Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы

Қазақ хандарының ХҮІ-ХҮІІІ ғасырлардағы сыртқы саясатында халықаралық даулы мәселелерді шешу үшін түрлі келісім шарт жасап, сондай-ақ елшілер, арнайы өкілдер, жаушылар мен тәржімешілерді өкілеттілік тұрғысында жіберіп, оларға үлкен жауапкершілік жүктеген. Қазақстан дипломатиясының тарихына үңілер болсақ, бұлар алуан түрлі болды.
Қазақ-орыс қарым-қатынастары ХҮІ ғасырдың басында, яғни, Қасым, Хақназар хандар тұсында басталғанымен, ресми елшіліктер ХҮІ ғасырдың соңында Тәуекел хан тұсында жанданды. Дегенмен де қазақ ханы Қасым хан (1511-1521 жж.) тұсында қазақ-орыс елі арасында байланыстар ХҮІ ғасырдың басында басталғаны туралы болжамдар бар. Зерттеуші В. Басин қазақ этно-саяси одақтың құрылуымен-ақ екі ел арасында саяси және шаруашылық, дипломатиялық байланыстар орнады дей келе: «Жәнібектің ұлы Қасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында, Қазақ хандығының бірінші рет гүлдену кезеңінде, Қазақстан мен Ресей арасында дипломатиялық байланыстар орныққан еді. Оның дәлелі патша мұрағатының (1575-1584 жж.) құжаттарында сақталған 38-ші жәшікте «Қасым хан тұсындағы қазақтардың кітабы мен тізімі» деген жазудың болуы», – дейді. Сондай-ақ, автор Қасым ханнан кейін де орыстардың Қазақстанға деген қызығушылығы жойылмағанын жазады.
Қазақстан мен Россия арасындағы ең алғашқы саяси байланыстар дәл осы кезеңде жасала бастады. Осындай дипломатиялық қатынастардың болғандығын 1575-1584 жылдары жүргізілген патша мұрағатының тізімдерінде былай көрсетіледі: «38-жәшікте Қасым ханның тұсындағы қазақ кітаптарымен көшірмелері бар». Бұлар Қасым ханның патша үкіметімен дипломатиялық хат жазысулары болса керек. Мұрағат материалдарының табылмауы салдарынан орыс мемлекеті және қазақ хандығының алғашқы келіссөздері қандай мәселелер жайында болғандығы және олардың немен аяқталғаны осы күнге дейін беймәлім. Қасым хан дүниеден өткеннен кейін де орыс елі Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайын бақылауын тоқтатпаған.
        
        2  XVI-XVIІІ ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар ... ... ... ... сыртқы саясатында халықаралық даулы мәселелерді шешу үшін түрлі келісім шарт жасап, сондай-ақ елшілер, арнайы өкілдер, жаушылар мен ... ... ... жіберіп, оларға үлкен жауапкершілік жүктеген. Қазақстан дипломатиясының тарихына үңілер болсақ, бұлар алуан түрлі болды.
Қазақ-орыс ... ХҮІ ... ... яғни, Қасым, Хақназар хандар тұсында басталғанымен, ресми елшіліктер ХҮІ ... ... ... хан тұсында жанданды. Дегенмен де қазақ ханы Қасым хан ... жж.) ... ... елі ... ... ХҮІ ... басында басталғаны туралы болжамдар бар. Зерттеуші В. Басин қазақ этно-саяси одақтың құрылуымен-ақ екі ел арасында саяси және ... ... ... ... дей ... , - ... ... автор Қасым ханнан кейін де орыстардың Қазақстанға деген қызығушылығы жойылмағанын ... мен ... ... ең ... ... ... дәл осы ... жасала бастады. Осындай дипломатиялық қатынастардың болғандығын 1575-1584 жылдары жүргізілген патша мұрағатының ... ... ... . ... Қасым ханның патша үкіметімен дипломатиялық хат жазысулары болса керек. Мұрағат материалдарының табылмауы ... орыс ... және ... ... ... ... қандай мәселелер жайында болғандығы және олардың немен ... осы ... ... ... ... хан дүниеден өткеннен кейін де орыс елі ... ... ішкі және ... ... ... тоқтатпаған.
Орыс елі Орта Азия және шығыс мемлекеттерімен сауда-саттық жасайтын керуен жолдарының қауіп-қатерсіз болуына көп көңіл бөлетін. Шығыс ... ... бұл ... жолдарының көпшілігі Қазақстан территориясы арқылы өтетін. Сондықтан да орыс мемлекетінің Қазақстанмен достық қарым - қатынаста болуға тырысушылығы табиғи ... еді. Оның ... ... ... ... ... ... өз елшілеріне Қазақ хандығының Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынасын, оның ішкі жағдайын тексеруді арнайы түрде талап ететін. Мұның өзі орыс елшілерінің өз ... ... ... ... хандығының көршілес елдерімен байланысы, әскери жағдай туралы жазылған ... ... ... А. ... . Ал ... В. Басин орыс елінің Ноғай мырзаларынан, өз көпестері мен елшілерінен жинаған мәліметтерінің негізінде XVI ғ. 50 ж. ... ... ... ... ... оның ... ... тарапынан үнемі шапқыншылыққа ұшырап отырғанын атап өтеді. Бұл ... ... ... әрі ... ... ... мәжбүр етті. Даладағы оқиғалар қазақтарға сондай одақтас солтүстік-батысындағы көршісі - ... ғана бола ... ... ... деп ... ... біріншіден, Қазақ хандығы XVI ғ. ІІ - жартысында қайта өрлеп, көршілес Ноғай, Сібірдегі Көшім хандығына қорқыныш пен үрей тудыртып, ... ... ... ... ол неге одақтасты солтүстік-батыстағы Ресейден іздеуі керек. Екіншіден, мұнда Ресейдің мемлекет ретінде тарихтағы ... ... тым ... ... де, IV ... тұсында ғана Ресей саяси бірігуін аяқтайды дейді.
Қазақ хандығының Ноғай ... ... ... осы екі елдің арасында болған соғыстар, қақтығысулар жөнінде орыс елшілері Семен Мальцев, Борис Доможировтар өз үкіметіне, орыс еліне тәптіштеп жеткізген.
Орыс ... ... ... ... ... ... ... назар аударуының мәні мынада болатын:
* Біріншіден, сауда жүргізетін керуен жолдарының тыныштығын көздесе;
* Екіншіден, Қазан хандығының Сібір ... ... ... ... бір-біріне айдап салу болатын.
Бұл ретте орыс үкіметінің ойынша, Қазақ хандығымен әскери одақ ... ... ... екі ... соққы беру - сол тарихи кезең үшін ... амал ... ... мен орыс елі арасындағы елшілік қатынастар ХҮІ ғасырдың екінші жартысынан бастап жандана бастады. Осы ... орыс ... ... ... мен ... ... жаулап алып, Сібір патшалығын өз қол астына қаратқан болатын. Екінші жағынан, Хақназар билеген Қазақ хандығының да ... ... ... мен ... ... жақындай түсіп, екі мемлекеттің экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының территориясының батысқа қарай ұлғаюына Ноғай Ордасының іштей әлсіреуі, Астрахнь хандығының құлауы себеп болды. ХҮІ ғасырдың 50-ші жылдарында ... ... ... ... ... ... көпесі, әрі Москва үкіметінің агенті Дженкинсонға қаңыраған елсіз дала сияқты көрінген. Ноғайлардың мұндай ... және ... ... күйреуін 1558 жылы Ноғай ордасына жіберілген орыс елшісі де растайды. Ноғай елшісін билеушілер, бір-бірімен өзара жауласқан екі ... ... ... ... ... бір ... ... Москваға қосылуын жақтаса, Ысмайылдың туған інісі Жүсіп бастаған екінші партия қазақтарға, өзбектерге ... ... ... 1557 жылы ... ... ... Жүсіп мырза Ысмайылмен байланысын біржолата үзеді де, көп ұзамай ол өз ағасымен болған күресте қаза ... ... соң оның ... ... ... өтіп, қазақтарға келіп қосылады. Нәтижесінде Қазақ хандығының шекарасы ... ... ... ... авторлардың айтуынша Хақназар башқұртстанның оңтүстік-шығыс аудандарына үстемдік жүргізген. Біздіңше, бұл башқұртстанның оңтүстік-шығыс жақтарында көшіп жүрген, солармен ... ... ... ... басшылық еткені туралы деректермен байланысты мәліметтер болса керек. Мұның барлығы ... ... ... ... ... жағдайының жақсарып, оның саяси беделінің арта түскендігін көрсетеді. Сол себепті көршілері Қазақ хандығымен жақсы қарым-қатынастарда ... ... жылы орыс ... Иван ... Қазақ ханы Хақназарға өзінің Третьяк Чебуков бастаған елшілігін жібереді. Орыс елшісінің алдына Қазақ хандығымен тығыз байланыс ... ... ғана ... сонымен бірге Қазақ ханы Хақназарды Сібір хандығының ханы Көшімге қарсы әскери одақ ... ... ... да қойылған болатын. Бірақ бұл елшілік сәтсіз аяқталды. Себебі, орыс елшісі Третьяк Чебуковты ... ... ... ... тұтқынға алып, Қазақ хандығына өткізбей қояды. Өйткені, Сібір ханы Көшім Хақназардың орыс мемлекетімен одақ құрып, ... ... ... Бұл ... В. ... , - дейді.
Сөйтіп, Қазақстан мен Ресейдің әскери одақ құрудағы бірінші ... ... ... ... ... ... ХҮІ ғасырдағы алғашқы орыс елшілігінің бірінші сәтсіздігі Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... және шығыс мемлекеттерімен сауда-саттық жасауда Қазақстан территориясының патша үкіметі үшін тиімді екенін айтқан ... Орта ... ... ... туралы мәселе Москва үкіметінің саясатында елеулі орын алды. ХҮІ ғасырдың 50-ші жылдарында бұл мәселе англияның сауда компаниясының артықшылықтарын келіссөзде де атап ... ... ғғ. ... ... мен Ресей империясы арасындағы байланыстар профессор Ж.Қ. Қасымбаевтың еңбектерінде кең түрде қарастырылған ... ... ... 1986 жылы ... ... ... , - ... Ж.Қ. Қасымбаев одан әрі: , - дейді.
Орыс мемлекетінің Қазақстанмен берік байланыс жасауы Орта Азия мен ... ... әрі ... әрі ... ... ашты. Мұның өзі Россияның Қазақ хандығымен де тікелей екіжаққа тиімді сауда жүргізуіне қолайлы жағдай туғызды. Мәселен, 1574 жылы орыс ... ІҮ Иван Кама ... ... ... ... ... ... ағалы-інілі ірі феодалдарына қазақтармен емін-еркін сауда жасауға грамота береді. Бұл құжаттың мәліметтеріне қарағанда қазақ саудасының басты саласы ... ... ... ... ... ... жерінен, Бұқарадан келген саудагерлермен олардың баж салығынсыз сауда жасалуына патшаның ризалығы мен рұқсаты берілген. Ресей мен Қазақстанның сауда-саттық ... ... ... екі ... ... саяси байланыстары да жақсара бастаған. ХҮІ ғасырдың 70-жылдардың аяғында Қазақ ханы Хақназар өзінің айтқан.
Бірақ осы сауда және ... ... одан әрі ... Сібір хандығы көп тосқауыл жасады. ХҮІ ғасырдың 70 - жылдарында Россия мен Сібір ... ... ... шиеленісе түскен кезең болатын. Сондықтан да орыс үкіметі Сібір хадығына қарсы күресте сенімді одақтас іздей ... Дәл ... ... орыс үкіметінің ойлауынша, Қазақ хандығы болатын. В. ... ... , - ... Әрине, бұл тұста Сібірдің Ресейге өз еркімен қосылмағанын оның Көшім ханмен қаншама жылдар бойы соғыстары дәлел бола алады.
Кеңестік ... ... ... ханы Тәуекел де (1586 - 1598 жж.) ... ... ... қарым-қатынаста болуды жақтады деп көрсетеді. ХҮІ ғасырдың 90-жылдарында, патша Федор Ивановичтің тұсында орыс ... ... ... ... да гөрі ... жақындаса түсуіне қолайлы жағдай туды. 1588 жылы Сібірде Тәуке ханның немере інісі Ораз-Мұхаммед сұлтан тұтқынға алынып, Мәскеуге жөнелтілді. Мәскеу ... ... ... ... бұл ... ... ... түсінген патша оған сый-құрмет көрсетеді. Ол кейінірек ХҮ ғасырдың орта шенінде құрылған орталығы Ока ... ... ... патшалығының басшысы, ханзадасы етіп қойылды. Бұл туралы М. Вяткин 1588 жылы Қазақ ханы Тәуекелдің інісі Ораз Мұхамметті орыстардың тұтқындағаны ... және сол үшін 1594 жылы орыс ... ... ... елші ... ... ... айтқанындай: ,- деп, екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстың сыртқы саясаттағы ірі оқиға екендігін атап өтеді. Сондай-ақ автордың ... ... хан ... ... ... жандана түседі. Автор бұл еңбекте қазақ-орыс байланыстары Қазақ елінің қажеттілігі дей келе, мұндағы орыс ... ... ... ... кілт пен ... ... ... ескермейді.
, - деп атап өтеді А. Сабырханов. Зерттеуші Г.К. Сатыбекова Айқап журналын зерттей келіп, ... 1913 ... 13- ... деп ... мақалада 1594 жылы Қазақ ханы Тәуекел бұхар ханы Абдолламен күресу үшін ... ... ... ... орыс ... ... болуға ынтасы бар екенін білдіріп Мәскеуге өз елшілерін жібереді делінген. Мұнда Айқап журналы Қазақ ханы ... ... Ораз ... туралы, оның орыс елінде Қасым хандығында өмірінің соңын өткізгені жайлы және бұл жағдайдың қазақ-орыс байланыстарына әсері туралы бір ауыз сөз ... Одан әрі ... ... хан бұл ... ... ... әскери одақ ретінде қарастырғанын атап өтеді де, алыстағы Ресей Қазақ ханына реалды көмекті көрсете алмады ... ... ... ... ... Қазақ хандығы әскери одақ жасасқан елдердің боданы болыпты дегенді тарихта естімедік. Екіншіден, 1594 ... ... ... ... 4 ... ... Қазақ ханы Тәуекел Бұхаралық ІІ Абдолла ханды жеңеді. Егерде 1594 жылы Тәуекелдің күші жетпеген болса 4 жылдан соң ол ... ... ... өз ... жеңе ... ... бұл ... орыс елі Сібірді бағындырып, Қазақстан шекарасынан алшақ емес еді, Ресейді алыста жатып Қазақ хандығына көмектесе алмады деп ... да ... Оның ... ... ... қажет-ақ.
Құжаттарға қарағанда Мәскеу мемлекеті Қазақ хандығының Ресей қол астына қарау туралы өтінішіне ризашылықпен қарап, оған әскери көмек ... әзір ... ... ... ... ол ... ... хандығына әскери көмек көрсетпеді.
Тәуекелдің елшілері сол Мәскеуде жүрген кезінде, онда Иран шахының елшілері де келіп жатқанын естиді. Қазақтар мен Ирандықтардың сол ... ... жауы ... ханы ... ... Сондықтан қазақ елшісі Құл Мұхаммед орыс патшасынан Иран елшілерін орыс ... ... ... ... ... Қазақ елшілерінің бұл өтініші қабылданған. Ол туралы №6 ... , - ... жылы 14 ... бояр ... ... ... қазақ хандығына Вельямин Степанов бастаған орыс елшілігі жіберілетін болып белгіленді. Бұл шешім туралы патша Федор Иванович 18 ... күні Ораз ... ... ...
* ... орыс ... басшысы В. Степанов барлық келісілетін мәселелер бойынша орыс өкіметінің атынан сөйлейді, сондықтан да оның ... ... ... керек;
* Екіншіден, орыс елшілігіне ешқандай қысым көрсетілмей, өз миссиясын атқарғаннан ... ... ... ... қажеттігін айтқан болатын.Сонымен, 1595 жылы 28 наурыз күні патша ... ... ... ... В. ... үшін ... грамотаға қол қойған. Бұл грамотада елшінің қайсы жолдармен және қандай көліктермен жүруі туралы да айтылған. Елшілік құрамында В. Степановтан басқа ... ... Құл ... Иран шахы ... ... ... ... ерген үш татар және елшілікке қызмет ететін тілмаш Гриша Мельников болған. Әдеттегідей, елшілікке берілген нұсқау егжей-тегжейлі болатын. ... ... ... ... ... ... Тәуекел ханға айтатын жауабы, тіпті ханға деген сыйлықтарын қашан және қалай тапсыру ... ... ... Нұсқау бойынша орыс елшісі келіссөздерді тілмаш арқылы Тәуекел ханмен жеке отырып жүргізуі керек. Сол ... ... салт ... ... патша жіберген грамотаны хан өз қолымен қабылдайтын ... ... В. ... ... ... ... ... негізінен, екі мәселенің төңірегінде болды. Бірінші - қазақ-орыс әскери одағын құру, екінші - Қазақ хандығының Ресей қол астына ... ... Орыс ... жіберген грамотасында: деп көрсетілген.
Ал, Тәуекелдің немере інісі Ораз-Мұхаммед ... елге ... ... ... патша оның орнына Тәуекел өз баласын аманатқа жіберген жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... Ораз-Мұхаммед сұлтанды Қазақстан мен Ресей арасындағы қатынастарды нығайтуға жәрдем етеді деп ... ... ... ... басқа орыс елшісі В. Степанов қазақтардың санын, олардың негізгі кәсібін, әскерінің құрамы мен қару-жарақтарын, қалмақтар және ... да ... ... ... біліп, осылар жөнінде патша үкіметіне түгелдей мәлімет беруге тиісті болатын. Бұл секілді мәліметтер Ресейдің басқа елдермен ара қатынастарын ... аса ... деп ... ... әрі қиын ... сапар шеккен орыс елшілері, Тәуекел ханның ордасына жетіп, ... екі ай ... 1595 жылы 30 ... 30 ... ... ... жерінде болған В. Степанов бастаған орыс елшілігі сол ... ... ... ... ал қазанның бас кезінде Мәскеуге қайта оралады.Бұл елшілік келіссөздер нәтижесінде Қазақ хандығы мен орыс ... ... ... ... одақ ... да, екі ... ара қатынастарын жақындастырып, олардың достық, тату жағдайда тұруларына өз әсерін тигізбей қойған жоқ.Осы елшілікке байланысты материалдармен танысу Қазақ ... мен орыс ... ... қажетті саяси қарым-қатынастардың үздіксіз болып тұрғанын аңғартады. В. ... ... ... бұл қатынастардың қай пункттер арқылы болғанын да көрсетеді. Осы елшілікке қатысты 11 ... ... ... ... ... беріп отырмыз. Оны өздеріңіз оқып, танысып шығуларыңызға ... ... ... мен ... арасын байланыстырып тұрған жол Қазаннан басталатын. Содан әрі Кама өзеніне жетіп Башкирия өлкесі арқылы ... ... ... ... ... бұл ... ... Орынбор қаласының маңынан кесіп өтетін. Бұдан әрі ол Ырғыз өзеніне шығып, қазақ даласымен Сарысу өзенінің ... ... ... ... ... тірелетін. Осы қашықтық В. Степановтың айтуына қарағанда 9 ... жуық ... ... Бұл ... көпшілігі сусыз даланың өң бойымен өтетін.Әрине, бұл жол Қазақ хандығы мен ... ... ... ХҮІ ... ... жолдардың бірі болатын. Бұдан басқа қазақ даласын Сібір қалалары Тары, Түмен, Тобольскімен байланыстыратын жолдың болғаны да ... ... В. ... ... Тәуекел хан өз баласы Мұрат сұлтанды, елшісі Құл Мұхаммедті және оларға қосып үш адамды Ресейге жіберген. Қазақ ханының бұл ... ... ... ... оның ... ... ... Мәскеуде келіссөздер жүргізіп, нендей нәтижелерге қол жеткенін айту қиын. Тәуекелдің орыс елшісін жақсы қабылдап, оған ... ... және орыс ... тағы да ... жіберуі оның Ресеймен саяси қатынастарды жақсартуға, екі ел ортасында бұрыннан келе ... ... ... одан әрі ... беруге ұмтылғанын көрсетеді, деп қорытындылаған зерттеуші А. Сабырханов.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Шапырашты Наурызбай Құттымбетұлы.2 бет
Қазақ-орыс байланыстарының алғашқы кезеңі75 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь