнар көзі. Соңғы 40 жыл ішінде адамзаттың ... ... 2,5 есе өсіп ... 2025 - 2050 ... аралығында халық санының өсуі болжамына қарасақ, энергия пайдалану ең кем ... екі есе өсуі ... ... ... 130 ... тарихында дүние жүзілік қордың 1/3 бөлігі игерілген, ол оның 1/3 бөлігі тек соңғы 10 жыл ... ... Егер ... ... ... арада 2 есе артады десек, онда мұнай өндіру 2010-2020 жылдар аралығында, ал газ өндіру 2030-2040 ... ... биік ... ... ... қоры ... ... ең ірі мемлекеттердің алғашқы ондығына кіріп отыр. ... ... ... 212 көмірсутекті кен орындары бар. Мұнайдың қоры жағынан қарасақ, территориямыздың 62% жерінде мұнай кен орындары орналасқан. Тек қана Каспий теңізі ... ... қоры 13 ... Қазақстан Республикасы жылына орта есеппен алғанда 60 млн.т. мұнай өндіреді. Қазақстан дамуының стратегиялық жоспарына сәйкес мұнай өндіру ... ... 100 ... ... [22].
Мұнай - газ кен орындарын өндіру, өңдеу және тасымалдауда жер ... ... ... көбі ... қалдықтар түрінде жоғалады және қоршаған ортаны ластайды. Табиғатты ластау өнеркәсіптің барлық сатыларында, яғни геологиялық барлаудан ... ең ... ... дейінгі кезеңдерде жүріп жатады.
Мұнай-газ, жылу - энергетика, тау - кен ... ... ... ... ... зерттеуде Қазақстандық ғалымдар, үлес қосты. Сонымен қатар елімізде геоэкология ғылымының бағыты нығайып, ауқымды ғылыми - ... ... ... ... ... мен ... ... жинақтардың жарық көріп жатқаны, халықаралық конференциялар өткізіліп, онда экология мәселелері көтеріліп жатырғаны мәлім.
2012 жылғы мәліметтер бойынша, Атырау ... жер ... 1327,4 ... ... ... ... ... пайызы бұрынғы Ембі, қазіргі Жылыой ауданының аумағында. Бұзылу типі жөнінен ... ... ... ... тең жарымы карьерлер мен қазаншұңқырлардың үлесінде. 30 пайыздан астамы қоқыс алаңына айналса, 13 пайызға жуығында бұрғылау ұңғымалары орналасқан [23].
Соңғы ... ... ... ... ... ... құрамындағы қорғасынның мөлшері шекті шамадан әлдеқайда көп екені анықталған. Кей ... ... ... ... 10-20 ... артық
болған. Теңіз кен орны орналасқан аумақта топырақ құрамындағы мырыштың үлесі 20-дан 400 г/т ... ... ... ... ... 10 ... 15 г/т екенін ескерсек, Теңіз кен орны аумағында ... ... ... шекті мөлшерден 1,3-тен бастап, 26 есеге дейін артық екенін аңғарамыз. Топырақ ... ... тым көп ... ондағы организмдер бүлінеді. Ал адам ағзасына келсек, анемия, яғни қан аздық ауруы тез дамиды. Қазіргі жағдайында Жылыой ауданының аумағын мырышпен ... ... ... негіз бар [24].
Зерттеліп отырған аумақта никельдің топырақ құрамындағы рұқсат етілетін шекті мөлшері 7-22 есеге дейін артық ... сөз. ... ... ... ... құрамында мыс мөлшері 2-ден 40 г/т-ға дейін. Оның рұқсат етілген шекті мөлшері - 40 г/т. Мыс - өте ... ... Егер ... ... мыс ... 4-15 ... төмен болатын болса, онда қаназдық көбейіп, сүйек жүйесінің аурулары дамиды.
Бір айта кетерлігі, анемия мыс мөлшерінің тым көп ... да ... ... топырақ құрамында мыстың шекті шамадан артық болуы сары ауру дертінің көбеюіне алып келеді ... ... ... ... және адам ... үшін қауіптілігі жөнінен екінші санатқа жататын элементтердің қатарында хром бар. Теңіз кен орны аумағында топырақ құрамындағы хромның мөлшері 50-ден 200 г/т- ға ... ... ... ... ... мөлшерден 1000-4000 есеге дейін көп. Бір айта кетерлігі, топырақ құрамындағы хромның шекті мөлшері ... ... ... ... де ... ... ТМД елдері аумағында ол шама 0,03 г/т болса, Ұлыбританияда - 600, ... - 150, ... ... ... 100 г/т. ... ... ... зияны қаншалықты екенін анықтауға мүмкіншілік бермейтініне қарамастан, Теңіз кен орны аумағындағы топырақ құрамындағы хромның мөлшері адам ... ... ... ... биоценоздың қалыпты қызмет етуіне залал келтіреді деуге толық негіз бар [26].
Қауіптілігі жөнінен үшінші ... ... ... ... ... ... және стронций элементтерінің де топырақ құрамындағы үлесі шекті мөлшерден әлденеше есе көп ... ... ... маңы ... ... ... негізгі компонент - мұнай. Мұнай өнеркәсібі дамыған аумақта, яғни солтүстікте Мақаттан бастап, оңтүстігі Маңқыстау облысының территориясына дейін созылатын, ... ... ... басталып, шығысында Мұнайлы меридинанына дейін жететін аралықта мұнай ... ... ... ... ... ... мөлшері көп болып келеді. Тіпті, су құрамында да, өзен аңғарлары маңындағы топырақтың құрамында да ... ... бар ... ... .
Теңіз кен орны маңындағы топырақ құрамындағы мұнай өнімдерінің мөлшерін ... ... осы ... ... ... ... ластанғаны мәлім болған. Атыраудағы облыстық экология басқармасының мәліметтеріне қарағанда, Доссор кенішінің өзінде ... ... ... ... 9-10 метрлік тереңдікке дейін жеткен. Теңіз кен орнының игерілу уақыты Доссормен салыстырғанда жарты ... ... ... ... да ... ... қарқынды жүріп жатқанын аңғаруға болады.
Теңіз жағалауындағы мұнай барлау ұңғымаларында, яғни Қаратоннан отыз шақырым ғана қашықтықта топырақтың 0-2 сантимерлік қабатында 2 г/кг ... ... бар ... анықталған. Ал 6 см тереңдікте оның мөлшері 18 г/кг болса, 12 сантиметрлік тереңдікте бір келі топыраққа шаққанда 30 грамм ... ... ... ... ... ... топырақта қайта өңдеудің мүмкіншілігі өте төмен екенін ескерсек, бұл өте қауіпті жағдай деуге толық негіз бар. Аталған ... ... өзін де жұқа ... ... жапқан [27].
Топырақтың антропогендік деградациясына ықпал етіп отырған ең негізгі факторлардың бірі - ... ... ... мәлім. Техногендік әсер-ықпалдың салдарынан топырақ қабаты тұтастай немесе жартылай жойылады. Ал топырақтың ауыр металдармен ластануы табиғи ресурстарды тиімді пайдаланбаудың салдарынан ... ... ... мұнай-газ өндіру ісін ұтымсыз жүргізудің кесірінен де топырақ қабаты ауыр ... ... ... ... ... ... кен ... табиғатының ерекшеліктері және топырақ жамылғысы
2.1 Қараарна мұнай кен орнының географиялық орналасу орны мен ерекшеліктері
Қараарна ... Кені - ... маңы ... ... Атырау облысы Жылыой ауданында орналасқан. Құрылымы сейсмобарлау нәтижесінде 1954 ж. анықталды. Іздестіру бұрғылау жұмыстары 1955 ж. ... 1960 ж. кен орны ... ... ... 1960 - 61 ж. Жүргізілді [1]. Кен орны ... ... қос ... тұз ... ... орын алған (сурет-1).
Сурет 1. Қараарна кен орнының орналасу тәртібі
Мұнай шоғырлары төменгі ... және ... ... ... ... ... ... байланысты. Өнімді қабаттар бетінің жатыс тереңдігі 467 - 1046 м. ... ... 15 - 30 м. ... ... 503-тен 1099 м-ге дейінгі белгілерде орныққан. Шоғырлар ... ... ... ... ... ... терригендік жыныстардан құралған [17].
Коллекторлары кеуекті. Ашық кеуектер 27,2 - 30,2 %, ... 0,215 - 1,605 мкм2. ... ... ... ... 3,5 - 8,5 м, ... ... коэффициенті. 0,72-ден 0,95-ке дейін өзгереді. Батыс қанаттың төменгі бор иірімдерінің 3 мм-лік штуцердегі бастапқы шығымы 21,2 - 38,3 ... ... ... ... ... (3,1 - 3,7 ... ... фактор 7,4 - 9,8 м3/т. Бастапқы қабаттық қысым 5,0 - 11,5 МПа, ... 32,5 - 40°С. ... ... 0,964 г/см3 [30]. ... ... (2,28 - 2,8%), парафині аз (0,18 - 0,61%). ... ... 88,9% ... 1,3% ... 8,65 - 12,2% ... 0,41% ... ... газы бар. Шоғырлардың режимі арынды, сулы келеді. Хлоркальцийлі қабат суларының тығыздығы 1,078 - 1,105 ... ... 104 - 156,2 г/л. Кен орны 1974 ... ... (2- сурет).
Сурет 2. Қарарана АҚ мұнай кен ... ... ... ... жатқан жұмыстарға қарамастан мұнай - газ ... оның ... ... ... Қараарна кен орны аймағында табиғи ортаның жай-күйі сын көтермейді, әсіресе экологиялық мониторинг жүргізу, оның нәтижелерін ... ... және дер ... ... ... ... осы ... талаптарға сай жүргізілмей отыр.
Осыған орай, мұнай - газ ... ... ... тигізіп отырған техногендік әсерлерін азайту үшін зерттеулер жүргізу қажеттігі айқындалды және Қараарна кен орнында автоматтандырылған ... жүйе ... ... ол кен орны ... ... орналастырылды. 2 - суретде Қараарна мұнай кен ... ... ... ... сұлбасы келтірілген .
2.2 Жер бедерлері мен геологиялық құрылымдары
Республика аумағының ... алып ... ... маңы ... ... ... 28 метрден + 50 метрге дейін. Каспий ойпаты әлемдік мұхит деңгейінен төмен жатыр. Оның ені теңіздің солтүстік жағалауында 250 шақырымға, ал ... 120 ... ... ... ... мен төрттік дәуірінде Каспий маңы ойпаты Каспийдің көп дүркін трансгрессиясын бастан өткерген. Ақшағыл, апшерон, бакинский, хазар және хвалын ... ... ... Олар ... кейін теңіз шөгінділерінің қалың қатқабатын қалдырған. Бұл шөгінділер аталмыш ауданның қазіргі инженерлік-геологиялық бейнесін қалыптастырған .
Таралу ерекшеліктерін, ... ... мен ... ... ... жаңа ... арасында таужыныстардың негізгі деген бес инженерлік-геологиялық кешенін бөліп қарастыруға болады. 6 Соңғы плиоценнің, бастапқы және ортаңғы плейстоценнің теңіз ... яғни N1-Q1 ... ... саздақтан және құм қабатшаларынан тұрады. Төменгі төрттік бакинский ... ... ... ... зерттелетін аумақта аса кең таралмаған. Көбінесе Бозашы түбегінде, Сарташ елдімекенінің аумағында, Жарты, Ауырорпа шатқалдарында кездеседі . ... ... 12-88 метр ... өзгереді. Ортаңғы төрттік хазар түзілімдеріндегі СГК, яғни стратиграфиялық- генетикалық кешен бакинский және көне ... ... ... жерде хвалын террасаларының тұғыры болып табылады да, хвалын мен жаңакаспий шөгінділерімен көмкеріледі. Жоғарғы төрттік хвалын түзілімдерінің стратиграфиялық- ... ... ... ... бойынша дамып, Бозашы түбегін толықтай дерлік жабады. Бастапқы хвалын түзілімдері абсолют 0 метр ... ... ... аккумуляциялық террасаны жасайды [1].
Қазіргі жаңа каспийлік теңіз түзілімдерінің, яғни mQIVnk стратиграфиялық кешені Бозашы түбегі мен Каспийдің ... ... ені 35 ... ... орналасқан. Олардың астында көбінесе хвалын түзілімдері жатады. Жоғарғы ... ... ... ... ... және Жем ... ... кең таралған. Олар -16 метр деңгейінде жоғарғы хвалын трансгрессиясының тежелген тұсында қалыптасқан. Түзілімдер саздақтар мен ... ... ... ... 3 ... 10 метрге дейін жетеді, тіпті одан асып түсетіндері де бар [2].
Қазіргі дельта түзілімдері, яғни Орал және Жем ... ... ... мен қолтықтарында орналасқан. Олар теңіздің хвалын шөгінділеріне жалғасады. Қазіргі аллювийлік түзілімдер, яғни aQIV Орал, Сағыз, ... Жем және ... да ұсақ өзен ... ... ... ... орналасқан. Қазіргі көлкіме-аллювийлік түзілімдер, яғни laQIV Орал, Ойыл, Сағыз және ... ... ... ... орналасады. Олар көне қолтықтармен және көл тәрізді ойпаңдармен жалғасатын ... ... ... көл ... яғни lQIV ... ... және аллювийлік жазықтардағы шағын көл ойпаңдарында байқалады. ... ... мен түбі ... ... ... ... 1,5 метрдей ғана. Қазіргі көл-хемогендік түзілімдері, яғни lhQIV Каспий теңізінің жоғарғы шығанақтарында орналасқан (Қайдақ, Өлі Қолтық, Үлкен сор және кішігірім сор ... Бұл ... ... ... ... Ал ... олар өте тұзды болып келеді Қазіргі эолдық түзілімдер, яғни vQIV Каспий жағалауының солтүстік және шығыс бөліктеріне таралған. Олар ірі және ұсақ құм ... ... ... ... салыстырмалы түрде алғанда, 3-10 метр аралығында [3].
Инженерлік-геологиялық карталарда масштабына байланысты таужыныстардың таралуы, құрамы, қасиеттері, жасы, генезисі және ... ... ... ... ... ... және ... деректер; қазіргі геологиялық процестер мен құбылыстар; инженерлік- геологиялық процестер көрсетіледі. Геологиялық-генетикалық кешендер қабаттарға және будаларға бөлінеді. Қабаттар біркелкі таужыныстардан тұруы ... ... ... ... ... келуі де ықтимал. Атап айтқанда, бір таужыныстың басымдығын сақтай отырып, тақтатастармен, ... ... ... ... ... ... әркелкі болуы да мүмкін. Ал будалар біркелкі болып келеді [25].
Облыс табиғаты ерекшеліктерінің бірі-оның жер ... ... шола ... ... беткейлік сипаты солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысқа қарай төмендей түседі және өзіндік ерекшеліктері жағынан бес ірі геоморфологиялық аймаққа: Орал ... ... ... ... ... ... Сырт ... оңтүстік бөлігіне, Сырт алды кемеріне, Каспий маңы ойпатының солтүстікбөлігі мен Жайық өзені орта ... ... ... солтүстік бөлігін Жалпы Сырттың оңтүстік сілемдері алып жатыр, оның өзі де ... - ... ... жазық болып келеді де, өзен аңғарларымен жекелеген адырларға мүшеленген. Жалпы Сырттың абсолюттік биіктігі 100-ден 200 м-ге дейін жетеді және тек ... ... ... ғана 200 м-ден асады. Шаған мен Деркүлдің аңғарлары Жалпы Сырт шегінде өте терең тілімделген және аллювийлік ... ... ... солтүстік - шығысын Орал таулары шеткі үстіртінің батыс бөлігі алып жатыр, ол ... ... ... су ... және оған неғұрлым жақын жатқан бірқатар басқа да ұсақ геоморфологиялық аймақ элементтерімен сәйкес келеді .
Бұл өңір ... кең ... ... ... ... ... 100-260 м жонды-белесті жазық болып келеді. Орал таулары шеткі үстіртінде, Ақбұлақ қыстағының оңтүстік-шығыс жағында, теңіз деңгейінен жоғары 263 м ... ... бар, ... ... ... облысының ең биік жері-Ақтау тауы жатыр. Сырт алды ... ... ... ... және Орал ... ... үстіртінің батыс беткейлерін қамтиды, бір жағынан Жалпы Сырт пен Орал таулары шеткі ... ... ... Каспий маңы ойпатының жағына тік құлама жасап, ендік бағытта тар алқап ретінде созылып жатыр, бұл жерде оның абсолюттік биіктігі 45-100 м-ге ... ... жер ... ... ... жазық болып келеді және Жалпы Сырт пен Орал ... ... ... ... болмашы мүшеленген су айырығы учаскелеріне бөлінеді. Өзен аңғарлары түгел солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған ... ... ... ... ... ... ... жалпы еңістенген Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігі шегінде жатыр. ... ... ... ... 25 м-ге ... де, оңтүстік бағытқа қарай біртіндеп аласара береді. Оңтүстігінде, шамамен Тайпақ ... ... ... ол ... ... ... 10 м-лік Каспий маңы депрессиясына айналады. Жазықтығына ... ... ... ... ұсақ ... ... ... Осы жерде Жалпы Сырттан құлаған шағын өзендердің суы жиналатын Шежін-Дүре-Балықты депрессиясы айқын бедерленіп тұр. Облыстың ... Орал ... ... ... мен Сырт алды кемерінен аққан су жиналатын ... ... ... ... маңы ойпаты өзендерінің аңғарлары әлсіз тілімделумен сипатталады және тек Жайық өзенінің аңғары ғана ойпатты солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтеді. ... ... ... ... ... су ... қалатын онша терең емес ойпаңдар, қазаншұңқырлар мен көлтабандар жиі ... ... ... ... ... ... ойдым-ойдым құм басқан шағын өңірлер бар, негізінен олар едәуір дәрежеде жел мүжіген атыраулық және ... ... ... ... ... бірге облыстың бүкіл аумағы тұзды тектониканың ықпалына ұшырағаны байқалады., тұз ... жер ... ... 20-50 м-лік жайпауыт көтеріңкі төбелер күйінле кездеседі.
Каспий маңы ойысының солтүтік бөлігі палеозой, ... және ... ... ... ... күмбездер көтеріле жырымдаған беткейінде ғана жалаңаштанып, жер бетіне ... ... ... ... ... ... ... 3,5-5 км-лік үлкен тереңдікте жатыр және олар солтүстік аудандардағы бұрғылау скважиналарымен ғана ашылады. Пермь шөгінділері сакмар және ... ... ... ... бұл ... шөгінді қабаттары бар пелицепод және маржан түзейтін организмдер фаунасының, теңіз ... ... ... ... ... шөгінділер мұнайлы-газды болып келеді әрі олардың өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... және ... учаскелерінде дәлелденген. Қарашығанақта мұнай-газ шоғырлары 4-5 км-де, қалғандарында 3200-3600 м тереңдіктегі қабаттарда түзілген. Кейінгі пермь дәуірі өзінің төменгі бөлігінде кунгур ... ... ... ... жағында қызыл түсті құмдақ-сазды түзілістермен ерекшелінеді. Кунгур ярусы гипс, ангидрит және борға бай ... ... ... ... тұз, ... ... қалыптасқан .
Каспий маңы ойысының ... ... ... бұлар сыналана сұғынып, бір-бірімен қабаттасқан сипатта жатады да, орталық бөлігіде тұз күмбездері кейпін иеленеді. Галогенді-сульфатты шөгінділерінің қалыңдығы Каспий маңы ... ... ... ... 1 ... ... орталық жағы мен тұз күмбездерінде 5 км-не одан да қалың келеді. Мульдалар деп ... ... ... тұз ... ... барынша өте жұқа болып келеді, бұлардың орташа қалыңдығы-2,5 км. Галогенді-сульфатты шөгінділернің түзілісі ... ... ... ... тұз ... ... не көлтабандық жағдайлармен байланыстырылады. Аймақтағы жоғары пермь шөгіндісі кірпішті қызыл саз, ... мол ... ... түрінде кездеседі. Бояғыштар алу үшін минералды шикізат ретінде әбден жарамды саз бен саздақтар, көмірге айналған ... ал ... өте ... ... ... бай ... қабаттары кездеседі. Жоғары пермь шөгінділерінің қалыңдығы тұз күмбездерінде бірнеше м-ден, ... 2-2,5 ... ... болып келеді.
Триас шөгінділері сыртқы түстері жағынан жоғары пермьдіктерге ұқсас келеді, бірақ литологиялық құрамы олардан ерекше ... ... ... ... бөлігі - вятлуж және басқұншақ ярустары түрінде қалыптасқан және ... ... ... ... сазды және құмдақты келеді, қалыңдығы-300-400 м.
Юра шөгінділері сазды және құмдақты болады. Саз шөгінділеріндегі ... ... ... ... ... ... ... қайраң сулық фаунасы аралас құмдақ қабаттарын түзген, жалпы юра ... ... м. Бор ... ... ... ... ... және жоғарғы-карбонатты жеке қабаттардан тұрады; карбонатты шөгінділер негізінен жазатын бор, мергелден, сирегірек пелиципод, теңіз кірпісі, ... және ... ... ... араласқан әктастан тұрады. Бор шөгінділерінің қалыңдығы - 250-300 м.
Палеогенді шөгінді опоко түріндегі саз, құмдақтардан ... Тұз ... ... ... ... кеткен, тек күмбезаралық кеңістіктеріндеғана сақталып қалған; бұлардың қалыңдығы 400 м-ге жетеді.
Неоген ... ... және ... ұсақ екі ... ... ... жабысқан қиыршықтастың 3-4 қабатынан қалыптасқан. Конгломератты болуы олардың құлама тік жағалық теңіз жағалауында түзелгенін ... ... ... шөгінділер өзен, көл-батпақты түзілістер болып келеді. Литологиялық құрамы жағынан аллювийлі және золды ұсақ-малтасты, құмайт және саздақтарға ажырайды; қалыңдығы-100 м-ге ... ... ... Облыс аумағындағы ғасырлар бойы үстем болған табиғи құбылыстардың әсерінен тым ... ... ... қалыптасқан және бұл сипат солтүстік-батыстан оңтүстік - шығысқа қарай күшейе түседі. Континенттік ... ... күн мен түн, қыс пен ... ауа ... ... ... - қарсылығы байқалып, қыс маусымы жазға тез ауысады ... ... жері үшін ... ... - ... ... ... мен тапшылығы, қар жамылғысының жұқалығы мен ашық ... ұлпа ... жел ... ... ұшып кетуі, ауа мен топырақтың тым құрғақтылығы, бүкіл вегетациялық ... ... өн ... жер ... ... күн жарығының өте көп түсуі және топырақтың қарқынды булануы тән. Қысы ... ... ... ... ... ... ал жаз ... және әжептәуір ұзақ болады.
Ауаның орташа жылдық температурасы 5,90С жылы келеді. Қыс маусымы, әдетте, тәуліктік ... ... ... ... бұл құбылыс облыстың солтүстігінде қазан айының соңғы күндерінде, оңтүстігінде 5-10 қарашада болады. ... қар ... ... ... ... ... он күндігінде, ал оңтүстүстік аудандарда желтоқсанның екінші он күндігінің ақырында түзіледі. Қыс ерте түскен жылдары ... ... ... қар ... ... ... ... ал кеш түскен жылдары қаңтарда түзіледі. Оның қалыңдығы облыстың алғашқы жартысында 25-30 ... және ... ... 10-20 ... ... Қар ... орташа жылдық қоры облыстың солтүстігінде 90 мм-ге, оңтүстігінде 30-55 мм-ге дейін ... қар жұқа ... ... ... көп жылдық қор мөлшері 1,5-2 есеге дейін азаяды [13].
Ең суық ай - қаңтар, бұл айда ... ... ... -14-110С аяз болады., орташа температура -12,90С. Қысқы кезеңде ... ... ... ағын ... ... ауаның суықтығы оқта - текте -30-350С-қа дейін төмендейді, өте сық күндерде абсолюттік ең ... ... -40-440 С-қа ... барады. Кейде қаңтар мен ақпанда 1-3 күнге созылатын жылымық болуы мүмкін.
Қысы айларында желдің қарқыны 4,5-5 м/сек-қа жетеді. ... ... мен ... күшті жел соғып, қарлы боран мен бұрқасын ұйтқиды. Көп жылдық қарлы боран күндерінің қыстағы орташа мөлшері ... ... 30-35 ... ... 15-20 күнге жетеді. Ауа температурасының 00С-тан жоғары тұрақты шамасы облыстың солтүстік ... ... ... бес күндігінде, оңтүстік батысында наурыздың үшінші он күндігінің басында байқалады.
Бұл кезеңде қар жамылғысы сетінеп, жылғалардан су ... ... ... ... бастайды. Көп жылдық бақылаулардың мәліметтері бойынша Орал қаласында 24 көкекте ауаның орташа ... ... 100 ... ... да, ауыл ... ... басым бөлігі белсенді өсіп-өну кезеңіне өтеді. Көктем облыста ерте және жаппай басталады, бірақ күннің жылынуы үнемі ауытқулы ... ... - ... ... ... ... аязсыз кезең облыстың солтүстігінде 130 күнге, оңтүстігінде 170 күнге дейін жетеді. Кей жылдары аязсыз кезең бұл шамадан едәуір ауытқуы мүмкін ... ... ... қуаң әрі ... ашық ауа райы тән. ... ... ... орташа температурасы шілдеде 23,60С құрайды, ... ... 41-450С ... ... ... ... жеткілікті ылғалданып, егіннен мол өнім жинау көрсеткіші атмосфералық жауын-шашын түсіміне байланысты. Олардың жылдық мөлшері солтүстігінде 300 ... және ... 140 ... дейін ауытқиды, бүкіл облыс аумағы үшін орташа шама 263 ... ... ... ... ... - шашын әр жылда әркелкі мөлшерде болады. ... ... ... ... температуралық кезеңнің ішінде орташа алғанда солтүстікте 100-135 мм, оңтүстігінде 90-100 мм жауын - шашын түседі, бұл ... ... - ... ... ... ал бұл ... булану шамасы солтүстікте 850 мм-ден оңтүстігінде 1300 мм-ге дейін шарықтайды .
Вегетациялық кезең ... ... - ... мөлшері өсімдіктің қалыпты өсуі мен дамуы үшін жеткіліксіз болады, оның үстіне жылы кезеңдегі жауын - ... ... ... ... да, іс ... ... үшін ... мардымсыз болып қалады. Жылы кезеңдегі бұлыңғыр күндердің саны айына 5-8 күннен аспайды, ал ... ... ... ... жазғы кезеңде 3,5-4,5 м/сек. болады. Облыс ауа райы көктем соңында және ерте күз айларында шаруаға аса қолайсыз. Осы шақта ... ... ... және ... ... артып, аңызақ тұрып, шаңдақ пен құм борататын екпіні 15 м/сек-тан асатын күшті дауыл соғып, бұршақ ... көк мұз ... т.б. ... ... ... сипаттамасы. Облыстың негізгі су көзі - Жайық өзені болып табылады. Облыс шегіне Елек поселкесінің ... ... ... өзен ... ... ... ағып, Орал қаласына дейін жетіп, оңтүстікке шұғыл бұрылады да, Солтүстік Каспий маңын кесіп өтеді. Облыс шегіндегі ... км, су ... ... км2. Жайықтың облыс аумағындағы салалары - Елек, Шыңғырлау, Шаған, Барбастау, Емболат, Быковка, Рубежка, Бастастау ... ... ... ... ... шығады.
Жайық өзені бүкіл облыс жерін жер беті ағын суларының жиілігі әр түрлі қос ... ... Сол ... өзен торы ... коэффициенті К-0,54 км/км2 мөлшерімен сипатталады, оң жағалаулық бөліктегі өзен торы тығыздығының ... К-0,26 ... ... ... үшін өзен торының тығыздығы Жайық өзенінсіз-0,036 км/км2, Жайықпен қоса есептегенде-0,040 км/ км2 коэффициентпен сипатталады.
Жалпы ... ... ... ... өзен бар, олардың 65-і жазда кеуіп, құрғақ арналарға айналады; ұзындығы 10 км-ден аспайтын шағын жылға-өзендер де баршылық. ... 200 ... ... өзен ... Қараөзен, Сарыөзен, Елек облыс жерінде тек өздерінің сағалық бөлігімен ғана ... ... ... ... облыс шегінен тыс қалыптасады. Өңірдің жер бедері мен ... ... ... байланысты көптеген өзендердің арналары өте ирелең қалыптасқан. Мысалы, Барбастаудың ирелеңдеу коэффициенті К-1,40, Шолаңқаты-К-1,04, Жақсыбай-К-1,071, Ащыөзек-К-1,75, Мұқыр-К-1,4-ке тең келеді [28].
Көлдері. Облыстағы ... ... ... 10%; ... 150-ге жуық көл бар, ... айдындарының аумағы 1532 км2. Облыстың өзен бойларына жуық өңірлерінде жайылма су айдындары көп. Мысалы, Шежін жайылмасы 2200 км2 ауданды алып ... ... км2, ... - 600-700 км2, ... км2, ал ... 100 км2 - ге жуық жерге жайылған .
Облыс аумағында көлдер әркелкі орналасқан: Елек алабында-5, Өлеңті алабында-1-2, Бұлдырты ... аса, ... 5-6 ... көл бар. Ойыл ... ... көлінің ауданы-112 км2. Бұл көлдердің бәрі Жайықпен ұласпайтын өзендердің алаптарында орналасқан. Облыстың оңтүстік-батысбөлігі көлді ... ... ... ... ... ... Көшім және Мұқыр өзендерінің сағалық жағында, Қарөзен, Сарыөзен ... ... ... ... 200 км2 ... алып ... ... Сакрыл, Сарай, Қамыс-Самар көлдерін бөліп атауға болады. Облыстың осы бөлігінде су айдыны 1-ден 4 км2 - ге ... ... ... ... ... көп, ... ... ауданы 72 км2 тұзды Боткөл бар. Облыстың ең терең әрі ауқымды су айдыны-Шалқар көлі, ауданы-242 км ... ... ... дәуірінің аяғында жер қыртысының көтерілуінен Қара теңізден бөлінді. Бұл кезді Каспий теңізінің ... ... ... деп ... ... ... ... жалпы ауданы 376 мың км2. Оның беті теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Теңіз солтүстіктен оңтүстікке қарай 1200 км-ге созыла ... ... ... жері - 435 км, ал енсіз жері - 193 км. ... ... ... ... ... - 7000 км. Оның суы 5 мемлекеттің нсағалауын шайып жатыр. Жағалау сызығының Қазақстан ... - 29% (2340 км), ... - 9%, ... - 20%, Түрікменстанға - 21%, Иран Ислам Республикасы - 14% ... ... ... 130-ға жуық ... мен ... сулар Құнды. Олардың теңізге қүятын жиынтық ағыны жылына орташа есеппен 300 км3. Осы мөлшердің 80%-ы Еділ ... нің, 5%-ы - ... ... ... Ағынның 10-11%- ын Батыс жағалаудағы өзендер Терек, ... ... Кура және т.б. ... ... 4-5%-ы Иран ... ... ... Шығыс жағалауларда тұрақты ағын сулар жоқ.
Теңіз деңгейі үнемі өзгеріп тұрады. 1830-1929 жылдары 25,5 және 26,6 м ... ... 1929 ... 1977 ... ... ... күрт ... (-29 м) байқалды. 1978 жылдан бастап Каспий қайта көтерілді, 1995 жылдың ... - 26,5 ... ... ... ... ... суы қайта басты. Еділ сағасында 4-5 км, Жайық сағасында 6-12 км, Қаратон, Теңіз, Прорвада кен орындарының тұсында 35-45 км, Бозашы ... 4-10 км жер су ... ... ... ... қазіргі деңгейінің жоғарылауын климаттық жағдайға байланысты түсіндіреді. Каспий суының көтерілуі 45%-ы теңізге құятын өзендер, 16%-ы айдынға жауатын жауын-шашынның молаюы, 25%-ы ... ... ... ... ... және 14%-ы Қарабұғазкөл Шығанағына құйылатын суды шектеуге ... ... ... Солтүстік Каспийде құбылмалы, ал Еділ мен Жайық сағасына жақын жерде 0,2-2%о болса, орталық бөлігі 10-12%о-ге дейін ... ... және ... ... тұз ... онша өзгермейді, әдетте 13-14%о болады.
Теңізге құятын өзендер мен қоректік заттың мол тасымалдануына байланысты, Каспий ... ... бай, ... та көп ... ... ... бір кезде Солтүстік Мұзды мұхитпен байланыста болғанын ... ... мен ... ... кәсіптік маңызы бар. Ең бағалы балықтарға бекіре (бекіре, шоқыр, қортпа) тұқымдастары жатады. Дүние ... жыл ... ... ... ... ... 80%-ынан астамы Каспий теңізі үлесіне тиеді. Каспийде ауланатын ... ... ... ... ... 40%-ы ... ... өсімдіктердің 500 түрі, балық пен жануарлардың 769 түрі мекендейді. Мұнда балықтың 55 түрі кездеседі. Бағалы балық -- ... ... ... 6-7 м-ге, ал салмағы 1800 кг-ға дейін жетелі, 100 ... ... ... ... ... (осетр) ұзындығы 2,3 м, салмағы 100 кг-ға дейін барады. Шоқырдың ... ... 2,2 м-ге, ... 40-80 кг-ға дейін жетелі. Каспийде олардан басқа сазан, көксерке, сыла, ... ... суы. ... қажетіне және тұрмыстық тұтынымға жарамды тұщы су қоры облыс қойнауындағы негізінен төрттік, жоғары плиоцендік жыныстар мен палеолен-бор шөгінділерінің ... ... ... А+В+С ... бойынша жиынтық өнімділігі 366,8 мың м3/тәулік, оның ішінде өнеркәсіптік А+В категориялары бойынша 322,8 мың ... ... ... ... 22 ... су көзі ... ... қойнауында жерасты сулары біркелкі таралмаған: негізгі бөлігі облыстың солтүстігінде, тек 5 кен ғана ... ... ... Сулы ... ... ... және басқа өзендердің аңғарларындағы аллювийлік шөгінділермен тығыз байланысты, ең ірілері-Жайық, Дарьинск, Чапаев, Бөрлі, Серебряков, Тоқпай, Январцев, Жарсауыт кендері. Бұлардың бәрі ... ... 25 м-ге ... орта және жоғары төрттік құмайт-қиыршықтасты құрылымдармен байланысты. ... ... 25 ... дейін. Топырақ асты суларының жату тереңдігі-3-10 метр. Жайық өзенінің ағынымен топырақ асты ... ... ... жатыс бағыты тығыз байланысты келетіні байқалады.
Облыстың оңтүстік бөлігіндегі ... ... ... ... және Қаратөбе жерасты су алқабы бар. Жерасты су алқаптарының қорлары төменгі-жоғары төрттік кезеңнің ... ... ... шөгінділерінде айқындалған.
Жануарлар және өсімдіктер әлемі. Жалпы шөл белдемінің флорасын И.Г.Борщов түрлері басым ... ... ... ... ксерофитті және галофитті. Сонымен қатар эфемероидтардың барын ескере кету керек. Шөл белдемінің өсімдіктерін зерттеу 18 ғасырдан ... ... ... ... ... ... мен ... және изен аралас жусан өседі. Құмды жерлерде бұталар, бұталы аралас шөптер, еркекшөп, жусан, жүзгін, балыш, күйреуік, ... ... ... және ... маңы ... қара ... ... эфемерлер, жусан, кейде оларға сораң мен жантақтар, тақырларға бұйырғын, қарасексеуіл, жусандар мен күйреуіктер аралас өседі. Жем өзенінің ... ... ... мия, есекмия, тергүлдер кездеседі. Сулы жерлерде қоға, айрауық, қамыс, бидайық кездеседі. Мұнда ағаштар сирек тараған. ... ... тал, ... ... ... Өзен арнасынан шеттеулі сулы жерлерде жыңғыл, шеңгел, итенген, сексеуіл, сорқаңбақ, басым болады. ... ... ... ... ... ... онда шөптесін өсімдіктер жоқтың қасы. Аумақтағы биік құмтасты қырқаларда осы шөлге тән ақ сексеуіл тараған; ... ... ... ақ ... ... ... ... өзгеріп отырады. Каспийдің солтүстік бөлігіндегі құмтасты қырқаралда ... ... ... шөл ... (Tortula ... ... ... оның үстіне ол қырқалар аралық ояңдарда ғана емес, қырқалар беткейлерінің төменгі бөліктерінде де, әсіресе солтүстік экспозициясында болады. Ауданның оңтүстік ... ... ... мен ... ... аралас илак, ақ сексеуіл шөп, мысалы, қандым ... ... C. ... т.б., ... (Salsola ... қызылшы (Ephedra strobilacea) тән.
Сусыма құмдарда әдетте қоянсүйек (Ammodendron Conollyi), қандым (Callingonum arborescens, C. eriopodum), ... ... ... ... ... lafifolium) т.б. сирек өседі. Құм астындағы байырғы жыныстар жақын жатқан жерлерде жусанды ақ ... көп ... ... арна маңындағы жазықтарда қара сексеуіл қалың өседі. Арналарда жыңғылдың бұталары өседі. ... суы ... ... жерлерде ірі қамыс (тростник) кездеседі.
Қараарна мұнай кен орындарының шығыс бөлігінде - cұр жусан (Artemisia terrae albae) мен ... ... (A. ... ... ... ... сұр ... жусан эфероид және раң тәріздес өсімдіктермен араласып, жусанның қалқасында ... Илак (Carex ... ... (Tulipa Lehmanniana), қоңырбас (Poa bulbosa var. vivipara), қазоты (Dilphinium soongoricum), арпабас (Bromus ... т.б. өзге ... және ... байланысты өзге өсімдіктерде араласып келе береді.
Аймақтың фаунасы өте алуан ... ... ... ... ... территориясын Голарктикалық патшалықтың Палеарктикалық бөлігіне ендіріп, дала және шөлейт зонасының жануарларын Еуропа-Сібір облсының бөлігіне, аз бөлігін ... ... ... ... бір ... енгізген [15].
Көптеген зерттеулерде Қазақстанның шөл белдемінің жануарлар дүниесін Орта Азия және ... ... ... ... ... делінеді. Шөл белдемінің табиғи жағдайының қатаңдығына байланысты онда ксерофильді және эвритермофильді жануарлар мекен ... Олар ... ... ... ... ... және де дене бітімдерінің шағын болуымен ерекшеленеді.
Мұнда сұтқоректілерден ақбөкен, қарақұйрық, қасқыр, шақал, ... ... т.б. ... ... ...
Құстардан бірқазан, қарабай, үйрек, лашын, қырғи, ителгі, ... қаз, ақ ... көк ... ... ... ... және т.б. мекен етеді. Осы аумақтан Қызыл кітапқа енген құстардың бесеуі ұшып өтеді.
Кеміргіштерден жалман, көртышқан, қосаяқ, құм ... ... ... ... тасбақа, сұр жылан, қалқан жылан, ешкіемер, т.б. мекендейді. Жәндіктерден қоңыздар мен қарақұрттар, термиттер, қыр шаяндары, құр құмырсқалар толып жатыр. ... ... ... мен ... заттың мол тасымалдануына байланысты, Каспий теңізі балыққа бай, итбалық та көп кездеседі. Итбалық ... бір ... ... ... мұхитпен байланыста болғанын көрсетеді. Балықтар мен итбалықтың үлкен кәсіптік маңызы бар. Ең бағалы балықтарға бекіре (бекіре, шоқыр, қортпа) тұқымдастары жатады. ... ... жыл ... ... ... ... балықтың 80 %-ынан астамы Каспий теңізі үлесіне тиеді.
Каспийде ауланатын бекіре тұқымдас балықтардың Қазақстан үлесіне 40%-ы ... ... ... 500 ... ... пен жануарлардың 769 түрі мекендейді. Мұнда балықтың 55 түрі кездеседі. Бағалы балық -- ... ... ... 6-7 м-ге, ал ... 1800 ... ... жетелі, 100 жылға дейін тіршілік етеді. Бекіренің ... ... 2,3 м, ... 100 ... ... барады. Шоқырдың (севрюга) үзындығы 2,2 м-ге, салмағы 40-80 кг-ға дейін жетелі. Каспийде олардан ... ... ... ... ... т.б. ау ... ... солтүстік жартысына, оңтүстік жартысына, әсіресе, оның шеткі оңтүстік бөлігіне тән жануарлар үндінің бал жегіші, жайра, ... ... ... ... ... ... кездеседі. Шөлейттен қыстауға ақбөкендер келеді.
Каспий маңы ойпатында рептилия, әсіресе, кесірткелер өте көп, ... ... ... мен қосаяқ, тұяқтылардан-қарақұйрық аз [38].
Фаунаның тарауында грунт су көздерінің маңызы зор. ... су ... ... ... ... көп ... тарғақтар ұшып келеді
3. Зерттеу нысаны және әдістері
3.1 Зерттеу нысаны
Қарарна мұнай кен орны Атырау ... ... ... ... елді ... ... 35 км қашықтықта орналасқан. Жер көлемінің ауданы 1298,92 га. Бұл территорияның көп бөлігі судан 1830 жылдан бері ғана босаған ... ... әлі жас ... ... этапында.
Кесте 1.
Зерттеу нысаны аумағындағы топырақтарындағы қарашірік пен ... азот ... ... ... азот
Орташа
өзгеру шегі
Орташа
өзгеру шегі
Аллювиальді-шалғынды
1,51
0,95-2,08
0,08
0,06-0,10
Аллювиальді-шалғынды тоғайлы
0,91
0,74-1,26
0,06
0,05-0,07
Аллювиальді-шалғынды шөлденген
0,81
0,68-0,9
0,05
0,04-0,06
Батпақты шалғынды ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігін кең алқапты зонасы алып жатыр. Бұл зонада Батыс Қазақстан облысының біраз жері, Атырау, Маңғыстау, Қызылорда ... ... ... ... Ақмола, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарының біраз жерлері, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының басым көпшілік жерлері орналасқан.
Зерттеу нысаны аумағының ... ... ... ... ... құба топырақ белдеміне жатқызады. Бұл аумақтағы негізгі белдемді топырақтар типтерінің қатарына: құба, сұр-құба, құмды шөлді ... ... ... тақырлар кіреді. Аумақта сонымен қатар гидроморфты және автоморфты топырақтар да кездеседі. Гидроморфты және автоморфты ... ... ... аллювйлі-шалғын тоғайлы подтиптерге бөлінетін шалғынды топырақ, батпақты топырақтар жатады [15].
Негізгі топырақ түзуші жыныстарға ... ... ... ... мен Сырдарияның аллювиальді шөгінділері енеді.
Тақыр тәріздес топырақтар шөлдің сорланған жерлерінің арасындағы шайылған бөліктерді алып жатыр. Ол ежелгі Жем мен ... ... ... көп ... Ал тақырлы сорлар шөлді аймақтың ойпаңдарында кездеседі. Олардың механикалық құрамы ауыр, ұсақ, бұл ... бір ... ... тұздардың көп болуында. Қарашірік мөлшері 1 пайыздан төмен (1-кесте).
Бұл алқапта ауадан түсетін ылғал мөлшері өте аз. Ылғалдану ... ... ... кемиді. Жылына түсетін ылғалдың мөлшері 80-150 мм-дей. Үсіксіз уақыттың ұзақтығы 170-220 күнге ... Күні ... ... ашық ... күндердің температура қосындысы Атырау маңында 47000-ке жетеді. Бұл аймақ нағыз шөлдің өзі. Жерге тек ерте көктем мен ... ... ... ... ... ... 3. Атырау облысының топырақ картасы
Сондықтан өсімдік тіршілігіне екі биологиялық тыныштық кезең өтеді, оның біріншісі қыстың суық, екіншісі жаздың құрғақ кезінде ... ... де ... осындай қысымшылығына бейімделген. Онда өсетіндер: сирек шығатын бұташалар, жусан және кейбір сортаңданған, сорланған топырақтарға бейімделген шөптер. Өсімдік сирек ... ... ... ... қалдықтары да мардымсыз. Сондықтан топырақта қарашірік аз, оның мөлшері топырақтың беткі қабатында не бары 1-1,5%.
Кесте 2.
Қараарна кен ... ... ... ... ... ... аты
Механикалық құрамы
1
Им
Құрлық жағалауындағы жабайы топырақтар ... ... ск ... жағалауындағы батпақты, сортаң топырақтар
Скм
Құрлық жағалауындағы сортаңдар
2
Блм ск
Құрлық жағалауындағы шалғынды-батпақты сортаңдар
Батпақты және ... ... ... ... сорлар
4
Скс
Сортаң сорлар
Батпақты және ауырбатпақты
Снп
Шөлді сор топырақтар
5
Блск
Шалғынды батпақты сор топырақтар
Батпақты және ауырбатпақты
Алг
Аллювиальды-шалғынды кәдімгі топырақ
6
Блм ск
Құрлық жағалауының ... ... сор ... ... және ... ск
Құрлық жағалауының шалғынды сор топырақтары
Скс
Сорлы сортаң топырақтар
7
Скс
Сорлы ... ... және ... және ... ... төбешікті қатарлы құмдар.
8
Пбг
Бекітілген және жартылай бекітілген төбешікті қатарлы құмдар.
Құмдауыт
Скс
Сорлы сортаң ... ... ... ... топырақтары
Батпақты және ауырбатпақты
10
Скс
Сорлы сортаңдар
Батпақты және ауырбатпақты
11
Бл ск
Шалғынды батпақты сортаңдар
Қараарна кен орнындағы топырақ типтері.
* Құрлықжағалауының жабайы топырақтары
* Боз сортаң топырақтар
* Боз ... ... ... ... ... ... ... сортаң топырағы
* Құрлық жағалауының шалғынды тұзданған топырағы.
* Ұсақ ... ... ... .
* ... бұзылған жерлер.
Құрлық жағалауының жабайы топырақтары. Құрлық аймақтардағы бастапқы топырақ ... ... ... ... ... ... жаңа ... ұзақ уақыт су астында болған топырақтар. Олар теңіз жағалауының тар террассаларында түзіледі. Бұл топырақ территориясы тегіс ... жер ... ... мұхит деңгейіне төмен орналасқан, тұзды қатпарлы мұхит ... ... ... ... ... ... ...
Құрлық жағалауының батпақты сортаң топырақтары теңіздің жағалауында таралған жабайы топырақтар. Шалғынды батпақты және сортаң топырақтар. Каспий маңының төменгі аймағында ... ... ... 2-4 км ... ... ... 16 -- 17 км созылып жатыр.
Құрлық ... ... ... төменгі террассада таралған. Бұл террассаны желдің әсерінен теңіз сулары жиі басады. Осының салдарынан ... түсі ... ... өзін ... тау жынысына ұқсайды. Бұл зона екі зонашаға бөлінеді: а) сор шөпті жусан ... құба ... (7), ... шөл; б) жусанды сор шөптер өсетін сұр құба топырақтар (8), орталық шөл. Сонымен қатар екі зонашада да, ... ... ... ... ... мен ... үйме құмдар және сорланған жерлер көптеп кездеседі [16].
Топырақ құнарлылығы аз болғандықтан, суарған кезде азотты, ... және ... ... ... ... Шөл аймағы Қазақстандағы ең мол жерді алып жатыр. Оның көлемі 119 млн гектар, яғни ... ... 44%-на ... Жалпы жартылай шөл мен шөл зоналарын сипаттай келіп, ол алқаптарды өнімсіз, құнарсыз деп айтуға әсте болмайды. Өйткені осы ... ... ... ... ... ... сор ... қой малы, оның ішінде қаракөл қойлары, Cd;
екінші класты улылығы бойынша Ni>Co>Cu,
үшінші класты улылық бойынша Fe>Mn.
Қара арна және ... ... кен ... ... ауыр ... мен ... ... байланысты боз зональды тың жердің топырағын да да ШРК асып кеткен ауыр ... бар. Олар Zn, Cu, Ni, Co. ... орай ... ... ... ... тың топырақтардың құрамындағы ауыр металдардың мөлшері бекітілген ШРК асып кетеді.
Кестедегі мәліметтерден екі кен орнынының топырағында да ауыр ... ... ... ... ... Кестедегі мәліметтер екі кен орнының топырағындағы ауыр металдар құрамы көп жиналған. Сондықтан топырақты құнарландыру іс ... ... ... ... кен орнының Р-1,2,3,6 топырақ кескіндерінде қорғасынның мөлшері көп кездеседі. Құрлық жағалауындағы шалғынды сортаң (Р-3) топырақ кескінінде қорғасынның ... 8,6 дан 15,1 ... ... тербеледі. Боз сортаң топырақта оның мөлшері 8,6 дан 14,4 мг/кг арасында боллса, құрлық жағалауындағы сортаңданған топырақта 10,0 нан 13,7 ... ... ... ... ... ... мөлшері де төмендейді [33].
Мырыштың жалпы түрінің құрамы тың жердің бозғылт топырағында жоғарғы 30 см де 1,73 есе ШРК ... ... ... ... түрінің құрамы ШРК дан 3,0 есе артқан.
Ауыр металдардың жылжымалы түрінің концентрациясы Cu, Pb, Cd элементтері бойынша бекітлген ШРК дан ... Мыс ... ШРК 1,16 есе, ... мен кадмий бекітілген ШРК дан 1,4 есеге артқан.
Құрлық ... ... ... ... ... ... және ... түрі ШРК аспайды.
Кесте 3.
Қараарна кен орнындағы ауыр металдардың жалпы және жылжымалы түрлері және ШРК жоғары ... ... ... ... үлгі алу ... алу ... ... және жылжымалы түрлері, мг/кг
Zn
Cu
Pb
Cd
Ni
Co
Mn
Fe
ШРК
30
23
6,0
3,0
32,0
6,0
5,0
0,5
40,0
4,0
--
5,0
1500
500
--
Клаc
1
2
1
1
2
2
3
3
Кон.
ШРК үлесі
Кон.
ШРК үлесі
Кон.
ШК үлесі
Кон.
ШК үлесі
Кон.
ШРK
үлесі
Кон
ШК үле-сі
Кон.
ШРК үле-сі
Кон.
ШРК үле-сі
МТК-1 Қара.
0-10
31,44
1,048
14,4
2,4
18,4
0,57
2,8
0,56
65,8
1,63
36,8
-
274,9
0,18
93,92
-
1,04
0,045
2,88
0,93
8,6
1,43
0,92
1,84
7,4
1,85
4,96
0,99
101,4
0,20
44,06
-
10-30
27,86
0,92
17,8
2,96
21,6
0,67
2,8
0,56
64,2
1,60
37,9
-
199,6
0,13
6801
-
1,09
0,047
3,51
1,17
1,66
1,94
0,73
1,46
6,61
1,65
5,57
1,11
113,1
0,22
56,87
-
30-50
45,9
1,53
21,4
3,57
23,7
0,72
1,2
0,24
58,56
1,46
26,4
-
562,2
0,37
19718
-
0,93
0,040
2,50
0,83
3,14
2,19
0,7
1,4
6,84
1,71
4,43
0,88
270,9
0,54
40,47
-
50-100
44,45
1,48
23,2
3,87
22,0
0,68
1,82
0,36
42,8
1,07
27,8
-
560,7
0,37
18911
-
0,9
0,039
2,83
0,94
2,33
2,05
0,7
1,4
6,5
1,62
5,04
1,00
208,7
0,41
38,71
-
3 ... ... ... Қара.
10
33,4
1,11
13,6
2,26
23,4
0,73
2,6
0,52
46
1,15
25,4
-
238,8
0,159
7104
-
1,2
00,52
1,35
0,45
10,4
1,73
0,35
0,7
6,5
1,62
3,6
0,72
111,05
0,22
47,1
-
10-30
21,12
0,70
12,22
2,03
25,38
0,79
2
0,50
55,6
1,39
10,92
-
257,5
0,17
6862
-
1,02
00,44
1,33
0,44
0,63
1,77
0,41
0,82
6,15
1,53
3,47
0,69
113,69
0,227
49,11
-
30-50
23,2
0,77
10,4
1,73
27,2
0,85
2
0,4
55,6
1,39
10,4
-
196,4
0,13
5640
-
0,5
00,21
1,2
0,4
4,4
2,4
0,6
1,2
5,3
1,32
3,6
0,72
94,9
0,18
32,6
-
50-100
30,48
1,01
16,88
2,81
27,26
0,85
2,8
0,56
37,7
0,94
37,15
-
309,65
0,206
12907,84
-
0,8
00,34
1,48
0,49
9,22
1,53
0,48
0,96
7,68
1,92
4,14
0,82
146,58
0,29
31,98
-
3 кестенің жалғасы
К-4 Қара.
0-10
32,2
1,07
17,48
2,91
25,8
0,80
1,24
0,24
56,12
1,40
49
-
347,88
0,23
12947,2
-
1,36
00,59
2,6
0,86
5,73
0,95
0,39
0,78
4,28
1,07
4,79
0,95
186,29
0,37
65,57
-
10-30
26
0,86
19,6
3,26
23,92
0,74
2,08
0,41
58,72
1,46
38,48
-
316,32
0,21
11761,6
-
0,92
00,4
2,84
0,94
0,5
1,75
0,46
0,92
6,18
1,54
4,12
0,82
235,68
0,30
52,96
-
30-50
31,1
1,03
22,2
3,7
28,7
0,89
2,6
0,52
58,9
1,47
28,3
-
414,2
0,27
14780
-
0,93
00,40
3,18
1,06
2,68
2,11
0,68
1,36
5,85
1,46
4,53
0,90
196,33
0,39
47,03
-
50-100
24,77
0,82
15,6
2,6
23,84
0,74
1,55
0,31
58,72
1,46
27,52
-
246,72
0,164
10605,48
-
1,87
00,81
3,21
1,07
2,24
2,04
0,49
0,98
2,7
0,67
4,24
0,84
130,08
0,26
48,94
-
К-5 Қара.
0-10
24,12
0,80
14,12
2,35
22,66
0,70
1,6
0,32
39,84
0,996
16,68
-
161,16
0,11
7808,8
-
0,94
00,40
1,98
0,66
9,56
1,59
0,2
0,4
4,92
1,23
4,49
0,89
68,26
0,13
47,23
-
10-30
23,68
0,78
3,92
2,32
24,16
0,755
1,52
0,304
42,32
1,058
13,6
-
185,04
0,123
7496
-
1
00,43
1,92
0,64
10
1,66
0,24
0,48
5,26
1,31
4,52
0,90
75,72
0,15
46,44
-
30-50
12,8
0,42
13,6
2,26
23,2
0,725
1,2
0,24
43,6
1,09
15,2
-
248,4
0,165
4680
-
1
00,43
2,4
0,8
4,44
2,40
0,4
0,8
5,9
1,47
3,8
0,76
103,4
0,20
68,6
-
50-100
14,4
0,48
14,32
2,38
24,32
0,76
1,92
0,384
52,36
1,309
24,4
-
127,12
0,08
4332,8
-
1,88
00,81
2,26
0,75
8,62
1,43
0,5
1
4,94
1,23
2,98
0,59
51,82
0,10
55,58
-
3 кестенің жалғасы
К-6 Қара.
0-10
29,2
0,97
18,4
3,06
28,4
0,88
3,2
0,64
61,2
1,53
35,6
-
470,4
0,31
12192
-
1
0,043
1,7
0,56
3,7
2,28
0,5
1
2
0,5
4,9
0,98
165,8
0,331
71,8
-
10-30
15,2
0,50
11,6
1,93
21,12
0,66
2,4
0,48
50,8
1,27
24,8
-
138,8
0,09
4824
-
0,6
0,026
2,2
0,73
2,2
2,03
0,2
0,4
4
1
5,1
1,02
70,7
0,141
48,9
-
30-50
16
0,53
13,8
2,3
24,2
0,75
2
0,4
43,6
1,09
21
-
151,6
0,10
5573
-
0,85
0,036
2,35
0,78
2,4
2,06
0,4
0,8
3,5
0,87
5
1
68,75
0,137
60,55
-
50-100
16,8
0,56
13,18
2,20
7,87
0,55
1,95
0,39
28,30
0,707
42,19
-
98,22
0,06
3155,52
-
0,84
0,036
2,5
0,83
0,31
1,71
0,51
1,02
2,74
0,68
4,02
0,80
44,36
0,088
61,90
-
К-7 Тың жер
0-10
51,6
1,72
34,8
5,8
23,2
0,725
2
0,4
31,6
0,79
49,6
-
508,4
0,33
25552
-
1,9
0,08
3,3
1,1
7,8
1,3
0,7
1,4
2
0,5
2,8
0,56
15,9
0,031
64,9
-
10-30
52
1,73
36
6
22,4
0,7
1,2
0,24
25,6
0,64
33,6
-
523,2
0,34
28192
-
2
0,08
3,5
1,16
10
1,66
0,7
1,4
1,6
0,25
3,7
0,74
243
0,486
67,1
-
30-50
19,94
0,66
18,42
3,07
18,8
0,58
3,46
0,69
23,72
0,59
13,92
-
157,8
0,10
7475,2
-
1,29
0,05
1,84
0,61
10,56
1,76
0,32
0,64
1,8
0,45
3,35
0,67
74,34
0,148
70,25
-
50-100
12,53
0,41
16,69
2,78
23,33
0,72
1,46
0,292
23,46
0,58
18,75
-
84,58
0,05
4401,92
-
1,3
0,05
1,47
0,49
11,02
1,83
0,26
0,52
3,1
0,77
2,49
0,49
37,03
0,074
72,69
-
Мыстың жалпы түрінің концентрациясы ШРК дан 2,4 есеге ... Ал оның ... түрі 1,17 ... ... ... ... түрінің бекітілген ШРК аздап асатыны байқалды. Топырақ кескіні тереңдеген сайын оның мөлшері 1,43 - 2,05 ... ... ... [34]. ... ... қарасақ мыс, никель,мырыш т.б элементтердің кескін бойынша алынған үлгілерде бекітілген ШРК асып кеткені белгілі. Сондықтан зерттеліп ... ... кен ... ... ауыр металдар мен ластанған деп есептейміз.
Кесте 3.
Қараарна кен орнынының топырағындағы улы элементтер мг/кг (0-10 см) ...... ... ...
Қараарна
1,0
2,71
15,15
1,05
8,92
5,18
267,17
59,07
К-3
Қараарна
1,0
1,12
8,66
0,29
5,41
3,0
92,54
39,25
К-4
Қараарна
1,0
1,91
4,21
0,29
3,14
3,52
136,97
48,21
К-5
Қараарна
1,0
2,11
10,17
0,21
5,23
4,77
72,61
50,24
К-6
Қараарна
1,0
1,7
13,7
0,5
2,0
4,9
165,5
71,8
К-7 Қарарарна
1,0
1,73
4,10
0,37
1,05
1,47
113,63
34,16
Токсинді заттардың жалпы құрамы бойынша территорияда Cu және Ni, Pb, Zn, салыстырмалы ... ... Cd және Co ... ... ... Mn және Fe; құрамы төмен мәнге ие.
Теңізге қарай токсинді элементтер мөлшері жоғарылайды. ... ... ... ... ... ... ... авария кезіндегі төгілулер мен тығыз байланысты. Экологиялық жағдайға байланысты геохимиялық ағын Каспий теңізіне қарай бағытталған. Каспий ... ... су ... ... жер асты ... делювиальды ағыны арқылы геохимиялық белсенді қосылыстар темір, марганец, қорғасын, мыс, мырыш, никель жиналған [35].
Аридті зоналарда жылу және ... - ... ... ... ... ... ... заттардың минералдануы, темір тотықтыратын бактериялардың іс әрекеті, белгілі бір мөлшерде темірдің жылжымалы қосылыстарының ... ... ... ақ осы ... негізінде темірдің, марганецтің, никельдің, мыстың шоғырланған ландшафтары пайда ... ... ... мен ... ... мұнай өнімдерін тасымалдайтын салаларда өте жоғары.
Тотығу тотықсыздану потенциалының өзгеруі топырақта екі қышқылды органикалық минералды кешенді қосылыстардың, тотыққын темірдің, ... ... ... ... ... жағдай туғызады.
4.3 Ауыр металдардың қоршаған ортадағы жинақталуы мен оның ... ... ... және ... ... ... бағалау ісі бірнеше критерий бойынша жүргізіледі. Мысалы, жоспарланып отырған инженерлік- шаруашылық іс-әрекеттерді ... ... үшін ауыл ... ... ... қорынан алынатын жердің көлемін есепке алу кең тараған шаралардың бірі. Бұл орайда жердің құнарлылығы мен қандай мақсатқа ... ... ... ескеріледі. Атап айтқанда, егістік, жайылымдық немесе шабындық мақсатында пайдаланылатыны, ... ... ... ... басқа санаттағы жер екені ескеріледі.
Зерттеу нәтижелерінің талдауларына қарағанда, Теңіз кеніші орналасқан аумақ пен ... ... ... ... ... нейтралды немесе соған жақын болып келеді екен. Ол жердегі топырақ құрамындағы карбонаттар, бикарбонаттар және сульфаттардың ... тым аз. Ал хлор ... ... біркелкі емес [42].
Қараарна мұнай кен орындарының топырақ қабаты да, өсімдік жамылғысы ... Оның ... ... қоршаған ортаның ластануымен байланысты. Аймақта шөлге айналу процесі тым жылдам жүріп жатқанын да атап айту қажет. Теңіз кен орны ... ... ... бірі ... ... ... ... топырағы қоңыр сортаң. Топырақ құрамының нашарлағаны соншалық, бір жылдық тұзды өсімдіктер ғана өседі. Кен ... ... ... ... да ... ... келеді. Дәлірек айтқанда, бұл аймақтың 18 пайызы шөлге айналып үлгерген. Зерттеу ... ... 5,4 ... ғана ... ... процесі баяу жүріп жатқанын байқауға болады. Ал кен орны ... ... ... ... ... экологиялық жүйе тұтастай дерлік құрдымға кеткен.
Жерүсті суларының ... ... ... су ... ... ... 0,5 мм ғана болатын қабыршақ пайда болғанның өзінде, ол судың аэрациясын қиындатады. Ал бұл ... ... алып ... Оттегінің азаюы салдарынан балықтар жаппай қырылуы мүмкін. Су түбіне жербауырлай ... ... улы ... ... ... қалыпты өмір сүруіне кедергі келтіреді.
Осыдан жиырма жыл ... ... ... ... 0,067 мг/л ... ... ... екен, бұл рұқсат етілген мөлшерлемеден 1,34 есеге көп. Теңіз жағалауында 0,037 мг/л мұнай өнімі болса (рұқсат етілген мөлшерлемеден 0,74 есе көп), ... 0,3 мг/л ... ... ... Бұл ... етілген мөлшерлемеден 6 есеге көп [40].
Солтүстік Каспийдің шығыс жағалауындағы су ... ... ... ... ... мұнай кәсіпшіліктерін су басып қалған. Мұндайда кейде бір қарағанда тап-таза болып көрінетін учаскелерден ... ... ... де ... құрамына біршама мұнайдың немесе мұнай өнімінің араласып кеткенін аңғаруға болады.
Жерасты сулары. ... ... ... ... жерүсті сулары да, жерасты сулары да тым шектеулі. Мұндай жағдайда су ресурстарын сарқылудан сақтап, ... ... ... ... ... ... заңдылық.
Тұрмыстық шаруашылықтан шығатын қалдықтар пен апаттық қалдықтар, автокөліктер мен өзге де қалдықтар жерасты суларын ... ... Ал ... заттарға органикалық және биогендік заттар жатады. Құрамында күкірті бар мұнай да жерасты суларын ластаушы элементтердің бірі. Жыл сайын санитарлық-эпидемиологиялық сала ... ... ... ... ластану деңгейі соңғы бірнеше жыл көлемінде өзгеріссіз қалып отыр екен [37].
Нитраттар мен фенолдар, ... ... мен азот ... ... ... ... асып кетсе, темір, хром, мырыш, мыс, марганец ... ... ... ... ... ... де төмен. Бірақ, Қараарна кеніші маңындағы грунтты суларды тексеру кезінде, бордың рұқсат ... ... 61 ... ал ... 16 есеге артық екендігі байқалған. Жерасты суларын сарқылудан сақтау және ластанудан ... ... ... ... ... келе, облыс аумағында және соның ішінде Жылыой ... ... ... ... ... ... бар екенін байқауға болады. Ресурсты бақылаусыз пайдалану байқалады [43].
Сарқасқа, Ұшқан, Мұнайлы және Сарыбұлақ шатқалдарындағы өздігінен құйылатын ұңғымалардың ... ... ... ... ... ... жағдайының қанағаттанарлық деңгейде емес екендігі анықталған.
Мұнай кеніштері мен мұнай кәсіпшілігіне жақын аумақтардағы грунтты ... ... ең ... ... мұнай болып табылады. Теңізмұнайгаз бен Теңіздегі өзге де мұнай кеніштерінен бастап Прорваға дейін, Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ... аумақтағы грунтты суларды ластап отырған да осы мұнай.
Экожүйенің экологиялық жағдайы. акционерлік қоғамына қарасты аумақтағы экологиялық жағдайды картографиялық үлгіде талдаған ... бұл ... ... ... деградацияға ұшырағаны мәлім болған. Бұл аймақтың орталық бөлігінде сортаңды депрессиялар көп.
Пайдалануға жарамсыз бұл ... ... ... ... қана ... шөлге айналу қаупін де арттыра түседі. Аймақтың орталық бөлігінің өте жылдам қарқынмен шөлге айналып бара жатқанын байқауға болады. Себебі, оның ... ... ... ... тұрады, ал оңтүстігі құмды болып келеді. Дәл осы ... ... ... ... ірі ... ... жұмыс істейді. Барлау жұмыстарының қарқынды жүруі, өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуы қоршаған ... өз ... ... ... ... автокөлік жолының алынуы да белгілі бір дәрежеде экологиялық жағдайға кері ... ... ... ... ... жел ... ... Топырақ сортаң тартып, жалпы рельеф бұзылады. Бұл аймақты қазірдің өзінде дағдарысты аймақ деп санауға болады. Себебі, ... ... ... ... ... ... те жоқ, ... жағдай да көтермейді. Өсімдік қабатының тоқырауы, топырақтың ... ... ... ... ... пен ... аймақтың ортасында байқалады.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде өнеркәсіп жерлерін суару үшін пайдаланылған суда, орташа Zn - 0,022 мг/л; Cu - 0,041; Cd - 0,0012 мг/л ... ... ... ... ... аймақтық масштабта табылмады.
Атмосфералық жауын-шашынмен түскен ауыр металдар мен ... бес ... ... ... көрсеткішінің орташа мәні: Zn - 118,7 г/жыл, Cu - 64,7 г/жыл, Pb - 56,9 ... Cd - 4,5 ... ... ... ... ... ... келе айтатынымыз мұнаймен ластанған топырақтың гранулометрлік құрамы ұсақ құмды фракциялардың, шаңның және батпақтың ұсақ бөлшектерінің ұлғайуы нәтижесінен батпақтанып, ... кен ... ... ... ... ... ... құрамы ауырлап, көлемдік салмағы жоғарылап, кеуектілігі төмендеген. Топырақтың сыздануы нәтижесінде оның далалық ылғалдылығы ... ... ... топырақ буферлігінің төмен екенін көрсетті. Сіңірілген негіздердің құрамында кальций мен магнийдің мөлшері басым. Жауын-шашынның аз түсуіне байланысты, құрылым түзуі - ... және осы ... ... ... жоғары болуына байланысты топырақ аз ылғалданады.
Өнеркәсіптік-шаруашылық іс-әрекетінің нәтижесінде мұнай өнімдері мен ауыр металл ... ... ... ... топырақты ластайды. Қарарна өндірістік іс- әрекетінің нәтижесінде бөлінетін техногенді ... ... ... ... ... ... ... топырақ тұзданып, биотасының жойылуына әкеліп соқтырады. Мұнай кен орны аумағында мұнай ... мен оның ... ... тең жағдайда емес.
* Қара арна кен орнының территориясының ауыр металдар мен ластануы ның себебі ... ... ... ... ауа ... ... ...
* Ауыр металдардың ең жоғарғы көрсеткіші Қара арна кен ... ...
* Тың ... ... ... Сu - 1,16; Pb - 1,76; Cd - в 1,4 есе ... ШРК асып ... ...
* Зерттеу нысанының топырағында 2,4 есе жылжымалы қорғасынның мөлшері артқан.
* ... ... ... ... ... никельдің құрамы 2,11 мг/кг көрсетті.
* ... ... ... ... ... ... ... шалғынды- батпақты топырағында 2,05 мг/кг көрсетті.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Карелин Г.С., ... В.А. ... по ... морю // ... РГО по ... географии. 1883 География России в ХІХ - начале ХХ вв. -М., 1878. - Т.Х. - ... ... Ц.Л. ... нефтяная промышленность // Горное дело. - 1921. №1-2. - С.25.; Толстоногов Н.А., ... С. ... ... СССР в ... гг. - ... 1928. - 115 с.; ... Н.А. Эмба. Итоги и перспективы работы в ... ... ... - М.-Л., 1931. - 110 с.; ... ... - М., 1937. - Т.1. - ... ... С.Ө. Наша нефтяная // Наша Эмба нефтяная. - Гурьев, 1961. - ... ... К.Е., ... В.И. о ... Эмбе ... Эмба нефтяная. - Гурьев, 1961. - С.25-36.; Чуланов Г.Промышленность Казахстана за годы ... ... - ... Ата, 1951. - 101с.
4. ... Н. ... Казахстана в первой пятилетке. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1951. - 95 с.
5. ... С.М. ... по ... ... отечественной нефтяной промышленности. - Л.: Гостоптехиздат, 1954. - 343с.
6. ... А.Н. ... и ... ... рабочего класса в Казахстане (1917-1940). - Алма-Ата, 1966. - 171c.
7. ... М.Х. ... и ... ... железнодорожников Казахстана (1917-1970 гг.). - Алма-Ата, 1973. - 328с.; ... Т. ... ... рабочих кадров в Казахстане. - Алма-Ата: Казахстан, 1972. - 231с.; Шәріпов С. Екі ... ... ... - ... ... Щербин Б.Е. Магистральный трубопроводный транспорт на рубеже 80-х годов. - М.: ... 1982. - 64 с.; ... А.Б. ... ... ... ... - Алма-Ата: Казахстан, 1984. - 230с.
9. Шевченко П.А. Магистраль: очерк о нефтепроводе . - Львов: ... 1987. - ... ... Ж.М. Промышленные рабочие Казахстана в 1959-1970 гг. (численность и состав): дис. канд. ист. ... - ... 1993. - 191с.
11. ... М.У. Рабочие кадры нефтяной промышленности Казахстана (1970-1990гг.): дис. ... канд. ист. наук. - Алматы, 1995. - 158 с.; ... Н.А. ... ... ... ... ... в ... гг.: дис. ... докт. ист. наук. - М., 1998. - 450 ... ... ... ... в ... - Алматы, 1994. - 112с.; РахметоваК.Г.Нефтяная политика Республики Казахстан. - Алматы: КИСИ, 1994. - ... Г.А. ... ... и их транспортировка в рыночный экономике РК. - ... 2001. - ... ... А. ... ... - ... Казахстан, Ғылым, 1995. - Т. 1. - 319с.
15. Нұрша А.К. Дипломатическая борьба вокруг Каспийской нефти в ... ХХ - ... ХХІ вв: ... ... ... ист. наук. - Алматы, 2002.-30с.
16.Байдосов З.Б., Сейтпагамбетов Ж.С., Сұлтанғалиева Г.С., Нуржанов Р.Н. Актюбинская нефть: ... и ... - ... 2000. - 402с.
17.Серікова Л.С. Қазақстан мұнайгаз кешендерінің даму тарихы ... жж.) ... ... ... ... ... тар. ғыл. канд. ... дис. - Орал, 2006. - 149б.
18.Абишев А. Каспий: нефть и политика // ... ... ... и ... - ... 2002. - 359 с.; ... В.А. Каспийская нефть: экономика и геополитика. - М.: ОЛМА- Пресс, 2002. - ... ... Ю.И., ... Н.П. Геохимическая трансформация дерново-подзолистых почв под влиянием ... ... ... ... веществ в ландшафтах и состояние экосистем. - М., 1981.-224с.
20. Садовникова Л.К., Орлов Д.С., Лозановская И.Н. Экология и ... ... ... ... ... // - М.:высш.шк., 2008.-334с.
21. Кесельман Г. С. Защита окружающей среды при добыче, транспорте и хра-нении нефти и газа // Г. С. ... Э. А. ... - М. : ... 1981. - 256с.
22. Мухамеджанов С.М Гидрогеология северо-восточной части Казахстана. Изд. Каз ССР. ... 1971. - ... ... Р.А ... ... ... ... и динамики экосистем на нефтегазовом месторождении автореферат, 2008г. -Алматы, - С.6-7
24. Жантохов С.К., Жалгасулы Н., Гуменников Е.С. ... ... ... отстойников от шлама и его переработка //Промышленность Казахстана.-2006. №5. - С.58-60.
25. Жалгасулы Н., Гуменников Е.С., Жантохов С.К. Снижение ... ... на ... среду внутрипромыслового сбора и подготовки нефти на месторождении Кенкияк // Горное дело и металлургия в Казахстане. Состояние и ... сб. тр. 2 -й ... ... ... ... ... РК. ... 2006. -С.125-127.
26. Жантохов С.К., Жалгасулы Н., Гуменников Е.С. Экологическая безопасная технология очистки ... и ... ... // Состояние, проблема, исследования в области обогащения руд цветных металлов и экологии: сб. тр. межд. научн.- практ. ... ... ... ДГП ... . -Алматы, 2006. - С.206-209.
27.Аржанова В.С., Еспатьевский П.В. Миграция и аккумуляция тяжелых металлов в ... ... ... // Тяжелые металлы в окружающей среде и охрана природы: мат. 2-й Всесоюзн. Конф. -М., 1988. -Ч. 2. - С.197-201.
38. ... В.С., ... П.В. ... геосистемы на агротехногенное подкисление // Миграция загрязняющих веществ в почвах и сопредельных средах: Тр. 5-го Всесоюзн. Совещ. Д.: Гидрометеоиздат, 1989. - С. ... ... А.Д. ... устойчивости геосистем // Тр. ИГАН . - М. 1989. - С.81-93.
30. Букс. И.И. ... ... ... к ... ... ... комплексов для целей прогноза состояния окружающей природной среды // Проблемы. -2002. - 21с.
31. Волкова В.Г., ... Н.Д. ... и ... ... - Новосибирск: Наука. Сиб. Отделение, 1987 г. - 87с.
32. ... И.М., ... Л.В., ... А.В. ... ... почвенного и растительного покрова в зоне воздействия промышленного узла и химикомбината // Физико-географические ... - ... ... думка, 1991. - С.127-137.
33. Гришина Л.А., Копцик Г.Н., Моргун Л.В. Организация и задачи почвенных исследований для ... ... - М.: ... Мос. ... 1991. - С.4 - 8.
34. ... Г.Н. ... ... и методы экологического мониторинга почв. - М.: Изд-во Мос. ун-та, 1994. - С.80 - 104.
35. ... С.А., ... В.И. ... ... как супертоксиканты XXI века. - М., - C.202-216.
36. Панин М.С. Аккумуляция тяжелых металлов растенями Семипалатинского Прииртышья. - ... ГУ , 1999. - ... ... В.В., ... Н.М., ... А.А., ... аспекты проблемы загрязнения почв и гидросферы тяжелыми металлами // Химия в интересах устойчив. Развития. -2003, -Т.11. №6. - ... ... С.М., ... Ю.А., ... С.А. Тяжелые металлы и реакция среды в профиле дерново-подзолистых почв // Изв. Гомел. гос. ... -2002. №4. - ... ... в ... ... // Под ред. ... П.А. ... Наукова думка, 1980. -57с.
40. Сливинская Р.Б Нарушение водного баланса растений под ... ... ... // Тез. Докл. 2 Съезда Всеоз. о-ва физиологов раст. -Минск, 1992. -192c.
41. Савич В.И., Куликов А.М., Ванькова А.А., ... Х.А., ... А.Ю., ... Г.Р. ... ... тестов при оценке загрязнения почв и сельскохозяйственной продукции свинцом // Изв. ТСХА. -2003. -№1. - С.18-32
42. ... Д.И., ... А.С., ... С.В., ... Н.В., ... Д.В ... ... трав для фитоэкстракции тяжелых металлов в условиях промышленного загрязнения // ... II ... ... ... . - ... 2002. - Т.2. - ... ... М.С. Химическая экология: учебник для вузов / под ред. С.Е.Кудайбергенов. - Семипалатинск, 2002. -852с.
44. ... С.Д., ... Б.А. ... ... растений к ионам тяжелых металлов и фиторемедиация загрязненных почв // Известия НАН РК. Серия биологическая и медицинская. -1999. №5-6. - ... ... Р., ... Т., ... У., ... А., ... А. ... гигинеческих рисков в промышленных регионах Республики Казахстан. - ... ... 2004. - 374с.

Пән: Мұнай, Газ
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарашығанақ мұнай - газ кен орнының атмоcфералық ауа жағдайы45 бет
Адам үшін қауіпті улы ауыр металдар12 бет
Топырақтың ауыр металдармен ластануы11 бет
Ұзынағаш өзен аңғары топырағының ауыр металдармен ластануы23 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1946-1970 жылдардағы Қазақстан ауыр өнеркәсібіне инженер кардларды даярлау63 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
ААҚ Алматы ауыр машина жасау зауытында өткен өндірістік практика туралы есеп беру14 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет
Аграрлық оқу орындарының ашылуы мен даму тарихы186 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь