Ислам филасофиясы әл –Ғазалимен Ибн Рушд пікір таласы

Мұхаммед әл-Ғазали суфизмнің аса көрнекті ойшылы. Ол тек шығысқа ғана емес батысқа да белгілі болған. Ислам әлемі оған көзі тірісінде "Шейх-ул-Ислам" деген аса құрметті атақ берген.
Мұхаммед әл-Ғазали 450-хижра жылында (қазіргі 1058 жыл, кейбір деректе 1059 жыл) Хорасанның Туси қаласынан 20 шақырым солтүстік батысындағы Ғазали қыстағында туған делінген. Ол осы Тусидегі Ахма ар Радгонийден, кейін Нишапурдегі өл Жуванийден төлім алады. 484 хижра-жылында Низамия медресесінде кейін Бағдатта мұгалім болып 1095 милет жылында қажылық сапарға шығады. Қажылықтан кейін Дамашық - Сурия қаласьшда да мүғалім болады. Хижраның 505 жылы дүниеден өтеді.
Әл-Ғазалидің жалпы енбектерінің саны жүзге тартады. Бұл еңбектері құқықтану, философия, логика, теология, суфизмніц теориясы және тәрбиенің өзекті мәселелеріне арналған. Суфизмнің көрнекті өкілдерін халыққа танытушы белгілі ғалым Ғ.Есім: "әл-Ғазалисіз суфизм түгілі, жалпы ислам философиясын түсіну мүмкін емес",-дейді. Ғалым Ғазалиды ислам философиясын ғылыми дережеге көтерген аса мол білімді хәкім. Өйткені суфизм әл-Ғазали қолында христиан мен ислам арасындағы діни партикуляризмді шешудің құралына айналған" дей отырып, оның суфизмнің көрнекті ойшылы екенін "Нұрды" орын алу тәртібі"; "Жұмыс өлшемі"; "Інжілді бұрмалаушыларға нақтылы жауап" жене төрт томдық "Діни ғылымдардың қайта өрлеуі" атты еңбектеріне сүйене отырып дәлелдейді.
Имам Ғаззали -"Адасудан арылу" атты кітабында өзінің философиялық ішкі сырын ашып, тану-білу теориясы саласындағы толғаныстарьш ортаға салады. Сезім, ақыл-ой қабілетін сын кезімен қарап бағалайды. Әдістемелік күмөндану төсілін-ақиқатты ашудың жолы деп түсіну туралы мәселе қояды.
Имам Ғаззалиді" жазған шығармаларының ішінде халық арасында кең тарағандары "Жеуһар", "Орталық", "Қысқа", "Қорытынды", "Мұстафа", "Жас шыбық", "Философтарды" бекерге щығаруы", "Адасудан арылу", "Қозқарасты анықтау", "Ілім өлшемі", "Әдемі әсімдер — Алла есімдері", "Шығыс", "Мақсат пен уақыт аралығында", "Құстар жайлы кітапша", "Хақ жолының бастамасы", "Ей, перзент", "Діни ілімдерді" тірілуі", "Алла есімдерінің мағынасы", "Түсінулер" және т.б. Аталмыш еңбектерінің ішінде Т.Айнабекүлы өзбек тілінен аударған "Бақытқа жету өліппесі" атты ғибратнамалық енбегі төлімдік-тәрбиелік мәнінің зор болуымен құнды. Осы еңбегінің "Сөз апаты және тілдің зияны" атты 1-тарауында өмірдегі құбылыстардың іске асу-аспауына басты себепкер — тіл, оның үзындығының пайдасынан, зиянының зор екендігі туралы Мұхаммед пайғамбардың да осы кесапаттан сақғандырған хадистсрінен мысал келтіріп дәлелдейді. Оның бұл пікірлері қазақ ойшылы Ж.Баласағүннын пікірлерімен үндесіп келеді.
        
        II Ислам филасофиясы әл  - Ғазалимен Ибн Рушд пікір таласы
2,1 Әл- ... ... ... ... әл-Ғазали суфизмнің аса көрнекті ойшылы. Ол тек шығысқа ғана емес ... да ... ... ... әлемі оған көзі тірісінде "Шейх-ул-Ислам" деген аса құрметті атақ ... ... ... ... ... 1058 жыл, ... деректе 1059 жыл) Хорасанның Туси қаласынан 20 шақырым солтүстік батысындағы Ғазали ... ... ... Ол осы ... Ахма ар ... кейін Нишапурдегі өл Жуванийден төлім алады. 484 хижра-жылында Низамия медресесінде кейін ... ... ... 1095 милет жылында қажылық сапарға шығады. Қажылықтан кейін Дамашық - Сурия қаласьшда да мүғалім болады. Хижраның 505 жылы ... ... ... ... саны ... ... Бұл ... құқықтану, философия, логика, теология, суфизмніц теориясы және тәрбиенің өзекті мәселелеріне арналған. ... ... ... ... ... белгілі ғалым Ғ.Есім: "әл-Ғазалисіз суфизм түгілі, жалпы ислам ... ... ... ... ... Ғазалиды ислам философиясын ғылыми дережеге көтерген аса мол білімді хәкім. ... ... ... ... христиан мен ислам арасындағы діни партикуляризмді шешудің құралына айналған" дей отырып, оның ... ... ... ... "Нұрды" орын алу тәртібі"; "Жұмыс өлшемі"; "Інжілді бұрмалаушыларға нақтылы жауап" жене төрт томдық "Діни ғылымдардың қайта өрлеуі" атты еңбектеріне сүйене ... ... ... ... ... атты ... өзінің философиялық ішкі сырын ашып, тану-білу теориясы саласындағы толғаныстарьш ортаға салады. Сезім, ақыл-ой қабілетін сын ... ... ... ... ... ... ашудың жолы деп түсіну туралы мәселе қояды.
Имам Ғаззалиді" жазған шығармаларының ішінде халық ... кең ... ... ... ... "Қорытынды", "Мұстафа", "Жас шыбық", "Философтарды" бекерге щығаруы", "Адасудан арылу", "Қозқарасты анықтау", "Ілім өлшемі", "Әдемі әсімдер -- Алла ... ... ... пен ... аралығында", "Құстар жайлы кітапша", "Хақ жолының бастамасы", "Ей, перзент", ... ... ... "Алла есімдерінің мағынасы", "Түсінулер" және т.б. Аталмыш еңбектерінің ... ... ... ... ... ... жету өліппесі" атты ғибратнамалық енбегі төлімдік-тәрбиелік мәнінің зор болуымен құнды. Осы ... "Сөз ... және ... ... атты ... өмірдегі құбылыстардың іске ... ... ... -- тіл, оның ... пайдасынан, зиянының зор екендігі ... ... да осы ... сақғандырған хадистсрінен мысал келтіріп дәлелдейді. Оның бұл ... ... ... ... ... ... келеді.
Келесі тарауында өсекшілдік сияқты кесапат туралы Алланың айтқапдарын ... ... Ол: ... -- ... де қор" деп ... ... жирендіреді және оның адамға тигзетін үш зиянын: !) көңілсіздендіру; 2) уайымға батыру; 3) өзінің жылпостығын көрсету ... ... -- ... ... оның ... ... қам да ... деп, оған өсекші құл туралы тәрбиелік мәнді мысал келтіреді. Үшінші тарауының ... сол, ол ... ең ... ... бірі -перзент тәрбиесіне арналады. Ғүлама жақсы перзентті - жаны таза, жаңалықты қабылдауға қүштар және ор ... ... ... ... деп ... Жақсы перзентті ата-ана қолындағы аманатқа теңейді. Сонымен қатар отбасы торбиесіндегі ата-ананың ролінс де жете мон бсреді. Ол ... ... ... ретінде серігі болады дей келе перзентіне жақсы онеге, ғибрат корсетіп, жақсылыққа жол сілтеумен қатар жаманнан жиреңдіру, ... ... ... да ... ... парызы екеніне тоқталыл омірден алынғап жагдаяттардан мысалдар ... ... ... ... ... окесі озінің сабырлылық, шыдамдылық сияқты жағымды қасиеттеріи корсетіп үлгі-онеге болуы тиіс деп ... ... жеке бас ... де зор ... ... "Баланың торбиешісі сыпайы да адал болуы шарт. Сонда ол дөйім жаман қылықтардан аулақ үсталады"- деген пікірлері бүгінге дейін менін жоймағандығымен ... ... ... ... ... жете мон беруінің мөиі зор екенін дс ескертеді. Ойткені, И.Ғазали пікірінше: " Бала бойындағы барлық жамандык, -- ... ... ... ... ... пайда болады"- дейді. Оның бүл пікірлері бүгінгі торбис талаптарымен үндесіп жатыр. Ойткені, қазіргі ата аналардың отбасы ... ... бір үшы ... ... ... ... мән бермеушілігіндс жатқаны белгілі.
Сонымен қатар Ғазалидың ата-аналарды перзентін бала кезден сонді киім кию мен ... ... ... үйір ... ... да да ... мэн жатыр. Ойткені олар соның қызығына түсіп тіршілікте басқа қызығушылық жоқ деп түсініп омірін босқа откізуге дағдыланбақ. Мүндай ... аяғы ... ... ... Абай ... да: "Тамагы тоқтық, жүмысы жоқтық -- аздырар адам баласын" дси сақтандырған.
Ал оның ... ... ішу ... үйрсту, оларды тамаққа ыисапсыз болудан сақтау қажет, ойткені ол хайуандар мен падандардыи ісі, ... ... ... ... ... ... жатудан сақтандырса бала қуатты болып оседі деген пікірлсрі баланы салауатгылыққа ... ... ... ... ... ... торбиесініц негізгі міндеттерінің бірі жаксылыққа шақыру, жамандықтан жирендіру моселелері жеке-жеке өрі жан-жақты кеңінен талданады. Моселен, ол егер адам аманатқа қиянат ... ... она ... жалған сойлесе, Аллаға қашиа құлшылық стсе де текке кеткенмен бірдей болмақ. Сонымен қатар біреуге бірнәрсе беріп, соның есесін ... ... ... ... опа қылмаудан да жаман дей келе пайғамбар ондай адамдарды "оз қиын ... итке ... деп бала ... ... із ... осерлі баяндайды.
Келесі тарауларында күншілдік, күмонданушылық пен коре алмаушылықтың аса қауіптілігін, "Егер күмонданушылық пайда болса -- ... өз ... ... ... ... коргін. Жаман пейіл жаныңнан жай ала бастаса -- оны ... ... ... ... коре ... ... болса - тіл мен қолдарыңды сақтай біліндер" деп одан сақтану ... ... ... ... ... ... ... кемиді деп жастарды жағымсыз қылықтан жирендіреді.
Еңбектің II болімі -- ... жету ... деп ... ... ол ... күннің озекті моселелерінің бірі -- озін озі тану оліппесі туралы баяндайды. Ол адам ... екі ... тән жоне -- ішкі ... ... ... құралатынын түсіндіреді. Ғалым: "Ақиқатында адам денесіне тон торт сипат бар. Олар: иттік, доңыздық және диюлык пен ... - ... ... мөн-мағынасьш толық білгенде ғана өзіңді-озің таныдым деп ... ... ... ... ... ... діл дегенімізді ішкі жан-дүние кейде рух деп атайды. Егер ділінді білсең озіңді танырсың. Ділді кокірек ... гана ... ... ... ... ... -- тек адамға тон. Жүрек діл бола ... ... ол ... да, ... ... де бар,- ... Оны" пікірінше, діл де -- ақыл-ой, ар-үят жауһарының сәулесін қажет етеді. Бүны кокірек көзімен ғана тануға болады. ... ... ... ... ... бар ақиқатыңның озі осы ішкі жан-дүниеңде. Қысқасын айтқанда, діл -барлық дененің падишасы дей келе орі қарай оның қажеттерін ... ... ... ... де қажетті нәреслер бар. Бүлардан сыртқы козге көрінетіндері бес ... -- бес ... ол: коз, ... ... татып білмектік, сипап, тұтып кормектік. Бүл түйсіктердің ішкі жан-дүниеге қатысы да бесеу болар: 1. Қияддау, 2.0йлау қуаты, 3. Еске ... -- ... ... ... пен ... қуаты, 5.Сезім мен ерік қуаты. Бұл бес қасиетті" түрақты жайын ми деп атайды. Осы қасиеттердің әрбіріне қатысты озіне ғана тән ... ... ... бар. Діл -бүлардыц омірші падишасы.
Адамдардың биік бақыты, ой-пікір санасын жетілдіругс багытталган -- толім-торбие, оның долелі деп пайымды ... ... де ... мэн- ... аша тұседі.
Діл -- адамдардың биік бақыты. Әр нөрсенің бақыты - сол ... ... мен ... ... ... ... -- ... сурет, корікті, табиғи одемілікті қалар. Құлақтың қалауы - осем он, әсерлі дауыс естігісі келеді. Осыларга ұқсас ділдіц ... да ... тон ... болар. Ділді сол үшін қүрметтер. Діл -- адамның ардақтайтын қалаулы қасиеті. Ділдің қалауы- ақиқат жақсы ... білу ... Қай ... ... ... ғазиз жөнс игілікті іс екенін, оның ләззатының да толық екенін ... -- ... сол үшін ... деп адам ... ... үшін озін озі ... қажет деген озекті ойды түжырымдайды. Ал он сегізінші тарауында адам тәнінің жаратылысы мен оны зерттсйтін ғылым саласы ... жан ... ... ... ... ... Ол: ... алғын, діл сииаты бір таяныш тіреу болса, тән сипаты да бір таяныш тіреу сияқты. Тон-адамның ... ... ... неше мың сіцір мен тамыр жопе сүйектер, орбірі бір болек бола түра, бір-біріне ... ... ... түзілген.
Енді перзент, білгенің жөн, тысқы жоне ішкі агза мүшелерін зерттейтін ілімді "ташрих" (анатомия) деп айтар. Ол ілімнен халықтын кобі ... Оны ... ... болу ... оқиды. Ал дорігерлік емдсу ілімі ксремет жақсы ілім. Оны ұстаз болу үшін оқиды...Тән-мінетін ат-колікке үқсас, ал діл-атқа мінетін шабандозға үқсайды. Әр кісі оз ... ... озге ... ақиқатын білуді қаласа, ол-кедейлерге үқсас: озі жеуте нан ... да ... ... ... нан ... деп, бостан-босқа оуреленср" -- деп адам Алланы ... оз ... ... ал оны ... ... ... ... дойсктеп нақты долелдей білген..
Жиырма екінші тарауында айтылган бүкіл галамныц жаратушысы Алла тагаланың сипаттары мен ғаламның түзілісі туралы ... оның ... ... ... жөне оган гылыми талдаулар жасаута тырысқанын корсетеді. Мэселс, ол: "Сонымен хақ тағаланыц сипатын танымақ-әрбір адамның міндетті парызы. Оның ... ... ... ... жоне ... ... ... мен табиіат жонс аспан күмбезіндегі жүлдыздар, күннің ... ... ... ... ... он екі скен. Ғарыш бүлардап оз аллына болсгірек, баскаша ерекшілігі бар", -- дсйді.
Жиырма жетінші тарауында: " ... бар ... -- Хақ ... ... ... пен оган ... ... пенделігін өтемекте. Себебі уақытымен адам дүниеден отсе, яғни қайтып баратын жер-Хақ тағаланың кеңшілігі ... -- ... ... ... ... адам омірініц мақсаты неде дегсн сүрақтыц қысқа да нүсқа жауабы ... ... оның ақыл ... ... ... пікірлерінің де полсапалық моні оте терең. Мысалы: "Білімсіздіктен Хақ тагалаиы да козбен коріп, қолмен үстап, коруді талап қылар. Оның ... де ... да ... білместен, козбен коргісі келер. Жалпы жаратылыс ақуалын жүлдыздар мен табигатқа байланыстырар. Олардыц айтуынша адам мен жан-жануарлар-барлық жаратылыстагы ... ... ... ... пайда болган дейді. Иө бәрі де о бастан табиги, озінше
пайда болар жөне ... ... ... болар деп бар дауысымен жариялар.
Екіншісі - акыретті қаламаушылар. Олардың айтуынша, адам жан-жануар жоне өсімдікке үқсас. ... ... ... жоқ ... Оган ... та, азап та ... Ал бүл білімсіздер өз жаратылысына сойкестсндіріп оздерін орбір жондік немесе осімдік қатарында санар. Ол топтагыларда адам ақиқаты жайында айтылғанмен, оиы ... ол рух ... ... ... ... ... ол рухты алады, оны олім деп атайды.
Үшіншісі -- Қүдай тағала мен ... ... ... ... ... ... мон-мағынасын білер емес. Олардың айтатыны-гибадат және күнә оның кеңдігіне барабар.
Төртіншісі -- бүл ... ... ... үкімдерін білмейтіндерден түрады. Олардың айтуынша, шариғат үкімі ділден-шаһуат пен ғазаб ашуды және ... ... шарт ... Ал бүл ... ... ... болмайтын жоне орындалмайтын қиын үкім, сипаттап айтсак, олардың бүл создсрі қара киізді жуумен агарту керек дегенге үқсайды. Бүл ... соз, бүл ... және ... ... болады. Шаригат бүндай іске жарлық бермейді. Ал ... ... ... пен ... ... қолында түтқын етіп үстау керек" дейді. Шариғатқа ақылға басым болмасын және косемдік жасамасын дейді. Ал ... ... ... ... ... ... жоне ... сақтанғаны жен.
Бесіншісі -- Хақ тағаланын сипаттарын білмейтіндер. ... ... ... ... сақы да ... ... да. Қандай жағдайда да біздерге рахым етушіден жоне Хақ тағаланың бүл ғаламда ете сақи ... жүрт біле ... ... ... ... газап беруші де, біле бермейтіндер де бар. Алла тағала адамдарды коп жағдайда кеселдік коңілсіздікте, қасіретте үстар. Бүл жағынан да ол ... ... және ... ... ... таба ... жоне қиыншылықпен орекетті істемегенше, ілім үйрене алмас.
Алтыншысы - өздерінің істеген істеріне массаттанатындар. Олар оздерінше, мөртебеге қолы жетіп қалғандардан сиякты ... ... ... ... күнә да зиян да әсер ете ... дейді. Істейтін амалымыз бен дін жолымыз екі тау сияқты. Бүл амалдарымыз күнәға болене алмас дейді. Сонымен бүл ... ... ... оз дегенімен болар. Егер бір кісі бүлардың төккәппарлыгын, надандык ақылсыздықтарын ошкерелей қалса бар омірінше ол ... ... деп ... Егер доме ... бір бөлшек үлестерін ала алмаса оларга барлық дүние тарлық жасар, қараңғыда болар. Бүл опасыздар -жомарттық кемерін беліне байламайтындардан...
Жетіншісі -- ... ... ... ... ... Бүл топтағылар білімсіздерден емес. Бүл топтағылардың істеген шүбөлі істері оздеріне мөлім ... ... бүл ... -- сырт ... ... жолында жүруші, осек-аяңцы айтып айла-қулық пен сүлу создергс желдей ... ... ... ... ... ... киімдерін киюшілсрдсн болар.Ал бүл топтагыларға шаһуат пеп оойкүйгі, бексршілік, жалкаулык, бос создік ... ... Бүл ... ... ... оздерініц коңіліне дүрыс болып, кылгаи істерінің анаггы ... ... - ... ... ор ... ... моиін түсінуіне дүрыс багыт-багдлр сілтер оіі тастары сө.зсіз деп ойлаймын.
Имам Ғазалидың тон меп ... ... ... ... ... де ... ... боларлық. Мәселен: "Дене -- бүл дүниеде үім ... ... ... ... ... ... кимек жоне мекен-жай. Ішпск-жсмсктік-тағат-ғибадат кылу үшін қуат пайда қылар. Лл киім дсиснді сақтауға қажет, мекен-жай ыстык-суықтан сақтап, басыңа пана ... Ал ... ең ... -- Хақ тагаланың ілім-біяімі болар. Егер бүдап айрылса, ... ... ... жыл ... үйрепіп, мың кітапты оқып шықсац да ондап.і аіітылгандарды іске асырмасаң Аллапың мейірім-шапағатыпан үміт етугс ... жоқ. ... соң ... ... ... ... ... ой.іап' Түптеп келгенде, істеген іс-орекет амалдарың пендслер үшін смес Алла үшін ... ... ... ... -- дейді.
Сонымен мақсатымыз Имам Ғазали сияқты ойшылдың енбегі туралы шағын мақалада өз мәнінде айтып шығу емес, опың пікірлері тек ... ... ... гана емес ... ... да зерітеу нысаны боларлық екенін корсету. Ғалым жалпы адамзатгық қүндылықтар, адамгсршілік торбиесі, озін өзі тану мэселелері, салауаттылық, ... ... ... ... ... ... қабілеттері, діпнің тәрбие күралы екендігі туралы келслі ойлар мсп қүнды пайымдаулар жасаган, сол себептен дербес зсрттелуі кажст. Жоне Имам ... ... ... ... ... ... омір сурген қазақ ойшылдары Баласагүн, Абай, Шокорім, ... ... ... пікірлсрімен, бүгінгі козқарастармеп үндесіп келе жатқан оміршеңдігімен де багады. Бүрып соңды ғылыми айпалымға түспеген осындай модени мүраларды оз ... ... ... ... басты міндеггсрінің бірі деп есептейміз.
Философиялык және сопылық ілімі.
Философиялык кезқарастары: Күмэнділігі жэне білім фэлсафасы. ... ... ... ... оның ... кэлэм, фило-софия. педагогика. саясат, әдеи сиякты діни жэне ақли ... да сөз ... ... ... жэнс ... ... уқсасы аз кездесер бір галым жэне бір фи.тософ екендігі сөзсіз. эл-Ғазалидщ ақикагты табу жэне ацгару талабы жаратылысынан ... бір ... бар. Сол ... о.т бала ... ... пэк ... жэне Ибң Сина сиякты атакты ислам философтарына карсы шыккан эл-Ғазали
олардың көзкарастарының исламга сай ... айта ... ... ... ... ... Пайгамбарларда кабілет жэне Іеріштелік бар деп. уахидің сырттан келген бір ақикат емес деген пікірлерін жокка шығарган. гҒазали философтарга карсы шығуымен ... ... ... карсы шыгуы араларбінда жакындык, ұқсастык болғандыгы көрінеді. Алдый, ала философтардың пікірлерін и/ұкият ... бір ... ... ... ... эл-Ғазали олардың пікірлеріне карсы іАыққан кэлэмшілардың кітаптарына карапайым, адамдар былай түрсын, саіуаттылар түсіне ... ... ... Әбу ... Ибн ... ... ... ө/з дэлелде-рімен қарсы цкіғып, оларды женгенірі айтады
"Мизанул-імал" кітабының сонында ойлау еркіндігі жэне аЫкатқа жетуде кү)(іэннің маңы-зын айтқан; Атаяішының, ... ... ... ... тұракт/і байланысты болгандарды катДі әшкерле/ен. Негізінде халықты ... ... ... ... қол ... калауыньпг. қызганыштын жэне мен-мендік сезімдері б/лган үлтшыл. ру-шылдарга үқсатып, халыість/ң бір-біріне ... ... ... ... ... ... эр түрлі басшыларга еліктеуден алас-тауга, акиқатты ойлау жс/тымен табуға ... Өз ... акли ... ... ... озі ... керектігін айтадьі/
Имам эл-Ғаза:ш/ислами кішам филосо-фиясын үйрену үиП%, екі жыДын бөлген, "Макасидул-Фолосифо" атты еңбеҮін ... Имам ... ... ... ... ... емцг діилософиялык еңбектерден ажьіратьілмайтьіндЧП халге келеді. Оныуен гана ... ... ... ... діни ... ... ... филдсоф пэні окытылды. /
эл-Ғазали ^з шыгармаларында филосос^ дагы кейбір ау^ітку.тарлы калам мектебінін өк\іі ретінде кеңіиоН талкылап, сынға алды. Имам : ... ... ... мэселелердО ешкандай сь/нга алмай. "Макасидул фәлэсифэ" атты ... ... ... ... ... философияДіагы кателіктер мен магынасыз болган жерлерін сыига ала отырып, "Тахафутул фэлэсифа*' атты енбегін жазды. Ол осы ... ... ... ... бергендігі сонша.^а айтылган сындары орынды болгаңдық-тан, ейікандай философ қарсы шыга ... ... ... ... мэселеде дінге каГшіы келетін түсы бар екендігін айгады. э.т-І азали үшін осы жиырма мэселенің үшеут оте үлкен ... ... ... ... күпірлік стгі деген. Қалган он жеті мэселе үлкен болмагаи-дыгымен адасушы.тыкка алып барады дейді. Ис.іам филөсофтарының аса қате кеткен үш мэселесін атап ... ... ... ... бері бар. Әлем ... пен ... ... алғанымен. оітың негізгі затыи Аллан жаратпаған. Бұл зат ... ... ягни ... бері ... ... ... ... жүйесі аркылы галдаганда іиатериалистік ұгымға келетіндігі байкалады және бұлай айтқан жагдайда ... ... ... шьіғару күпірлік деген сөз. Себебі Құранда аспан >>(ен жерді, ягни элемді жоктан жараттым дейді ... Бұл ... элем ... ... ... бастан болмагандыгының, керісінше кейіннен жаратылгандыгын білдіреді.
2. Аллаь жузи, \з гана ... ... ... ... жараЧъілыс элеміне үстем болгандыктан, тек жалпышл (кулли) біледі дейді ... ... ... бұл ... ... ... кайшы келетіндігін айтады. Мысалы, аятта былай деп келтіреді: "Ол\ қүлдарының істегендерін жэне істейтіндерін ^йіледі. А/ адамзат Аллаьтың білгенінен тыс онын бі/і- ... ... ... ... ... алмайяы" (Бакара сүресі, 255-аят). Міне. осындай )гаттар ... ... тек ... ғаңа ... деу, Имам ... ... үлкішкателік болып табылады. / \
3. Адамзат тіршілігі гоқта.іганйан кейініі о дүниедегі өмірде адам баласы /зін жараткан Үлы жаратушының алдына есеп беру үшін ... тек жаны гана ... тэні ... ... адам ... соң ... өмір сүре ... Бірак бұрынғы тэніне қайтып бармайды. Сон-дыктан о ... ... ... ... ... ... философтары. /
Бұл мэселе Құран аятымен са.чыстыріанда күпірлікке алып />арады. Мысал келтірер болсақ, "Адам баласы ... ... ... бір арага жинаіЧ алмайды деп ойлайды ма? Олбетте, біздід оны ... ... дейш ... бұрынгы калпына келііруге к\шіміз жетеді!" (Қиямсг сүресі. 3-4 аят). Бү;іан шыга-тын/ мағына адамдар о дүниеде эрі жанымеі^ яғни бұл ... ... ... о ... ... ... ... соз.
Йслам философтарынын сынга ұшыраган озге он жеті мэселесінің ен маныздыларына кыскаша токталсак:- элем ... жок ... ... ... тек Ал.таһ қана моңгілік езгс жаратылгандар жок болады);
■ табигат заңдылыгы ешқашан озгермейді:- адам жаны мэңгілік. ... ол ... ... каггы сьін ^на.іі,!. Сондай-ак кез ке.іген мәселелсріе ".енпей. олардың бэріне күмэнмен гексерс бі.ту ^срек деген ой ... ... ... ... О.таіі болса. күмэидаибагандар ойдана алмайды. °іітаиа алмаган акиқатка жете ... ... ... дамуына жэне кең тарауына еңбегі сіңген бірегей сопы ойшылы болган. әл-Ғазалидің заманында сопылық орекеттер кеңінен етек ... Ол ... бин ... жэне ... әл-Кушайр сияқты атақты сопы жазушылары шыккан Нишабур каласында тэлім-тэрбие көрді. Одан соң Ирак жэне Сириядағы сопылар өмір сүрген жерлерді ... Ол ... ... ... олардан сабақ алған.
Елу жасында жазған "эл-Мункиз минад-далал" кітабында алдын ала сынап көрген кэләм кейін философия жоне таглимия жолымен акикатқа ... ... ... ... ... мақсатына жеге алмагандығы, кейін сопылықка жөнелгендігі сол ... ... ... ... ... ... жолындағы тәжірибе-сіндегі саяхатқа оннан астам жыл жүретін тазалаумен шүгылданғандығын айтады. эл-Ғаза-лидің қырық жасында сопылыққа бет ... айта ... ... ... оның сопылық-ты тануы жэне оған деген сүйіспеншілігі ... ... ... 27 ... ... тұрып, сопылық өмірге жақын бір сезімі болғандағы анықталған. эл-Фармадидің сұхбат-тарына қатыскандарын эл-Ғазалидің өзі де айтып кеткен.
эл-Ғазали сопылықты ... ... фыкһ жэне ... ... байланысты мэселелерді карастыруда ақикатты ізденуіне кедергі болмаган. Қырық жасына дейін эр түрлі білімдерді үйреніп жэне түрлі салаларда ... ... ... ... бұл ... оны ... ... алмаған. Көкейіндегі іздеген акикатын таппаған соң, сопылыкты тереңірек іздеуге бет алған. "эл-Мункиз"-де айтқанына карағанда, алдымен басты сопылық-қа байлаыысты ... ... үшін ... ... ... Бағдади жэне Шибли сияқты сопылардың пікірлерін, кітаптарын зерттеген. Бүлардың түбіне ... ... ... кейін мынандай пікірге келген: жаман сипаттарды жақсы ... ... ... өмір ... ... ... кәлэмші жэне философтардан айыратын непзгі ерекшелік-терді түсіну мүмкін емес. Еш ауырмаган бір кісі мен ауру кісінің ауру туралы пікірі ... ... ... сопы мен сопы емес ... ле ... туралы пікірлері сол сиякты озгешс. Ягни сопылық сөзбен түсіндіру арқылы ... іске ... ... белгілі болады. Олай болса, сопылық ілім тэжірибе етілген білім болуы керек. ... ... ... ... өмір ... ... деген ойға келген эл-Ғазали, сопылықты карастырады. эл-Ғазали Бағдаттагы ұстаздық жүмысын ... ... ... ... ... ... ... барды. Шамда өмірінің соңғы жылдары Тусс каласындағы ... ... ... ... ... фыкь сабағын берді. эл-Ғазали ислам элеміне өте көп ықпал еткен мұсылман ... ... Оның ... жэне ... нэтижесінде жаңа ғылым салала-рына жол ашылған 151.
Жалпы бүл такырыптагы мақсат, мүсылман философтарының атақты ғалымдары ішінде ... ... ... ... ... имам ... ... көзқарасы маған өте қатты эсер етті: "Күмэнданбаган адам ойланбайды, ойланбаған адам ақикатты көре алмайды, ақиқатты көре ... ... ... ... ... ... ең маңызды нәрсе -күмэндану екені көрінеді. Ол өз көзқарасында Ислам сенім негіздерін эр түрлі қате түсінік-терден қорғауды ... ... жэне осы ... ... ... күрес жүргізеді. Міне. имам әл-Ғазали осылайша ислам дініне өте коп көмегін тигізіп, XI ғасыр ғалымы, әрі ислам дінін қайта аяққа ... үлы ... ... ... ... ... ... ілім Жайында парсы тілінде жазылған еңбектер, трактаттар - ислами сопылық бағыттың жоғарғы шыңы ... ... Араб ... ... ... ... және ... тілінде аса шеберлікпен жазылған көрнекті өлең -жыр туындылары ... ... ... ағым ... ... ... деректер береді. Ал осы тілде жазылған еңбектердің, трактаттардың, өлең -жырлардың ішінде парсы тілінде жазылған дүниелер ерекше бағаланып, ... ... ... ... ... араб тілінде сопылық ілім теориялық, философиялық негізде жазылған, тігіі оте ... ... өте ... соқты. Екіншіден, Орталық Азияда араб тілінен гөрі парсы тілі кең ... ... Азия ... әдеби тіліне айналды. Көпшілік қауым сопылық ілім, сопылық ағым жайында парсы тілінде жазылған ... ... оқып ... араб ... ... ... ... теориялық шығармалар парсы сопыларының арасында қарама-қайшылықтарды туғыза бастады. Суффизм - бүл Хақ ... ... ... ... ... осы ... байланысты, яғни ежелден парсы тілінде Жаратушыны мадактау, мақгау жайында жазылған дүниелер аз кездеспейді. Хикаяттар, әңгімелер, хаттар, естеліктер, ... ... бір ... ... ... ... ... өзгеше, әдеттен тыс керемет істері баяндалған қысқа әңгімелер, өлеңдер көп жазылған. Сонымен кдтар согшлық ілімді өздерінің үлттық, салттық ... ... ... ... де ... Ал осы ілімді үйренушілер, шәкірттер өз шейхтарынан, үстаздарынан суффизм жайында өз ана тілдерінде, ... ... ... ... ... жазылған әдебиеттерді, еңбектерді талап етті. Сондыктан өздерінің салт ... ... ... ... ... ағымның негіздері, ережелері жазылған дүниелер пайда бола бастады.
XI ғасырда өмір сүрген Қожа Абдулла Ансари Мінажатнама еңбегімен әйгілі болды. Кейбір деректерге ... ... ... өз ... шықпаған деседі. Бүл еңбекті Ансаридің шәкірттері жинастырып, бір ізге түсіргенімен де кейбір сопылық терминдердің түсіндірмелерін дүрыс бере алмаған /1/. Дегенмен ... ... ... Ансаридың өз еңбегі деп есептейді. Мінажатнама өлең аралас прозалық шығарма Иран ... ... ... бүл ... ... алғашқы прозалық шығармасы қатарына жатқызады. Мінажатнамада Алла тағалаға зікір салу, Алла тағаланы мақгау, мадақгау және оған ... ету ... ... ... фәни мен ... ... ... дін заңдылықтарына сүйене отырып ашып, мистикалық діни жақтарын баяндаған.
Ансаридың парсы ... ... ... бір ... ^ІІЬицЛ^^, иран әдебиетін зерттеушілер бүл еңбекті парсы тілінде жазылған ежелгі ескерткіштер қатарына ... ... ... ... ... ақындар бүл еңбекті түсіндірме энциклопедия ретінде пайдаланған. Ислам ілімінің негізі ... ... Қожа ... ... қасиетті Қүранды парсы тіліне аударып, оған түсіндірме (тафсир) де жасаған. Қүран аяттарына ... ... да, ... ... да ... ... ... пайғамбардың хадистерін тура, дәлме- дәл жаза білген. Хадистерде шариғат жайы, мейірімділік, ... ... ... ... ... және ... ... еңбектерімен Абу Хамид Мүхаммед ибн Ғазали (1111- 1158) әйгілі ... Оның ... ... ... ... ... ең маңыздысы О^ія^и и5Іхххл5 деп аталады. соій_>>^ іЗихх^төрт бөлімнен және әрбір ... ... ... ... ... ... ... Яғни Хақ тағаланы тану үшін - осы дүниені танып ... ... ... бүл еңбегінің негізгі бөлімінде Аллаға мадақ, оның қүдіретіне тамсану. табыну жазылған. Сонымен бірге мүсылмандық шарттар, ... ... ... ... ... сопылық ілімді теориялык жағынан зерттеу барысында көптегенқарама-кдйшылықгарға кездеседі.
Мысалға: "Рух" жаратылған ба, жоқ па? Осы сүраққа көп уақыт бойы жауап іздейді. Өзінен ... өмір ... ... ілім ... зерттеп, өзеңбектерін қалдырған ғалым- жазушылардың, үстаздарының еңбектерін қарастырады. Сөйтіп, өзін мазалаған бір сүрактың жауабын бір ғана сөйлеммен беріп түсіндіреді: "Барлық ғаламның (он ... мың ... мен ... ... ... ... ... Алла тағаласыз ешнәрсе жаратылмаған".
Парсы жайында сопылык жайында ... ... ... ... ... (1126 ж ... ... Оның еңбектері сопылық әдебиетте ерекше бағаланған және қазіргі иран әдебиетін зерттеушілер де оның еңбегіне баска сопылык жазушылардың еңбегінен қарағанда жоғары баға ... ... ... ерекше атап өтетін еңбегінің бірІPoundЫPound-^ ,ЗЬуіо1|Бүл еңбек шамамен жүз бөлімнен түрады және баспадан бірнеше рет басылып ... ... ... осы ... ... ... ... қазынасы болып есептеледі.
Ахмад Ғазали ^з^юіі ^уІЭ-*^ жинағында сопылық терминдерді жан-жақты зерттеп, өз ... ... ... өлең ... ... ... Жинағының негізгі тақырыбы - Қүдайга деген сүйіспеншілік, жан еркіндігі, әдемілік, нәзіктік, махабзат, ғашығының бейнесі және оған берілетін сипаттар. Ахмед Ғазалидің ... ... ... ... Бүл ... ... ғашығы сүйіктісіне нүр сәулесі аркылы түсіреді. Ғазали оны "ғашығының нәзіктігі" деп ... Алла ... А. ... ... бай. ... мүқгаж емес, әрі талапкер дейді. Бүл мүқтажсыздык пен ... екі ... ... Басқаша айтқанда мүқтажсыздык пен талапты (қажетттік) екі дорежеде кара\ кажет. Алла тағаланың мүқгажсыздығы дүниедегі болмыс ... және оның ... ... ... дәрежеде ол барлық дүние мен дүниедегілерге (пенделеріне) мүқгажемес. Оның болмысында еш өзгеріс болмайды. Ал бірақ ... ... ... ... ... талабы пайда болады.
Қүдайдың аттары нағыз (шынайы) аттар, одан баскд ештеңе емес. Қүдайдың аттары өзінен келетін ақикдтты ... ... ... ... ... - ... - деп жазды А.Ғазали /2/.
Ахмед Ғазалидің жазған еңбегі сопылық әдебиетте жоғары бағаланып, оның шығармасын кейінгі ... ... ... ... ... есімі көп айтылатын үлы сопылардың бірі -Абусаид Абулхайр. Абусаид хижра жылының 357 жылы Мехна ... ... Жас ... ... ... ілімі
- Қүранды жаттап, үйрене бастайды. Әкесі оны жастайынан сопылардың кешкілік ... ... көп ... Сол кезден бастап ол сопылықілімге әуестене бастайды. Абусаид Абулхайр жайында Мүхаммад ибнМунаввар өзінің "Асрар ат-таухид" кітабында жазып калдырған.
"Асрар ... ... жөне ... ең маңызды элементтері баяндалған, парсы тілінде жазылған кітап. Бүл еңбек
- суффизмнің шығу тарихын баяндау түрғысынан, ... ... ... Иран ... ... ... ... түрғысынан маңызды болыпсаналады. Парсы тілінде ерте уакыттажазылған өлең -жырлар және ертеде өмір сүрген баска да үлы ... осы ... ... ... бола аламыз. Мүхаммад ибнМунаввардың "Асрар ат-таухид" еңбегіне талдап зерттеген Иранның ғыламыпрофессор Шафии ... ... ... ... өмір сүрген кезеңіндепарсы тілі гүлденіп, кемеліне келген кез ... ... ... ... ... ортасында жазылған шығарма болса да тілінің стилі X ғасырда, тігггі IXғасырларда жазылған шығармалардың жазылу стиліне, жазылу ... ... ескі ... көп ... ... -- ... ... көп қолданып, тіпті көп бөлігін көшіріп алғанға үқсайды. "Асрар ат-таухид" алғаш рет 1899 жылы орыс шьпыстанушы
В.А.Жуковскийдің жинастыруымен
Санк-Петербургта басылып шықгы. ... ... ... 1934 жылы ... ... оқытушысы, прозаик - Бахманиар Кирмани шығарды. Кирманидың жинағында көптеген бөлімдері қыскдртьшып, ал калған ... ... ... аз ... ... жазған. Сондықган бүл басылым күндылығын жойды. Кітаптың үшінші нүскдсын Тегеран университетінің профессоры З.Сафа өзінің "Иранның әдебиет ... деп ... ... ... ... ат-таухидтың" төртінші нүскдсы 1987 жылы Иранның ғалымы, профессор Шафии Кадкани жинақгап, баспадан шығарды.
Қорыта айтканда Иранның сопылық ... орта ... ... ... ... ... ... тез дамыды, тез көтерілді. Сол замандарда акьш-жазушылардың негізгі тақырыптары суффизм және ирфан болды.
акикатка жете алмаған болса, кер жэне адасуда калады. ... ... эр ... ... жэне кате болуынан алы

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ортағасырлық ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд мысалында113 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Әлемдік ғалымдардың пәтуаларын назарға ала отырып, ислам фиқһындағы жалға берудің үкімдері56 бет
Аристотельдің философиясы3 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрл33 бет
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы52 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
А. Байтұрсыновтың еңбектері мен ой пікірі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь