Ә. Шілтерханов әңгімелерінің танымдық қасиеті мен көркемдік ерекшеліктері

Мазмұны

Кіріспе

І тарау
Жазушы және дәуір.

ІІ тарау.
Ә. Шілтерханов әңгімелеріндегі өмір көрінісі

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
«Өнер алды - қызыл тіл» дейді дана халқымыз ықылым заманнан бері тұжырымдаған асыл ойын бір ғана жолға сыйдыра халық даналығымен қабысқан өрнекті сөзбен ойлы тұжырым, ғасырдан - ғасырға ұласып, әдебиеттің төрінен орын алып келеді.
Көркем әдебиет - искусствоның бір саласы. Ғұлама ғалым А. Байтұрсынов саралаған өнер атаулы беске бөлінеді: архитектура (сәулет өнері) культура (мүсін өнері), живопись (сурет өнері), музыка және әдебиет (сөз өнері).
Теориктердің айтуынша, әдебиет көркем өнердің ең негізгі саласы болып есептеледі. Көркем өнердің басқа түрлері бірінің жұмысын бірі атқара алмайды. Сөз өнері арқылы сәулетті сарайдың көрінісін де құйып қойғандай етіп, адамның кекінін де, табиғаттың көрікті суретін де жасауға болады. Көркем әдебиетте кездесетін талай сұлу портрет, талай тамаша табиғат суреттері өмір құбылысын дәл, шындық бейнеде бере алумен қатар, сол құбылыстың қыры мен қимылын сезінгендей дәрежеде жанды, жинақы түрде суреттей алады.
Бұған скульптура живопись не басқаларының күші жоқ. Сөз өнерінің құдіретті күшімен ақын, жазушылар оқырманын қуантада жылатада алады.
Көркем әдебиеттің ерекшелігі өмірдің, өмір құбылысының бейнесін көркем сөз арқылы суреттеу, сөз арқылы адам образын жасау.
Сөз өнерінің алғашқы түрі халық ауыз әдебиеті. Ол адам баласының санасы сәби кезеңінде туса да, ауыз әдебиетінің жақсы үлгілерінен ой-сезімді суретарқылы беретіндегін көреміз.
Жазудың шығуымен байланысты ауыз әдебиетінің орнын жазба әдебиетінің орнын жазба әдебиет алады да, оны біртіндеп ескі заманның мұрасына айналдырады.
Көркем әдебиеттің образ жасаудағы құрамы - сөз. Тіл қорынан сөздердің ең керектісін таңдап, талғап ала білудің және оларды сөйлем құрамында шебер қиюластырудың арқасында жазушылар адам ойының түйіні мен сезім түйсігінің әр алуан құбылысын суреттеп бере алады. Бұл оны көркем өнердің
ішінде өмірді әрі толық, әрі кең суреттейтін сегіз қырлы және халыққа көп тарайтын түрі ететін шарттың бірі.
Оңтүстік өңірі ұлысымыздың қаймағы, әдет - ғұрпымыздың алтын қоймасы. Қасиетті өңірімізден түлеп ұшқан, әдебиет майталмандары аз емес. X. Есенқара, Ә. Аймақ, М. Байғұт, Т. Әлімқұлов солардың ізін жалғастыра, жазушы, зерттеуші қаламгер С. Шілтерханов әдебиетке кеш келгеніне қарамастан сүбелі үлес қосып келеді. Біз шығармаларын қарастырғалы отырған қаламгердің туындылары қай кезеңінің жемісі өмір сүрген уақытысы қандай?
Ол кездің көрінісін қалай суреттеді? Шығармаларында қандай көркемдік тәсіл қолданды. Зерттеу жұмысының барысында осы мәселелер қаралады.
Тақырыптың өзектілігі: - халықтың елдігін сақтап. Оны үлт етіп тұратын басты белгілернің бірі, салт - дәстүр, әдет -ғұрпы. Қала берді оның мәдениетін әлемге паш ететін де осы белгісі. Өнегелі өткен жоқ халықтың жарқын болашағы да жоқ.
Осы тұрғыдан келгенде, жазушының әңгімелеріндегі дәстүр көріністерін, оның көркемдік ерекшеліктерін, танымдық қасиеттерін талдау арқылы, оқырманға жеткізу, кезек күттірмес мәселе. Тақырыптық өзектілігі де осы.
Мақсаты мен міндеттері: - Ә. Шілтерханов шығармашылығындағы әңгімелердің танымдық қасиеті мен көркемдік ерекшеліктерін анықтау үшін ондағы халықтың өміріндегі әдет-ғұрып көріністері, яғни ұлттық дәстүрге қатысты мәліметтердегі өмір көріністерінің мәнін жан-жақты ашу келешек ұрпаққа түсіндіру, сол мәліметтердің аса құнды дүниелер екендігін оқушы санасына сіңдіру, дәйекті дәлелдер келтіру.
Осы арқылы, тәуелсіз елдің ұрпақтарын ұлттық рухани дүниетанымы кең, саналы ұрпақ тәрбиелеуге ұмтылдыру.
Ә. Шілтерханов шығармашылығын жан - жақты талдау, идеялық - көркемдік ерекшеліктерін айқындау, әңгімелерінің танымдық қасиетін таныту.
Зерттеу нысаны: - Жазушының өмір сүрген ортасы, дәуірі, оның шығармашылары, Ә. Шілтерханов туралы жазылған сыни мақалалар мен тұжырымды ой- пікірлер.
Жұмыстың құрылымы: - Жұмыс кіріспе, негізгі бөлім қорытындыдан тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ нақыл сөздері. Алматы. 1964 ж.
2. С. Қирабаев Кеңес дәуір әдебиеті 1998 ж. 8-10 бет
3. Халық ауыз әдебиеті. Алматы 1979 ж.
4. Евразия газеті. Б. Нарымбетова. Құмға ғашық қария 2005 ж. 5-6 бет
5. Оңтүстік Қазақстан газеті. 2006. 7-8 бет
6. Егемен Қазақстан газеті. 2006. М. Байғұт. Артыңда малда қалсын, — талда қалсын. 2-4 бет.
7. Ордабасы оттары газеті. 2003 ж. Өмірзақ Ақжігіт. 5-6 бет
8. Н. Муталиев. Парасат патшалығы Оңтүстік. Қазақстан газеті. 7-8 бет
9. С.Б. Сахабат. Қылаусыз сезім мейіріммен. Еуразиялық газеті. 10-12 бет.
10. Шілтерханов ІІ том шығармалары. Алматы 2006. 255-259 бет.
11. М. Әуезов Өскен-Өркен. Алматы 1967 ж.
12. Ә. Диваев. Тарту. Алматы 1992 ж. 250-255 бет.
13. С. Ақатаев. Күн мен көлеңке. Алматы. 1990. 120-140 бет.
14. Ә. Шілтерханов. IІІ - том шығармалары. Шымкент 2001. 67-69 бет.
15. З. Қабдолов. Сөз өнері. Алматы 1991. 45-50 бет.
16. С. Мүқанов. Халық мұрасы. Алматы 1974. 23-25 бет
17. Қазақ ұлттық энциклопедиялық сөздігі. 2000. 275-290 бет.
18. Ә. Шілтерханов шығармалары. I - том. Шымкент 2000. 150-155 бет. 340-360 бет.
19. А. Байтүрсынов Әдебиет танытқыш. Алматы 2003. 5-6 бет.
20. Ш. Уәлиханов Шығыстанушы Алматы 1985. 2931 бет
21. Ғ. Мүсірепов. Әңгіме, повестер. Алматы 1992. 65-67 бет.
22. С. Мақпырүлы Әдебиеттануға кіріспе. 3-5 бет.
23. Р. Сыздықова. Сөздер сөйлейді. 1996. 57-59 бет.
24. М. Әуезов. Абай жолы. 360-369 бет.
25.Қазақ романдарындағы әтнография көрінісі автореферат. 3-5 бет.
26.Қазақ әдебиетінің II - томдығы. Алматы 1966. 120-125 бет.
27. Қ. Ергөбек. Ағыстар мен ағыстар. Шымкент 2003. 250-255 бет.
28. Ж. Дәдебаев. Көркем прозаны талдау. Алматы 1965. 65-69 бет.
29. Ә. Оспанова. Қаратау түлектері.
30. Б. Майлин. Әңгімелері. Алматы
        
        Ә. Шілтерханов әңгімелерінің танымдық қасиеті мен көркемдік ерекшеліктері.
Мазмұны
Кіріспе
І тарау
Жазушы және дәуір.
ІІ тарау.
Ә. Шілтерханов әңгімелеріндегі өмір ... ... алды - ... тіл» ... дана ... ықылым заманнан бері
тұжырымдаған асыл ойын бір ғана жолға сыйдыра ... ... ... сөзбен ойлы тұжырым, ғасырдан - ғасырға ұласып, әдебиеттің төрінен
орын алып келеді.
Көркем әдебиет - ... бір ... ... ғалым А. Байтұрсынов
саралаған өнер атаулы беске бөлінеді: архитектура (сәулет өнері) ... ... ... ... ... ... және әдебиет (сөз өнері).
Теориктердің айтуынша, әдебиет көркем өнердің ең негізгі саласы болып
есептеледі. Көркем өнердің ... ... ... жұмысын бірі атқара
алмайды. Сөз өнері арқылы сәулетті сарайдың көрінісін де ... ... ... ... де, ... көрікті суретін де жасауға ... ... ... ... сұлу ... ... тамаша табиғат
суреттері өмір құбылысын дәл, шындық бейнеде бере ... ... ... қыры мен ... ... дәрежеде жанды, жинақы түрде
суреттей алады.
Бұған ... ... не ... күші жоқ. Сөз ... ... ақын, жазушылар оқырманын қуантада жылатада алады.
Көркем әдебиеттің ... ... өмір ... ... ... ... суреттеу, сөз арқылы адам образын жасау.
Сөз өнерінің алғашқы түрі халық ауыз әдебиеті. Ол адам ... сәби ... туса да, ауыз ... ... ... ой-
сезімді суретарқылы беретіндегін көреміз.
Жазудың шығуымен байланысты ауыз әдебиетінің орнын жазба әдебиетінің
орнын жазба әдебиет ... да, оны ... ескі ... ... ... образ жасаудағы құрамы - сөз. Тіл қорынан сөздердің ... ... ... ала ... және ... ... ... шебер
қиюластырудың арқасында жазушылар адам ойының түйіні мен сезім түйсігінің
әр алуан құбылысын суреттеп бере алады. Бұл оны көркем өнердің
ішінде өмірді әрі ... әрі кең ... ... ... және ... тарайтын түрі ететін шарттың бірі.
Оңтүстік өңірі ұлысымыздың қаймағы, әдет - ғұрпымыздың алтын ... ... ... ... ... ... аз емес. X.
Есенқара, Ә. Аймақ, М. Байғұт, Т. ... ... ізін ... зерттеуші қаламгер С. Шілтерханов ... кеш ... ... үлес ... ... Біз ... ... отырған
қаламгердің туындылары қай кезеңінің жемісі өмір сүрген уақытысы қандай?
Ол кездің ... ... ... ... ... көркемдік
тәсіл қолданды. Зерттеу жұмысының барысында осы мәселелер қаралады.
Тақырыптың өзектілігі: - халықтың елдігін сақтап. Оны үлт етіп ... ... ... салт - ... әдет ... Қала берді оның
мәдениетін әлемге паш ететін де осы белгісі. Өнегелі ... жоқ ... ... да ... ... ... ... әңгімелеріндегі
дәстүр көріністерін, оның көркемдік ерекшеліктерін, танымдық қасиеттерін
талдау арқылы, оқырманға жеткізу, ... ... ... ... де ... мен ... - Ә. ... әңгімелердің танымдық қасиеті мен ... ... үшін ... ... ... ... яғни ... дәстүрге қатысты мәліметтердегі өмір
көріністерінің мәнін ... ашу ... ... ... ... аса ... ... екендігін оқушы санасына сіңдіру, дәйекті
дәлелдер ... ... ... ... ұрпақтарын ұлттық рухани дүниетанымы кең,
саналы ұрпақ тәрбиелеуге ұмтылдыру.
Ә. Шілтерханов шығармашылығын жан - ... ... ... - ... ... әңгімелерінің танымдық қасиетін таныту.
Зерттеу нысаны: - Жазушының өмір сүрген ортасы, ... ... Ә. ... ... жазылған сыни мақалалар мен тұжырымды
ой- пікірлер.
Жұмыстың құрылымы: - Жұмыс кіріспе, негізгі бөлім қорытындыдан
тұрады.
Жазушы және ... ... адам ... ... ең бір ... қайшылығы да,
қалдырар ғибраты да мол дәуір болып ... Бұл ... ... ... ... ... ғылым – білім саласындағы едәуір табыстарға ие
болып, дүниежүзілік таным дәрежесіне көтерілді, жаңа ұлт ... ... ... ... ... ... жаңа қалалар
салынды. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ел ... ... тұрақты шаруашылықтарын жүргізді. Бұл – ғасыр табысы.
[2.10].
Сонымен бірге бұл дәуірде қазақ ... ... ... ... ... ... социализмді бастан кешіп, неше дүркін қырғын мен
ашаршылықтан ... Адам ... ... ... ... ... адамның
тұтқындалып, өз халқының жауы болып ... ... ... ... ... ... жолынан жаңылысып, көбею орнына азайып кетті. Әр түрлі
сылтаумен ... ... ... ... өзінің этникалық
болмысынан да өзгеріске түсіп жатты. Бұл оның ... ... ... ... Кеңес үкіметінің осындай сұрапыл тұсында өмір сүріп, түрлі
қызметтер атқарған Ә.Шілтерханов ... ... ... ... ... Өз кезеңінде түрлі ел басқару ісіне араласып, қоғамдық ... ... ... ... ... хатшысы, кеңшардың төрағасы ... ... ... ... Халықпен әрдайым етене қатынаста болды. «Ел-
бүгіншіл, ...... ... - ... А. ... ... осы ... еді. Ол үнемі болашақты ойлады. Қазақ халқының ертеңі оны қатты
толғандырды. Барынша әділ ... ... ... бар ... аямады. Жазушы
«Өткенін ұмытқан, оған зер салуды қажет деп білмейтін халықтың болашағы да
жоқ екенін ... да ... ал ... ... ... ... осы ... екені соңғы кезде ғана ойыма оралып жүр» - ... ... оның ... ... түп ... десе де болады. Жазушының осы
бір қырына тереңірек мән берген Б.Нарымбетова «Құмға ғашық ... ... ... құмға ғашық бір қария тұрады кәдімгі сусыған құмға. Қайсы-
біреулер үшін өлі дүниедей көрініп, ... ... ... ... ... ... сол құмнан сұлулықта байлық та көреді. Құмның қойнауында
халқымыздың өткеніне қатысты талай дүние жатқанын ... ... ... де сол кісі - ... ... ... сол құмға ғашық қария, зейнеткерлікке шыққан соң баз біреулердей,
жан тыныштығын сақтап, қол қусырып қарап отырып қалған жоқ. ... ... ... ... ... есінде сақтай білетін зерек те
зейінді қаламгер қолына ... ... ... ... ... ... ... М. Әуезов, күш атасы Қ. Мұңайтпасұлы, құйрықты жұлдыздай
жарқырай көрінген, өмірден ерте ... С. ... ... «Үш ... ... – эссе ... бастырды. Қ. Анарбеков «Осы алғашқы кітаптан –ақ,
Әдекең шығармашылыққа мол дайындықпен ... ... ... ... ... [5:4].
Шынында да жазушы өзі айтқандай сонау жас ... «әр ... ... жер, әр ... ... су, ... ... асқар белден күніне ғибрат алып,
отырған.
Біз мұны, әсіресе жазушының 1994 жылы жарық көрген «Аталы ... ... ... өсиет ой-толғамдар кітабынан анық аңғарып кітаптың алғашқы
бетінен –ақ оның даналығына бас иеміз. Әуелі «Он ... бір ... ... - дейді. Ойлап қарасаңыз шынында да әрекетсіз бос айтылған ... адам ... ... ... мол бір мейірімдінің артықтығына
көңіліңіз күмәнсіз сенеді. «Аталы ... одан әрі ... ... ... ... ... өмірдің күні көп,
Ауыр ғой деп мұңайма,
Жеңіл ғой деп қуанба,
Жіңішкеге шіреніп,
Иілмейін жуанға, - деп өмір туралы толғанса, енді ... ... ... ... ... ... жақсылық –
Қайың болып көгеріп,
Райхан болып гүл ашар,
Аңыз болып айтылып,
Ұрпақтарға ұласар, - деп оқырманға ұлағатты ой ... қай ... ашып ... жазушының қоғамдық құбылысты, өмір
– тұрмысты, адамның жан – ... ...... ... ... өзара қарым – қатынасын зерделей ... ... жан ... ... ... ... ... ілгеріде өткен, дәлірек айтқанда ХІ
ғасырда Жетісу өлкесіндегі Шу өзенінің жағасында, ... ... ... ... ... ... Қашқари, Омар Һаям, Саиф Сарай, А. Игунеки
т.б. ұлы ойшыл, данышпан бабаларымыздың ... ... мән – ... ... ... ... келе жатқан ұлағатты сөздерімен
бара – бар. Мысалы, Ж.Баласағұни «Құтты ... ... ұлы ... жүр, ... бол ... ... кісіліктің тізгінін, - десе, Шілтерханов:
Надандық – түнек
Ақыл – нұр.
Теңелем десең жақсыға,
Ақылдыға жақын жүр, - дейді.
Ұлы ... ... Омар Һаям ... ... ... ... сұмырайға нан бересің,
Сұлу жар, үй салтанат – сән бересің.
Бір түйір нанға зар боп жүргендер көп,
Алмаған адал ... бар ма ...... Шілтерханов бұл
ойды былайша толғайды:
Табанының бүрі жоқ,
Тап бергенін қайтесің.
Қошеметтің бірі жоқ.
Бақ бергенін қайтесің.
Оқыған адамның сезімін қозғап, терең де ... ой ... ... ... ... «Аталы сөздерінде» көптеп кездеседі.
«Жалын» баспасы арқылы соңғы кезде жарыққа шығарған кітабы – «Ақжалдың
ақыры» (1950) аталады. ... бойы ... ... ... кеш келген
Әдекеңдей жанның деректі прозаға шамасы келгенімен, көркем ... ... ... арамтер болады ғой деп ойланып, күдіктеніп оқып
едім қолжазбасын. Жоқ. Күдігім бекер ... ... ... ... ... әсер ... - дейді өзінің жүрек жарды ... Қ. ... ... ... ... ... Қанат, сұраншы секілді өз өмірлерін
елмен, жермен етене бауырластырған, Жер – ... ...... ... ... ауыл ... ... даралай тұлғалауымен, Сыр
өңіріндегі экологиялық қасіретті характер арқылы ашылып айта ... ... ... «Ол кезде дария таситын. Бура тасу, тайлақ тасу
дейтін неше түрлі тасулар болады» деген бір – екі ... ... ... деген сағыныш аңғарылады.
«Ақжалдың ақыры» - Тәкен Әлімқұловтай тәлімді шебердің атақты «Ақ ... ... ... ... ... хикаят. Қылқұйрықты қатты қадірлеген,
тұлпарын тағдыр тұтқан қазақ кемелдерінің өзін ... тұяқ ... ... ... деп ... ... басы емес, тұяғына дейін
ардақтаған. Ақжол ... бір ... ... оңтайын тауып ашыпты.
Ал, «Қабылдың әңгелегі» әнгімесі - өмір бойы ... ... ... ... ... ... толғанысы.
- «Ә, бәлем, алақанат, қанша қу болсаң да, саған менің әңгелегімнің
шапағын ... ... ... ... – деп ... ... соң ... бір
ауыр соққы тигендей болды ма, дүние шыр ... ... сала ... ... сипаттайды кейіпкердің ақырғы сәтін.
Ә. Шілтерханов – табиғат сырын терең зерттеген, тарих, этнографияға
жетік жазушы. Оның ... ... ұмыт ... табиғат
құбылыстарын, саятшылық сырлары, тұрмыс-салт жоралғыларын табасыз. ... ... ... ... шөптің неше атасы, басыбалды, әміркен,
шытырлақ, ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер тіршілік ететін ортаны жасайтын материал байлығы, жазушының
өмір көрегендігінің белгісі. Ә. Шілтерхановты өзге жазушылардан ... да ... өмір ... ... ... баспасөзде жариялаған көптеген мақаласы ... ... ... ... ... тың ... ... назар аударарлық.
Әдебиетші, ғалым Қ.Ергөбеков: «Өзін не жазушы, не ... ... ... ... ... ... көркем туындылары ... ...... ... ... толық ақтайтын
дүниелер екеніне еш күмән жоқ. Әдебиетке біреу кеш келеді, біреу ... ... ... - үзер ... ... ... кеш келді
деп біз көкірегінен итермеспіз, өзі де өкінбес», - дейді [6.199].
Мал - ... ... жер ... ... ... қан ... ... кездің өзінде, сұрапыл заманның сұрқия
саясатының беделі ... ... ... ... өмір ... ... өз ... көрінісін, шебер суреттей білуімен құнды.
Жазушының әр әңгімесінде тарихи, ұлағатты деректер үйлесімді өрілген.
«Зауал» деген хикая, аты айтып ... ұлт – ... ... ... Отан ... ... ел ... болған дүрбелең кезінде ... ... жеке ... ... қысастығы, зобалаң туғызғаны,
аяушылық атаулыны ұмытып, қатыгездік жасағаны, Ерғара, ... ... ... ... ... ... құм ... болған елеулі оқиғалар, сол
тұста өмір сүрген айтулы ... ... ... ... өмір мен ... пен ... ... пен қастық белдескенде өмір мен жақсылықтың
жақсы сыйпаттағы мінез – құлықтары, ел ... ... ... ... ... былай өрбиді.
Колхоздың бәйгеторы және жирен айғыры жоғалып, соны іздеуге шыққандар
жолбасшылыққа Кезбен деген шалды көндіреді. Ол бұрынғы ... ұры, ... ... ... ... ... тұйық кісі. Кейбір адамның
қалқоздасу, кәмпеске ... ... ... ... ... қан ... ... жылқыларды іздестіру үстінде бірте-бірте көрсеткен.
Хикаятта тарихта болған кесек тұлғалар ... ... ... ... Абылай ханның Қасым деген баласының ұрпағы Мәлік төре, ...... ... басшылары Әбдіғаппар әмірші, ... ... ... ... Кейкі мерген жәйлі айтылған. Жазушы
ретті ... ... салт – ... еске ... ... ... ... аузымен «Ата – бабамыздың ілгері салтында әр үй иесі қолда бар мал
– мүлкін ер балалларына ... ... ... енші ... ... ... ер ... жиенге шешесінің сыбағасын ұрлап, болса
да алып кетуге жол береді. ... ... ... оның ... ... бар»
- деп, автор алмасына қоймай әңгіме кейіпкеріне бір ат мінгізіп жібереді.
Өмірде неше ... ... ... ... ... құмға көміліп өледі.
Осылайша зауал тапқан Кезбеннің өлімі үстінде оның ... ... ... бойы ... болған Шубай мынандай салтты, еске салады. Талай тұтқынды
тепкісімен таяғынан жарымжан қылған, біреуді азаптаудан жаны рахат ... ... ... өлгенде, қабасақал жасамыс орыс шалы оны ... ... ... етпетінен салып, қайыңнан қазық жонып, екі жауырынның
ортасынан ... ... ... мұны мен ... ... ... сайтан
ұялаған, бар өмірін төңірегіндегілерді азаптауға арнаған адамды, тым
болмаса, өлгенде ... ... деп ... ... ... тастау ілгеріден келе
жатқан салт» - деген екен.
Кезбеннің зұлымдыққа ... ... тура ... ... лайық. Бірақ,
бұл қазақ салтында жоқ деп, Досан қарт Кезбенді оң жаққа жатқызып, бетіне
орамалын ... ... ... ... ... Сол ... ... құм әне
– міне дегенше өліктің үстін түгел жауып, үлгерді. Досан ... ... бұл өлім ... ... ... тіршілігіндегі ісіне ... «Е, ... ... ... өмір бер, ұялмайтындай
өлім бер!» - деп ... ... ... ... ... Ақ ... «Зауал» сіз
осы сөздің мағынасы туралы ойланып көрдіңіз бе? Ә, қайдам ... ... ... ... қана ... өткен шығарсыз. Пәленшені зауал ұрды ғой,
зауал деуіңіз мүмкін. Бірақ, естілуінің өзі құлаққа сақпанның тасындай ауыр
тиетін осы сөздің мәніне ... ... әуре ... ... ... ... сіз ғана емессіз, мен де ... ... ... де ... Себебі, біз зауалға ұшыраған емеспіз, өзімізді ешқашан
оған ұшырамастай да сезінеміз, тіпті күнделікті өмірде оның ... ... жоқ ... ... – дейді. [7.4].
Ал, шын мәнінде бәрімізде судан ақ, сүттен таза ... ... ... ... ... ... бәрімізге де беймәлім. Күнделікті өмірде бұл
жөнінде ойлана бермейміз. Сонда қашан ... ... ... ... Міне, сондай шығарманың біреуі –
«Зауал» хикаясы. Жалпы, мамандығы агроном, көп жыл басшылық қызметте ... ... Лев ... ... тұра ... жағдайға
жеткеніңде ғана «бой ұрған жазушы шығармашылығының ойлантпайтын дүниесі
жоқ. Дегенмен, ... ... де ... орны ... ... ... ... басында «... жалшылардың барлығы дерлік» дедік. Яғни
олардың арасында болыстың малынан бас ... да ... «Бес ... ... ел іші ... ... негізі нашар жандардың кездесуі заңдылық.
«Жаман атқа жал бітсе, жанына торсық байлатпас, ... ... мал ... қоңсы қондырмас». Бұл олардың мал біткен кезіндегі сыйқы. Ал, Кеңес
дәуірінің бастапқы кезеңінде бұндайларға әлі мал біте ... жоқ ... ... қолына билік тиді. Шексіз билік. Бұрынғы замандарда ол
мүмкін емес ... ... арқа ... ... ... ... ... жатса, тәубесін есіне түсіретін Құлыншақтың «бес қасқасы» әр ... ... ... Майбасарлар аға сұлтанға емес, ақ патшаның орнына
келген өкіметтің өзіне арқа ... ... ... ... атқару комитеті мен Халық комиссарлар Кеңесінің ... ... ... ... ... ... құру басбұзарлықты
заңдастырып бергенмен бірдей еді. «Жығылған үстіне жұдырық», қазақтың
сорына ... дәл осы ... ... ... комитетіне басшы болып «қу жақ»
Голощекин келді. Жай келген жоқ, «бұл елде феодализмнің ... ... ... «кіші Қазан» төңкерісін жасамай болмайды» - ... ... ... ... ... ... бата алды, сөйтіп, ел тізгіні,
бір шылбыр қолына тиді. «Коллективтендіру ісінде де өзге республикалардан
артта ... ... - ... ... ... Голощекин коммунистік партия
Орталық комитетінің осы ... ... ... ... ... ... Барлық партия, Кеңес Органдарына аса қатаң, төтенше нұсқаулар
жіберілді және ... ... ... дәл осы ... ... ... ... өкілдер жөнелтілді. Міне, қазақ топырағында бұрын – соңды
кездеспеген, шаш ал десе бас ... ... дәл осы ... ... ... ... белсенді» деген пәлелер қазақ жеріне қайдан
келді? Бір ... ... «Жер ... жік болып, екі құлағы тік болып» шыға
келді ме? Табиғаты, тамыры қайда? Мұндай қатыгездіктің? Тәркілену ... ... бұл ... ... бір ... ... ... пайда болды?
Жиырмасыншы жылдардың аяғы әлі де қазақы қатынастың қаймағы бұзылмаған, ел
арасында билер сотының жүйесі де ... кіші ... ... ... кез емес пе ... бұл ... жауап бермейді. Және жауап беріп, бәрін ... ... ... ол ... ... ... ... нағыз міндетін
ойдағыдай атқарады – ойға жетелейді.
Төлеген Айбергеновтің өлеңінің өңін сәл ... ... ... ... ... ма ... құны оның бір-ақ тиын» Ендеше
шамамыздың келгенінше ойланып көрейікші.
Әрине, белсенділер қазақ ... бір ... ... ... ... неде ... қазағымыздың қолтумасы. Жақсысы мен жаманы бірдей
халқымыздың қанында бұрыннан бар ... ... ... ... ... ... ... өтпелі, аласапыран кезеңде «жарқырап жер
бетіне шықты. Белсенділердің бір тобы бай – манаптардың ... ... ... осындай Кезбендерден пайда боды. Енді бір тобы ешкімнен
ешқандай ... ... ... де, елге ... ... шашқан Ерғаралар
еді.
Ерғаралардың тарих сахнасына шығуының төркінін «билік ... ... ... ... ... ... - деген даналықтың айналасынан іздеген
жөн болар. Десек те, биліктің кез – келген адамды бұза ... ... ... ... ... ... жерден жаратылған жандарды ғана
бұзатыны түсінікті. Бұл ... ... ... жоқ. «Адамның бәрі бірдей,
әркімнің жақсы жағы да жаман жағы да ... деп ... - ... ... Бұл ... ... ... ең сүйікті құлын – ... ... бір, алып екі ... үшін жібереді. Әр пенде сол сын сәтте
өзін қалай ұстай біледі, жұрттан жасырып жүрген, осалдығын ... ... ма, ... ... бұрынғысынан да, төмен құлдырай түстіме, үйіліп
тұрған бақ дәулетті көтере алды ма, ... ... ... де ... жеңе ... ме, ... ... алдаспан – адамға айналып шықты ма,
кейінгі тағдыры соған түгелдей байланысты.
Белсенділер бұл ... ... ... «Бек ... бек ... ... басыңнан». Ол кездегі белсенділердің елге көрсеткен қорлығын ... ... ... ... ... ... бүгінгі ұрпақты «осындай
оқиғалар болып еді» деп сөзге сендіру және ... ... ... итті ... ... санаған елге ит терісіне салық салу, құс ұстамаған елге
құстың жүніне салық ... ... елге ... ... ... салу, қақаған
қыста жүнге салық салу, міне, салықтың түрлері осылай болып келе ... ... кім ... ... еді? Төлей алмағанға белсенділер білгенін
істейді. Алдымен малын тартып алған Айбас ... ... де ... ... ... жыл ... бес үйлі ... екі адам ғана аман оралады.
Кезбен көктемейді, өспейді. Бала тұрмады. Қатын құқатылмады. Ең ... тап ... Бұл ... Ө.Ақжігіттің пікірін келтіруге болады: «Зауал
ұрмай қоймайды. Зауалдың ең ... жері – ... ... үшін жазықсыз
жақындарыңды, әдетте ұрпағыңды ұрады». [7.5].
Кезбеннің әлі періште күйдегі балаларының тұрмауы да содан. Баласыз
өткендер осы екі ... ғана ... ... ... бүгінгі өмірімізде де
орын алып жатыр.
Зауал бізді адамға қарсы қиянат ... ғана ... Біз ең ... ... «Жер – ... ... келеміз.
Ендеше, әрбір істі қолға аларда ойлансақ қана зауалға ... ... ... ... ... ... ... қарап азаматын танитын халықпыз.
Халқымыздың тарихына көз жіберсек, ірілік пен ерлікті, ... ... ... пен имандылықты насихаттайтын, жан тебірентерлік
мысалдар жетіп артылады.
Кешегі өткен ашаршылық жылдары Ташкент жаққа қарай ... боп ... ... ішіндегі бір кейуана беліндегі жарты күлшесін тамызық етіп,
дем алу үшін жолда кездескен сулы арық бойына тоқтайды. ... ... ... ... шамасындағы жасөспірім бала сұлап жатыр екен. Әуелі ... ... деп ... ... ... ... бала ... алатын сияқты көрініпті.
Сонда оның аштықтан өзегі талып жатқанын ... ... су ... ... ... соң бала ... ... сөзге келіпті. Күні бойы
жанындағы жарты күлшенің жартысын екеуі тамызық етіпті. Жас бала емес ... тез ... ... ... қария: «Қарағым, мен біраз асарымды
асадым, Алла жазса берген өмірін тағы көрелік. Ал, сен ... енді ... ... Сен өмір сүруің керек. Мына қалған нанды алып, жолға шық.
Маған қарайлама» - деп ... ... ... ... ... ... бері ... өтті, шүкіршілік ел қатарлы қызмет істедік, үйлі – ... ... сол ... сол ... ... ... ұсынып тұрып, тілеулестікпен
айтқан жалынышты көзқарасы көз ... ... - ... сексендегі қарт
сөзі оқушысын таңқалдырмай қоймайды.
Қазіргі кезде қолданылып жүрген ұлттық менталитетімізде үлкенді сыйлау
басты орында тұрады. Ұлтты ұлт етіп ұлықтауда ... ... орны ... ... ... ... ... орын алған Ә. Шілтерханов
шығармашылығы түгелдей ... ... ... оның ... ... болашағын болжауда аса қажет боп табылған құнды дүниелер.
Көп жыл бойы ауыл ... ... ... ... ... болған Әдіһам қария да, халықтың өткен тарихына, мәдениетіне, аса
ыждаһаттылықпен ден ... Н. ... ... әділ ... ... ағамыз өзінің терең ойлы, зерделі тарихшы, дарынды әдебиетші екенін
дәлелдегісі келгендей. Шығармашылық ... ... ... - ... ... бұл ... тас ... - деген халық даналығының бір көрінісі
шығар. Ол кісінің зердесінен шығып, халқы сүйіп оқитын ... ... ... ... ... ел аралап кеткені де біраз уақыт.
Жазушының қаламынан туындаған шығармалардың дерлік негізі, қарапайым
тілмен суреттелген, тартымды суреттер, кез – ... ... ... ... ... Оқушысын баурап алып, туған өлкеміздің қыр-сырына, құм
астында қалған терең де ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі нәубет те, елдің төзімділігі де,
қарапайым адамдар бойында кезесетін тектілік пен ... ... ... де ... ... іс - әрекетімен айтқан сөздері арқылы
шынайы шындық өрілген. Жазушының ... ... ... ... өткен, саяси науқандардың қарапайым халық тағдырына қаншалықты
ауыр із қалдырғандығын елестетеді.
Айта ... ... ... ... ... ... амалға
асырушы ақ жүрек болып көрініп, өз халқына ... ... көп ... айналғанына куә етеді. Елдің еңсесін езген солақай шешімдердің
зардабын кейіпкерлерімен бірге ... ... ... жоқ ... ... ... сізді ішкі әлеміне тартады.
Жазушыдан туған жерді тануды, ойы-қырын, тау-тасы мен сайын ... ... ... Сары құм ... ... ... ... оларды мал мен адам қандай қажет етеді, мұны да ... ... Ел ... ... ... бойына жинақтаған жандар кездеседі. Ол
ірілік күнде көрінбейді, бір реті ... ... бой ... Мұндай кесек
мінезді кісілерге жастарды еліктете тәрбиелеу олардың жан – дүниесін қандай
биіктетер еді, шіркін! Орайын атуып ... ... ... ... ... тұр. ... ... табиғатында ойшыл, талғамшыл,
зерделі кісі. Жай уақытта да әр сөзі тартымды, таразыланған, күшті ... ... ... ... ... - ... [8: ... қадірі кеткен қазіргі күнде кімді – кім ... ... ... ... – деп ... ... жан қалмады-ау. ... ... ... ... ... еді. Ә. ... ... жыл
ішінде «Үш бәйтерек», «Аталы ... ... ... - деп ... көркемдігі көңілдегідей кітаптар «Қамбар батыр», «Мұңлық-Зарлық»
эпостары жөнінде, Мұхтар Әуезов хақында, ел – жер тарихына ... ... ... жариялатты. Жазушы қолынан шыққан осынау үлкенді – кішілі
еңбектердің қай-қайсысын да ... да, ... ... ... ... қос ... он екі әңгімесі мен төрт хикаятын
бас – ... ... ... ... ... ... әңгімелері.
Байырғы қазақ (ауылы) әңгімесі қашаннан ауылға етене жақын. Ауылмен ... ... Ә. ... ... шындыққа жанасымды, болмысты
боямалауға, бойқыздырмасы анық.
Жалықтырмайтын әңгімені һәм һикаятшы жазушы ... ... ... ... бар. Күнделікті тыныс – тіршілікті, шашпай-
төкпей, шып-шырағасыз суреттейді.
Көргенінен көкірегіне көптеу түйген. Қарапайым өресіне ... ...... анық ... бойының дарынды бір ұлы Саттар ...... ... лебі ... ұрған жастық дәуірі. Ойшыл жастың ... ... ...... ... институтында санасы ашылып,
сары уызын жұқтырғаны мәуелі жемісін бере алмай, мезгілсіз қазанға ұрынды.
Өкініште қалдырғаны - ... ... ... ... ... ... Өжет Саттар - өре теңестірмек өр мінез.
Жақсының ... жоқ, ... өз ... ... ие ... ... жерін, тіпті дүниенің есігін ашқан жылын ... ... ... жараспайтыны анық. Саттартанушы Шілтерханов, шырыны – ... ... ... ... ... арғы – ... тарихнамасынан шаңын
сілкіп, Ерубай мен молда Мұсаның құдандылығына ой жібереді. ... Бек ... ... ... ... «Жасынғұмыр-Саттар» –
ғылымның азығы.
Профессор Т. Кәкішов Саттартанудың негізін қаласа, Ә. Шілтерханов ... ... ... «Бұл – ... табатын өміршең шаруа екіндігі
даусыз. Өйткені, Саттар феномені әр заманның өзіндік бағамына ... бір ... [9. ... ... бір түрі ... ... толықтырылады.
Зерттеу еңбектері – бұлтартпас дәлелдерімен баурап алады, жазып отырған
жағдайлары ел ... ... ... ... мен сендіреді. Қамбар
батыр жырының негізгі кейіпкерлерін алайықшы. Ол Қаратаудың Үсіктас деген
жерде өмір ... ... ... Қамбарсай, Қызәулие, Көнеқұрым, қыз
назымның ...... ... ... ... ... тағы ... суларды жырдың өзінен ... ... ... ... ... ... ... – бір қолайлы екенін осынау жер
жағдайын бес ... ... ... ... өз ... салыстыра
келіп, жырдың болмысынан Сыр, Арал құм табиғаты емес, ... жер ... ... ... Сөйтіп, жазушы қара қасқа атты Қамбар
батыр Қаратаудың перзенті деген тоқтамға ... ... бір ... ...... ... ... Автор
төл әдебиетімізді зерттеушілер бұл ... ... «Мың бір ... ... ... ... Жомарт»,
«Бозжігіт», « Шәкір-Шәкірат» сияқты араб, парсы, үнді аңыз - ертегілерінен
келген деген ... ... - дей ... осы ... өз ... ... ... төлтума дүниеміз деген тұжырым жасайды. Көркем туындының
біздің жерімізде туғанын ... ... ... ... Арыс ... Шардара қаласына қарай бағытталған автомобил
жолы Сырдариядан өткен соң көп ұзамай Сырдың көлінің жағасын ... ... ... ... ... бері «Мұңлық – Зарлықтың қорымы» - ... ... ... сәл ... ... ... ортасында «Қаншайым арал»
деген арал бар. Жырда көп айтылатын ... тауы да ...... ... - дейді автор. Автор егер «Мұңлық – Зарлық» жәйлі аңыз түбі
кірме дүние ... оның ... Сыр ... жер, су ... ... - дейді. Әрине, әдебиет зерттеушілері бұл болжамға ерте ме, кеш пе
көңіл аударар, лайықты ... деп ... ... ... – Сіргелі тайпасы жәйлі. Алдыңғы ... ... ... жердің төсіндегі Жер, су, тау, құм, көл, арал
аттарының жыр ... біте ... ... ... ... ...... жазбаларындағы тарихи деректермен
сабақтастырады.
Қазақ халқының ... ... қол ... сыртқы жаулармен
күресіп, өткен жалынды ақын Мәделіқожа ... ... ... ... бұл ... ... ... кім кетпеген, не деген асыл
тектер?!» - деген ойға келдік. Мәделіқожа, Жүсіпбекқожаұлы, ... ... ... біз ... бар – деп ойлаушы едік, сөйтсек,
білетініміз, теңіздің тамшысындай ғана екен. Жазушының нағыз ... ... ... ... бұл еңбектерін нағыз шежіре – дастан деп бағалауға
болады.Жалған жаңашылдықтан ада, ұлттық дәстүрге берік, жазушы ... ... ... Өзегіне ұлттық мүдде үйлескен аталмыш туындылардан
күнделікті тұрмысыңа аса қажетті нәрселеріңді табасың, өткен өмір ... ... ... көз ... ... ... ... нәзіктігіңді қоюға әрекеттенесің.
Ең алдымен жағымсыз эмоциялардан, сарыуайымшылдықтың томаға ... ... ожар ... құтылуға, күш саласың. Қалың қайғыға
қарсыласа білгендер ... ... тың күш – ... ие ... ... ... даяр ... осылайша бағындырылатынын түсінесің.
Өз дағдыларыңды тілек-талабыңды, бақылауға алуға, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... не?», «Күш – қуатты
құдайдан не үшін сұраймын?» - ... ... ... ... ...... сырып тастаған өмірлік бағдарлама қалыптасады. Күдіктен,
қызғаныштан арылуға ниеттенесің. Жазушы шеберлігінің құдіреті мен ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер
бойындағы қарапайымдылық іс әрекеттерінен көрініп тұрады. Олардың өзара
тілдесуінен ... ... ... аңғарылады. Диалогтарындағы
сілкусіздік желғабыссыз сюжетті үнемі жуас ... ... ... Бір ғана ... ... Алматыдан арыз тексере келіп, қорғансыз
кейуанаға қиянат жасаған Қаражал карта ойынын қалтасын қақтырып, «қуаныштан
біраз қарыз ақша сұрады. Бәкірдің шәй, ... ... ...... ... ... ... түсіңкілігін, өңі бозарып, әбіржігенін бірден
байқады. Қонағына жаны ашып:
- Астаналық ... – ау, ... ... ... сияқтысыз. [10: 275].
Түйсікшіл кісі осы үзіндіден –ақ жазушы ... ... ... ... ... де қамшының ұшын тікелей тигізбейтін
сыпайылығына, образ сомдаудағы шеберлігіне көз жеткізер еді.
Ә. Шілтерханов оқиғаның шынайы ... ... аса ... сезініп,
пайымды параллельдер түзеді.
Әдебиеттегі шаршататын нәрсе сөз ... ... ... Ә. ... ... ... ... нақты өмірге кезек
жалғастырған елеусіз ... бар. ... ... ... ... жаба ... ... қорғауға шақырады.
Шілтерханов шығармаларының бәрінде ... ... ... ... ... ... бір – ... тек жақсы қарым
– қатынаста болуы, бір – біріне игі істер жасауы, жақсы ниет, ... ... ... ... баулуға шақыратын штрихтар ... ... ... ... өмір ... әңгімелері арқылы ұлттық дәстүрімізді, ұлттық өнегемізді,
келешек ұрпаққа үлгі етеді. Ата – баба ... ... ... ... ... жол сілтейді.
Әнгімелерінде әдет-ғұрып дәстүріміздің озық үлгілерін насихаттау
арқылы жастарға үлгі-өнеге көрсетеді. Халықтық ... ... ... ... ... ... ... үлгісін ауыз әдебиеті үлгілерінен көре
аламыз. Ауыз әдебиетіндегі әбсана, аңыз-ертегі, шешендік сөздер, батырлар
жыры, барлығы ... ... ... ... ... ... ... жылда ел жаңа» дейді қазақ мақалы, рас сөз. Бірақ бұл ... ... де елуі бар ... ... ... ... адамзаттың әлеуметтік тұрмысы материалдық және рухани делініп,
екі жүйеге ... ... ... ... жан ... ... ... өлең, ән, жыр, музыка байлықтарын жасауда көшпелілердің көрнекті
табыстары болғанмен, бұл ... де ... оза ... ... ауыз ... сол кезеңдегі халыққа тән барлық құндылықтарды
жеткізе білді.
Тамырын сонау ықылым заманнан бастау алған дәстүріміздің көріністері,
кейін жазба әдебиет ... ... орын ала ... Атап ... ... майталман тұлғалары Ғ. Мүсірепов, С. Мұқанов, М. Әуезов
шығармаларын да көрініс береді.
Міне, осылардың ізін ... ... ... ... ... ... ... жазды. Бұл тақырыпта әңгіме
жазуға оп –оңай келе алған жоқ. Туа ... ... ... ... бұл
тақырыпқа қалам тартуының өзі де, кездейсоқ емес еді. Жастайынан зерек
болып, ... ... ... ... ... ... ... Және олардың
шығу тегін әріден іздеп, оны қазақ топырағымен астастыра білді. Қазақстан
аумағындағы өзі ... ... ... топонимикалық атаудың шығу тегіне
үңілді. Үңіле отыра одан ... ... ... даналығын көрсететін
қасиетін танытатын аңыз – ... ... ... ... ... артты. Яғни оның бұл тақырыпқа қалам тартуының бір себебі
осында еді.
Зерттеу жұмысының барысында ... ... ... ... ... ... «Қажымұқанның тойы», «Жұт туралы
аңыз», «Құрбандық», «Кейуана мен келін», «Парыз», ... ... ... ... ... жағынан бірін-бірі толықтыра түскен,
идеялық мазмұны ... ... ... ие ... ... кез ... алып қарасақ та, қоғамдағы ең ... ... ... сөз етеді.
1991 жылы жарық көрген «Келін мен кейуана» деп аталатын әңгімесі, адам
назар аударарлықтай, қызық, ... ... ... - құнды дүние.
Тақырыбының өзінде терең мән жатқан ... ... ... мен ... ... мен кемпір» демей «Келін мен кейуана» - дейді.
Міне, бұл ... ... ... екі сөз де ... ... ... ... бейнелеп тұр. «Көп жасағаннан емес көпті ... ... ... ... даналығы халық түсінігінде кейуана сөзі қасиетті ұғым болып
табылады. Көпті ... ... ... ... қысылтаяңда жол
көрсететін данагөй (қарттарын), аналарын кейуана деп құрметтейді.
Тарихта белглі Домалақ ана, Ұлжан, Зере, айғаным ... сол ... ... осы ... ... ... сарапқа сала отырып
тақырыпты таңдады. Ал, тақырып таңдалды. Әңгіменің оқиға ... ... ... өрбіді, бұл сауалдарға әңгіме желісі арқылы жауап табуға
болады. Жазушы кейіпкерлерінің мінезін диалогтар ... ... ... ... тастайды. Автор соңғы сөзін кейуананың аузына салады да сол ... ... үн ... да ... ... ... ұқыпты оқып шыққан оқырман
бұл әңгіменің де табиғилығымен тартымдылығына таң ... ... ... ... сөз бен ... ... қаламгер, жас ұрпаққа берер үлгісі мол,
кемел ой ... бұл ... қыз, ... ... ... ... ... ынтығып жеткен жолаушыға келіншектің су жоқ ... ... ... ... ... ... түйірлі түсіндіреді:
«Ата көрмеген дейін десем - атаң, ана көрмеген дейін ... – анаң ... ... ойланбай сөйлегеннің орға түсетінін, ұятқа қалатынын жазушы
мына өлең жолдары арқылы жеткізеді:
Жақсы байқап сөйлейді,
Жаман шайқап сөйлейді,
Жаманның ... ... ... сөзі ... [19; ... өн ... ... халқының қонақжайлылығын мешкейдің
келініне; «Есіңде болсын. Адамның бәрін қадір тұтып сыйлағаның жөн. ... ... жөні де орны да ... ... ас, ... су алмай,
айлық, апталық жерге аттана береді біздің қазақ. Себебі: олар барлық жерде
туысқаным бар деп ... ... ... ... ... ... ... малы болса, - қонағасына сойып беретін салтты көрмей ... өлем деп ... ... ... қалмасам етті, - деп
қорқады қазақ» - деген ескертуінен байқауға болады» [19; ... ... ... ... өтетін сөздерді кемпір кемсіту
мақсатында емес, «баламнан ... ... ... ... мағынада айтып
отырғандай көрінеді. Себебі: «жоғыңды бар ... да – ... ... ... да - ... Автордың айтқысы келгені осы.
Мұндағы дәстүріміздің нағыз көрінісі – қонақжайлылық. Өмірін көшпелі
тұрмыста өткізген қазақ халқының ең бір ... ... Ең ... ең
қымбатын, ең тәттісін қонағым жесін деп ... ... ... ... ... ... құдайындай сыйлайтын -біздің халық
осындай» деген сөздің иесі. Сол сияқты, көрегенділік, ... ... ... қанындағы, осы іспеттес қасиеттердің жоғалып бара
жатқандығы авторды қынжылтады.
Қазақ әдебиетінде келін мен кемпір образы М. Әуезовтың «Қорғансыздың
күні» ... ... ... ... ... ... ... мүлдем ұқсамайды. Әуезовтың әңгімесіндегі кемпір аянышты ... ... ол ... қырынан танылады. Яғни ол батыл сөлейтін
қаһарман образ.
Жазушы «Келін мен кейуана» әнгімесінде ұлттың ұлылығын үлгі етсе,
«Жұт туралы ... ... тың ой ... ... әр ... қозғалысына немқұрайлы қарамайтын
ойшыл жазушы, аталар өсиетіне, өнегесіне ыждаһатпен ... ... ... ... ... ... қоя тыңдайтын ... ... ... ... ... ... ... сылдырап,
өзен толқынындай мөлдіреп ... ... көне көз ... ... бірегейі, ұлы отан соғысының
ардагері, ауылдың құрметті азаматы Байсары Құлымбетов. ... ... де сол ... ... Байекеңді соғыс ардагерлерінің соңғы
жұрнақтары деп ... Оны аса ... ... күні ... ... қарттармен әңгімелесуді әдетке айналдырған жазушы
Байсары ақсақалға арнайы келеді.
Жазушы әңгіме басын мына ... ... ... ... ... күні ... киіп, тойға баратындай дайындалады Байекең өйтпепті.
Жадағайын жамылған күйі күндегісінше.Көңіл ... ... ... –ақ
аңғарылады». [15;295] Осы сөздердің мәніне тереңнен үңілген кез келген
адам ойланбай ... хақ. Неге ... күйі жоқ. Неге ол ... ... қуана
қарсы алмайды?
Осы іспеттес сан – алуан сұрақтар ойлы ... ... ... ... тілмен берілген бұл суреттер де көп ... ... ары ... ... ... өлеңін тақпақтата жөнеледі.
- Жылуы қашып жүректің
Дәуренім өтті, мен қалдым.
Қиялды қолдан жүдеттім
Қайғы-қасірет ненді алдым. ... осы өлең ... өз ... көреді. Өзінің жалғыздығымен,
жабыраңқы көңілімен сабақтастырады. Қария ... ... ... кетіп, кәріліктің сұрқия кейпі, бойын билеп алғандығына өкінеді.
Күннен – ... ... ... қарт ... ... сезінеді. «Ал, қазір
мен болсам сексеннің төртеуіндемін, Итемген, Манаптар, бар ... еді. ... ... ... жаныма онша бата бермейтін. Олардың
біреуі көз, біреуі құлағымдай еді. Енді, міне ... ... ... ... ... үзіліп түсіремді бір құдай біледі. Бұл пәни жалғанда бірдемем
қалды ... ... ... ... жат ... ... емес пе? ... біраз жүрдік. Ұлды ұяға, қызды қияға қондырдық. Немерелеріміздің ... ер ... ... ... ... де, ... де шүкіршілік етіп
отырамын. Жазаның үлкені – жалғыздық. ... ... ... ... ауыр екен. Менің жаныма бататыны сол! – Байекең біраз мұң шаққандай
кейіп танытты» [19; 269].
Жазушы ... ішкі ... ... ... ... білген.
Кейіпкерлерінің ішкі көңіл – күйін табиғатпен ... ... ... Кейіпкерлерінің ішкі жан – дүниесінің, жан айқайын
түрлі теңеулер арқылы шебер суреттей білген. [16; ... әрі ... ... ... қызу ... арнасын – бүгінгі
заманға бұрады. Байекең ренжіп: Біздегі басшылардың көбі «Анау жоқ, ... оны табу үшін ... ... Ал, ... ... тартсан – біріне жетпейді»
- деп, жыланады да жүреді. Ондай уәж менің көңіліме қона ... ... ... деген істің қасында бітіретін кісінің тұруы шарт. Адамын тауып
қоймаған жұмыс бітпейді, бітсе де ... ... ... ... ... тізгін ұстайтыннан. Әр елдің, әр шаруашылықтың басына естілерді
тауып қойса, соның өзінен қоғамымыз ... ұтар еді? [19; 298] ... ... ... бет пердесін аша түседі. Жібі түзу жігіттерден
гөрі ... ... көп. ... басы – ... арты – ... Сөзі
мен ісі басқа. Сөйте тұра жолы болғыш. Ал, есті жігіттердің жолы ... кең жол ... ғана ... ... ... Мансапқордың елді
жұтқаны жұтқан. Апыра-ау, ... ... ... сан ... ... ... ... болғаны ма? деймін тандана дей келе ... ... ... Байекен жеті жұрт туралы аңызын тақпақтай жөнеледі.
-Айтатын ата –бабам айналайын, жұт ... ... деп жеті ... көз ... – сөз ... ... ... айтып қандырайын.
Бетпақтың құла жапан даласында
сексеуіл, селеу, жыңғыл арасында
халқым-ау көрдім сұмдық бір
Бұл сөзге құлақ ... ... ... ... қас ... шапақ батқан,
Бір от тұр айдалада жанып жатқан.
Отырған от айнала жеті ... сөз ... ... ... ... мен ... оба, жұт, надандық пен ырың-жырың.
Бұлардың әңгімесі мынау екен,
Бастарын бүгінгі күн құрау екен,
Қазаққа қанша кесір келтіргенін
Тексеріп бір – бірінен сұрау екен. ... ... ... ... қаншалықты зиян келтіргенін әңгіме етеді.
Ең қауіптісі, мансапқорлық болады. Оның мәнісі мансапқа қызығып, адамдар
билікке ... Жеке ... ... ... азапқа әкеледі.
Қазақ халқының ұлттық түсінігінде жұт сөзі өте ауыр ... ... бір ... ... ... сөзде, бұл індеттің тым ауыр ... ... ... танылған жазушы ... ... ... ... (1982) ... ... ғасырдың сексенінші ... орта ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі проза
жанрын жаңа бір қырынан байытты.
Прозаның ... ... ... ... Бұл ... жұбайлар арасындағы еркек пен ... ... ... ... даудың төңірегінде өрбиді. Қазақ ... ... ... деген ... ... ... ... ... басы ... ... салынып, Катяны қатты
соққыға жығуынан басталады. Мұны ... ерлі ... ... ... ... араласады. Өз ... ... ... ... Дау ... ... тұрғыдан қаралады соңы
еркектің жеңісімен ... ... не тұр? ... ... ... таңсық емес.
Жазба әдебиеттегі ... ... ... ... кәдуілгі
шығарма. Сонда мұның құндылығы ... Тілі ... ... ... ал, ... тұрғыдан келгенде, шығарманың
қазіргі ... ең ... ... ... ... алуында.
Қысқа – қысқа оқиғалардан ... шап – ... ... ... ... ... ... тыңы тесілмеген шақ. ... ... жыра – ... ... судан Шаян дені
арасынан асты. Көпір жоқ жұрт ...... ... ... күні ғана ... сәл басылып, су ... ... ... ... ... аты ... өте бастады. Әлі де ... ... ... ... ... қалай болса солай ... ... де әдіс ... ... қиғаштау ... ... ... ... ... ... Жақындау барып
қарасаңыз қара күреңденіп, ... ... ... ... ... – әсем ... ... көгілдір көктем, жуан ... көз ... ... әсем ... ... Бұл жай сурет ... ... ... қозғалады,
қимылдайды. Тасқын ... ... ... ... ... осы ... ... назарын әбден ... ... ... ... суға ... суға ... деп шуласқандардың көбі
жиекпен төмен ... ... ... ... ... ... ... деп хабарлайды.
Көрсетілген суреттер оқиғаның үрейлі құбылысын ... суға ... бара ... кім деп ... Бұл ... ... жауап береді. Осы кезде ... ... ... ... Қол - аяғы ... томарша домалап, суға бір
батып, бір шығып бара ... ... ... ... ... ... ... ерлік жасап, бір ... ... алып ... ... ... ... ... жылап қалады. Осы ... ... ... Осы ... ... бұрын тек аттарына
қызықсам, енді ... ... де ... бір ... ... ... ... болдым.
Жазушының ... ... ... басы осылай ... ... ... басталуы (әкспозияция) автор ... ... ... ... ... хал – ... ... – мекенді оқиға
орнын, қақтығыстар алаңын ... ... ... ... ... сюжеттік байланысқа - ... ... ... ... туу ... аударады. Негізгі
оқиғаның ... ... ... ... ... кейіпкерлері Андрей
портретін ... ... ... ... ... ... қолданады.
Бірде, жазушы қаһарманның портретін кең ... бір ... ... ... ... кейіпкер портретін қаһарманның
амалын, ... ... ... - сүйінішін ... ... ... әр бөлшегін әр жерде көрсету ... ... ... ... ... ... пайдаланып,
әңгіменің басты ... ... ... ... ... ... ... мекендейтін орыс баласы. Өзі момын, өз еркімен ... ... ... іс ... ... ... сағатын, пеш жөндейтін өнері бар. Ауыл ... оны ... үшін ... ... ... өз ... ақы сұрамайды.
Кейде бір ... ... ... бергендерін ала бермейді.
Осы үзінділерден ... ... адам ... оны автор қай
жағынан алып көрсетпек ... ... Яғни ... ... еңбек
адамның әдемі көрінісі.
«Өзі ... ... ... ... ... ... босап, жаңа аяқтанған ботадай, тірсек-тірсегіне соғылып,
үйіне ... ... бара ... ... жұрт Е - Андрей
тағы біреудің ошағын жөндеген ғой, - ... Осы ... ... ... ... нашар тұсын ашады. Оның ... етіп ... ... ... ... ... ... бір күні қатты мас ... ... ... ... ... ... ... жығады. Оны таспен ұрып, ... ... ... ... ... ... қорлық
көрсеткеніне қарамастан Катя, ... ... ... ... ... өтінеді. Осылай ... алып ... ... ауыл ... таң ... ... ерлі – ... мен Күлайша бұл ... ... ... ... Күлайша мен Тастан образы осы ... ... Бұл ... автор кейіпкерлерінің бейнесін, сипаттау
арқылы суреттейді.
«Көбінесе ... ... ... оның ... ... - ... Күлайша үшеуіміз бірге жүреміз. Екеуіде көп ... ... ... ... да ... тың ... жақсы
әңгіме естимін».
Жоғарыда келтірілген ... ... мен ... ... көзі ашық көкірегі ояу ... ... ... болады. Автор осы кейіпкерлерін бүкіл еркекпен
әйел қауымының ... сөз ... ... ... Екі ... ... қоғамның ең өзекті ... ... ... ... ... ... Күлайша; «Түһ мынаның
намысының жоғы – ай, әйел десе ... ... ... ... өзін итше ... ... ... бара ... ... – деп ... ... Тастан: «неге олай дейсің мына ... ... ... ... ... не ... еді. Тіпті ұрыспай - ... ... ... ... да ... ... ... еді.»
Жазушы осылай кейіпкерлерін ... ... ... әйел мен ... ... ... қарым – қатынасы
жөнінде өз ойын білдіреді. Автор ... ойын жәй ... ... ... ... ... ... жеткізеді.
Әңгімедегі оқиғаның шиеленісе де осы ... ... ... ... жұбайларға кешірімшіл болуды үлгі
етеді. ... ... ... нұры ... кекшіл
болмаңдар кешірімдіге пейіштің есігі ашық тұрады деп ... бар ... сөз ... ол әйелдің қылығын кешірімділік ... ... ... бұл олай ... ... Өз абыройыңды
өзің қорғай алмаушылық . Күлайшаның ... өзін ... ... ... ... ... да. Егер олай жасасаң сені
басынып қорлайды. Күлайшаның ойын ... ... ... ... ... ... отбасында ері әйелінен
жоғары тұрады. ... ... әйел ... ... ... ойы , қазіргі қазақ әйелінің ойы. ... әйел ... Көзі ашық ... ояу ... Сондықтан оны
таяқ пен бағындыруға ... Оны ... ... ... тұжырым жасайды. Күлайша ... ... ... ... ... өткенге сүйеніп өмір сүру – есуастық. Бір –
біріне ... ... ... ... ... кеміп,
махаббаттары тотығып, алдынан сәулелі ештеңе көре алмаса да, ... ... ... бар. Ол жұбаныш үнемі қуанышқа айнала бермейді.
Әйелдер қауымы құлдық пен күңдіктен әлдеқашан құтылды десек те олардың ... жан ... әлі ... ... күн ... біреулер бала-
шағасына алданып араларында дәнекерлік қалмаса да бірге тұра береді.
Өздерін өзі ... ... несі ... Бұл ... ... кеткені
сонша, ажырасу қылмыстай көрінеді». [19,341]
Күлайшаның ойынша жұбайласу ол адамдардың бостандығы мен еркінен
түгелдей айыратын ... ... ... Ең алдымен соны түсіну керек. Оның
пайымдауынша Андрей мен ... ... ... нақ ... ... ... сақталғандықтан емес ... ... ... ... ит пен ... ырылдасып күн кешкен жұбайлықты ол
құптамайды. Ол Андрейдің қылығын ... емес ... деп ... ... ... ... Ал бұған қарсы шыққан Тастан оның бұл
сөздерінің қате екендігін айтады. «Баламнан келінім зерек болсын ... ... ... ... ... Тек отбасының татулығын емес,
жекжат ауыл аймақтың татулығы да әйелден екендігін түйреп айтады.
Үйіді ... да ... ... да ... бар ... да - ... зар ... да - әйел. [19,343]
Жақсы әйелде - қыздың ибасы, еркектің қайраты бар, ... ... ... де ... ... ... ... айтысқа түскен ерлі -зайыпты бір мәмілеге келіп бір -
бірін кішіпейілділікпен түсініп әзілдесіп үйіне тарқайды.
Шығарма ... ... ... ... Шығарма
тақырыбының өзектілігі кейіпкерлер ... ... ... бұл ... ... ... толы ... ... айтады. Катяның ... үлгі ... ... ... осылай ерінің ... ... ... ... онда ... орын ... ... індет
ажырасудан арылған болар едік ... бұл ойын ... ... ... ... ... ең ... ең әдемі деген ... ... ... ... ... ... де автордың қарапайым тілі ... ... ... ... үшін ... ... ... тиімді пайдаланады. Сол ... ... жиі ... Мысалы, жараған бурадай ашу - ... ... ... ... ...... ... өнін
айналдырып қолданады. ... ... ... ... ойын
кеңінен сыйпаттап жеткізеді.
Былай қарағанда ... ... ... бұл ... ... ... мәні ерекше.
Жазушының келесі әңгімесі 1995 жылы «Қайран Шәмші» деген атпен ... ... ... атанған Шәмшіні білмейтін, әнін тыңдамайтын,
жүрегі ... ... жас ... ... ... - кем ... Адам жүрегін
музыкамен тебіренткен Шәмшінің әні де өзі де ... ... ... ... ... ие ... ... еске алатын Шәмші
ағамыз кезінде қалай өмір ... ... ... ... ... еді.
Өзіне лайық деңгейде құрметке ие бола алды ма. Ән ... ... еді? Міне осы ... алуан түрлі сұрақтар жүрегі ән деп Шәмшінің әні
деп соғатын иісі қазақ баласын ... ... Осы ... ... ... құндылығы келешек ұрпақ үшін оның мәдениеті, ... ... ... мәліметтерді тарих қойнауына енгізуінде еді. Әңгіме аса үлкен
көлемді шығарма емес. Керісінше ... ... ... ... толы ... сюжетіндегі оқиға былай өрбейді «Қазақтың ән әлеміне Шәмші өз жолы,
өз бағыты, өз өрнегімен келді. Өзінен ... біз оның ... ... ... ... Әуезовтың аузынан Шәмші туындыларының болашағы
жайлы жылы лебіз естідім. Ол кезде той - томалақта жолаушы таситын ... ... де ... бас қосылған жерде Шәмші әндері шырқалатын [ ... Осы ... ... сөз ... ... ... ... Ары қарай өз ... ... ... мынадай жолдарды
қездестіруге болады.
«Ол әндерден Сырдың ... ... ... ... ... аптап ыстығын, Арқаның шексіз жазығындағы Ақселеу ырғалысын,
қазақтың қаракөз қыздарының жүрек лүпілін хас сұлудың ойнақы мінезі мен ... асыл ... ... ... құрметті адалдық мейірбандықты
сезінетінбіз. Қазақтың құлағына мың жылдап сінген дала табиғатының ... өзі туып ... ... мен Сыр ... сиқырлы әуездерінен зерделеп
нәзік те әсем ырғақтар өрбітті.». [ 19: ... ... ... ... өлеңдері энциклапедиялық карта
сияқты, қазақтың бүкіл жерін шарлағанына, ... ... ... ... ... куә ... Ішкі толғанысты осындай маналогпен
жеткізген жазушы әңгіменің оқиға желісін әрі қарай былай өрбітеді.
Ойламаған жерден түс ... ... ... екі ... кіріп келді, шай
үстінде ауыл адамдары мен жүздескісі келетінін айтты. ... өз ... ... ... өткендігі, ауыл адамдарының кездесуге
жапырылысып жиылуы келген қонақтардың үсемелетіп сұрақ ... ... ... суреттелген. Әңгімеде бас аяғы үш төрт кейіпкер бар. Олар Шәмші
оның ... Әби ... ... ... ... Әңгімеде кейіпкерлердің
образдары олардың мінездері оқиғаның өрбуіне қарай ашылып отырады. Мысалы:
Әңгіменің басты кейіпкері Шәмші халық ... ... ... ... ... кішіпейіл, қарапайым, парасатты адам болып суреттеледі.
Әңгімеден Шәмші бойындағы ұлы ... ... ... ... ... дариды екен» деген ойға қаласыз. Автордың айтқысы
келгені де осы ... ... ... ... ... үйіне келіп халықпен
кездестіруін өтінеді. Сонда Әдекең: «Сіз құрметті ... ғой ... ... аудан орталығында өткізу керек шығар. Мүмкін ... ... ... деп ... ... Сонда Шәмші «Маған ... ... емін - ... ... ... ... ... жоқ» деп
аса қарапайымдылық танытады. Бұдан соң Шәмші ағамыз суырылып ... ... ... ... ... ... ... өткен қиындықтарын,
жекелеген лауазымды адамдардан көрген зорлық - ... ... ... ... ішіп кеткендігін де айтып салады.
Автор осы жерде пәктік пен шаттыққа тұнған жан ... ... ... ... ... ... қояды. Сөйтіп оған жауап іздеуге барлық
адамдарды шақырады ... ... жан - ... сомдау үшін оның
мінезін ашу ... аңыз ... ... ... Ол ... ... «Менің есіме: ... пен ... ... аңыз түсті.
Италияның даңқты композиторы Антонио Сальери Венада болған кезінде Амедей
Моцарттың саз саласындағы шыққан биігін, күн ... ... бара ... ... мен ... ... іштарлықпен у беріп өлтіреді. Моцарт бар
болғаны 35 жасында дүниеден өтеді. Содан бері екі жүз ... ... ... ... биігі жоғарыламаса төмендеген жоқ. Дүние жүзіндегі ең атақты
композиторлардың санатында. Бұдан ... ... ... қала ... ... өлтіргенімен Сальери ұлы композиторлар ... ... ... іші тар қас ... ... ... Шәмшінің дарынына көлденең ... да, ... да ... ... ... ... ... келеді.
Шынында да талантты қолмен жасауға болмайды. Ол алланың берген ... ... оны ... ... ... ... ... өзін өлтіре
алғанмен оның өнерін өлтіре алмайсың. Күндердің - күнінде ол өзінің әділ
бағасын ... ... ... осы ... ... ... желісіндегі соңғы құбылыс ауылдың құрметті
ақсақалы Бексұлтанұлы ... ... ... Ол ... ... ... ... салып жүрек жарды ұсынысын айтады. «Сен
осы қайда барсаңда ән ... ... ... да, ... ... да ән ... Ал неге осы ... ... ... ... деп ... тірейді. Бірақ оған Шәмші де іркілмей
жауап ... «Мен ... қай ... ... да ... көрген жоқпын.
Оның бәрі де өз отаным, өз елім, өз ... ... ... ... ... деп ... ... сөздерінен Шәмшінің барлық адамзатқа деген сүйіспеншілігін көруге
болады. Шәмші ақсақалдың тілегіне Шәуілдірдің орны маған тым ... ... да ... әнім бар, уақытысы келгенде тыңдарсыздар. Араға уақыт
салып шалқыған Шәуілдір әні ... ... ... ... соңғы «Болашақта
заманның төрінен орын алған адам ... сол ... ... жүрген
деген даналық ... ... ... бұл ... ... ... сөйлетеді. Сол ... ... ... ... жылы ... ... ... Әңгіме аты тақырыпқа сай
таңдалған. Әңгімеде қазақ халқының ұлттық болмысын аңғартатын ... ... ... ... ... ... ... парыз сөзінің
мәні терең. Синонимдес ұғымдармен салыстыра қарайтын болсақ, парыз сөзінің
борыш, ... ... ... сияқты нұсқалары бар. Сайып келгенде бәрі жиылып
парызды өтеу деген мағынаны береді. Қазақтың ... ... ... ата
аулының түр - түрін кездеструге болады. Мәселен, Отан алдындағы борыш,
ана ... ... ... ... деп ... ... әрбір азаматы отанды
қорғау оны сүюді басты ... деп ... Оны ... қаны ... ... қарашығындай етіп сақтап, келешек ұрпаққа аманаттауды басты
міндетім деп ... ... да ... ұлт ... қара бұлт ... ... отаным деп отқа күйген халық азаматтары аз болған жоқ.
Қазір біз қарастырғалы отырған жазушының келесі ... тап ... ... Оның ... кейіпкері Пазыл Әміров ұлы отан ... ... ... ... Жасы ... ... маңдайы
жазықтау, жылы жүзді, мығым денелі жігіт ... Сырт ... ... жігіттің ішкі жан дүниесі де сондай көркем. Түсі игіден ... ... ... бар. Оның ... зұлымдықтың, айлакерліктің
нышаны мүлде байқалмайды. Әңгіменің басты кейіпкерін жазушы ... ... мен ішкі жан ... ... ... ... осы кейіпкерді
әңгіменің басында қылмыскер ма деп ойлап қаласыз. Өйткені оның үстінен
жоғары сотқа арыз ... ... ... ... ... ... ... ақшасы бар. Оның адал жолмен келгеніне күман келтірген біреулер
сыртынан арыз ... Сол арыз ... оның ... ... ... ... кейіпкері лейтенант палковниктің қолына арыз түседі. Палковник жасы
алпыстар шамасындағы үлкен ... ... ... ... ұқыптылықпен
қарайтын, өз жұмысына жауапкершілігі жоғары азамат. Бұл кісі арызды ... соң ... ... шын екеніне күмән келтіреді, сөйтіп арыз
түскен адаммен өзі ... ... ... ... ... түрлі сұрақтар қояды. Өмір ... өз ... ... ... Ал ... от ... ... болса оның сұрақтарына
тайсалмай жауап ... өмір ... сыр ... ... ... туып ... медициналық институтын бітіріп әскерге
аттанғандығын баяндайды. ... ... ... ... ... ... өз көзімен көргендігін және де егер соғыс ... ... ... ... болғысы келетінін айтады.
Жазушы Әміров образы арқылы соғыс зардабын көрсетеді. Кешегі соғыс
жылдарында советтік медицина оның ішінде ... ... ... да ... ... Адам ... үшін ... болмайтынды болдырып жатты.
Ағзалары құрыштай берік өмірге сүйіспеншілігі шексіз, үміт ... ... ... ажал ... іс - ... ... жатқандығын да айтты. Мыңдаған жауынгерлердің ... ... ал ... келмеген жағдайда солардың көбісінің ... ... өліп ... сөз ... ... ... қарамастан өмірден
үміт күткен жауынгерлердің құлшынысын мына суреттер арқылы ... бәрі ... ... ... сенді. Сол үмітті ақтай алмаған
дәрігердің көңілінде тасқа басылғандай дақ, қалады екен. Мен соғыстан ... жылы ... ... ... ... ... арқалап қайттым.
Маған тағдыр үш өмір берседе сол қарыздан құтыла алмас едім». [19:315]
Жазушы ... осы ... ... ... адам ... ... нәрсе жоқ. Әрбір адам табиғаттың ... ... Бір ... ... үшін он жыл ... ... де аздық қылмайды.
Палковник Әміровтің сөздерін мұқят тыңдап одан банкет жасау үшін сонша
қаржыны қайдан алдың деп ... ... ... оған мен ... ... ... үнемдедім. Менде туған туыс, ата - ана деген мүлдем ... ... ... халқым. Соның үлгілігі үшін барлық нәрсені де
жасаймын. Мен білетін қазақ халқы бір шашу үшін дүние жинайды. Бір ... ат ... Мен де ... бар жиған тергенімді шашып қуанғым келді.
1990 жылы жазылған ... ... ... ... ... салт ... жаңа бір ... танытатын туынды болып табылады.
Бұл шығармада қазақ ... ... ... ел ... ... ... шаруашылықта болған ... ... жан - ... ... ... ... ... балалық кезің Отырар
даласында өткізген, сол жерде туған Иван араға ... ... ... ... ... ... жол ... бала кезіндегі бір қызық оқиға
жайлы ... ... Ол ... ... кезінде мені мал орнына
құрбандыққа ... ... деп ... ... ... құрбандығы қалай деп
таңырқаған жол серігіне ол кезде ... ... деп ... ... ... ауыл ... аса көңіл бөлініп халық өзінің
напақасын жерден алған. Жер егу үшін ең ... ... су еді. Сол ... ең қиын ... бірі ... Осындай проблема Отырар
қаласында да орын алған. Арыс суын егінге жіберу өте ... Сол ... ... ... ... ... ... Ең алғаш топырақтың басын
байлап араларын ағашпен бекіткен. Суға үйшік, шәйлә тұрғызып қойған. Сөйтіп
ағын тоқтаған кезде қарабура сала ... Бұл ... ... өзі ... ... ... іші тас ... жеті - сегіз метрдей қарабураны
домалатқан күйі ... ... ... Екі ... ... қарабура бірте
- бірте арнаны тарылтып жібереді. Ең қиыны ортасын бекіту. Қайта - қайта су
ағып кете ... соң, ... ... ... де суды тоқтату да
дәрменсіз болып қалады. Жігіттердің ... ... ... ... ... ... Иван ... шалу идеясы сол кезде ойларына келеді.
Бұл идеяның авторы Өрбек деген ауылдағы бұзық жігіт еді. Ол ... ... ... «Бұл жұмыстың басы қасында жүргендердің бәрі құдайды білмейтін
большевиктер. Ілгері де бабалырымыз титтей ... ... үшін ... ... Біз адам ... болмайма, орыстан көрмегеніміз аз беді. Орыстың
баласы Иван құрбандыққа шалайық ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік шындығын аша
түседі. Орысқа ... ... ... ... ... ызасын бір ғана
сөзбен жеткізеді. Осылай құрбандыққа шалынғалы тұрған Андрейді ... ... ... ... ... Рахым әңгіменің жағымды кейіпкері болып
көрінеді. «Рахым ауылдың жігіттерінен мүлде басқа ойы түзу ақылды жігіт. ... ... ... ... ... ... қалады. Бірақ
бір қызығы құрбандыққа өзі шалынады. Арыстың суын бекітемін деп ... ... өзі де ағып суға ... ... ағысы оны сол күйі ... алып ... [19; ... ... ... бұл ... ... «Жақсының өзі өлсе де,
ісі өлмейді» деген қорытындыға келеді. Рахым Иван жүрегінде ... ... ... ... ... ... ерлікке, батырлыққа, қайсарлыққа
шақырады Рахым ... ... ... ... ... ... ... құрметтеуге, ерлік жасауға үндейді.
1995 жылы «Қансонарда» әңгімесі жарық көрді. Жазушы бұл ... ... бара ... аң ... ... дәріптейді. Мұндағы басты
кейіпкер Бейжігіт: «Ержүрек батыр, ол ештеңеден тайсалмайтын, ... ... Ол ... ... ... бір ... ... Сондықтан
оның жүрегін қорқыныш жеңе алмайды. Ол әрқашан өзіне Баукенннің «Жігіт қиын
сәтте сыналады» ... ... күш ... ... аң аулаудың өзі үлкен бір
кәсіби біліктілікті қажет ... ... бәрі ... түрлі тәсілі бар. Бірі ат жарамды болса, ә дегеннен бастырмалата қатты
қуу. Жорытқанға бәрі оңайшылықпен ... ... Ал ... ... ... ұзай ... Екіншісі жаймен қуу. Ондай да аңшы бөрінің бір жағын ала
қабаттасып отырады да аттыға
үнемі қарайлай ... ... ... ... Сол кезде аңшы оның
екінші жағына шығып жеткен бойда тұмсықтан ұрады. Осы кәсіпті жақсы
меңгерген Бейжігіттің қолынан аң ... ... ... ... ... ... ... Сондай бір аң аулау кезінде қызық оқиға ... ат ... ... айқасады. Бейжігіттің бір қолы жоқ. Соған
қарамастан ол сау қолымен бәрінің құлақ ... ... ... ... сүңгітіп, салмағын сала тізесімен үзіп жібереді. Сүйектердің күтірлей
сынғаны естіледі. Солай бәрін Бейжігіт ашық айқаста ... Мұны ... ауыл ... жігіттің ерлігіне сүйсініп оған ризашылығын
білдіреді. Оның қолының жоқтығын көріп, соғыс есіне ... ... ... ба? деп оған жанашырлықпен қарайды. Көз алдына әскерден ... ... Ол ... ... қол - аяғы жоқ болса да елге ... еді. ... ... аман есен ... келгеніне шынымен қуанды.
Бір қолының жоқтығына қарамастан қасқырды ерлікпен жеңген ... ... ... ... олжалаған Бейжігіт ата жолын сақтап қасқырды қартқа
сыйлайды. Біз қартын сыйлап өскен халықпыз, ... ... ... ... Қарт ... жомарттығына сүйсініп ата жолын сақтаған
азамат екенсің, баламды ... ... деп ... ... ... Бейжігіт образ арқылы қазақ халқының ата сыйлаған ұлы
халық екендігін көрсетеді. «Үлкенге-құрмет, ... ... ... ... ... ой тастайды. Бұл әңгімесінде қазақтың ұмытылып ... ... ... ... тойы 1989 ... көз алдына күш атасы палуан - Қажымұқан Мұңайтпасов келеді.
Оның адами болмысы, ішкі жан - дүниесінің сұлулығы, ... ... ... Оның өзімен бірге кеткен асқақ арманы да елең еткізбей
қоймайды. Бұл ретте әңгіменің халық ... үшін аса ... ... ... ... ... болмайды.
Әңгіме, Бастау. Ой түйіні. Келісім. Той. деп аталатын қысқа -қысқа
бөлімдерден ... ... ... ... берілген таныстырудан басталады.
«Шәуілдірден Шымкентке қарай асфальт ... оң ... ... мен
Ақтөбенің арасы қалың тал. Сары далада жасыл нуға бөленген бұл ерекше жер
«Темір» совхозының «Ақтөбе» бөлімшесі. ... ... ... ... ... суреттеулерден кейін әңгіме арнасын мүлде басқа жаққа
бұрады да Қажымұқан аталарының осында ... деп ... ... береді.
Сөйтеді де, онда неге Темірланға жерленген деген ... ... ... ... ... ... да ... оқырманмен бірге
іздейді.
«Қажекеңнің Темірланға көшуі оқта текте сөз болып қалатыны да ... ... ... ... ... Қажекеңнің шешесі Дулаттың
қызы - нағашы жұртына барды ... енді ... Арыс ... ... ... ... ... оралды дейді. Ал енді көзі ашықтау азаматтар
Темірландағы аудандық партия комитетінің ... ... ... ... ... ... ... Қажымұқанның Темірланға жерленуінің сыры
шешіле түседі. Автор оқырмаңдардын; ойға сала ... ... одан ... ... ... кейіпкерлерімен таныстырады.
«Қажекеңнің бір балдызы бар еді аты Алтын - келбетті сөзі қалжыңы да мықты,
мінезі ашық ... Осы ... ... ақын ... қыз ... тұрады. Автор адам портретін жасауда асыра сілтеушілікке
салынбайды. Қайта қарапайым суреттеулер арқылы әдемі ... ... ... үйіріп әкетеді. Автор басты кейіпкерінің бейнесін әртүрлі
сетуацияға салу арқылы ашып отырады. Қажекеңнің әсершіл ... ... ... Алтынмен айтысында көрінеді. Ал оның ... мына ... ... куә боласыз.
«Базардан атасы келген баладай жапырылысып жатқан қонақтар ішінде
прокурорда болды, ол менменсіп палуанға амандаспады. ... бей - жай ... ... ... ... ... ... қойды сасқалақтаған
прокурор мырза палуанға қылпақтап қайтадан амандасады».
Осылай палуан түлкіні ... ... ... Осы ... ... ... басшының типтік образын жасайды.
«Менмен жігіт енді Қажекенді көрмегендей қырын қарап жүре берді. Іштей
оның ... ... ... ... жұмып қойған айғыршақ кісілігіне
ызаланды. ... ... ... ... ... ... ... суреттеулер арқылы нақты адамның характерін жасайды. Жанды
суретпен жирендіреді, сүйсіндіреді. ... ... ... шеберлігі
де, осында.
Кейіпкерді түрлі жағдайға сала отырып, автор оның ішкі жан дүниесіне
саяхат жасайды. «Мені жұрт ... ... ... теңцесі жоқ күшті дейді,
осы күштіліктің құны маған шамалы көрінеді. Өмір бақи ақындықты ... ... ... ... Кеше Абай ... ... Абай ... таң қалдырады. Абайдың әрбір сөзі нақылы кәрінің де жастың ... Ал ... ... мынау Қажымұқанның тәсілі ғой дегенді
естей ... ... бүл ... ... ... ... шығар.
Менімше сөз құдіретіне табынған дұрыс секілді. Егер көз ... ... ... бар» деп сөзін аяқтайды. Автор кейіпкерінің ішкі монологы
арқылы қоғамға ауыр жүк ... Күш ... ... ... ... ... ... ұрпаққа аманат етеді. Әңгіменің соңы ... ... ... Қажекең той жасап ... ... ... ойындары
ойналады, көкпар, бәйге болады күрес жүргізіледі. Автор халқымыздың ... ... оны ... жаңғыртуды ғасыр еншісіне табыстайды.
Қорытынды
Адамзаттың рухани байлығы көркем өнер сыйқырлы сырымен ... бойы ... ... ... ... ... үшін күресіп келеді. «Өнер мақсаты - өмірдің көлеңкесі ... ... ... - ... ... халқының ұ л ы жазушысы Бальзак.
Шынайы өнер - шексіз рухани көркемдік әлем, ақыл ... от ... - ... мұра ... келе ... шын ... ... бет
шарпыған аптабы, болмыстың келбеті, асқар ойдың иірімі, өмір - ... ... ... ... талантқа бай. Сондай таланттарымыздың бірі ... ... бай ... ... жаңа бір ... ... әдеби мұрасы - зерттеу еңбектерінен, ... ... ... ... ... ішінде зерттеу жұмысының негізгі нысаны
етіп алынған әңгімелер тізімі ... ... ... «Қансонара», «Құрбандық», «Қажымұқанның тойы»,
«Парыз», «Жұбайлар», «Қайран Шәмші».
Аталмыш әңгімелер тақырыптық - идеялық жағынан ... - бірі ... ... ... ... ... ... өзінен алады да оны
суреткерлік шеберлікпен жан ... ... тілі ... ... түсінікті. Айтайын деген ойын
нақты дәл ... ... ... ... ... ... ... оқиға желісін әсерлі, бейнелі етіп жеткізуде
көркемдегіш құралдарды, соның ішінде ... ... жиі әрі ... жолын зерттеу еңбектерінен ... ... бір қыры ... де ... отырады. Яғни әңгімелерінің кейбір
тұсын толықтыру мақсатында зерттеу еңбектерінің материалдарын пайдаланған.
Халықтың өткен өміріне оның ұлттық ... әдеп ... ... ... ілтипатпен қарайтын данагөй жазушы әңгімелерінде қазақ
халқының дәстүрінен ... бере ... ... ... ... ... соның ішінде проза жанрын
деректерімен байытты. Халық өмірінде орын алған дәстүріміздің маңызын жан -
жақты ашып, ... ... ... ... салт - ... көріністерін көрсету арқылы оқырманын қызықтыра білді.
«Күш атасы - Қажымұқан», «Ән патшасы - ... ... ... терең өнегелі істерін дәріптеп ұлт жанашырларын ұлықтауды үлгі еті.
Әдебиеттің түрлі жанрларына қалам ... ... ... ... де ... жоймайтынына кәміл сенеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазақ нақыл сөздері. Алматы. 1964 ... ... ... ... әдебиеті 1998 ж. 8-10 бет
Халық ауыз әдебиеті. ... 1979 ... ... Б. Нарымбетова. Құмға ғашық қария 2005 ж. 5-6 бет
Оңтүстік Қазақстан ... 2006. 7-8 ... ... ... ... 2006. М. ... ... малда қалсын, — талда
қалсын. 2-4 бет.
Ордабасы оттары газеті. 2003 ж. ... ... 5-6 ... ... Парасат патшалығы Оңтүстік. Қазақстан газеті. 7-8 бет
9. С.Б. Сахабат. Қылаусыз ... ... ... газеті. 10-12
бет.
10. Шілтерханов ІІ том шығармалары. Алматы 2006. 255-259 бет.
11. М. ... ... ... 1967 ... Ә. ... Тарту. Алматы 1992 ж. 250-255 бет.
13. С. Ақатаев. Күн мен ... ... 1990. 120-140 ... Ә. Шілтерханов. IІІ - том шығармалары. Шымкент 2001. 67-69 бет.
15. З. Қабдолов. Сөз өнері. Алматы 1991. 45-50 бет.
16. С. ... ... ... ... 1974. 23-25 ... ... ... энциклопедиялық сөздігі. 2000. 275-290 бет.
18. Ә. Шілтерханов шығармалары. I - том. Шымкент 2000. 150-155 бет. ... ... А. ... Әдебиет танытқыш. Алматы 2003. 5-6 бет.
20. Ш. Уәлиханов Шығыстанушы Алматы 1985. 2931 бет
21. Ғ. Мүсірепов. ... ... ... 1992. 65-67 ... С. ... Әдебиеттануға кіріспе. 3-5 бет.
23. Р. Сыздықова. Сөздер сөйлейді. 1996. 57-59 ... М. ... Абай ... 360-369 ... ... ... ... автореферат. 3-5 бет.
26.Қазақ әдебиетінің II - томдығы. Алматы 1966. 120-125 ... Қ. ... ... мен ағыстар. Шымкент 2003. 250-255 бет.
28. Ж. Дәдебаев. ... ... ... Алматы 1965. 65-69 бет.
29. Ә. Оспанова. Қаратау түлектері.
30. Б. Майлин. Әңгімелері. Алматы

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь