Қазақстан Республикасының қорықтары және олардың туризмдегі рөлі (Қорғалжын қорығы мысалында)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚОРЫҚТАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.1 Қорықтардың қалыптасуы, даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.2 Қорықтардың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

1.3 Әлемнің қорықтарын ұйымдастырудағы экономикалық.географиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҚОРЫҚТАРДЫҢ ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

2.1 ҚР.дағы қорықтар мен оларды ұйымдастыру ерекшеліктері ... ... ... ... ... .18

2.2 ҚР.дағы туризмнің дамуына қорықтардың әсер етуі ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

2.3 Қорықтарда ұйымдастырылатын экскурсиялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33

3 ҚОРҒАЛЖЫН ҚОРЫҒЫНЫҢ ТУРИЗМДЕ АЛАТЫН ОРНЫ ... ... ... ... .44

3.1 Қорғалжын қорығы туралы жалпы мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

3.2 Қорғалжын қорығының визит.орталығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49

3.3 Қорғалжын қорығында жасалынып жатқан іс.шаралар ... ... ... ... ... ... ... ..57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Жұмыстың жалпы мазмұны. Жұмыс негізінен еліміздің қорықтары туралы, олардың қазіргі кездегі жағдайы мен алатын орны, қорықтардың туризмге әкелетін пайдасы мен олардың болашақта жасалынатын іс-әрекеттері туралы, сонымен қатар Қорғалжын қорығының туристік потенциалына баға беріп, оларды дамыту жолдарын қарастырып, талдау жұмыстарын жүргізуге және мүмкін болатын ұсыныстарды ұсынуға арналған.
Сирек кездесетiн өсiмдiк түрлерi, орман алқаптары, жабайы аңдары мен құстары, судағы балықтары, жалпы табиғаттың керемет туындылары мемлекеттiк қорғауға алынатын жерлерді қорық деп атайды. Қорық ерекше экологиялық, тарихи, табиғи қорықтарды, ағарту, ғылыми-мәдени және туризм үшiн табиғи кешендер мен нысандарды қорғайтын, экологиялық-танымдық, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргiзу мақсатында пайдаланылады.
Өзектілігі. «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР-сы Заңының жаңа редакциясына қорықтардың аумағында экологиялық туризмді, оның ішінде қорықтарды дамытудың жаңа тәртібі белгіленген.
Ол үшін экологиялық туризмді әрі қарай дамыту мақсатында мынандай іс-шажралар атқарылуда:
Экологиялық туризмді дамытуға қызығушылық тудыратын мемлекеттік қорықтардың инфрақұрылымын дамытудың бас жоспарларын әзірлеу;
Туроператорларды таңдау арқылы ерекше қорғалатын қорықтарға келушілер ағынын реттеу жүйесін аяқтау;
Түрлі бағыттағы туристік маршруттардың желісін әзірлеу мен оларды жайластыру және сертификациялау;
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарға келушілердің қауіпсіздігін және туристік қорларды қорғауды қамтамасыз ету;
Туристік қызметке қосымша инвестрларды және мүдделі шаруашылықтағы субъектілерді, туристік ұйымдарды, жергілікті халықты тарту арқылы инфрақұрлымды дамыту;
Туристік маршруттарды абаттандыру (демалыс орындарын, паналарды жайластыру, кіші сәулет нысандарын дайындау мен орнату және т.б.); жарнама қызметтік ақпарат жүргізу;
Зерттеудің нысаны–Қазақстан Республикасы қорықтары, оның ішіндегі Қорғалжын қорығының туристік потенциалы.
Зерттеу пәні–қорықтар.
Жұмыстың негізгі мақсаты – ҚР-сы қорықтарының қазіргі күні атқаратын рөлін анықтау. Мемлекетіміз үшін қорықтардың қаншалықты қажет екендіктерін, олардың қоғамға тигізетін пайдасын анықтау. Оның негізінде еліміздің барлық қорықтарының бір-бірінен айырмашылығы мен олардың маңыздылығын анықтау және мемлекеттің туризміне қосатын үлесін, қорықтардан түсетін табысты анықтау, Қорғалжын қорығындағы туризмді дамыту мүмкіндіктеріне талдау жасау болып табылады. Осы қойылған мақсатты ашу үшін келесі міндеттер қойылды:
– мемлекет қорықтары туралы толық мәлімет беру;
– мемлекетіміздің туризм деңгейін анықтау;
– қорықтардағы туризмнің дамуын анықтау;
– Қазақстан Республикасындағы қорықтарды ұйымдастыру шараларын ұсыну;
Дипломдық жұмыстың барысында келесідей зерттеу әдістері қолданылды: жүйелік талдау, салыстырмалы-сипаттамалық, статистикалық және тарихи әдістер.
1 Чижова В.П. Школа природы. Экологическое образование в охраняемых природных территориях. М. 1997
2 Дежкин В.В, Пузаченко Ю.Г Концепсия системы особо охраняемых природных территорий России Издательство Рос, представительства Всемирного фонда дикой природы, 1999
3 Чижова В.П., Прыгунова И.Л., Рекреация и заповедное дело: итоги и перспективы взаймодействия. Минск: ДОЛПРИНТ, 2004
4 Қазақстан қорықтары Т. 1 – Алматы, «Санат», 2008. – 488 б
5 Заповедники (Электронный ресурс). Режим доступа htpp//www.zapovedniki.kz
6 Бишоп К, Грин М, Филлипс А. Модели национальных парков и зоповедников. Н. Новгород: Издательство Центра охраны дикой природы, 2000
7 Азиaтский центр эко и агротуризма (Электронный ресурс) режим доступа htpp//www.eceat.kz
8 Заповедники мира (Электронный ресурс) Режим доступа htpp//www.nat.park.com.
9 Прудников Н.Г. Подходы к оценке территории для рекреационной деятельности // Сборник научных трудов: География и туризм. – Выпуск 3 – Пермь, 2006 – С. 184-203.
10 Беручашвили Н.Л. Геофизика ландшафта: учеб. пособие для геогр. спец. вузов. – М.: Высш. шк., 1990. – 252 с.
11 Рекреационные ресурсы (подход к анализу понятий) // Известия АН СССР, 1977. – Серия: географическая.– №2 – С. 11.
12 Веденин Ю.А., Мирошниченко Н.Н. Оценка природных условий для организации отдыха // Изв. АН СССР. Сер. географ. – 1969. – №4. – С. 51-60.
13 Багрова Л.А., Багров Н.В., Преображенский В.С. Рекреационные ресурсы (подходы к анализу понятия) // Изв. АН СССР. Сер. географ. – 1977. – №2. – С. 5 -11.
14 Қазақстанға саяхат (Электронды нұсқасы) http://www.visitkazakhstan.kz/vidTur/lo/8366.aspx
15 Дроздов А.В Основы экологического туризма, М : Гардарики 2005
16 Общество экотуризма Электронный ресурс, режим доступа: htpp//www.ecotourism.kz
17 «Қазақстан Республикасында туризмдi дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасын iске асыру жөнiндегi 2007-2009 жылдарға арналған iс-шаралар жоспарын бекiту туралы» бағдалламасы
18 0kaz tur
19 Голиков Н.Ф., Ердавлетов С.Р. Некоторые вопросы охраны и рационального использования природных ресурсов Казахстана // Проблемы географии Казахстана. – Алма-Ата: Изд.-во КазГУ. – 1978. – С. 66-72.
20 Нысанбаева А.С. Анализ рекреационных возможностей Казахстанa // Проблемы географии и экологии Казахстана: Сб. молодых ученых – Алматы: Қазақ университеті, 2000 – С. 226-231
21 Сергеева Т.К. Экологический туризм. М: Финансы и статистика, 2009
22 Храбовченко В.В. Экологичкский туризм. М: Финансы и статистика, 2009
23 Центр экологических путешествий (Электронный ресурс). Режим доступа htpp//www.ecotravel.kz
24 Атлас Казахской ССР. – М.: Изд. ГУГК при СМ СССР, 1982. – Т.1: Природные условия и ресурсы. – 300 с.
25 Нысанбаева А.С.–Oрганизация отдыха в Казахстанe // Проблемы географии и экологии Казахстана: Сб. молодых ученых – Алматы: Қазақ университеті, 2000 - С. 219-225
26 Астана қаласының әлеуметтiк-экономикалық дамуының 2006-2010 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасы
27 Байғабылова А. Қазақстан құстары ғажайып әлем.- Алматы, 2003.
28Иваницкий В. Я познаю мир. – АСТ, 2006.
29 Рязанов Э. У природы нет плохой погоды. – Эксмо, 2004.
30 Бедвочерлік туризм (Электронный ресурс) Режим доступа http://kazakhstanbirdtours.com/events-tourism/article/2434.html
31 Экскурсии в заповедниках (Электронный ресурс) Режим доступа http//www.oopt.kz/forest/trails
32 «Қазақстандағы жаһандық маңызы бар сулы-батпақты жерлері» монографиясы, 2009 жыл
33Қорғалжын қорығының статистикалық бөлімі.
        
        әл-фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
География факультеті
Туризм кафедрасы
дипломдық жұмыс
қазақстан республикасының қорықтары және олардың туризмдегі рөлі (қорғалжын қорығы мысалында)
Орындаған ... ... ... курс ... ... ... ... ... Ж.Х ... күні)
Норма бақылаушы ___________________ Байжокенова А.М.
(қолы, ... ... ... жіберілді ... ... ... ... ... ... ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ШОЛУ........................................................5
+ Қорықтардың қалыптасуы, даму тарихы........................................................5
+ Қорықтардың жіктелуі....................................................................................10
+ Әлемнің қорықтарын ұйымдастырудағы экономикалық - географиялық ерекшеліктері...................................................................................................13
* ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ... ДАМУ ... ... ... мен ... ... ... ҚР-дағы туризмнің дамуына қорықтардың әсер етуі...................................25
+ Қорықтарда ұйымдастырылатын экскурсиялар...........................................33
* ҚОРҒАЛЖЫН ҚОРЫҒЫНЫҢ ТУРИЗМДЕ АЛАТЫН ОРНЫ.................44
+ Қорғалжын ... ... ... ... ... қорығының визит-орталығы......................................................49
+ Қорғалжын қорығында жасалынып жатқан іс-шаралар..............................57
ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................................61
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР........................................................................63
Кіріспе
Жұмыстың жалпы мазмұны. Жұмыс негізінен еліміздің қорықтары туралы, олардың қазіргі кездегі жағдайы мен ... ... ... ... ... пайдасы мен олардың болашақта жасалынатын іс-әрекеттері туралы, ... ... ... ... туристік потенциалына баға беріп, оларды дамыту жолдарын ... ... ... ... және ... ... ұсыныстарды ұсынуға арналған.
Сирек кездесетiн өсiмдiк түрлерi, орман алқаптары, жабайы аңдары мен ... ... ... жалпы табиғаттың керемет туындылары мемлекеттiк қорғауға алынатын жерлерді қорық деп ... ... ... ... ... табиғи қорықтарды, ағарту, ғылыми-мәдени және туризм үшiн табиғи кешендер мен нысандарды ... ... ... ... жүргiзу мақсатында пайдаланылады.
Өзектілігі. ҚР-сы Заңының жаңа редакциясына қорықтардың аумағында экологиялық туризмді, оның ішінде қорықтарды ... жаңа ... ... үшін ... ... әрі қарай дамыту мақсатында мынандай іс-шажралар атқарылуда:
Экологиялық туризмді дамытуға қызығушылық тудыратын мемлекеттік қорықтардың инфрақұрылымын ... бас ... ... ... ... ... ... қорықтарға келушілер ағынын реттеу жүйесін аяқтау;
Түрлі бағыттағы туристік ... ... ... мен ... ... және сертификациялау;
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарға келушілердің қауіпсіздігін және туристік қорларды қорғауды қамтамасыз ету;
Туристік қызметке қосымша ... және ... ... ... ... ұйымдарды, жергілікті халықты тарту арқылы инфрақұрлымды дамыту;
Туристік маршруттарды ... ... ... ... ... кіші ... ... дайындау мен орнату және т.б.); жарнама қызметтік ақпарат жүргізу;
Зерттеудің нысаны - Қазақстан Республикасы қорықтары, оның ішіндегі Қорғалжын қорығының туристік ... пәні - ... ... ... - ... ... ... күні атқаратын рөлін анықтау. Мемлекетіміз үшін қорықтардың қаншалықты қажет ... ... ... ... ... ... Оның ... еліміздің барлық қорықтарының бір-бірінен айырмашылығы мен олардың маңыздылығын анықтау және мемлекеттің туризміне қосатын үлесін, қорықтардан түсетін ... ... ... ... туризмді дамыту мүмкіндіктеріне талдау жасау болып табылады. Осы қойылған мақсатты ашу үшін келесі міндеттер қойылды:
- ... ... ... ... ... беру;
* мемлекетіміздің туризм деңгейін анықтау;
- қорықтардағы туризмнің дамуын анықтау;
* Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... барысында келесідей зерттеу әдістері қолданылды: жүйелік талдау, салыстырмалы-сипаттамалық, статистикалық және ... ... жеке ... ... болып, қорықтарды зерттеп, оларға салыстырмалы анализ жасау. ... ... ... ... ... олардың туризмге тигізетін әсерін анықтау болып табылады. Еліміздің туризмі дамуы барысында қорықтар қаншалықты үлес қосты, ... ... ... ... ... бар ма ... туралы болжамдық шолу зерттеу жасау. Туризмді дамыту үшін, қорықтардың қосатын үлесі жоғары болу үшін стратегиялық бағдарламаларды құрастыру. Қорғалжын қорығын ... ... ... жолдарын қарастыру, туристік маршруттар құрастыру және туристік ... бар ... сызу ... ... ... қайнар көздері. Жұмысты орындаған кезде негізінен қорықтар туралы жазылған кітаптар ... ... Оның ... Қазақстан қорықтарына арналған энциклопедия.
1 қорықтар туралы жалпы шолу
1.1 Қорықтардың даму тарихы
Табиғатты қорғау ерте заманнан ... Көне ... ... ... ... ... ... білгененнен кейін табиғаттан тек қана ала бермей, оның орнын толтырып, қайтадан қалпына келуіне көмектесу керектігіне көздері жетті. Ол ... ... тек жер ... ... оған ... беруді, пайдалы өсімдіктерді себуді, бағалы жануарларды асырап, көбейтуді үйренді. Бұл табиғатқа өзгеріс еңгізгенімен адам ... ... ... қор ... ... келмейді. Ал біздің заманда табиғат қоры одан әрі азая түсуде. Табиғат байлығынан алынатын қордың мөлшері, оны ... ... ... мөлшерінен әлдеқайда көп. Мұның себебі табиғатты қалпына келтіру идеясы барлық елде мемлекеттік шеңбердегі проблема деңгейіне көтерілмей отыр.
Тарих ... ... ... жөнінде алғашқы шаралардың Қытайда, Индияда және ертедегі Рим империясында болғандығын көрсетеді. Бұда 2200 жыл бұрын ертедегі Қытай философы ... ... ... беру ... ... әкелетінін көрсете келіп, халықты орманды қорғауға шақырған. Біздің жыл санауымыздан көп уақыт бұрын ... ... ... қорықтар ұйымдастырылғаны белгілі. Одан 1000 жылдар шамасында қытайлықтар топырақ үгітілуімен ... ... 300 жыл ... ... ... ... одан адам әрекетіне тыйым салынған. Индиядағы қазіргі ұлттық саябақтар сол көне ... ... ... саналады [1].
Қорықты жерлерді арнайы ұйымдастыру - адамның өте ерте кезден басталған ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктеріне сәйкес қорық ұйымдастырудың міндеттері мен ондағы істелінетін жұмыс ... да ... ... ... ... сөзінің түбірі қор, қорғау деген сөздерден алынып, белгілі бір өңірдегі табиғаттың адам өмірі үшін ... ... бар ... ... және ... қалу деген ұғымды білдіреді.
Қорық сөзіне алғаш анықтама берген деректерді біз Орта Азиялық ғұлама ғалым Махмұт Қашқаридің ХІ ғасырда жазылған атты ... ... ... Онда деп ... ... ... Орта Азия мен ... аумағындағы қорықты жерлер негізінен аң-құс аулауға немесе шүйгінді жайылымдар мал жаюға арналған, жеке дәулетті адамдардың қарамағында болып, қатаң ... ... ... ... ... ... ... орманды қойнауларда, кейбір өзені мен бұлақтары көп шырайлы өңірлерде немесе аң-құсы мол алқаптарда ... ... ... ... арнайы қатаң қорғалып, кез келген адамның аң аулауына ... ... ... ... ... деп ... алқаптарда рұқсатсыз аң аулағандарды өлім жазасына дейін жазалау ережелері бекітілген [2].
Жалпы, мемлекеттiк табиғи ... - ... ... тұрпатты және бiрегей экологиялық жүйелердiң, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесiнiң биологиялық ... ... мен ... ... ... ... сақтап, дамуын зерттеуге арналған ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
Қорық - бұл ... ... ... ең ... ... ... аймағы шаруашылық айналымнан босатылып, онда кен өндіру мен құрылыс жұмыстарын жүргізу, аң - құс атып, балық аулау, шөп шабу мен мал жаю, ағаш ... ... ... ... ... тиым ... ... қатар қорық жеріне улы химикаттарды шашуға және басқа да жерлердің өсімдіктері мен хайуанаттарын жерсіндіруге болмайды. Бір ... ... ... ... жердің табиғаты, сол аймақтың ландшафты - географиялық белдеуінің үлгісі (эталоны) ретінде қорғалуы қажет. Бұл жерлердегі ... ... ... адам ... ... ... ... Адам оның бақылаушысы, зерттеушісі ғана. Сол себепті де қорықтарды соңғы кезде ашық аспан астындағы нағыз деп те атап жүр. ... ... ұзақ ... ... ... комплекстерін табиғи жағдайда терең, ғылыми зерттеу, жүргізу сияқты алуан түрлі жұмыстар жүзеге асырылады.
Қорықтарда тек саны азайып, жойылып бара ... ... мен аса ... өсімдіктер ғана қамқорлыққа айналып қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... сол қалпында сақталады [3].
Мемлекеттік табиғи қорық - қоршаған ортаның табиғи эталондар, реликтілері, ғылыми зерттелеулерге, ... ... беру ... ... және ... ... объектілері ретінде экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды, мемлекеттік қорғауға алынған аумақтарының жиынтығы.
Қорықтардың ... ... - ... ландшафтылар эталонын мұндағы тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен қоса ... ... ... ... даму ... ... Соңғысы адамның шаруашылық әрекетінен табиғатта болатын өзгерістерді болжау үшін аса қажет.
Қазақстан қорықтары республикамыздың табиғат байлықтарын ... ... ... зор үлес ... отыр.
Қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының түрлі салаларында табиғат байлықтарын әсіресе мал ... жыл ... ... дұрыс әрі тиімді пайдаланған. Сондықтан да бір алқаптың немесе аумақтың табиғатын тоздырмай дұрыс пайдалану қажеттілігі қатаң ескерілмеген. Қар түспеген қыстың қара ... ... не ... жазық бауырында қалың бидайық, көкорай шалғын мол шығатын кең алқаптар болған, мұндай жерлерді деп атаған.
Қазақстан аумағында ... ... ... ... ... ... қалған жер-су атаулары көптеп кездеседі. Осыған байланысты белгілі шығыстанушы А.Н. Бергштам Қазақстан мен Орта Азия халықтарының көне ... ... әрі ... әрі құнды көп мәліметтер жинайды. Осындай зерттеулердің нәтижесінде Тянь-Шань аумақтарында көне дәуірлерде сол кезде мекен еткен тайпалар қызықты деректер ... Осы ... ... бойынша деп белгіленген табиғат байлықтарын ондағы тайпалардың барлық мүшелерінің пайдалануға ... ... де атап ... [4].
Қорық аумағындағы барлық табиғи кешен толығымен шаруашылыққа пайдаланудан алынған және ... ... ... жер не су ... типтік, сирек кездесетін және бірегей табиғи кешендерді бүкіл компонеттерінің жиынтығымен қоса, сол қалпында сақтауға арналған, арнайы қорғау режимі ... ... ... ... ...
Мемлекеттік табиғи-қорық қорына мына объектілер енгізіледі:
1. Зоологиялық объектілер - ... ... ... және ... кету ... ... түрлері, жануарлардың құнды түрлері және сирек кездесетін тобы.
2. Ботаникалық объектілер - ... ... ... және құрып кету қаупі төнген түрлері, өсімдіктердің құнды түрлері және сирек кездесетін тобы.
3. Орман объектілері - ... ... ... ... ... ... объектілер - ғылыми және мәдени-тарихи маңызы бар жекелеген ағаштар немесе олардың топтары.
5. Гидрологиялық объектілер - ... ... ... бар ... ... жағынан ерекше құнды су қоймалары.
6. Геологиялық, геоморфологиялық және гидрологиялық объектілер - жер ... ... ... мәдени және өзге де жағынан ерекше құнды учаскелер.
7. Топырақ объектілері - әр түрлі топырақ аймақтарындағы типтік, бірегей және сирек кездесетін ... ... ... - ... бірегей және сирек кездесетін ландшафтар.
Қорықтың негізгі міндеті - қорғауға алынған табиғат ... ... ... экожүйелерді), сондай-ақ осы аумаққа тән организмдердің гендік қорын сақтау және қалпына ... ... ... даму ... ... ... кеңінен зерттеу.
Қорық аумағын шаруашылық мақсат үшін пайдалануға болмайды. Қорық қорғалатын аумақ қана емес, сонымен қатар табиғатты қорғау ... ... ... ... ... табылады. Мұнда жабайы хайуанаттарға санақ жүргізу әдістері, оларға әсер ... ... ... саны ... бара ... жануарлар мен қоры азайып кеткен өсімдік түрлерін ... ... ... ... ... ... ... табиғат ландшафттарын өте қатты өзгертті. Әсіресе өзгерістерге тірі табиғат ұшырады, олардан өсімдіктердің азаюы, жануарлардың азаюы мен кейбір түрлерінің ... ... ... ... ... ... кетті. Міне осындай көрсеткіштер нәтижесінде қорықтар құрылған. Қорықтар қорғауға алынуға тиіс ... ... ... ... ... Қорықтар - табиғи ландшафтары бар, сирек кездесетін және мемлекетке өте бағалы жануарлары мен өсімдіктері бар жер ... ... ... ... ... ... ... пайдалану және олардың қайталанбас сұлулығын сақтаудың ғылыми негізін сақтау жөнінде үлкен мақсат пен ... тұр. Бұл ... пен ... ... ... ... оларды халық шаруашылығына рационалды түрде пайдалану үшін зор маңызы бар.
Қорықтар ең алдымен қорғауға алынбаған ... адам ... ... ... ... қорғалатын территориялардағы табиғатты салыстыру болып табылады. Қорықтарда фауна мен флораны экспериментальді ғылыми зерттеу процестерін жүргізу мүмкіндігі бар болады.
Қорықтар - ... ... ... ... жай ... ... мен ... аң-құс, айдын шалқар көлдер, ағыны қатты өзендер мүмкіндігіне қарай сол ежелгі әсем қалпында сақталынуы тиіс. Қай ... ... ... ... күн ... еш қашан да түскен емес. Өйткені биосфера байлықтарын қорғау, онда ғылыми-зерттеу жұмыстарын сондай-ақ, ... ... ... ... үгіт-насихат, экологиялық білім және тәрбие беру жұмыстарын ... ... өте ... рөл ... ... ... қорық - табиғи процестердiң, тұрпатты және бiрегей экологиялық, жүйелердiң, өсiмдiктер мен ... ... ... ... түрлiлiгi мен генетикалық қорын табиғи жағдайда сақтап, дамуын зерттеуге арналған ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Мемлекеттiк табиғи ... ... ... ... ... ... ... үшiн пайдалануды болғызбайтын қорғаудың қорықтық режимi белгiленедi.
Мемлекеттiк табиғи қорықтарды қорғау режимiнiң ерекшелiктерi мен тиым ... ...
* ... мен ... көпшiлiк пайдаланатын жолдар, труба құбырларын, электр беру желiлерi мен басқа да коммуникациялар салуға;
* мемлекеттiк геологиялық ... және ... ... жұмыстарына;
* ауыл шаруашылығының, өнеркәсiптiң, гидроэнергетиканың, су көлiгiнiң суға деген қажеттерiн өтеу үшiн және өзге де ... ... үшiн жер үстi және жер асты ... ...
* ... қорғау шараларын жүргiзу және қорықтардың қызмет етуi үшiн қажеттi санитариялық және өзге де кесулердi қоспағанда, ағаштарды кесуге, шайырды, ... ... ... ... мен ағаш ... ... ... жанама пайдалануға, орманды сауықтыру мақсаттарына және орман қоры учаскелерiн аң шаруашылығы мұқтаждары үшiн пайдалануға;
* шөп шабу мен мал жаюды қоса ... ... ... шаруашылық мақсаттарға пайдалануға;
* аң аулауға, кәсiпшiлiк ... ... және ... пен ... аулау объектiсiне жатпайтын жануарларды шаруашылық мақсаттарына пайдалануға;
* флоралар мен ... үшiн ... мен ... жаңа ... жаңа ... бейiмдеуге;
* қоршаған ортаға кез-келген химиялық, биологиялық және физикалық ықпал жасауды ...
* ... ... ... ... ... жануарлар мен өсiмдiктердi алып қою арқылы коллекциялар жинауға және ғылыми зерттеулер жүргiзуге;
* азаматтардың арнайы рұқсатынсыз және ... ... ... тыс ... ... ... ...
Мемлекеттiк табиғи қорықтарда ғылыми зерттеулер ұйымдастырудың ерекшелiктерi:
1. Мемлекеттiк табиғи қорықтар, ... ... ... ... ... мен ... күшiмен жыл бойы тұрақты бақылау ұйымдастыру арқылы ғылыми ... ... ... табиғи қорықтардың ғылыми орталықтарына, лабораториялары мен бөлiмдерiне белгiленген тәртiппен ғылыми ұйым мәртебесi берiлiп, олардың қызметкерлерiне ғылыми қызметкер құқықтары қолданылуы мүмкiн.
2. ... ... ... ... ... құрылып, олардың құрамына жетекшi ғалымдар мен мамандар, ғылыми ұйымдар мен қоғамдық ... ... ...
3. ... ... қорықтарда ғылыми деректер банкi, ғылыми коллекциялар, қорлар, ... мен ... ... ... ... қорықтар қорық iсi мәселелерi жөнiнде ғылыми көпшiлiк және басқа да әдебиеттер шығара алады.
Мемлекеттiк табиғи қорықтарды мәдени-ағарту, оқу, ... ... және өзге де ... пайдаланудың ерекшелiктерi:
Мемлекеттiк табиғи қорықтарда, құрамына айрықша құнды экологиялық жүйелер мен объектiлер кiрмейтiн арнайы бөлiнген учаскелерде ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... белгiлейтiн тәртiппен:
- Экскурсиялық экологиялық маршруттар ұйымдастыруға және туристiк соқпақтар мен тұрақтар салуға, ашық аспан астында мұражайлар мен ... ...
- ... және ... ... ...
- ... қызметкерлерiнiң және оның аумағында тұрақты тұратын азаматтарға өз қажеттерi үшiн саңырауқұлақ, жаңғақ, ... ... ... ... шөп шабуға;
- Қорық қызметкерлерiнiң, сондай-ақ оның ... ... ... өзге де азаматтардың жеке малын жаюға жол берiледi.
Мемлекеттiк табиғи ... ... 1. ... ... ... ... ауқымды экологиялық мониторингтi жүзеге асыру үшiн жұмыс iстеп тұрған немесе жаңадан ұйымдастырылып жатқан мемлекеттiк табиғи қорықтардың базасында ... ...
2. ... ... ... және ... ... сарқылтпайтын ғылыми зерттеулер жүргiзу, табиғатты ұтымды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... биосфералық қорықтарға қорғау және жұмыс iстеу режимдерi әртүрлi ... ... ... ...
3. Мемлекеттiк табиғи биосфералық қорықтар туралы жеке ережелер Қазақстан Республикасы бекiткен халықаралық шарттар ескерiле ... ... ... ... ... 1. ... табиғи қорық-сепортер - қорық режимiмен қорғалатын, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ол ... ... ... бейiмi жоқ, адам әрекетiнен бұзылған бiрегей табиғи кешендердi қалпына ... және ... ...
2. ... ... қорықтар-сепортерлердi қорғау режимi олардың ғылыми қызметiн және оларды мәдени-ағарту, оқу және туристiк мақсаттарға пайдалануды ұйымдастыру ... ... ... үшiн ... ... ... ... [7].
Алғашқы қорықтар. Табиғи орта мен жабайы табиғатты қорғау туралы ең алғашқы заң Шри-Ланка ... ... ІІІ ... қабылданған, себебі Михинтале жерінде Деванампиятисса патшасының бұйрығымен әлемдегі ең алғашқы қорық құрылған.
Европа аймағында ең алғашқы қорық Франция мемлекетінде екінші ... ... ... қорығы құрылған. Оның жалпы аумағын 624 га құраған. Негізінен қорықтарды ұйымдастыру идеясы ең алғаш АҚШ мемлекетінде пайда болған. Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... қорығы саналады. Бүгінде қорық Батыс Тян-Шань жүйесіндегі Талас Алатауының біраз бөлігін, Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... 131 934 ... жерді алып жатыр [8].
1.2 Қорықтардың жіктелуі
Қорықтар - көптеген елдер мен әлем аймақтарымен қабылданған және ... ... ... кешендерінің ең әмбебап категориясы болып табылады. Дегенмен, гомогенді түсініктер туралы алдын-ала ... ... ... ... ұмтылыс әр түрлі мемлекеттерде алдымен көлемі бойынша ерекшеленеді. Бұл қорықтың басқару механизмінің қаржылануы, ұйымдар құрылымының әр ... ... орай жоқ, ... ... қажет етеді.
Қорықтар типологиясын ойлап табудың мүмкіндігін отандық әдебиетте бірнеше рет қарастырылып қабылданған. Аймақтың ... ... мен ... ... байланысты қорықтар урбанизацияланған, қорғалатын территория болып ерекшеленеді.
Қорықтардың түрлері:
Аңшылық қорығы. Ең алдымен мұндай қорықтар экономикалық ... ... және ... ... - ... ... ... арналған жануарлардың санын реттеп отыру. Сол үшін аңшылық қорықтарға ең негізгі үш талап ... ... ... аңшылыққа арналған жануарлар болуы керек;
- қорықтың орналасқан жері мен қоршаған ортасы аңшылық жасау үшін ыңғайлы болуы керек және аңшылық ... ... ... ... ... ... ... территориясы аңшыларға қолайлы болуы тиіс және жануарлар еркін қозғалыста ... ... ... - ... ескерткіші. Су қорығы суда немесе тұщы бассейндерде де болулары мүмкін. Тұщы бассейндерде ... ... ... ... ... бір ... ... тиіс. Кейбір қорықтардың территориясында аралдар немесе өзен-көлдердің жағалаулары кіруі мүмкін. Мұндай қорық су ішіндегі жәндік-жануарлар мен өсімдіктерді сақтап қалу үшін ... Ал ... ... ... ... территориясына кіріп тұратын болса, онда оларда қорғауға алынады.
Су қорығы - тіршілік көзі. Мұндай қорықты не аңшылық не ... ... деп ... ... бұл ... ... ... үшін құрылады. Ол аңшылық қорықтар үшін жануарларды көбейту, сол қорықтар үшін қызмет жасаушылар болып табылады [4].
Территорияның генесизі бойынша (табиғи және ... ... ... ... ... мәдени, табиғи-мәдени болып жіктеледі. Осы бөлінулер бойынша қазіргі таңда АҚШ және Канада мемлекеттерінің табиғи қорғалатын территориялар ... ... ... талабына сай негізделген. Ол ГИПРОГОР институтымен ойластырылып табылған, ал КСРО-дағы қорықтардың бөлінуі келесідей, олар: табиғи, архитектуралық-этнографиялық, археологиялық және әскери-тарихи ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне байланысты қыдыру-пейзажды, спорттық-қыдыру, саятшылық (балық аулау), архетектуралық-тарихи түрлеріне жіктеуді ұсынды.
Сонымен қатар рекреациялық сұраныстың ... ... ... ... ... бар. Қорықтардың агломерациялық типі - үлкен агломерациялардың қасында орналасқан ... ... ... ... ... қорықтар немесе керісінше қаладан алыс қашықтықта орналасқан зоналар бойынша бөлінеді.
Көріп отырғанымыздай қорықтар теориялық мүмкіндігі шектелмеген тек ... ... ғана ... ... типологиясын құру кезінде олардың негізгі сипаттамаларын зерттемеуге болмайды, олар морфологиялық көрсеткіштер (елдегі қорықтардың саны мен ... ... ... жеке ... ... басқару ұйымдардың кез-келген бюджетінің көлемі мен табиғи қорғау шараларының қаржы көздерімен, ... ... ... етілуі, қорықтардың туристік инфрақұрылымының даму деңгейін жатқызуға болады) болып ... ... ... ... ... кенеттен тумайды, ол территорияның әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі бойынша анықталады [3].
Қорықтардың аймақтық моделденуі. Моделдеу ... ... ... қорықтар жүйесі дамуының тактикасы мен стратегиясын объективті ... ... ала ... ... ... ... көбінесе жаңа қорықтарды құру принциптері бюджетті құру тәсілдеріне және қызметкерлерді тағайындау тәсіліне, басқарушы құрлымдық жерлердің иеленушілік пен қарым-қатынас ... ... ... Максаковский бойынша әлем қорықтарын небары үш түрлі классификацияға бөліп қарастырады.
Бұл қорықтар жабайы флора мен фаунаны сақтауға арналған.
Соңғы жылдары типологияның ... ... ... ... ... сай өзгертілген. Қазіргі таңда қорықтардың 4 моделін айтуға болады: Солтүстік Америка моделі, Европалық модель, ... ... ету ... және ... ... ... ... Басқа классификациялық схема бойынша немесе бірнеше құжаттардың көлемінде жүзеге асатын қорықтарды мемлекет тарапынан ... ... өте ... ... Қорықтарды қаржымен қамтамасыз етуге федералды қазынадан және аймақтық бюджеттен алады. Бастапқы қорықтар халықты рекреациялау үшін құрылған және қазіргі таңда техникалық және ... ... ... ... АҚШ, Канада мемлекттерінің қорықтарының қызмет деңгейі бойынша әлемдік көшбасшылардың қатарында.
Европалық модель. Еворпадағы алғашқы қорық ... ... ... осы моделге тән алғашқы қорық Ұлыбританияның қорықтар жүйесінде болған. Бұл модель Батыс Европа мен Жапония мемлекттерінде кеңінен таралған. Европалық модель ... ... жеке ... ... ... ... формада болуымен ерекшеленеді. Көптеген елдерде қорықтардың аз бөлігі ғана мемлекет меншігінде болады. Бұның себебі ... ... ... ... жеке ... ... ... Қорықтардың ең негізгі функциясының бірі болып жергілікті халықты демалыс пен денсаулығын ... ... ... ... Сондықтан да мұнда туристік ағымның көбі ішкі туризм болып келеді.
Өзін-өзі қамтамасыз ететін қорықтар моделі - бұл топтастырылған ... даму ... ... үкімет тарапынан емес, керісінше мемлекет қолдауы тәсілімен біріктірілген тобы болып табылады. Бұл халық қажеттілік тұтынушы емес керісінше көзі болып табылады.
Азияттық ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай айырмашылық бар, олар көбінесе қалыптасу кезеңінде болады. Азияның негізгі қорықтары Тайланд, Шри-Ланка, Бангладаш, Туркия, Индонезия, ... ... және ... ... ... ... Мемлекеттердің ауданы кіші болғанымен олардағы қорықтар саны көп және бүгінгі күні олар өсуде. Мұндағы ... ... ету үшін ... ... көлемде қаржы бөлінуде [6].
1.3 Әлем қорықтарын ұйымдастырудағы экономикалық географиялық ерекшеліктері
Қорықтар мемлекттің жеке меншік немесе аралас иелігінде ... ... ... кей ... ... ... қорғау ұйымдарының иелігіне берілуі мүмкін (ЮНЕСКО, мәдени мұра бойынша комитеті). Әлемде қорықтарды мемлекеттің жеке меншігіне беру кең ... Осы ... ... осы ... ... ... ... Мұндай қорықтарды Африка, Азия, Таяу Шығыс, ТМД, Латын Америка елдерінің ... ... ... ... Әлі ... ... осы ... жеке учаскілерді қайтарылмайтын экспроперация жолымен жаңа қорықтар құруда.
Қорықтар деген мемлекеттің жеке меншігі, Европа мемлекеттері (Германия, Ирландия, Болгария, Румыния, Чех, ... ... ... ... кең ... ... бір ... мысалы ретінде Ирландияны алуға болады. Онда мемлекеттер ... ... 1954 жылы ... ... жерлерін мемлекет меншігіне өткізді.
Европада қорықтар альтернативті дамудың асып кетуі және жерді сатып алу кезіндегі нарықтың бағамын жерді сатушы адамға компенсация ... ... ... құрылады. Қорғалатын учаскілер (еasements) шаруашылықтың кейбір түрлеріне мемлекет ... ... мен ... ... кең ... сонымен қатар осы шарттарды салық механизмінің, нарық құрылғанының және жерді ... ... ... ... ... тараған.
бұл - жерді пайдалануға жердің орналасқан қарамағында учаскілер белгілі-бір ... ... және ... деген құқық туралы лицензия беру болып табылады. Мұндай әдістердің негізгі артықшылығы болып сатылымдар қатысушының шаруашылық айналымының ... ... ... ... ... Бұл ... ... артуын азайтады [9].
Мемлекеттің жеке меншіктерінің үстем болып тұруы кезінде, жеке меншік ... ... ... және ... Америка, Польша, Греция, Түркия, Пәкістан, Непал, Алжир секілді елдерде жерді иелік ету жүйесі бойынша қарастырылған. Мұнда ережеге сәйкес қорықтар учаскілерін ... ... ... ... корпорацияға концессиялау арқылы дамытады, ал сатылымында тәжірибе жасау және онда жеке ... ... ... ... ... отаны болып АҚШ табылады, оған жалпы көлемнің 10-15%-ы кіреді).
Батыс Европа мемлекетіндегі қорықтардың құрамында жеке меншіктер үлесі жоғары болып келеді. Ол ... мен ... ... жерлерінің 2/3 бөлігін құрайды. Ұлы жаратылыстардың көбі мұндай жерді иелену құрлымы Оңтүстік Кореяға тән делінген. Онда жеке меншік иелігіндегі қорықтар 40%-ы ... Бұл ... ... ... ... ертеден келе жатқан салтпен байланысты. Коста-Рика мен ... ... ... жеке ... жерлерді пайдалану нәтижесінде қорықтар арқылы пайда табу әлдеқайда эффектті болып келеді.
Мемлекеттермен қатар ... ... ... ету ... ... ... үстемдік етеді, яғни ол, екі түрлі аралас және біртекті ... ... ... ... ... жерді иеленуі қорықтардың әлем түкпірлеріне шашыраңқы түрде болу ... ... ол ... ... ... ... ... Жапония, Бразилия, Венесуэла секілді мемлекеттерге тән. Италида қорғалатын жерлердің 25-40%-ы жеке меншік иелігінде, ал ... ... ... ... бөлігі мемлекет мешшігі болып саналады. Хорватия мемлекетінің қорықтарының басым ... ... ... ... ... ... ... дамушы елдердің қорықтарын салыстырған кезде құқықтық негізгі айырмашылықтар айқын көрінеді. Осыған сәйкес ... ... ... ... ... ... жаңа формалары пайда болады. Ең алдымен көзге Латын Америка елдеріндегі қорықтар түседі, ондағы қорықтардың формалары әртүрлі болып келеді. Айтарлықтай инертті ... ... ... ТМД ... қорықтары болып келеді, олардың қорықтарына деген иелік ету бұрын қаланған ... ... ... ... ... ... ... келеді. Қорықтар ұлттық деңгейде ең алғашқы кезеңнен бастап департамент комитетіне бағынған. Әлі ... ... ... әкімшілік формасы ауыспалы экономикасы бар (шамамен елдердің 90%-ы) ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттерде қорықтарды басқару құрлымының табиғатты қорғау шараларына ... ... ... ... ... ... Олар бірнеше табиғи мамандандырылған агенстволардың аралас функциясына және иерархиясына сәйкес (вертикалды интегралды жүйесі) немесе тең құқылы бастамалар (горизонтальды интегралды жүйесі) ... ... ... бірінші типіне Швеция, Италия, Нидерланды және көптеген Европа мемлекеттеріне (соның ... ... бар) тән. ... ... типіне АҚШ, Канада, Франция, Австралия, ОАР мемлекеттері жатады. Сонымен қатар қорықтар ... ... ... ... кейбір дамушы мемлекеттер кіреді, олар Танзания, Кения, Тайланд, Шри-Ланка мемлекттері.
Кейбір қорықтардың ... ... ... ... ... ... ... әдетте бұл ауылшаруашылығы, балық шаруашылығы, туризм, мәдени мұра секілді шаруашылықтарда ... ... ... ... ... Қай ... қорықтардың жерлерін әскери департаментке, жағалау қорғау қызметіне немесе орман қорғау комитетінің ... ... ... ... қорғау ұйымдарымен бірге белсенді түрде орман дайындаумен айналысады және олар аталған ұйымдардан көп ... ... ... Республикасы территориясында орналасқан қорықтардың құрылу кезіндегі экономикалық және географиялық ерекшеліктеріне келетін болсақ, біріншіден, ... ... ... ... мен ... ... ... орналасқан экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды объектілері ҚР ұлттық байлығы болып табылады.
Ерекше ... ... ... ... құру ... ... ... түрі, сондай-ақ ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жекелеген түрлерінің қызметін ұйымдастыру ерекшеліктері Қазақстан Республикасының Заңында белгіленеді.
Мемлекеттік табиғи-қорық қоры дегеніміз қоршаған ... ... ... білім беру ісіне, туризмге және экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше ... ... ... алынған объектілерінің жиынтығын айтамыз.
Қазақстан Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы ... ... ... ... қорық қорын қорғау мен қалпына келтіру, ерекше қорғалатын ... ... ... мен ... пайдалану, осы салада заңдылықты нығайту мақсатымен қоғамдық қатынастарды реттейді.
"Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы" Қазақстан ... заңы ... ... ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік және ұйымдық негіздерін белгілейді.
ҚР ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдары мынадай принциптерге негізделеді:
1. Мемлекеттік ... ... ... алуан түрлілікті және табиғи экологиялық жүйелерді сақтау.
2. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды нысаналы пайдалану.
3. Ғылыми, ... ... мен ... беру ісін ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтарды ұтымды пайдалану.
4. Әлеуметтік-экономикалық факторларды және жергілікті халықтардың ... ... ... ... дамыту.
5. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдалану және қорғау ... ... ... ... ... ... табиғи аумақтар саласындағы мемлекеттік реттеу мен бақылау.
7. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ақы ... ... ... ... ... ... ... заңдарды бұзушылықпен келтірілген залалды өтеу.
9. Халықаралық және қоғамдық бірлестіктердің ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік табиғи-қорық қоры мен ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жай күйі туралы ақпаратпен еркін танысу.
11. Халықаралық құқық негізіндегі халықаралық ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылуы мүмкін:
- Табиғи-ғылыми білімдер мен қорық ісі, қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты ұтымды пайдалану саласындағы жетістіктерді насихаттау;
- Өлі ... ... мен ... ... ... мұра ... ... Табиғат қорғау мекемелерінің қызметімен таныстыру.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау, сақтау және ... ... ... тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану туралы заңдарына сәйкес жүзеге асырылады.
Ерекше ... ... ... ... оқу мақсаттарында:
- Оқушылар мен студенттердің оқу экскурсиялары мен сабақтарын, өндірістік практикаларын өткізу;
- Қорық ісі, ... ... ... және табиғатты ұтымды пайдалану саласындағы ғылыми кадрларды даярлау, мамандарды қайта даярлау және біліктілігін арттыру ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтарды туристік және рекреациялық мақсаттарда пайдалану:
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туристерді табиғи және ... ... ... ... ... белсенді демалысы үшін пайдаланылуы мүмкін.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда туризм мен рекреация жүргізу үшін арнайы учаскелер бөлінеді, оларда туристік ... шолу ... ... ... ашық ... ... арналған тұрақтар, шатыр тігілген лагерьлер, мейманханалар, мотельдер, туристік базалар, қоғамдық ... ... және ... да ... ... объектілер болады [11].
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы туристік және рекреациялық қызмет оларды қорғау режимдерін ескере отырып ... және ... ... ... туралы заңдарына сәйкес реттеледі.
2 Қазақстан РеспубликасыНДАҒЫ ... даму ... ... ... ... жерлерді арнайы ұйымдастыру - адамның ерте ... ... ... іс-әрекеттерінің бірі. Әрбір қоғамның өзіне тән ерекшеліктеріне сәйкес қорық ұйымдастырудың міндеттері мен ондағы істелінетін жұмыс шаралары да үнемі өзгеріп отырған.
Мемлекет ... ... ... ең ... мемлекет территориясында табиғат сұлулығын қорғауды қажет ететін жер болу қажет. Ол жер өзінің әсемдігі, өзіне тиесілі табиғи ерекшеліктері болса, ... кету ... ... ... мен ... ... онда ол жер ... қорғалуына алынады.
Мемлекет қорықтарды табиғаттың тамаша қалпын келешек ... сол ... ... ... ... ... үшін алдымен мемлекеттің басшылығымен келісіліп барып, тек мақұлданған жағдайда ғана құрылады.
Құрылатын мемлекеттiк қорықтар табиғи ... ... ... және пайдалану мақсаттарына қарай мынадай функционалдық аймақтар мен шағын аймақтар ерекшеленедi:
1) ... ...
2) ... ... аймақтары бар заказдық режимдегi:
- рекреациялық пайдалану;
* әкiмшiлiк-өндiрiстiк мақсаттағы;
* келушiлер мен туристерге қызмет ...
* ... ... ... ... ... осы ... аймақтардың қайсысына жататындығын анықтау керек. Олар анықталғаннан кейін, үкімет қаулы шығарады, осыған сәйкес қорық құрылады.
Құрылған қорық территориясында кез-келген шаруашылық қызметке, ... ... ... салынады және онда мемлекеттiк табиғи қорықтардың ерекше ... ... ... ... келетiн режим қолданылады.
Заказдық режим аймақтарында табиғи кешендер мен объектiлердi сақтауға арналған жағдайлар қамтамасыз етiлiп, сол ... ... ... ... ... ... ... iшiнде: рекреациялық пайдалану, шектеулi шаруашылық қызмет, әкiмшiлiк-өндiрiстiк ... және ... ... көрсету шағын аймақтарында спорттық және әуесқойлық аң аулау мен ... ... ... ... ... үйлердiң, кемпингтердiң, мұражайлар мен туристерге қызмет көрсететiн басқа да объектiлердiң құрылысын салуға және пайдалануға беруге жол берiледi ... және ... ... ... өңiрлерiнде мемлекеттiк қорықтардың тұрақты пайдалануына берiлген жер учаскелерi сияқты, бұл жер учаскелерiн меншiк ... мен ... ... алып қоймай, соларға бекiтiлген жер учаскелерi де енгiзiлуi мүмкiн.
Мемлекеттiк қорықтарда ғылыми ... ... және оқу ... мемлекеттiк табиғи қорықтар үшiн белгiленген тәртiппен жүргiзiледi.
Қазақстанның Қоршаған ... ... ... алдағы уақытта Солтүстік Тянь-Шань, Іле Алатау Мемлекеттік ұлттық табиғат паркін, мемлекеттік қорығын, және , мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қорығы мен Қазақстан Алтайы өңірлерін де Дүниежүзілік мұра тізіміне ұсынуды жоспарлап отыр.
Табиғатты қорғау шаралары; жер бетінің түкпір-түкпірінде экологиялық жағдайдың нашарлауы ... ... одан шығу ... ... ... ... ... мемлекеттер қоршаған ортаның сапасын жақсартуға бағытталған 5-10 жылдық бағдарламалар қабылдап, іске асырылуда. Мысалы, Жапонияда су тазартатын қондырғыларды салуды қаржыландыру, ... ... ... федералдық жұмыстары, АҚШ-та жергілікті сарқынды және ауыз су құбырларын салудың бағдарламалары жасалған.
Табиғатты қорғау мен жақсарту туралы ... мен ... ... ... ... ... ... қалдықтарды ауаға, топыраққа, суға жіберуді нормалау, экологиялық сарап жүргізу тәжірибелері көзделген.
100-ден астам мемлекеттерде ... ... ... ... министрлер, департаметтер мен агенттіктер құрылған. Олар әр түрлі аталғанмен айналысатын ... ... - ... сақтау.
Экологиялық проблемалар бір елдің емес бірнеше елдерге қатысы бар мәселе. 70-ші жылдардан бастап экологиялық дағдарыстан шығу жолдарын бірігіп іздестіріп, ... ... ... ... ... ... қол ...
Табиғатты қорғау проблемаларына арналған бірінші халықаралық жиналыс 1971 жылы Чехия елінде өтті. Бұл БҰҰ Европаның ... ... ... ... жылы Стокгольм қаласында БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі конференциясы ашылды. Осы күн халықаралық ... ... күні ... ... ... ... ұранмен өтті.
БҰҰ-ның ХХVІІ бас Ассамблеясы сессиясы 5-ші маусымда дүниежүзі қоршаған ортаны қорғау күні деп жариялап, ол күн жыл сайын ... ... ... ... ... мен ... ... мынандай:
* Егер кез-келген қызмет көрсетілетін ландшафттардың табиғи келбетін ... ... ... ... ... бұзуы мүмкін болған не ерекше құнды табиғи ресурстарды сақтауға және молықтыруға қатер ... ... ... ... ... мұндай қызметке тиым салынады.
* Мемлекеттік қорық аймақтарында учаскілер қорықтық және қаумалдық режимді, ... ... ... ... режимді учаскілері болып бөлінеді.
* Мемлекеттік қорық аймақтары оларды күзету режимі түрлерінің ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... үшін ... барлық мақсаттарда пайдалануы мүмкін.
* Мемлекеттік қорық аймақтарында жер учаскілерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылардың шаруашылық қызметіне шектеулер ҚР-ның заңдарында белгіленеді.
* ... ... ... ... ... табиғат қорғау мекемелері, мемлекеттік орман шаруашылығы мекемелері осы Заңның 32-бабына сәйкес арнайы ... ... ... ... орналасқан мемлекеттік табиғи қорық қорының объектілерін қорғау мен қалпына келтіру жөніндегі іс-шаралар ұйымдастырады.
* Мемлекеттік қорық аумақтарында қоршаған ортаны қорғау мақсатындағы ... ... ... ... ... ... Үкіметі бекіткен арнайы экологиялық талаптарды ескере отырып, уәкілетті органның келісімі ... ... ... ... ... ... рұқсат беріледі [13].
Қорық ұйымдастыру ісіне біздің республикамызда соңғы жылдары көп көңіл бөліне бастады. Қазірдің өзінде 10 мемлекеттік қорық, 11 ... ... 17 ... 40 ... 2 ... ... ... құрылған. Алматы, Шымкент, Қарағанды т.б. ірі қалаларда ботаникалық бақтар жұмыс істейді. Осының бәрі сиреп бара жатқан өсімдіктерді қалпына келтіру жұмыстарымен ... ... мен ... қорғау ересектермен қатар мектеп оқушыларының да міндеті. Көптеген аймақтарда жастардың белсенділігін арттыру мақсатымен , , , атты ... ... Олар - ... ... ... ... ... Сирек және дәрілік өсімдіктерді де қорғау баршаның ісі. Біздің ... ... ... өте бай. Олар көбінесе Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы, Алтай таулары мен ... тау ... көп ... ... ... ... марал оты, дәрмене, жусан, қылша, шайқурай, жалбыз, бәйшешек, тартар жапырақ, түймедақ, ... тау ... ... ... ... ... ... сасыр, т.б. өсімдіктерден дәрі-дәрмек жасайтын формоцевтік зауыт жұмыс істейді. Қазақстанда дәрілік өсімдіктер мен қатар сирек кездесетін, сәндік үшін ... ... ... де бар. ... саны ... ... Мысалы, Қаратау аймағында өсімдіктердің 1500 түрі өседі. Сондықтан ... ... ... деп ... ... әсем ... табиғи ортаның ластануынан, жайылымдардың тозу салдарынан сирек кездесетін өсімдіктердің азаюынан бүлінуде. ... ... ... ... ... ... он ... бар, олар аңдар мен құстардың санын қалпына келтіріп, олардың Қазақстанның кең ... ... ... етіп ... жан-жануарлардың бәрін толық сақтай алады және әсем табиғаттың сұлу көркін сол қалпында қорғап қалады деген ... ой жоқ. ... ... кездесетін қорықтар жайлы жазылған мақалаларды оқу үстінде табиғатта өте ... ... ... ... ... еріксіз еске түседі [4].
1 кесте
Қазақстан Республикасындағы қорықтар тізімі [4]

Қорық атауы
Құрылған ... мың ... ... ... ... Қазақстан
Таулы, орманды
Таулы
2
Алматы
1960
71,7
Алматы облысы
Таулы
Таулы
3
Барсакелмес
1939
30,0
Қызылорда
Шөл
Шөл
4
Батыс Алтай
1992
56,1
Шығыс Қазақстан
Таулы, орманды
Таулы
5
Қорғалжын
1968
252,3
Ақмола
Сулы-сазды
Дала
6
Марқакөл
1976
75,0
Шығыс Қазақстан
Таулы, орманды
Таулы
7
Наурызым
1931
87,7
Қостанай
Көл, дала
Дала
8
Үстірт
1984
223,3
Маңғыстау
Шөл
Шөл
9
Алакөл
1998
12,5
Алматы
Сулы-сазды
Шөлейт
10
Қаратау
2004
ОҚО
Таулы
Таулы
Қазақстан Республикасында құрылған бұл ... ... ... атқарылуда. Қорықтар экологиялық туризмді дамыту үшін маңызды рөл атқарып отыр, сол себептен мемлекет үшін ... ... ... кешені болып отыр.
Қорықтардың мемлекет үшін маңызды нысан екені белгілі, олар ... ... ... ... ... ... ... табиғи әлемге бай жеріміздің сқлу көрінісін сақтап қалу ... ... ... ... ол ... мақтанышы.
Төменде ҚР-сы территориясында әркелкі орналасқан 10 қорықтардың картаны көруге болады.
Қазақстан ... ... ... ... ... Ол ... ... туризмін дамыту үшін арнайы құрылмаған, қорықтар негізінен ... ... оның ... ... бара жатқан жануарлар мен құстарды сақтау мақсатында құрылған. Табиғаттың осындай керемет жерлерін мемлекет тек қорғап қана қоймай сонымен ... ... ... әр ... ... байлықтарын көрсетуге әзір.
Қазақстан Республикасының қорықтарында алдағы уақытта табиғи ... ... және ... ... ... ... ғылыми негізін жасау жөніндегі үлкен мақсат пен міндеттер тұр. Бұл мақсат пен міндеттердің биосфера компоненттерін қорғап, оларды халық ... ... ... ... үшін зор ... бар. Бұл ... пен ... Қазақстан Республикасы жағдайында да көкейтесті екендігі аян. ... 2,7 ... ... ... жерді алып жатқан байтақ өлке өзінің саялы да аялы ... ... оны ... сан ... хайуанаттары, өзендері мен көрікті өлке. Қазақстан Республикасы территориясында 34-35 ... ... егін ... ... өсіруге жарайтын құнарлы жер бар. 186-187 миллион гектар шабындықтар мен ... 22 ... ... орман (оның ішіндек 4-5 миллион гектар аса бағалы сексеуіл орманы бар). Сондай-ақ, туған өлкеміз алуан ... ... өте бай. ... ... ... ... қарашығындай сақтап, қорғауға Қазақстан Республикасындағы жоғарыда айтылған, Ақсу-Жабағылы, Алматы, Наурызым, Барсакелмес, Қоғалжын, Марқакөл, Үстірт, ... ... ... және Алакөл қорықтарының маңызы арасан зор. Ұлан-байтақ Қазақстан мемлекетінің территорияларында келешекте де осындай табиғи ... ... ... екен ... ... ... түрде ғылыми-техникалық процесс қоршаған ортаны бұзып, ластаған сайын қорықтар мен табиғи саябақтар маңызы арта түсуде. ... ... ... басты мәселелердің бірі, туристік қызығушылықты арттыратын ұлттық саябақтар торын ұйымдастыру. Оның мақсаты - бұл ... ... ... ... ландшафты қалпына келтіру және нәтижесінде бұл территорияларды табыс табу көзі болатын, ұйымдастырылған кіру территориясына айналдыру.
2010 жылы республикада 887 мың ... ... алып ... 10 ... 980 мың ... көлемдегі 10 табиғи ұлттық саябақтар есепке алынған. Ал, ... ... ... ... саны ел ... 0,5 пайызын құрайды. Бұл ТМД елдерімен салыстырғанда әрине, аз.
Жер көлемі 2754 мың шаршы ... ... ... алып ... Қазақстан Республикасында небары 10 қорық бар ... ... өзі ... ... ... ... жаңа ... ұйымдастыру үшін алдымен ол маңда арнайы түрде ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Қорықтарды ұйымдастыру үшін ғылыми деректер ... ... ... ... Бетпақдала шөлді аймағында ұйымдастырған жөн деген ғалымдар бір ... ... ... ... ... арнайы мемлекеттік жобалар:
* Іле Алатауы мен Жоңғар Алатауы жабайы жемісті тоғайлары ғаламдық маңызға ие 100-ден астам жемісті және ... ... ... жер. ... ... қорғалатын тұқымдық учаскілерді қолдайды, Іле-Алатау ұлттық паркін және Алматы мемлекеттік қорығын басқаруды жақсартуға көмек береді. ... ... ... мемлекеттік ұлтық паркі құрылды. Жоба, сондай-ақ келушілер үшін экологиялық туризмді дамыту үшін ... ... қоса ... ... ... жағымсыз әсер келтірмейтін қызмет түрлерін енгізе отырып айрықша ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның сулы-сазды жерлері (өзен, көл, шалшық және т.б.) көшпелі құстар өмір сүретін және өсімдіктердің сирек түрлері өсетін маңызды жер болып ... ... ... Алакөл-Сасықкөл, Теңіз-Қорғалжын өзендері аңғарының жүйесінде биологиялық алуантүрлілікті сақтауға көмектеседі. Биологиялық алуантүрлілікті тұрақты пайдалануды ... үшін жоба Орал ... ... ... табиғат резерватын жасау және қалыптастыру мен Алакөл және Қорғалжын қорықтарын кеңейтуге қолдау көрсетті. Жоба қорық аймағындағы қызметкерлерді ... ... ... ... мен ... маршруттар жасау арқылы экологиялық туризмді дамытуға жәрдемдеседі. Жобаның маңызды нәтижесінің бірі Қазақстанның биоалуантүрлілігін сақтау қорын құру мен ... ... ... ... ... Қазақстанның таулы өңірлері мен орман алқаптары Алтай-Саян экологиялық аймағының ғаламдық маңыздылығының бір бөлігі болып табылады. Марқакөл мен ... ... ... аймағында сирек кездесетін хайуанаттардың едәуір бөлігі өмір сүреді және өсімдіктердің эндемикалық түрлері өседі. жобасы қорғалатын ... ... ... ... ... және ... ... биоалуантүрлілігінен хабардар етуге жұмыс істейді. Жоба тұрғын халықпен оларды биоалуантүрлілікті, соның ішінде іс-қимылдың баламалы түрлерін ... ... ... ... ... [17].
Міне осындай арнайы құрылған жобалар арқылы қорықтардың жүргізетін жұмыстары айқындалып, ары қарай қандай мақсатта жұмыс істеу керек екендіктері айқындалады. ... ... ... ... міндетті түрде қолдау тауып, іс жүзінде жүзеге ...
2.2 ... ... ... ... ... ... туризмнiң барлық түрлерi (танымдық, ойын-сауық, этнографиялық, экологиялық, денсаулық сауықтыру, балалар, спорттық, аң аулау, балық ... ... ... т.б. бойынша жүргiзiледi. Бұл үшiн Қазақстан аумағы ... ... ... саяхаттық маршруттар белгiленген. Оларға Қазақстанда жиынтық сыйымдылығы 33 мың ... 372 әр ... ... ... ... қызмет көрсетедi.
Туристiк нысандар. Қазақстандағы туристiк ресурстарға -- туристiк қызмет көрсету нысандарын ... ... ... ... ... ... сондай-ақ туристердiң рухани қажеттерiн қанағаттандыра алатын, олардың күш-жiгерiн қалпына келтiрiп сергiтуге жәрдемдесетiн өзге де ... ... Олар ... ... ... әлеуметтік, дiни, т.б. туризм түрлерiне бөлiнедi. Қазақстандағы туристiк нысандар табиғи-рекреациялық, тарихи-археологиялық, тәуеп ету, т.б. топтарға бөлiнедi.
Табиғи-рекреациялық нысандарға ... ... ... ... ... ... Ерейментау, Шығыс Қазақстан аумағындағы Зайсан, Марқакөл, Қазақстандық Алтай, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... алабы, Батыс Қазақстандағы Үстiрт, Мұғалжар, Каспий ойысы, Жайық өңiрi, Орталық Қазақстандағы Қарқаралы, Қызыларай, Бектауата, Ұлытау, т.б. табиғи нысандар жатады. ... ... ... ... ... саябақтар мен қорықтардың туризмдi дамытуда маңызы зор. Оларға Iле-Алатауы ұлттық саябағы, ... ... ... шатқалдар, Түрген, Есiк, Талғар, Алматы, Қаскелең, Шамалған елдi мекендерi жатады. Алтынемел, Көкшетау, Бурабай ұлттық саябақтарында туризмдi дамыту мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... 10 ... қорықта да ғылыми-экологиялық туризмдi дамытудың алғы шарттары қалыптасқан. Әсіресе еліміздің астанасы Астана қаласынан 130 шақырым қашықтықта орналасқан Қорғалжын қорығы, ... ... ... ... үшін қызықты мекен болып табылады. Қорықтың орналасу жағдай ерекше орын алып отыр. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... деп атауға болады [18].
Еліміздегі туризмді дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы негізінде облыстық мәслихаттың шешімімен ... ... ... ... ауқымды жұмыстардың тиянағын келтіру үрдісі қолға алынған.
Бағдарлама аясында ағымдағы жылы жергілікті бюджеттен 22 млн. ... ... ... бұл ... түрі мен ... жаңартылып, одан әрі жандану үстінде. Қазіргі кезде ақпараттық-жарнамалық өнім шығару және ... ... ... ... ... биржаларға, жәрмеңкелерге, фестивальдарға қатысу арқылы өңірдің туристік имиджі жүйесінде оң нәтиже қалыптасқаны осының дәлелі. Алматы және Астана ... ... ... ... ... көрмелер облыстың туристік рыногының нысандарының дәстүрлі қатысатын шаралары ретінде қабылданған. Сонымен қатар, биылғы жылғы 2-5 ... ... ... ... ... саяхат" жылжымалы қазақстандық туристік жәрмеңке өтіп, оған өзге облыстардан келген әкімдік ... ... ... мемлекеттік ұлттық табиғи парк, қонақ үй және демалыс орындары қатысып, өркениетті қоғамдағы өскелең талапты зерттеу, зерделеу жалғасса, саладағы жаңалықтар ... ... ... ... мен көрсетудің де сан түрлі әдіс-тәсілі бар. Отандық және әлемдік туристік қызмет көрсету рыноктарында ... ... ... ... жолсілтеме, туристік, сыртқы саясаттық және инвестициялық мүмкіндіктер туралы буклеттер, плакаттар, өзгеше табиғат нысаналары және көруге тұратын орындардың ... бар ашық ... ... ... ... және электронды ұстамдарда жарнамалық-ақпарат, арнайы туристік карта жасалғаны бүгінгі ... ... бір ... ... ... ... ... бар жолдар осылайша жөндеуден өткізіліп, бүгінгі күні , , , , , Аңырақай шатқалына, ... ... мен Іле және ... Алатауы, Қорғалжын, Наурызым қорықтарына, мемлекетіміздің Шығыс өңіріндегі ерекше қорғалатын жерлер бойынша экс - курсиялар ... ... ... ... өткізуге жан-жақты жағдай жасалуда. Жалпы көркем де көрікті жерлерімен ай - шықталған Жетісу жерінде туристік әлеуетті дамыту мен оның ... ... ... ... ... күннің еншісінде екенінде дау жоқ.
2009 жылы экотуризм қоғамдастықтары мемлекеттік емес ұйымдардың көмегінсіз туристік фирмалармен тікелей жұмыс ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынас орната білетіндерін көр - сеткен. , - деді ОАЕҚ ... ... ... - Біз ... ... ... ... табиғатқа жауап - кершілікпен қарауға ынталандыра, республикамызың әр топтағы тұрғындары арасында экологиялық білімді кеңінен тарата отырып, мұндай шалғай ... ... ... ... туғыздық.
Бүгінгі таңда экологиялық туризм ерекше орын алып отырғанына байланысты халықтың бұл туризм түріне ерекше көңіл бөліп келе ... ... Ол ... ... экоаймақтарға баруларынан көрінеді. Бұл көрсеткіш жылдан-жылға ұлғайған сайын экологиялық туризмнің ... ... ... ... экологиялық туризмді дамыту мемлекеттің өзіне де, экологияға да, экономика мен туризмге де ... оң әсер ... ... ... ... статистикалық бейнесі [31]
Жасы
35-54
Жынысы
50/50
Білімі
82% орта білімді
Экологиялық турға үнемі шығатындар
60% - ерлі-зайыптылар
15% - ... - ... ... ... ұзақтығы
8-14 күн
Қазақстан Республикасындағы қорықтар әйгілі туристік орындар болып отыр. Қорықтардағы көрікті жерлер, тамаша табиғат көріністері ... ... ... ... әсер қалдырады. Осының есесінен қорықтарға келуші туристер саны ... ... бұл ... ... ... ... ... келе жатқанын байқатады.
Қазіргі уақытта экологиялық туризм әлемдік деңгейдегі туризмнің басқа түрлерінің ішінде елеулі үлесті алады (40-тан 60% ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлетін негізгі объектілер түрінің, сонымен қатар жағымды әсер алатын туристік іс-әрекеттер түрлерін анықтап ... ... ... дамытудың аса маңызды әлеуетіне ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ерекше түрі ретінде мемлекеттік қорықтар ие, ... ... ... бірі ... және ... қызметті дамыту болып табылады. Осы мақсаттарда көркем ландшафтарды, табиғи ескерткіштерді және басқа тамаша нысандарды көрсету ... ... және ... ... ... белгіленген экологиялық маршруттарды пайдалану бойынша мемлекеттік қорықтарда жүргізіледі. Экологиялық туризмге қажеттi инфрақұрылымды ... ... ... ... ... және қол жетiмдiлiгiн туристер үшiн қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi [19].
Қазақстан Республикасында экологиялық туризмді ... ... өте көп, ол үшін ... ... ... ... ... табиғи жерлер әсер етеді. Қазақстанның әсем табиғаты- байлықтың нағыз көзі. Айтарлық, елімізде экотуризм саласы 2 жылдан бері ғана ... ... Осы ... ... ... сұлу ... ... ондағы жабайы жан-жануарлар мен өсімдіктерді қызықтап келуші саяхатшылардың саны жылдан жылға көбейіп ... ... ... экологиялық турлардың түрлері [31]
ТУРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
%
Жабайы өмірді тамашалау
45,8
Табиғи соқпақтармен серуендеу
37,1
Экологиялық-ағартушылық турлар
20,3
Бердвочинг ... ... суда ... ...
14,7
Батпақ жерлерді аралау
12,0
Тауға серуендеу, өрмелеп шығу
11,6
Коноинг және колкинг
9,2
Фазендада тұру
4,0
Суға шомылу
3,6
Қайықпен ... ... ... ... ... ... аралау
1,2
Экологиялық туризмді адамның тамаша, танымдық, ғылыми, өлкетану қажеттіліктерін қанағаттандыратын нысандармен және ... ... ... қайталанбайтын құбылыстарымен тікелей өзара қарым-қатынасы, ең алдымен табиғат жағдайында болуы ретінде ... ... ... ... ... ... жалпы туризмді дамытуда маңызды.
Экологиялық туризмді дамытудың аса маңызды әлеуетіне ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ... түрі ... ... ... ие, ... ... ... бірі рекреациялық және туристік қызметті дамыту болып табылады. Осы мақсаттарда көркем ... ... ... және ... ... ... ... арқылы туристік және рекреациялық аймақтарда қатаң белгіленген экологиялық маршруттарды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... экологиялық туризмді әрі қарай дамыту мақсатында мынадай іс-шаралар атқарылуда:
* Экологиялық ... ... ... ... ... қорықтар, мемлекеттік ұлттық табиғи парктердің және мемлекеттік орманды табиғи резерваттардың инфрақұрылымын дамытудың бас жоспарларын әзірлеу;
* ... ... ... ЕҚТП ... ағынын реттеу жүйесін аяқтау;
* Түрлі бағыттағы туристік маршруттардың желісін әзірлеу мен оларды жайластыру және сертификациялау;
* ЕҚТА ... ... және ... ... ... ... ... Туристік қызметке қосымша инвесторларды және мүдделі шаруашылықтағы субъектілерді, туристік ұйымдарды, жергілікті халықты тарту арқылы ... ... ... ... ... ... ... паналарды жайластыру, кіші сәулет нысандарын дайындау және орнату және т.б.);
* ... ... ... ... ... жіктелуі.
Аталған ұсынымдарды орындау мен қорғалатын табиғи аумақтардағы экологиялық туризмнiң ерекше қажеттiлiктерiн қамтамасыз ету, халықтың өзiндiк мәдениетi және дәстүрлерiмен үйлесiмдiлiкте сирек ... ... мен ... ... ... турлардың географиясын үнемi кеңейтiп тұру Қазақстандағы туризмнiң осы түрiнiң табысты дамуын батыл болжамдауға мүмкiндiк бередi [20]. ... ... ... басқа туризм түрлерiне қарағанда табиғи ортаға әлсiз әсерiне және кең дамыған инфрақұрылымды қажет етпейтiнiне қарамастан, осы бағыттың дамуы күрделi қиындықтарға ... оның көп ... ... ... қалыптасу кезеңінде болуы
болмауына байланысты.
Қорықтарда ұйымдастырылатын турлардың жіктелуі
Қазақстан Республикасында экологиялық туризмдi дамыту қажеттiлiгi тек ... ... - жаңа ... ... ашу, ... ... жергiлiктi қоғамдастықтарды дамытумен ғана емес, сонымен бiрге әлеуметтiк тапсырыспен - халықтың ... ... және бос ... ... ... ... әрi жүйелi түрде мән берумен де түсiндiрiледi. Бүкiләлемдiк туристiк ұйым сарапшыларының деректерi бойынша соңғы он жылда экологиялық туризмдi ұйымдастыру барынша ... және кез ... ... ... даму ... ... табылады.
Туристiк әлеуеттi зерттеу қорытындылары көрсеткендей, Қазақстанның экологиялық туризмдi дамыту үшiн үлкен мүмкiндiктерi бар. Оның негiзiн ... ... ... жоқ табиғи жағдайлар мен ландшафттар, көптеген табиғи, тарихи ескерткiштер, түрлi тарихи кезеңдерде Қазақстан ... орын ... ... ... және этникалық мұрасы құрайды.
Тұтастай алғанда, Қазақстандағы экологиялық туризмнiң жағдайы тұрақталып келедi. Қазақстан Республикасы Статистика агенттiгiнiң деректерi бойынша, заңды тұлға ... ... ... ... ... 2009 жылы 391,6 мың туристке қызмет көрсеткен, туристiк топтардың келуiнен түскен кiрiс 2009 жылы 9,1 млн. ... ... ... ... ... ... туризм түрлерiне қарағанда табиғи ортаға әлсiз әсерiне және кең дамыған инфрақұрылымды қажет етпейтiнiне қарамастан, осы ... ... ... ... ... оның көп бөлiгi рекреациялық-туристiк инфрақұрылымның қалыптасу кезеңiнде болуына байланысты.
Қазақстандағы экологиялық туризмнiң экономикалық әлеуетi шектелмеген, алайда оны қалыптастыру мен дамыту ... ... ... және шығындарды қажет етедi. Экологиялық туризмге қажеттi инфрақұрылымды жасау табиғаттың керемет жерлерiнiң ... және қол ... ... үшiн ... ... мүмкiндiк бередi. Шығыс Қазақстан облысындағы Мұзтау тауы маңындағы Рахманов кiлттерi туристiк кешенiнiң құрылысы, Алматы облысындағы тау ... ... ... және басқалары сияқты экологиялық туризм нысандары бойынша инвестициялық жобаларды iске ... ... мен жеке ... ... үшiн ... жасау қажет.
Осы процестi жандандыруға бағытталған шаралар мыналар болып табылады:
Ерекше ... ... ... экологиялық туризмнiң инфрақұрылымын жасау және дамыту мақсатында Мемлекеттiк ұлттық табиғи парктердiң және мемлекеттiк табиғи резерваттардың техникалық-экономикалық негiздемесiн, инфрақұрылымды дамытудың бас ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығын ТМД елдерiнiң Мемлекетаралық кеңесi аясында экологиялық туризм бөлiгiнде дамыту;
Қазақстан ратификациялаған конвенциялар бойынша биологиялық әркелкiлiктi ... және ... ... және ... мұраны қорғау
бөлiгiндегi мiндеттемелердi орындау.
Сондай-ақ Бүкiләлемдiк экологиялық саммитте 2002 жылғы мамыр айында қабылданған Квебек декларациясының ... iске ... ... ету ... дамытудың ұлттық, өңiрлiк және жергiлiктi саясатын табиғатты, жергiлiктi мәдениеттi қорғауды және жергiлiктi халықпен, жеке сектормен, үкiметтiк емес ұйымдармен ... ... ... мен ... ресурстарды сақтауды есепке ала отырып әзiрлеу;
Табиғи ортаға керi әсер етудiң алдын алу үшiн қажеттi ... және ... ... ... ... және орта бизнес өкiлдерi үшiн техникалық, қаржы және адам ресурстарын дамытуға ... ... ... ету;
Қоршаған ортаны қорғауға жауап беретiн үкiметтiк және үкiметтiк емес ұйымдармен ынтымақтастықты жүзеге асыру.
Аталған ұсынымдарды ... мен ... ... ... ... ... ... қажеттiлiктерiн қамтамасыз ету, халықтың өзiндiк мәдениетi және дәстүрлерiмен үйлесiмдiлiкте сирек кездесетiн жануарлар мен ... ... ... ... географиясын үнемi кеңейтiп тұру Қазақстандағы туризмнiң осы ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 ақпандағы № 156 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... бағдарламасын іске асыру жөніндегі 2007-2009 жылдарға арналған іс-шаралар жоспарына ... ҚР ТСМ ... ... ... ... және Наурызым қорықтарында туризм инфрақұрылымын дамыту жөніндегі бас жоспарларына сәйкес мемлекеттің барлық қорықтарында туризмді дамыту іс-шаралары ... ... ... ... ... үшін ... жағдайды жасау бойынша инвестициялық жобаларды іске асыру жұмыстарын жүргізуде [17].
4 Кесте
Қорықтардағы ұйымдастырылған экскурсиялар саны [31]
Статистика
2005 жыл
2006 ... ... ... ... жыл
Барлығы
Экосайттар
210
423
508
642
647
598
3028
Демалыс күндердегі турлар
349
594
681
988
930
952
4494
Индивидуал-ды турлар
28
65
277
360
308
290
1328
Орталықтар-ды аралау
351
457
639
492
355
426
2720
Барлығы
938
1539
2105
2482
2240
2266
11570
Олардың ішінде:
- шетелдіктер
632
1245
1801
2016
1344
1612
8650
- қазақстан-дықтар
306
294
304
466
896
654
2920
Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің мәліметтері бойынша айрықша ... ... ... 2008 жылы ... келушілер туризмі бойынша - 179 500, ішкі туризм бойынша 418 900 туристтерге қызмет ... ... ... ... ... туристік қызметтен түскен табыс - 3 млн. 800 мың ... 244 мың 1700 ... 2009 жылы ... 19 ... жуық ... ... түскен [22].
Міне, осындай көрсеткіштер нәтижесінде қорықтар туризмді дамытуға үлкен үлес қосады. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының туризінің дамып келе жатқанының көрсеткіші.
2.3 Қорықтарда ұйымдастырылатын экскурсиялар.
Қазақстан Республикасында экологиялық туризмді дамыту мүмкіндіктері өте көп, ол үшін мемлекет ... ... ... ... табиғи жерлер әсер етеді. Қазақстанның әсем табиғаты- байлықтың нағыз көзі. Айтарлық, елімізде экотуризм саласы 2 жылдан бері ғана ... ... Осы ... ... ... сұлу ... жерін, ондағы жабайы жан-жануарлар мен өсімдіктерді қызықтап келуші саяхатшылардың саны жылдан жылға көбейіп келеді.
Міне осы ... әр ... ... ... әсем жерлерімен мақтана отырып, тек өздеріне ғана тән тамаша ... ... қалу және ... халыққа көрсету мақсатында қорықтарда экскурсиялар жүргізіліп отырады. Экскурсиялар келуші әр-бір ... ... және ол ... ... ... ... әр қайсында әр түрлі баға, мысалға Ақсу-Жабағылы қорығын алатын болсақ, әр ... адам үшін ... құны 300 ... ... ... ... турист үшін ол 1300 теңгені құрайды екен.
Қорықтар, қорықшалар, ұлттық парк және табиғат ескерткіштері алқаптары мемлекет территориясының 2,8%-ін алып ... ... 10 ... ... және ... қорғау мекемесі мәртебесіне ие және республикада ерекше ... ... ... ... ... территория болып саналады. Олар дәл сол өңірге тән бірегей табиғат кешендерін қаз қалпында сақтау мақсатына қызмет ... ... ... ең ... ... Тянь-Шань таулы аймағындағы көркем де келісті табиғат ... Ақсу мен ... ... ... ... ... Алатауының батыс сілемін қамтып жатқан Ақсу-Жабағылы қорығы болып табылады. Тянь-Шанның шығыс ... Іле ... тау ... - ... қорығы, солтүстіктегі далалық өңірде - халықаралық маңызы бар су төңірегі құстарының көптеген түрі ұя салып, сулы-батпақты алқабын мекен еткен ... ... ... ... ... ... ... көкке бой түзеген көрікті қарағай ормандары мен сан алуан дала өсімдіктері дүниесін құрайды. ... ... шөл ... ... ... ит аю және бағалы өсімдіктер дүниесін қорғау мақсатында құрылған. Суы тартылып, құрғап бара жатқан Арал теңізіндегі Барсакелмес қорығы ... ... ... бірден-бір қорық болып табылады. Аралда 300-дей құлан, қарақұйрық, ... ... ... ... Шығыс Қазақстан тауларында сондағы күміс сулы Марқакөлдің ... ... ... бар. Республикадағы ең жас қорық - Алтайдың қылқан жапырақты ну ормандары мен оның ... ... ... ... ... ... [23].
Қорықтардың әр біреуінде жасалатын экскурсияларға келетін болсақ;
Ақсу-Жабағлы (Оңтүстік-Қазақстан облысы) қорығында ... ... ... ... ... ... ... көрікті жерлерді түгелдей дерлік көрсету мақсатында арнайы ұйымдастырылған экскурсиялар бар, олар бірнеше бағыт бойынша жүргізіледі.
Ақсу-Жабағылы ... ... ... үшін арнайы 10 туристтік маршрут құрастырылған. Барушы туристтер үшін ... пен ... ... бар, ... 50-60 км ... ... қорғандар, Байбарақ бұлағы, және т.б.
5 Кесте
Ақсу-Жабағылы қорығындағы ұйымдастырылатын туристік маршруттар [31]

Экскурсия атауы
Мақсаты
Ұзақтығы
Түнеу орны
Қозғалыс түрі
1
Суреттер галереясы
Қасқабұлақ тасқа салынған сурет- терді көріп ... ... ... және ... ... жер-леріндегі үйлер-ге түнеу
Салт атпен
2
Көкбұлақ бал шырыны
Емдік бұлақтар-ды аралау
1-2 күн
Киелі жерде ашық аспан ас-тында түнеу
Жаяу
3
Хрустальная вода
25 бұлақтар жи-ынынан құратын емші ... ... ... ... ... ... түнеу
Жаяу
4
Жетімсай экологиялық сүрлеу жолы
Жабайы табиғат-ты тамашалау
1 күн
- - -
Автомо-бильмен
5
Қайыңды ... ... ... ... - - ... ... каньоны шеңбері
Каньондарға саяхат, табиғат көріністерін бағалау
1 күн
- - - ... ... ... көркі
Дарбаза, Бала-Балдарбек және Сильбили өзен-дерінің жағалау-ларындағы тау өзендерін тама-шалау
4 күн
Палаткаларда түнеу
Салт атпен
8
Сталактито ерекшелігі
Үңгірді ... жер ... ... ... ... күн
- - -
Жаяу
9
Жұмбақ Машат
Күннің ыстығын-да туристтерді салқындықпен қарсы алу, тауға өрмелеушілердің қызығушылықтарын қанағат-тандыру
1 күн
- - - ... ... өзен ... жаяу ... ... ... Жабағылыға дейін аралау
1 күн
- - -
Салт атпен
11
Құлан және ... ... ... ... ... аулау, Саят-су шатқал-дарын аралау, емдік-дәрілік шөптер жинау
1 күн
- - - - ... асу - ... ... ... ... ... - - - ... бару
Алматы қорығы. Алматы мемлекеттік қорығында көз тартарлық жерлердің соншама көптігі тіпті таңырқап табиғи құбылыстарды тамашалаудың өзі бір рахат. Солардың ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл жердің жалпы аумағы 4855 га, бірақ тоғай тек 800 га ... ғана алып ... ... ... балғындар өседі, олар Шарын өзенінің жағасыда өседі. 1964 жылы тоғай табиғат ескеткіші деген атаққа ие ... Бұл ... ... ... ... тиым ... ол үшін арнайы орманшылар жұмысқа қабылданып, қарауылдап жүреді. Бұл жер тағы да көптеген қорғандарымен қызықтыра алады, олар тоғайдың ... ... ... ... ... ... кезеңінен бері сақталып қалған қылқанжапырақты Шынтурген шыршалары да қызықты. Шынтүрген шыршалары өсетін жер ғылыми тұрғыдан қарағанда 1968 жылдан бастап ... ... ... ... саналатын болды. Шантүрген шыршалары Іле Алатаудағы Бозгүл тоғайында орналасқан.
Міне осындай табиғаттың керемет көріністері туристтерді қатты қызықтырады, себебі табиғаттың таптырмас әсем ... ... ... да ... ... Аталған көріністерді тамашалау үшін қорықта арнайы экскурсиялар ұйымдастырылған. Ол экскурсиялар жыл мезгілдеріне, табиғи ... ... ... ... Сол үшін ... ... тамашалау үшін алдымен ұйымдастырылатын экскурсиялардың күні мен уақытын біліп ... жөн.
6 ... ... ... ... экскурсиялар [31]

Экскурсия атауы
Бағыты
Мақсаты
Қашықты-ғы
Ұзақты-ғы
1
Солтүстік Талғар әлемі
Алматы қорығы - Солтүстік Талғар шатқалы
Қорықтың ... ... ... терри-ториясын мекен ететін жануарлар мен өсімдіктерді мүмкіндігінше көру) және ... ... ... ... ... метр
3 сағат
2
Есік көлі -
Көлдердің сәні
Тура өз. - Есік өз. - Есік ... - Есік көлі - Ажур ... ... ... ... ... метр
5 сағат
3
Оңтүстік Талғар - экологиялық соқпақ
Оңтүстік ... ... - ... ... - Кержанка
Оңтүстік Талғар мен Орта Талғарға дейінгі қашықтық-тағы кездесетін ... ... ... ... ... қорығы. Келуші туристер үшін көлдің маңында, оңтүстік-батыс ... ... ... бар. Қорыққа жету жолы оңай, ол Алматы-Өскемен жол трассасы бойынша жете алуға болады. Сонымен қатар аталған жол арқылы ... ... ... Ал қорықтағы аралға арнайы моторлы қайықтар арқылы жетуге болады. Алакөл қорығының жанында орналасқан демалыс ... ... ... ... да ... тамашалауға, және демалуға да мүмкіндіктері бар.
7 Кесте
Алакөл қорығындағы ұсынылатын туриттік маршруттар [31]

Экскурсия атауы
Мақсаты
Ұзақты-ғы
Қозғалыс ... ... ... шағала мекен еткен жұмбақ жер
Қорықта мекендейтін құстарды (шағала, пеликан, хохотун) тамашалау және ежелгі ... ... ... қайықпен серуендеу
25 мамыр-25 маусым аралығы
2
Тентек аңғарлары кербезі
Алакөлдің сулы-батпақты және жартылай шөлді ландшафттарымен танысу, ... ... ... мен ... ... ... кейін байдар-ка қайығы-мен серуен-деу
1 сәуір -
15 тамыз аралығы
3
Шұбартү-бек тұңғиығы
Суда жүзетін құс-тарды тамашалап, олардың ұяларын көру
70 км
Моторлы қайықпен серуендеу
20 сәуір- 20 ... ... және ... таулары, Қарақұм құмы
Архарлар мен тау бүркітін көру. Құм флорасы мен фаунасын ... ... ... 20 ... ... ... ... территориясы жергілікті елді мекеннен алшақ орналасқан. Қорық жабайы табиғат көріністерін көрсетеді. Оған ... ... жері ... ... және оның компоненттері үшін жетерліктей тамаша.
Қазіргі таңда қорыққа туристтерден гөрі негізінен ботаниктер мен ... жиі ... ... өсімдіктер мен жануарлардың біраз түрі ғылыми зерттеулерді талап еткендіктен ғалымдар үшін өте тамаша жер.
8 Кесте
Батыс-Алтай қорығында ұйымдастырылатын экскурсиялар [31]

Экскурсия ... ... ... - ... Яма - ... кілттері - Алешков жағалауы - Риддер қаласы
Қала мен қала сыртындағы табиғи айырмашықты анықтау
98 ... ... ... эталоны
Риддер қаласы - кардоны - Сызықтық асуы - Қара Уба - ... ... ... әсер ... ... ... ... км
8-9 сағат
3
Қорықтық соқпақтар
Риддер қаласы - Батыс Алтай қорығы - Панорама ... - ... ... ... түгелдей аралау мен табиғат көріністеріне баға беру
97 км
6-7 сағат
Марқакөл қорығы. Қорықта жергілікті елді-мекендегі халықтар үшін табиғи ... ... ... үнемі жүргізіліп тұрады. Соңғы жылда 110-ға жуық ғылыми тұрғыдағы статиялар жазылған, олардың ... ... орта ... және ... ... ...
Қорықта келушілер үшін үлкен мұражай салынған, ол 1980 жылдан бастап жұмыс істеп келе жатыр. Мұражайда туристтер үшін, ... үшін ... ... ... ... ... Лекцияларда қорық туралы толық мағлұмат беріледі. Мұражайға орташа есеппен алғанда жылына 500-600 адам келеді.
9 Кесте
Марқакөл қорығында ұйымдастырылатын ... ... ... атауы
Бағыты
Мақсаты
Ұзақ-тығы
Қатысушылар саны
Түнеу орны
Мерзімі
Көлдің қорығы
Алтай бөктерінен Марқакөл көлдеріне дейін
Марқакөлде жаздық және қыстық аң аулау мен балық аулау
6 ... адам ... ... ағаш ... қорығы. Қорықтың таңғажайып келбеті үлкен бір мұражай сияқты. Туристер үшін ... ... ... ... ... ... Қорықта табиғат мұражайы ұйымдастырылған. Жыл сайын мұражайды орташа есеппен 700-ге жуық адам келіп-кетеді. Негізінен келушілер ол ... ... ... ... ... ең ... массивіндегі қарағай орманында орналасқан Наурызым қарағайлы ормандар бойынша экскурсиялар жүргізіледі. Жылдың әр ... ... ... ... ... ... жүргізілуде. Көктем айларында аққулар мен бүркіттер, сонымен қатар ... ... ... ... саяхат түрлері де бар.
10 Кесте
Наурызым қорығы бойынша ұйымдастырылатын экскурсиялар [31]

Экскурсия атауы
Бағыты
Мақсаты
Қашықтығы мен ұзақтығы
1
Дөңгелек сор
Орталық ауыл - далалы аймақ - Лох ... - ... ... сорда болып, лох өсімдігін егуге атсалысу
7 км,
4 сағат
2
Наурызым ландшафттары
Қорық орталағы - Кордан Бас - Наурызым - Ақсуат өзені - ... және ... ... пен ... ... ... мен өзен жәндіктерін қызықтау
46 км,
11 сағат
3
Аққулы
Қорық орталығы - Дакучаев платосы - Сарымойын - Жаркөл
Қорықтың табиғи ландшафттарын ... білу және көл ... ... ... сағат
4
Наурызым орманы
Қорық келбеті - құмды өзен Ақсуат - Наурызым қайын орманы
Қорықтағы орман келбетін ... км,
4 ... ... ... ... археологиялық ескерткіштер саны өте көп. Олардың ішінде хорезм-шахтың жолы бар, ол ерте ... ... Ембі мен ... ... керуендердің жолы болып есептелеген. Жолдың бойында Шахр-и-Вазир қаласы, Белеулі ... және ... ... ... ... ... ... территориясында ескі мазарларды кездестіресің, олардың ішінде ірі мавзолей-мазарларды да кездестіруге болады. Қорықтың көрікті жерлер қатарына 60 неолиттік ескерткіштерді жатқызбаса ... ... ... келушілерді қатты қызықтырады.
11 кесте
Үстірт қорығы бойынша ұйымдастырылатын экскурсиялар [31]
Экскурсия атауы
Экскурсияның бағыты
Ұзақты-ғы
Мерзімі
Адамдар саны
Бағасы
1)Маңғыс-таудың әсемдігі
Ақтау ... - ... ... ... - ... ... - Бозжыр - Ақтау қаласы
2 күн 350 км
Наурыз-қараша
3 адам
86350 теңге
2) ... ... ... ... - Қаракөл - №1 Бақылау алаңы - №2 Бақылау алаңы - №3 Бақылау алаңы - ... ... 156 ... адам
100000 теңге
3)Қарақия маржаны
Жанаөзен - Қарақия - ... ... - ... ... - ... ... - ... бұлағы
6 сағат 105 км
Сәуір-қазан
5 адам
100000 теңге
Үстірт қорығы бойынша ұйымдастырылатын экскурсиялардың барлығы дерлік туристтерге үлкен әсер қалдырады, сол ... ... ... ... ... ... болғанына қарамастан саяхатқа шығады.
12 кесте
Жоғарыда ұсынылған экскурсиялардың бағасы бойынша, тур бағасына кіретін және кірмейтін қосымша қызметтер [31]
Турдың бағасына ... ... ... ... қызметтер:
* Транспорт (джип иномарка)
* Орысша сөйлейтін гид
* Тамақтану (өздігінен)
* Палатканы жалға алу - 10000 ... ... ... ... ... ... ... алу - 10000 теңге/1 күн
* Сақтандыру қауіпсіздігі - 220 теңге/1 күн
* Газ ... ... алу - 5000 ... ... қызметтерді Маңғыстау облысындағы турфирмалар ұсынуда. Және туристің қалауы бойынша аралас тур ұйымдастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... мен ... аққуды көргісі келетін адамдар үшін арнайы экскурсиялар ұйымдастыратын бірден-бір қорық болып табылады.
Тенгіз-Қорғалжын көлі - ... ұшып келу ... суда ... ... мыңдаған санының бірігетін орны, соның арқасында қорық дүниежүзілік атаққа ие болды. Осының арқасында шетел туристері үшін түрлі бағыттары бар қорық ... ... ... тек саяхаттаушы туристермен қатар ғылыми зерттеу жүргізетін арнайы мамандар үшін де ... ... ... маршруттар ұйымдастырылады. Бедвотчерлік туризмнің алғы этаптарын да осы қорықтан көруге болады.
13 Кесте
Қорғалжын қорығында ұйымдастырылатын туристік ... ... ... ... ... террториясындағы флора мен фаунаны зерттеп қарастыру. Құстардың жұмыртқалау ... ... ... - ... өзені - Есей өзені - Жарсуат-Итқырылған - Қорғалжын ауыл
Ұзақтығы
1 күн
120 км
Орналасу орны
Қорғалжын ауылындағы қонақ үй
Қозғалыс түрі
Автомобиль, өзендерді жаяу аралау
Негізгі ... ... ... ... Қаныкей Шолақ, Есей өзендері, Жарсуат, Қаражар
Маршрут мерзімі
10.05 - ... ... ... ... ... деп ... ... территориясында түрлі мақсатта экскурсиялар жүргізіледі. Қорықтың таңғажайып табиғи әлемінің тамашалығы соншалықты, келушілердің көңілдері үнемі көтеріңкі болып қайтады.
Осы ... ... ... ... ... ... міндеті мұндағы сабақты иненің әзер ілініп тұрған жібін үзіп алмау болып отыр. Сол тіршілік көздерін сақтап, молайтумен бірге, оған ... ... ... ... жыл сайын жануарлар мен өсімдіктер әлемін санақтан өткізу, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы табиғат пен адам арасындағы үндестік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми семинарлар мен сабақтар ұйымдастыру осы жұмыстарды жалғастырады. ... ... ... ... да жасап, мүмкіндігінше туристік бағытта жандандыру болып табылады.
14 кесте
Барса-Келмес қорығында ұйымдастырылатын ... ... ... атауы
Тарих пен табиғат
Бедводчерлерге арналған экологиялық маршрут
Маршрут бағыты
Қаныкей мазары, ... және Есей ... мен ... көлдері
Маршрут мақсаты
Құстарды тамашалап, жағажайда демалу
Үлкен және Кіші көлдердегі құстарды бақылау
Қашықтығы
50 км
40 км
Транспорт
Автомобиль, ат немесе ... ат және ...
7-8 ... ... ... адам
4 адам
Бағасы
12 000
11 000
Әр аймақ өздерінің қорықтары бойынша мүмкін болатын туристік маршруттар ұйымдастырып, халықты ... ... ... ... ... ... мен ... фирманың бірлесіп отырып жасалынған жұмысы болып табылады. Қорық туристік маршруттар ... үшін ... ... ... ... ... арнайы тур ұйымдастырады [25].
Мемлекетіміздегі 10 қорықтың әрқайсысы өзінше ерекше. Себебі олар ... ... әр ... ... және ... мақсатпен ұйымдастырылған. Осыған орай қорықтарда ұйымдастырылатын экскурсиялар өздігінше ерекше болады.
қорғалжын қорығының туризмде алатын орны
3.1 Қорғалжын қорығы туралы жалпы ... ... - 1968 жылы ... ... ... ... 130 км ... құрылып, облыстағы экологиялық туризмді дамытуға үлкен мүмкіндік беретін далалық өлке болып табылып отыр. Өлкенің інжуі - Қорғалжын қорығы ... ... ... ... Бұл дала ... ең кең ... және ... Еуро-Азиялық континеттегі бірден бір орындардың бірі. Бұл аумақ Азиядағы суда жүзушілер популяциясының ірі мекендеу жерлерінің бірі болып табылады.
Солтүстік жартышарда ... ... ... ... ... ... көл, қоқиқаздардың құт мекені - Қорғалжын қорығы. Бүгінде Ақмола облысының Қорғалжын, Егіндікөл, ... ... Нұра ... ... орналасқан бұл мемлекеттік қорықтың көлемі 258963 гектарды құрап отыр. Оның 197919 гектарын су айдыны алып жатыр.
Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... арасындағы ең үлкені болып табылады. Аталмыш табиғат қорғау аумағы құстардың жаһандық миграция бағытының түйіскен жерінде орналасқан көптеген көлдер ... ... ... ... ... мен ... тіршілік етіп, өсіп-өнуіне өте қолайлы келеді. Жазда 40 С ... ... ... айында )-40 С-қа дейін аяз болады, жылына 200 мм шамасында жауын-шашын түседі. Жаз айларында мұнда Африка , Оңтүстік Европа және ... ... ... қаз, ... ... қызғыш қаз, ақ шіл, шағала, көгілдір үйрек, бір қазан, жапалақ, қарлығаш, тырна, көк құтан, т.б. құстар келеді. Көктем айларында ... ... көл ... мен ... ... алаңдарға мыңдаған ұя салынады, жабайы күріш сияқты дәнді өсімдіктер себіледі. Қорықта жануарлардан ақ қоян, көр тышқан, борсық, сайғаз, жабайы ... т.б. ... ... ... ... сазан, тұқы, т.б. балықтардың өсіп өнуіне толық мүмкіндік жасалған .
Қазір Қорғалжын қорығының аумағында 60-қа жуық тұщы және тұзды көлдер бар. Тұщы ... ... ... ... ... ... ... тұзды көлдер қатарына атақты Теңіз көлі кіреді. Қорғалжын қорығының атын ... ... құс ... - ... сонау Африкадан бұл өңірге магниттей тартып жатқан құдірет те осы - ... ... Оның ... ... ... ... ... тұздылығынан 5-6 есе асып түседі.
Теңіз - көне көл. Мұнда мекен ... ... да ... келе ... Бұл - алқызыл қоқиқаздардың солтүстіктегі жалғыз мекені. Олар мұнда ... ... ... көлі ... ... ... дәуірінен бері өмір сүріп келеді. Жыл құстары үшін Теңіз көлі - таптырмайтын құт мекен. Теңіз көлі бір ... 15 ... ... жем ... ... ... ете ... Бұл жерде құс падишалары - бұйра бірқазандар мен ... ... ұя ... [27]. ... көлі - тек қана ең ... ... ... сонымен бірге бүкіл еуроазиялық континенттегі керемет жерлердің ... Бұл ... құс ... екі маңызды жолдары қиылысады Орта Азия және Сібір-Оңтүстік Еуропалық. Азиядағы ірі суда жүзетін құстардың 112 түрі осы қорықты өздерінің тұрғындарына ... ал ұя ... ... саны 350-ге жетеді. Су қоймаларында жылына екі рет құстар қайту кезінде аялдама жасайды. Жазғы түлеу кезінде мұнда Қазақстанның солтүстігі мен ... ... ... мен ... ... ... Мұнда көбіне торғайлар, олардың үштен екісі бес тұқымдасқа жатады: сандуғаш, сиырқұйрық, құнақ, қаратамақ және ... ... саны ... тағы төрт ... ... ... ... тұмсықтылар, жыртқыш және шағалалар.
Табиғат құдіретінде шек бар ма?! Жыл ... ұя ... ... ... үшін ... ... ... көліне дейін мыңдаған шақырым қашықтықты артта қалдырып, қанаттары талып, 50-60 ... ... ... ... ... ұшып келеді. Ал әлемдегі барлық бұйра бірқазанның 20 пайыздан ... осы ... ... ұя салады. Ғалымдардың есебі бойынша, Қызыл кітапқа кірген ақбас үйректің, ... ... және ... ... 10-15 ... ... осы ... ғана жұмыртқа басады екен.
Қорғалжын қорығында сүтқоректі жануарлардың 41 түрі, оның 8-і халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген, құстардың - 321 ... оның 39-ы ... ... кітабына, 22-сі халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген, балықтардың - 14 ... ... ... ... түрлері мекендейді. Сон - дай-ақ мұнда өсетін өсімдіктердің 418 түрі ... ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі, қызғылт және бұйра бірқазанның 80-120 жұп популяциясы саналды. ... бен ... ... ұя ... популяциясы Орта Азиядағы ірілер қатарында болып табылады, сәйкесінше 160 және 120 жұп, лапланд қазы - ... саны - 5000. ... 12 түрі бар, бұл жуық ... ... ... түр ... 10%-ын ... көбінесе мөңке балық, алабұға, торта, шортан көп болады.
Қорықта өсімдіктер әлемінің төрт түрі ... ... ... және ... ... дала ... шағын участкелері (бетеге мен селеу формацияларының қоғамдастығы). Өсімдіктер ... гүл ... 331 түрі бар. ... ... ... ... ... түрде тараған. Мұнда сүтқоректілердің 41 түрі, 6 отрядтың ... бар. ... ... ... ... бұл ... құрайды. Қорықтағы омыртқасыз жануарлар мүлдем зерттелмеген [28].
Қорғалжын қорығы ... ... ... ие. , - ... ... . Қорықшылардың осынау әңгімесінен кейін деген ой келеді.
Тарихи деректерге қарғанда, қоқиқаз біздің елімізде үстіміздегі ғасырдың 41- жылдарына дейін Қара - ... көл ... ... сол ... ... республикамызда - Шалқар, Жаман Ақкөл, Ащытастысор көлдерінде үйір-үйірімен жүрген. Қоқиқаздар жұбын бұзбай, колония құрып тіршілік ... Бір ... ... ... ... ... Ол кездерде арнайы қорық ұйымдастырылмаған кез, қоқиқаздрдың еті мен қызғылт қауырсыны үшін кез-келген адам тап ала ... ... ... кезінде, дәрменсіз, қанатсыз отырған құстарды таяқпен де ұрып ... ... ... ... ... елімізде қоқиқаздар біраз жерлерден үркіп кетіп қалса, екінші бір жерде олардың саны ... - ... азая ... ... өте берді, қорықтағы сирек кездесетін құстардың саны да көбейе бастады. ... ұя ... ... саны ... 15 ... ... десе болады [27].
Республикамызда Қорғалжын қорығын ұйымдастырудаға басты мақсаты - қанаттыларды үркітпей, ... ... ... ... ... жасай отырып, осы көлдер иесі болатын аққу, қаз, үйректердің биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, ... ... ... ... ... ашу. ... көлін жер шары жұртшылығының назарын аударып отырған тамаша құс - қызыл қаздар базарына айналдыру. Бірақ, ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін күні бүгінге дейін кедергі болып, шешілмей келе ... ... ... бар. Олардың ішіндегі ең бастысы - көлдерді сумен қамтамасыз ету мәселесі. Соңғы жылдары Құра және ... ... ... 25-30 мың ... ... жерді суландыру үшін бірнеше бөгеттер салынғаны мәлім. Бұл жағдай көктемде Қорғалжын көліне су жеткізбей жүр. Соған сәйкес осы көлдің суы ... ... ... сулар кеуіп қалады. Осының салдарынан қызылқаз, аққу сияқты ... ... бара ... байқалады. Бұл қорықты шын мәнінде айналдыру үшін ондағы су деңгейін бір қалыпта ұстау мәселесін дер ... ... ... Ол үшін Құра мен ... ... суының белгілі мөлшерін Қорғалжын көліне жылма жыл жеткізіп тұру керек.
Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы Қазақстан Республикасының қазіргі қорықтарының ... ең ... ... ... ... табиғат қорғау аумағы құстардың жаһандық миграция бағытының түйіскен жерінде орналасқан көптеген ... ... ... есептеледі.
Қазақстан ғалымдары мен зиялылары дабыл қағуын тоқтатпады. Осының нәтижесінде 1958 жылы мамыр ... Көне ... оң ... бар ... 15 мың гектар жерді қамтыған Қорғалжын мемлекеттік қорығы құрылды. Алайда, бұл қорғалатын аймаққа ғажайып көлдердің үштен бірі де енген жоқ. Ол, ол ма, "ұлы ... ... ... ... ... ... ... қосу үшін құрылған Тың өлкесі ("Целинный край") 1961 жылы Қорғалжын қорығын ыдыратып, оған бөлінген жердің жартысынан астамын жыртып тастады. 1962 жылы ... ... ... ... ... қорық-шаруашылығы бір-біріне мүлде кереғар функцияларға ие болды. Ол бір мезгілде әрі табиғат байлығын қорғап, әрі ... ... тиіс ... 1968 ... сәуірінде республика Ғылым академиясының ұсынысымен Қазақ ССР Министерлер Кеңесі жалпы көлемі 177200 гектар, оның ... 147600 ... су ... бар ... Қорғалжын мемлекеттік қорығын құру туралы №124 қаулысын шығарды. 1974 жылы ... ... ... ... ... бойынша Қорғалжын қорығы "А" категориясына жататын әлемдік маңызы бар сирек кездесетін ... ... ... ... ... ... ... жылдар ішінде Елбасының тікелей назар аударуының нәтижесінде Қорғалжын мемлекеттік қорығының халықаралық дәрежедегі жаңа шежіресі басталды. 1998 жылы Көкшетауда Қоршаған ... және ... ... ... ... мен ... табиғат қорғау одағы (NABU) атты конференция өткізді. Онда ... ... ... туризм бастамасын жүзеге асыру мәселесі қойылды. NABU тарапынан бұл мақсатқа қаржылай грант ... 2000 жылы ... ... ... өткізілген форумда қорық дүниежүзілік жүйесіне 19-шы болып енгізілді. 2002 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік табиғи мұралар қатарына қосуға өтініш беріліп, 2007 жылы ... ... ІВА ... ... бар ... ... аймақ) дәрежесіне ие болды.
Қорық Жаһандық экологиялық қор жобасының, БҰҰ мен Қазақстан Республикасы үкіметінің сулы-батпақты жерлерді сақтау ... даму ... ... ... бірі болып табылады. Аталмыш жоба аясында 2004-2005 жылдары мұнда ауқымды гидрологиялық, ... ... және ... зерттеулер жүргізілген. Онда Қазақстан Республикасының жетекші ғылыми мекемелерінің мамандары мен қорық қызметкерлері қатысқан. Аталмыш зерттеулер нәтижесі ... ... ... қажеттілігінің ғылыми негіздемесіне дайындық болды.
258963 гектар жерді алып жатқан Қорғалжын қорығы - Қазақстандағы ірі табиғи аймақ. Оның ... ... да ... ... осы ... тамашасы, құс әлемінің құтты қонысы - Қорғалжын қорығының басына үйірілген ... ... да ... ең ... ... ... ... сусындайтын жалғыз нәрі - Нұра ... ... ... келе ... есеп ... Қорғалжын қорығы аумағындағы көлдердің қалыпты жағдайы сақталуы үшін жыл сайын Нұра өзенінен бұл көлдерге 1 миллиард текше метр су келуі ... Ал ... Нұра ... өн ... ... қонған су пайдаланушылар бұл меженің 10 пайызын ғана босатып отыр.
Кезінде қорық көлдеріндегі ... су ... ... отыру мақсатымен Абылай және Табиақ су бөгеттері салынған болатын. Осыдан бірер жыл ... сол ... ... тасқын су шайып кетті. Сол су бөгетін қалпына ... ... ... мойыны жар бермей жүр. Оны қалпына келтіруге аса көп күш пен қаржы да (40-50 миллион теңге ... ... ... бір ... Нұра ... ... су ... азая беретін болса, әлемде сирек кездесетін бұл көлдерді ешқандай да ... ... су ... ... қала ... Мамандардың айтуы бойынша, қорық көлдеріне жыл сайын 700 миллион текше метр су құйылуы қажет. Бұлай болмаған жағдайда, Теңіз-Қорғалжын көлдері суала ... ... ... ... тұз басқан үлкен сортаң жер пайда болады. Одан ұшқан тұз аймақты үлкен экологиялық апатқа ... ... ... ... қорық қойнауын келешек браконьерлер шабуда. Көктемде су беті мұздан арыла ... - ақ ... ... - ... ... қайықтың үні естіледі. Осындай транспортпен жабдықталған балықшылар ауларын қанаттылар жаппай ұя салып, ... ... - ... таяу ... ... мотор үнімен құстардың тыныштығын бір бұзса, екіншіден, балықшы толарына көптеген қаз, үйрек, қасқалдақтар шырмалып қалады. Бұл жерде мемлекеттік ... ... ... ... ... бірі - ... алынған алқапта табиғат байлықтарына тіпті қол сұғуға болмайтындығы туралы ережені бұзып отырғандығын көреміз. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, қорық ұйымдастырып, қорғауға ... ... ... ... жұмыс істеуі ондағы табиғи байлықтарды қорғаумен тіпті де сиыспайды. Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы Қазақстан Республикасының қазіргі ... ... ең ... ... табылады. Аталмыш табиғат қорғау аумағы құстардың жаһандық миграция бағытының түйіскен жерінде орналасқан көптеген көлдер аумағы болып есептеледі.
Қорғалжын қорығының аумағы ... және ... ... ... жаңа ... құрылды.
ҚР Үкіметінің қаулысымен Қорғалжын қорығының аумағы 284,208 гектарға ұлғайды. Енді ... ... ... ... 543,171 ... ... Оны ұлғайту Ақмола облысының Қорғалжын және Қарағанды облысының Нұра аудандарының жерлерін беру есебінен жүргізілді. БҰҰ Даму ... ... ... ... қызметіне сілтеме жасап. Үкімет қаулысымен Каспий теңізінің солтүстік алабы мен Жайық өзенінің ... ... ... құрылды. Резерват Атырау қаласы әкімдігі мен осы облыстың Махамбет ауданының әкімшілік жағынан бағыныстағы жерлерінде орналасқан. Әлемдік қаржы дағдарысына ... осы ... ... үшін Үкімет 86 адамнан тұратын штат бөлді. Жайық ... ... ... жерлер және оған жалғасып жатқан Каспий теңізінің жағалауы еуразиялық құрлықтағы ... суда ... және оны ... ... ұя ... ... ... маусымдық ұшып-қонатын және қыстайтын жерлері. Қаулы Қазақстанның Рамсар конвенциясын ... ... ... ... міндеттемелерін орындау және бірегей биоалуандықты сақтау мақсатында қабылданды [32].
3.2 Қорғалжын қорығының визит-орталығы
Қорғалжын табиғи қорығы ... ... ... ЮНЕСКО дүниежүзілік табиғи мұралар тізіміне енгізілген. Теңгіз-Қорғалжын көлдер жүйесі орнитологтар, бёдвотчерлер, сондай-ақ табиғи табиғатты сүйетіндер үшін үлкен қызығушылық ... ... ... ... және ... қабылдайтын қонақ үйлері желісі құрылған Қорғалжын кентінде ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктер әлемі жөнінде алғашқы түйіндемесін жасайтын визит-орталығы істейді. Визит-орталық - бұл әрі мұражай, әрі экология-ағартушылық орталығы және ... ... кез ... ... та, ... та ... ... туристер үшін ресурс орталығы болып табылады.
Бұрыңғы кезде аса танымал болмаған жер бүгінгі таңда туризмнің жаңа және кең таралмағандығын ... ... ... ... түкпір-түкпірінен ғажайып құстарды тамашалауға біршама адамдардың келгенін көрсетеді. Танымал болмағанның да жағымды жақтары бар, ол - ... ... ... ... ... ... ... келуші туристтер үшін жергілікті жерді көріп, танысуға мүмкіндік беретін бірден-бір жер болып табылады. Қорғалжынға Астана ... ... ... такси арқылы жетуге болады. Қалашықта қорықтың административті ғимараты, өлкетану мұражайы, және бірнеше ... ... ... Сол ... ... ... азық-түлік алуға болады.
Қорықтың территориясына кірмес бұрын туристтер тіркеліп административті ғимараттан рұқсат қағазын сатып алу керек.
Административті ғимараттардың біреуінде өлкетанулық мұражай бар, ол ... ... ... ... табиғатты көркемдеп көрсетіп тұрады. Сонымен қатар қорықтың тарихы көрсетілген.
Қорғалжын ауданында экотуризмді дамыту мақсатында визит орталық пен бірді-екілі жер үйде ашылған ... үй ... ... туристерге арналған инфрақұрылым жоқ. Дегенмен аудан тұрғындарының күшімен атты жекеменшік этнотуризм ... ... ... тұр. Жергілікті фольклорлық ансамблінің жетекшісі Марат Айымжановтың бастамасымен қолға алынған тың іске ... ... ... Өз ... 12 қанатты екі киіз үй құрып, іші-сыртын ұлттық сипатта өрнектеп, жасаулармен жабдықтаған. Ағаштан қиып жасалған жатын орны да ... ... сай ... ... меймандарды қарсы алу, тамақтандыру, орналастыру, барлығы ұлттық мазмұнда жүзеге асырылады. ансамблінің мүшелері де ұлттық ... өнер ... алыс және ... шет елдерден келген меймандардың көңілін көтеруге тырысады.
Өздері жұмысқа кіріскен бір жыл ішінде АҚШ, Англия, ... ... ... ... елдерінің саяхатшылары келіп қонақтап үлгеріпті. Ауданда осындай туристтік үйлердің саны ... 5-6-ға ... ... ... табиғат сұлулығын тамашалаумен қатар туристер ұлттық салт-дәстүрімізге қанығады. Соған сәйкес салт ат ... жаяу ... ... ... шығу ескерілген. Ең бастысы - этнотуризмді өркендету іс-шаралары ... ... ... ... ... асырылады. Қазақтардың өмір сүру салтымен танысқан туристер әрі қарай күзет кордонына саяхаттайды. Кордон маңы ... бай ... ... ... ... мол мүмкіндік береді. Меймандар осынау өлкенің өзен-көлдеріндегі құстар мен жер көркінің көз ... ... ... ... ... алмай қайтады.
2010 жылы Қорғалжын қорығына орталықтың ... тура бір жыл ... ... Аз ғана ... ... ... мекенге мыңға жуық турист келіп үлгерген. Табиғаттың ең бірі тамаша кешенін көзбен көрмек болсаңыз, осы ... ... ... ... ... жұртты табиғатты аялау, қорғау ісіне жұмылдыру осы орталықтың негізгі қолға алған ... ... бай ... ... сыр ... ... бар ... бақылауға жағдай жасайтын дүниелер зал төрінен орын тапқан. Әрине, келген қонақ қорық мақтанышы, сән-салтанаты саналатын қоқиқазды бір ... ... ... көлі - осы бір ... ... түстіктегі ұя салар бірден-бір өлкесі. 2008 жылы табиғи аймақ ... ... ... ... ... ... 350-ге жуық ... кездесетін құстардың жұмыртқа басып, қорек табар құрғақ далалы, батпақты-қамысты мекендері ... Таяу ... ... ... келген туристердің, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрімен жақын танысуына ... ... ... ... ... ... ... [32].
Қорғалжын қорығы аумағында экологиялық туризмді дамыту мүмкіндіктері
ХХ ғасырдың соңғы онжылдықтарында көпшілік туризмінің экологиялық туризм бағыты қарқынды даму үстінде. Ресей ... ... ... ... ... ... топқа жатқызып, оны 2-ге бөледі:
1) ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы экологиялық туризм;
2) ерекше ... ... ... тыс экологиялық туризм.
Экологиялық туризм Қазақстан үшін жаңа әрі жан-жақты ... ... ... ... қорғалатын аумақтарға қойылатын талаптар мен әлемдік тәжірибеге сәйкес Қазақстан Республикасының заңдары мен Үкіметтің ... ... ... ... ... ... оның ... жоғары категориялы қорықтық режиммен де туристік және рекреациялық мақсатта қолдануға рұқсат береді. Заңның 39 бап, 5 тармағында мемлекеттік табиғи ... ... ... бірі - ... ... қорық және оның қорықтық зонасын экологиялық-ағарту, ғылыми және шектеулі түрде ... ... ... ... ... табылады.
Қорғалжын мемлекеттік қорығының көлдер жүйесі дүние жүзі мен жергілікті ғалымдар, орнитолог, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ерекше қорғалатын інжу маржаны болып табылады. Мысалы, Теңіз-Қорғалжын ... ... ... ... 1974 жылы ... ... ... Рамсар конвенциясына сәйкес ғаламдық маңызы бар сулы-батпақты аумаққа жатқызылды. 2000 жылы ... көлі деп ... ... ... ... ... енсе, 2007 жылы Қазақстанның биоәртүрлілігін сақтау Ассоциациясының бастамасымен Қорғалжын мемлекеттік ... ... ... ... ... аумақтар тізіміне енгізілді. 2008 жылдың маусымында Қорғалжын ... ... ... ... ... ... нысандардың бірі болып ЮНЕСКО-ның әлемдік мұралары тізіміне енгізілді. Қорық аумағының қайталанбас бірегейлігін шөлейтті аумақта ... ішкі ... ... құстардың Орталық-Азиялық және Сібірлік-Оңтүстік еуропалық ұшу жолдарының қиылысқан ... ... ... ... галофитті және су қауымдастықтарының қатар кездесуі, сирек және ... кету ... ... ... ... тұратын биоәртүрліліктің молдығының ерекшеліктері қалыптастырады. Бұған қоса қорық аумағының ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... сақтауға мүмкіндік берді. Аталған табиғи жағдайлар аумақты рекреациялық мақсатта игеруге мүмкіндік ... [28]. ... ... ... аясында жүргізілген бақылаулар мен тәжірибе, жиналған материалдар негізінде Қорғалжын аумағында экотуризм дамыту жөнінде анализ жасалды, оған ... ... ... ... ... ... ...
15 Кесте
Артық жақтары
Әлсіз жақтары
* Алуан түрлі өсімдіктер мен ... ... бай ... ... аумақтар;
* Тартымды және алуан түрлі живописьті ландшафттар;
* ... ... ... жерлер, көлдер мен құстар;
* Жазғы кезеңдегі қолайлы климаттық жағдайлар;
* Тұрғылықты халықтың көп-тігіне байланысты дәстүрлер мен салттардың сақталуы;
* Ауылдың ... және ... ... ... ... Қонақжайлылық пен ізгі ниеттілік;
* Осы мекен туралы ақпараттың қол жетімділігі;
* ... ... ... ... ... ... қызықты көрме-орталық;
* Ақпараттық қолдаудың болуы;
* Жергілікті жер аумағында бәсекелестіктің болмауы (оның нәтижесінде қонақ үйлердің бағасы қымбат);
* Ауданда ... ... үшін ... алатын транспорт-тың болмауы;
* Қорғалжын ауылыда тамақ-тандыру қызметінің шектеулі-лігі;
* Ауыл сыртында туристерге тиісті жағдайлардың болмау (әжетхана, ... ... ... Ауылды жерлерде нұсқаулық таяқшалардың жеткіліксіздігі;
* Қызығушы тұлғаларда ... ... ... Халықтың шет тілін білмеуі;
* Қорықта ақпараттық туристік орталақтың ... ... ... ... экологиялық туризм мақсатында қолдану 1996 жылдан жүзеге асырыла бастады. Ғылыми-танымдық мақсатта тиісті органмен қорықтық зонада жүзеге асырылатын 4 ... ... ... бекітілді. Қорғалжын қорығы өздігінше туристік іс-әрекетпен айналыспайды. ... ... 2001 жылы ... туризм саласында бірігіп жұмыс істеу үшін келісімшарт жасады. Келісімшарт бойынша қорық туристік мақсатта тек ... ... ... ғана аумақты береді және туристерді қабылдау үшін Қаражар кордонында базаны көріктендіру үшін жалдау құқығынсыз жер ... ... ... ... ... ... ... бөлуге болады:
* Бедвочерлер (bird watchers). Алыс шетелдерден осы аумақтың тек құстарын көруге келетін туристер. Турларды өткізудің өзіндік ерекшеліктері мен ... бар.
* ... ... - ... ерекше қорғалатын табиғи аумақта, себебі тек осы мекенде ғана осы аумаққа тән және сирек кездесетін табиғи экожүйелер, флора мен ... ... ... ... ... Бұл ... ғылыми туризм үшін келетіндер отандық мекемелер мен халықаралық табиғат қорғау ұйымдарының өкілдері. Бұл жерде трансшекаралық және ... ... ... оның ... ... табиғатты қорғау Конвенцияларының (маңызды орнитологиялық аумақтардың әртүрлілігін сақтау, климат өзгеруі, шөлдену мен жерлердің деградациясымен күрес туралы) басым бағыттары ескеріледі.
* Оқыту ... ... пен оның ... ... ... ... ... ететін ұйымдастырылған экскурсиялар. Жиірек, ЖОО-да ұйымдастырылады.
* Арнайы туризм - спорттық балық аулау және аңшылық.
* Рекреациялық ... - таза ... бос ... ... ... жылжымалы ойындар, кемпингпен бір күндік демалыс өткізу, кейде әуесқой ... ... ... ... ... ... елордаға жақын орналасуы Қазақстанның табиғи және мәдени мұраларына қызығушылықпен қарайтын шетел азаматтарын тартады.
Маршруттар қорықтық зонадағы жалпы ... ... ... ... өтеді, тұрақтайтын орындар айқындалған. Туристердің ең ұзақ болуы 3-5 күн аралығында 18 ... ... ... емес ... ескере тәуліктік рекреациялық жүктеме 25 адамнан аспауды қарастырады. Туристік ағын қызмет көрсетудің ... ... ... үшін арнайы бөлінген үлескілердің санының аздығына байланысты шектеледі. Дәл осы себепке байланысты азаматтардың жеке келулері де шектеледі.
Бедвочерлік (bird ... ... - әлем ... ... ... ... келе ... тармағының бірі болып табылады және де танымалдылығы бойынша жаяу туризмнен кейінгі 2-ші орынды иеленеді. - шет ел ... ... ... ... ... ... бедвочерлік туризм АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Франция, Скандинавия елдерінде өте жақсы дамыған. Сонымен ... ... күні ... ... ... және ... енді дамып келе жатқан туризм түрі болып табылады.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... таңда елімізде құстардың 500 түрлі құстар түрі мекен етеді. Олардың 57 түрі республикалық Қызыл кітапқа енгізілген. Олар 214 ... 60 ... және 18 ... құрайды. Бозторғайдың өзінің 13 түрі мекен етеді [30].
Қазақстан Республикасында бедвочерлік туризммен ... бір ғана ... бар. Ол - ... (1 ... ... компаниясының эмблемасы
Орталық Азияның тартымды ландшафтары - бұл биік ... ... Тянь - ... және ыстық шөл далалар. Бұған бедвочер туристері өте қызығады, біріншіден сирек түрлерімен және құстардың ... Олар биік ... ... ... ... және ... орманды мекендеушілер, сушылқаралар және шөлді далаларда мекендеушілер, джеки және де тағы басқа қызықты құстар ... ... өте ... ... ... қызығушылықты жорғаторғай және сұрғылт аққу иеленеді. Қазақстанның барлық елді-мекендерінде құстардың сан алуан ... өте көп. ... ... ... мамыр - маусым айларында құстардың 260 түрін тамашалауға болады. Олардың көбісі таулы аймақтарда және таудың биік шыңдарында ғана ... ... ... ... үлкен сәттілік.
Қорық туристерге тамақтану, тұратын жері және экскурсиялар ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мекемесі көрсететін қызмет түрлерінің тарифтері [33]
Қызмет түрі
Өлшем бірлігі
Ұзақтығы
Тариф теңгемен
Қонақүй,
Орталық
1 орын
1 тәулік
4500
2 орындық ағаш үй
1 орын
1 тәулік
3500
5 ... ағаш ... ... ... (таңғы, түскі, кешкі ас
1 адам
1 тәулік
3500
Монша
1 адам
1 сағат
700
Душ
1 адам
1 сағат
200
Экскурсо-вод қызметі
1 топ
1 ... ... ... ... ... ... үшін төлем
1 адам
1 күн
0,1 АЕК (127)
Кестеде көрсетілген тарифтер құнын ... ... ... ... ... стандарттарға сәйкес құрастырылған.
Туристерді қабылдайтын ағаш үйлер көрінісін төменгі ... ... ... ... (2 ... ... ... 2 орынды ағаш үйлер
Ағаш үйлер келуші қонақтарға арналып арнайы салынған, бұл үйлер 2-4 адамға дейін сиымдылығы бар. Іші толығымен ... ... ... ... ... туристердің келу динамикасы [33]
Мақсатты топтар
2005 жыл
2006 жыл
2007 жыл
2008 жыл
2009 жыл
Шетелдіктер
82
10
158
170
182
Оқушылар мен студенттер
350
337
214
243
254
Ересектер
1013
1017
2987
2763
3050
Қысқы кезеңдегі ... ... ... саны жыл ... ... артып келе жатыр. Үлкен емес орнитологтар тобы үшін туристік маршруттарда далалық жағдайға сәйкес жабдықталған экотуристердің түнеуіне арналған 2 ... бар. ... ... 10 ... ... ... ... ақылы негізде әуесқой және спорттық балық аулау жүргізіледі. Балық аулау қысқы кезеңде Есей, Сұлтанкелді, Қоқай көлдері мен ... ... ... ... ... аулаушыға қорық аумағында жүру ережесі мен тәртібі беріледі, қорықтық режим мен әуесқой балық аулау ... ... ... ... ... ... ақпараттар қорық аумағында шектеулі түрде экологиялық туризмді дамытудың мүмкіндіктері мол екендігін дәлелдейді. Қорық аумағында экологиялық туризмді жоғары деңгейдегі қызмет түрі ... ... үшін ... ... іске ... ... ... халықаралық туристер легін көбірек тарту үшін шетелдік туристік агенттіктерге қорық туралы ақпараттар ұсыну;
* Жергілікті халық қорық аумағында ... ... ... қатысуы тиіс, бұл арқылы жергілікті халықтың жұмыссыздық мәселесін ішінара ... ... Ішкі ... қорық туралы ақпараттық жарнамаларды көбейту;
* Қорық аумағында қызмет көрсетуде дифференциялық тәсілдің болуы, бұл қызмет ... ... ... білдіреді;
* Студенттер, басқа білім алушылар үшін іс-тәжірибе өтетін ... жас ... ... үшін база ... ... ... ... отырып, қорық аумағында кәдесыйлар дүкенінің бұйымдарының ассортиментін көбейту, қорық аумағында ақылы фото және ... ... үшін ... ... ... аумағын бейнелейтін кәсіби суретшілерді тарту;
* Қорық аумағында туристік қызметті дамытуға атсалысатын қызмет түрлері ... ... ... жеке ... ... ... ... серіктестіктер құру.
* Қорық аумағы жақын жатқан көне ... ... ... қатар жергілікті халықтың этнографиялық ерекшеліктерін толық көрсете алатын (киіз үйде демалу, ұлттық тағамдардан дәм тату, т.б.) 5-ші ... ... ... ... орнықты даму негізінде табиғатты қорғап, әрі аймақтың экономикалық дамуына мүмкіндік беретін сала болып табылады, сондықтан тұмса табиғаты ... ... ... орнықты дамуы үшін экологиялық туризмді дамыту басты міндет [32].
3.3 Қорғалжын қорығында ... ... ... жылы ... сулы-батпақты алқабы көлдер жүйесі Рамсар тізіміне енгізілді. 2000 жылы Теңіз ... ... ... Бүгінгі таңда аталған аумақ аталымы бойынша ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне кіргізілді. Болашақта мұнда биоаумақтық қорық ашып, үлкен ғылыми-зерттеу ... бой ... ... деңгейдегі кәсіби ғалымдардың басын қосатын басты орталық болады деп айтуға болады.
Қорғалжын мемлекеттік қорығын қорғаудың 2011 жылға дейінгі басқару жобасы бар. Ол ... және ... ... комитетінің бұйрығымен бекітілген. Осының негізінде қорықтың материалдық базасын нығайтуға қомақты көмек көрсетілуде. Атап ... ... ... ... ... ... мұражай күрделі жөндеуден өтіп, орнына қазіргі заман үлгісімен арнайы орталық салынды. Оған Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман және аңшылық ... ... ... 118 ... ... ... ... етті.
Жобаның қаржысы есебінен қорық қызметкерлерін оқыту шаралары ұйымдастырылады. ... ... ... ... ... қалаларында оқу курстарынан өтеді. Қорық өкілдері Ресей, Германия, АҚШ, Үндістан, Австрия ... ... ... ... ... ... алмасады.
Визит орталық қорықтың табиғи құндылықтар туралы жан-жақты ақпарат беру үшін құрылған. Қорғалжын қорығы Рамсар Конвенциясымен халықаралық А дәрежесіндегі әлемдік ... бар ... ... ... ... ... құт ... Сондықтан, бұл қорық тек елімізде ғана емес, әлемде ерекше қорғалатын аймақтар қатарында. Ғаламдық экологиялық қор ... жылы ... ... ... ... ... және ... экотуризмді дамыту мақсатында 80 мың АҚШ долларын бөлген. Оған ... ... ... орталық ашылып, туристерді қабылдайтын 5 қонақ үй желісі бой көтерді. Алдағы уақытта туризмді одан әрі ... ... ... да ... қолға алынбақ [26].
Тағы екі қонақ үй Сабынды елді мекенінде ... ... ... үшін әлі де ... үй желісін дамытамыз деп отыр қорық басшылығы. Сондай-ақ, этно-мәдени, спорттық-сауықтыру ... ... ... аулау сияқты демалыс түрін жандандырмақ үстінде. Мұның барлығы елімізде осындай ерекше мекеннің бар екенін өзгелерге таныту үшін ... ... ... ... ... ... 284,208 ... ұлғайды. Енді қорық аумағы ресми түрде 543,171 гектарды құрайды. Оны ... ... ... ... және ... облысының Нұра аудандарының жерлерін беру есебінен жүргізілді. БҰҰ Даму ... ... ... ... ... ... ... Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесі Қазақстан мен бүкіл Азияның жыл құстары ұшып қонып, мекендейтін маңызды сулы-батпақты көлдер жүйесі. ... ... ... теңізінің солтүстік алабы мен Жайық өзенінің сағасында табиғат резерваты құрылды. Резерват Атырау қаласы ... мен осы ... ... ... ... ... бағыныстағы жерлерінде орналасқан. Әлемдік қаржы дағдарысына қарамастан осы резерватты күзету үшін Үкімет 86 адамнан тұратын штат бөлді. Жайық ... ... ... ... және оған жалғасып жатқан Каспий теңізінің жағалауы ... ... ... суда ... және оны ... құстардың ұя салатын, тіршілік етіп, маусымдық ұшып-қонатын және қыстайтын жерлері. Қаулы Қазақстанның Рамсар ... ... ... ... алған міндеттемелерін орындау және бірегей биоалуандықты сақтау мақсатында қабылданды.
Қорғалжын депрессивті ... ... ... ... ... мұның әсері, әсіресе, жастарға ауыр тигендіктен, олар бұл ... ... ... аударуда. Бұл мақсатта жобаның ауданның әлеуметтік-экономикалық мәселелерін зерттеуде біршама тиімді көмек болары анық. Аталған ... әрі ... ... ... ... бірінші кезекте - мемлекеттік қорықтың және тұтас аудан көлемінің биотүрлілігін зерттеуге, сонымен қатар қорыққа ... ... ... ... ... ... ... базасын нығайту бойынша нақты жұмыстар жүргізуге мүмкіндік береді.
Біз ҚР Заңының 50-53-баптарына ... ... әрі ... да ... ... ... ... аумағын кеңейту жөніндегі техникалық-экономикалық негіздеулерді дайындау бойынша жұмысы жалғасын табады деп сенеміз. Сонымен бірге аумақтық және географиялық орналасуын ... ... біз ... ... ... ауданының барлық шекарасы бойынша құру қажет деп ... Бұл шара ... ... түрде қорғауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Ауданның барлық аумағы ... ... ... Бірақ та қорыққа шектес аумақтарды мекендейтін жануарлар да қамқорлыққа зәру. Іс жүзінде ... ... де ... ... Сол ... ... ... ұйымдастырылып, туындаған мәселелерді шешу жолдары қарастырылады.
Қорықтағы орман-тоғай, жай алған жайылым мен шабындық, аң-құс, айдын шалқар көлдер, ағыны ... ... ... ... сол ... әсем ... сақталынуы тиіс. Қай заман болмасын, қорықтарды ұйымдастыру күн тәртібінен ешқашан да түскен емес, өйткені биосфера байлықтарын қорғау, онда ғылыми-зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... және ... ... білім және тәрбие беру жұмыстарын жүргізуде қорықтар өте маңызды роль атқаратыны белгілі.
Президентіміз Н.Ә.Назарбаев өзінің атты жолдауында ; ... ... және ... ... ... мәселелерін көтере отырып, Президентіміз өз стратегиясының маңызды мәселесі ретінде қызмет көрсету ... ... ... дамытуға негізделгенін атап көрсеткен болатын.
Сондықтан, мемлекеттік табиғи резерват жасау үшін ... ... ... ... ... Ал егер ... ... оның аумағындағы жануарлар әлемін лайықты қорғау қамтамасыз етіледі. Қорықтың жаңа статусы экологиялық туризмді белсенді түрде дамытуға мүмкіндік береді және ... ... ... ... орындарымен қамтамасыз ететін болады.
Шектеулі шаруашылық қызмет аймағында әкімшілік шаруашылық мақсаттағы обьектілер орналастырылады, әуесқойлық аң аулау мен балық ... ... ... ...
1. ... ... (мал ... марал өсіруге, шабындық саңырауқұлақ теруге, жеміс теруге);
2. қолдануға тиым салынған жерлередгі дәрілік өсімдіктер мен ағаш ... ... ... ағаш кесуді жүргізу, олардан қалған қалдықтарды жинау;
4. сувенирлер шығару, ағаш өнімдері;
5. балық тауарларының аборигенді түрлерін өсіру;
6. ... ... ... бал ... ... рекреациялық орталықтар, қонақ үйлер, мұражайлар, кемпингтер және туристерге қызмет көрсетудің басқада обьектілерін салу және оларды пайдалануға тиым ... ... ... ... ... қорық қоры нысаналарын сақтау және қалпына келтіру және мемлекеттік органдардың рұқсатына сәйкес жүзеге асырылады ... ... ... бойынша әлемнIң 106 елIнде 1000-нан астам қорық бар көрIнедI. Олардың ең IрI әрI танымалдары АҚШ, Канада, ОңтүстIк Америка, ... мен ... ... ... ... ... жүзI бойынша барлық қорықтардың аумағы 230 миллион гектар жердI алып ... Бұл жер ... ... ... 1,6 ... тең.
Жалпы, қорықтарды қорғау ережесi мен жүйесi сол қорықтар орналасқан мемлекеттiң әлеуметтiк-экономикалық, саяси, экологиялық және т.б ерекшелiктерiне тiкелей байланысты. Тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... ... концепцияның шетелдiк заңдардан басқаша бағытта дамуына әкеп соқты.
Сондықтан да бiздiң Қазақстан аумағындағы қорықтар мәселесi кенже ... ... ... ... олар дамудың алғашқы кезеңдерiн бастан кешiп жатыр десе де болады. Күнi бүгiнге дейiн қорықтарды дамытудың ... ... ... жатыр. Сондай-ақ, нормативтi базалар жеткiлiктi түрде дамымаған, бұл мәселелермен айналысатын мамандардың жетiспеуi де қиындық туғызуда.
Жалпы ... 2978,9 мың ... ... алып ... ... қорықтардың 23 пайызын (686,5 мың га) орманды алқап жапса, 10,4 ... (314,4 мың га) су ... ... ... Ал, ... ... қорғаудағы территориялары бүкiл ел аумағына шаққанда 1 ғана пайызын құрайды. Бұл әлемнiң өзге 10 ... ... ... ... ... анағұрлым аз көрсеткiш. Осы қорықтар мен табиғи мекендерде 2108 адам қызмет iстейдi.
Жұмыс жазылу барысында тақырыпты толық ашу үшін келесідей бірнеше ... ... ... ... ... ... күні атқаратын рөлін анықтау. Мемлекетіміз үшін қорықтардың қаншалықты қажет екендіктерін, олардың қоғамға тигізетін пайдасын анықтау. Оның негізінде еліміздің ... ... ... ... мен ... маңыздылығын анықтау және мемлекеттің туризміне қосатын үлесін, қорықтардан түсетіп табысты анықтау, Қорғалжын қорығындағы туризмді дамыту мүмкіндіктеріне талдау жасау.
Осы ... ... ... үшін ... міндеттерді толығымен орындап, тақырыптың мазмұнын ашуға керекті ақпараттарды пайдаланып, жұмысты аяқтадым.
Жұмыс барысында мемлектіміздің қорықтары туралы, олардың туризмге тигізетін ... ... және ... ұйымдастырылатын экскурсиялар туралы мәліметтер берілген және оларға зерттеу жұмыстары жасалынды. Қорғалжын қорығының ел үшін ... ... ... ... ... ... көптеген қорықтары қазіргі күні туризмнің басты орталықтарының біріне айналып отыр. Қорықтарды мемлекет жоғарғы деңгейге көтеріп, олардан ... ... ... ... ... Осының есесінен қорықтар үлесі көтеріліп отыр.
Қазақстан Республикасындағы қорықтар мемлекеттің туризмін дамыту үшін ... ... ... ... олар ... ... ... сақтап қалу, оның ішінде жануарлар мен құстардың құрып кету қауіпінен сақтап қалу үшін құрылған. ... ... ... жерлер көп болғандықтан кеуші адамдар үшін табиғаттың әсем көрінісін тамашалауға мүмкіндік бар. Сол себептен мемлекетіміздің қорықтары туризм саласына айтарлықтай үлесін ... ... жоқ ... болады, себебі қорықтар туристік орын ретінде тіркеліп ... ... ... ... ... және олардың қазіргі жағдайы мен келешекте жасалатын іс-шаралар туралы жазылған. Сонымен қатар қорықтардың туризмге тигізетін әсері қандай ... ... ... ... ... ... ... жалпы мәлімет және ол қорықта туризмнің дамуы қандай күйде екендігі, жасалатын жұмыстар туралы талдау жұмыстары жүргізілді. Бұл жұмыстарды ... үшін ... ... барынша толығымен пайдаланып, қорытынды анализ жасалынды. Сонымен қатар кестелер толтырылып, карталар сызылды.
Айналаны қоршаған орта тазалығы, орман-тоғай, қазба байлықтар, су ... ... ... мен ... ... ... биологтар назарында тұрған басты мақсаттың бірі. Табиғи ресурстарды ... ... ... оны қорғау - өте күрделі мәселе. Ол үшін ең алдымен адам мен ... ... ... қатынасты дұрыс шешу, биосфера байлығын ысырапсыз пайдалануға ат салысу, оның байлығын арттыра түсу ісіне қатынасу, күтіп-баптау ... ... ... койылуын керек етеді. Бір сөзбен айтқанда биосферадағы экологиялық-биологиялық тепе-теңдік бұзылмауға тиіс. Олардың табиғи ... ... ... ... Бұл ... ойдағыдай шешуде табиғи лаборатория-қорықтардың рөлі өте зор. Қорықтарда көп ... бойы ... өтіп ... ... ... ... оның даму ... үрдістердің дамуына келешегіне болжам жасалады.
Әлемнің жетекші елдеріндегі қорықтар туризмнің дамуына өз үлесін қосуда, ал Қазақстанның ... енді ... ... ... дамына үлкен үлес қосады деген сенімдемін.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1 Чижова В.П. Школа природы. ... ... в ... ... ... М. 1997
2 Дежкин В.В, Пузаченко Ю.Г Концепсия системы особо охраняемых природных территорий России Издательство Рос, представительства Всемирного фонда дикой ... 1999
3 ... В.П., ... И.Л., ... и ... ... итоги и перспективы взаймодействия. Минск: ДОЛПРИНТ, 2004
4 Қазақстан қорықтары Т. 1 - Алматы, , 2008. - 488 б
5 ... ... ... ... ... ... ... К, Грин М, Филлипс А. Модели национальных парков и зоповедников. Н. Новгород: Издательство Центра охраны ... ... ... ... центр эко и агротуризма (Электронный ресурс) режим ... ... ... мира ... ресурс) Режим доступа htpp//www.nat.park.com.
9 Прудников Н.Г. Подходы к оценке территории для рекреационной деятельности // Сборник научных трудов: География и ... - ... 3 - ... 2006 - С. ... ... Н.Л. Геофизика ландшафта: учеб. пособие для геогр. спец. вузов. - М.: Высш. шк., 1990. - 252 ... ... ... ... к ... понятий) // Известия АН СССР, 1977. - Серия: географическая. - №2 - С. ... ... Ю.А., ... Н.Н. ... ... ... для ... отдыха // Изв. АН СССР. Сер. географ. - 1969. - №4. - С. ... ... Л.А., ... Н.В., ... В.С. ... ... (подходы к анализу понятия) // Изв. АН СССР. Сер. ... - 1977. - №2. - С. 5 ... ... ... ... ... http://www.visitkazakhstan.kz/vidTur/lo/8366.aspx
15 Дроздов А.В Основы экологического туризма, М : Гардарики 2005
16 Общество экотуризма Электронный ресурс, режим доступа: htpp//www.ecotourism.kz
17 ... 0kaz ... ... Н.Ф., Ердавлетов С.Р. Некоторые вопросы охраны и рационального ... ... ... ... // ... ... ... - Алма-Ата: Изд.-во КазГУ. - 1978. - С. ... ... А.С. ... ... ... ... // ... географии и экологии Казахстана: Сб. молодых ученых - Алматы: Қазақ университеті, 2000 - С. ... ... Т.К. ... ... М: ... и ... 2009
22 Храбовченко В.В. Экологичкский туризм. М: Финансы и статистика, 2009
23 Центр экологических путешествий (Электронный ресурс). Режим доступа htpp//www.ecotravel.kz
24 Атлас Казахской ССР. - М.: Изд. ГУГК при СМ ... 1982. - Т.1: ... ... и ресурсы. - 300 с.
25 Нысанбаева А.С. - Oрганизация отдыха в Казахстанe // Проблемы географии и ... ... Сб. ... ученых - Алматы: Қазақ университеті, 2000 - С. ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық дамуының 2006-2010 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасы
27 Байғабылова А. Қазақстан құстары ғажайып әлем.- Алматы, 2003.
28Иваницкий В. Я познаю мир. - АСТ, ... ... Э. У ... нет ... ... - ... 2004.
30 Бедвочерлік туризм (Электронный ресурс) Режим доступа http://kazakhstanbirdtours.com/events-tourism/article/2434.html
31 ... в ... ... ... ... доступа http//www.oopt.kz/forest/trails
32 монографиясы, 2009 жыл
33Қорғалжын қорығының статистикалық бөлімі.

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Қазақстан аумағындағы қорықтар57 бет
Қазақстанның ерекше қорғалатын жерлері8 бет
Қорықтардың қоршаған ортаны қорғаудағы рөлі27 бет
Қышқылдық-негіздік титрлеу әдісінің индикаторлары8 бет
Маркетингтің туризм индустриясында маңыздылығы23 бет
Туризм саласындағы маркетингтің ерекшелігі6 бет
Туризмдегі нарықтық механизм және нарықтағы ұсыныс пен сұранысты зерттеу20 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь