Обсөж сабақтарының әдістемелік нұсқауы

Экология - өзінің зерттейтін жеке обьектісі бар және жаратылыстану ғылымдарының басқа да салалармен тығыз байланысты ғылым. Бұл бағдарлама экологиялық білім беру жүйесін жетілдіру мен кеңейту және екі баспалдақты білім беру үлгісі мен жаңа да, сапалы мамандар дайындауға көшуді тұжырымдайды.
Осы бағдарламаның іс жүзінде қолданылуы мемлекетіміздің әлеументтік- экономикалық дамуының сонымен бірге биосфераны қорғай отырып, табиғат қорларын үнемді пайдалану және адам денсаулығына қолайлы тіршілік ортасын сақтауда негіз бола алады.
Жалпы экология курсының мақсаты мен міндеті студенттерге организмдердің жіктелу динамикасы мен таралу ерекшеліктерін анықтаудың негізгі заңдылықтары жөнінде білім беретін және бірлестіктің құрылымы мен өсу динамикасын, бүкіл экосистема мен биосфераның ұйымдасуы тіршілік ету заңдылықтарын түсіндіру.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі.
университеті
249364516256000
факультеті
"Биология" кафедрасы
Бекітемін:
Факультет оқу әдістемелік бюросының кеңесі
"-------------"-----------------------200------ж
пәні ... ... ... - ... ... үшін.
ОБСӨЖ сабақтарының
әдістемелік нұсқауы
Оқу түрі: күндізгі
Курс 2 семестр 4
Кредит саны ... Тар- 16, ... 16, ... ... ДШ-16,26, Био-16,26,36,Хим-16, ҚЭН-16,ЕА-16,Қар-16, Физ-16,Мат - 16, Био-16тп.
Жетісай 2007ж.
ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН
„Экология „ пәні ... ... ... - ... ... үшін ... кешен типтік бағдарлама негізінде құрастырылған.
Типтік оқу бағдарламасы ҚРБҒМ - нің 05 2005 ж. №289 ... ... ... - ... ... ... ... талқыланған
Хаттама № " " 2007 ... ... ... Дошманов Е. Қ. ... ... ... ... № " " 2007 ... кеңесінің төрағасы ... ... ... ... ... кеңесінде мақұлданған
Хаттама № " " 2007 ... ... ... ... мен міндеттері, оның оқу процесіндегі ролі.
Экология - uзініњ зерттейтін жеке обьектісі бар жєне ... ... ... да ... тыѓыз байланысты ѓылым. Б+-л баѓдарлама экологиялыќ білім беру ж%.йесін жетілдіру мен кењейту жєне екі баспалдаќты білі беру %.лгісін мен жања да, ... ... ... ... ... ... іс ж%.зінде ќолданылуы мемлекетіміздіњ єлеументтік- экономикалыќ дамуыныњ сонымен бірге биосфераны ќоѓай отырып, табиѓат ќорларын %.немді пайдалану жєне адам ... ... ... ... саќтауда негіз бола алады.
Жалпы экология курсыныњ ... мен ... ... организмдердіњ жіктелу динамикасы мен таралу ерекшеліктерін аныќтаудыњ негізгі зањдылыќтары ... ... ... жєне ... ќ+-рылымы мен uсу динамикасын, б%.кіл экосистема мен биосфераныњ +-йымдасуы тіршілік ету зањдылыќтарын т%.сіндіру.
ОБСӨЖ № ... ... ... ... және ... ... және ... қарым - қатнасының эвалюциясы.
ОБСӨЖ жоспары:
а) Техника мен ғылымның экологизациясы
б) Ноосфераға жол ... ... ... ... және ... ... және ... қарым - қатнасының эвалюциясының ерекшеліктеріне толық мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні:
Биосфера және ... ... және ... ... ... ... болып табылады.
Биосфераның космостық ортасы тіршілікке қажетті қолайлы экологиялық
жағдайларды анықтайтын күн ... көзі ... ... ... ... ... ... күшті әсер етеді.
Биосфераға келіп түсетін күн энергиясының балансы кестеде көрсетілген.
Күн сәулесінің энергиясының таралуы.
(биосфераға жылдың мөлшерінен %)
Таралу түрі
Үлесі %
* ... ... ... ... ... Жел, толқын, ағыс
* Фотосинтез
30
45
23
0,2
0,8
Жер интенсивті космостық радиациядан магнит ... ... Егер бұл өріс ... ... ... қысқа уақыт аралығында атмосфераның барлық ауасын ... мен ... ... жіберер еді. Мұндай жағдайда Жерде мүмкін болмайды.
Озон қабаты ... ... ... ... (О3) күн ... ... ... сіңіреді. Мұндай қорғансыз сәулелер биосферадағы бүкіл тіршілікті жойып жіберер еді.
Биосфера космоспен тығыз байланысты. Жерге ... ... ... ... ... ... жасайды.
Биосфераның энергетикасы. Күннің энергиясы - Жер биосферасының ... мен ... ... ... ... қуат ... ... күнді
айналуына байланысты жер бетіне түсетін күн сәулесінің интенсивтілігі
Жер-Күн қашықтығының өзгеруіне байланысты жыл бойы ... ... ... ... ең аз ... 147 млн ... ... басында, ал ең ұзақ
арақашықтығы 125 млн км шілденің басында байқалады.
Биосфераның эволюциясы.
Адам санасы мен ғылыми ойдың ... ... келе ... мынандай
қортындылар жасады:
* Ғылыми шығармашылықтың дамуы адамның өзі тұратын биосфераны өзгертетін күш ... ... ... ... ... ойдың өсуі мен қатар жүретін құбылыстар.
* Биосфераның бұл өзгерістері адам ... тыс, ... ... ... ... ... жүреді.
* Тіршілік ортасы-биосфера планетасының ұйымдасқан қабықшасы болғандықтан, оның геологялық ... да оны ... жаңа ... ... ... енуі биосфераның жаңа фазаға, жаңа күйге-ноосфераға өтуі табиғи прцесс.
Ноосфера-сана, ақыл-ой қабаты, экологияның төрт заңы.
Бірінші ... ... ... ... ... жоқтан пайда болмайды, ол бір түрден екінші түрге ... ... өзі ... ... Амудария, Сырдария суын көп пайдалану арқасында Арал теңізі денгейі төмендеді.
Төртінші ... ... жоқ. ... ... ... нәтижесінде
экожүйеден алынған нәрсенің барлығы қайтарылуы тиіс. Біздің көптеген
қателіктеріміз табиғаттағы барлық құбылыстардың өзара байланысын ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар.
* Тірі ағзалардан өтетін зат алмасу мен энергия ағысы.
* Экожүйеде зат алмасуды қамтамасыз ететін факторлар.
* Экожүйенің өнімділік заңдары.
* ... ... ... энергетикасы.
* Күн сәулесі энергиясының таралуы.
* Ж. Б. Ламарктың ғылымға ... ... В. И. ... ... ... Ноосфераға жол ашу заңдары.
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. ... ... Оқу ... ... ... Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен ... А. ... ... 2001 ж. ... ... Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. ... ... ... ... 2000ж.
7. ... Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей ... ... 1991ж. ... ... в 2-х ... Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, ... ... ... ... 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... Ноосфера. М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. ... 1997ж. ... ... ... и ... ... М. ... 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы ... ...... ... ... мәселені шешудегі халықаралық тәжрибе.
ОБСӨЖ жоспары:
а) Қоршаған ортадағы канцоргендік заттар.
б)Судың сапасы мен тұрғындардың денсаулығы
ОБСӨЖ ... ... ... шешудегі халықаралық тәжрибелердің жолдарымен оларды ұйымдастырудың мәселелерімен таныстыру.
ОБСӨЖ мәтіні: Мекен ету ортасында тірі ... әсер ... ... ... ... ... ... ағзаға әсер ету сипаты мен тірі ағзалардың жауын ретінде беретін реакциялары бойынша бірқатар ... ... ... ... Тірі ... ... фактордың әсерінің қолайлы немесе қолайсыз болуы ең алдымен оның әсер ету ... ... ... ... ... ... шектен тыс көп болуы ағзалардың тіршілігіне қолайсыз әсер етеді.
1840 жылы Ю. ... ( ... ... төзімділігі оның экологиялық
қажеттіліктерінің тізбегіндегі ең әлсіз звеносымен анықталатынын дәлелдеді.
Қазір Либих ережесі шектеуші факторлар заңы немесе Либихтың ... заңы деп ... Бұл ... ... ... болады: экологиялық факторлар жиынтығында төзімділік шегіне ең жақын фактор күшті әсер етеді.
Экологиялық фактордың тек жетіспеуі ( ... ) ғана емес , оның ... ... де ( максимум ) шектеуші әсер ете алады.
Минимум мен қатар максимумның да шектеуші ... ... ... ... 1913 жылы В. ... ... Шелфордтың толеранттылық заңы деп аталады.
Экологиялық фактордың минимум заңы ғана ... оның ... да ... фактор бола алады, ал олардың арасындағы ауытқу диапозоны толеранттылық шамасын ( ... ... яғни ... ... бір факторға төзімділігін анықтайды.
Негізгі абиотикалық факторларға жарық, температура және
ылғалдылық жатады.
Жарық. Белгілі француз астрономы К. Фламмарион ( ... ... ... ... қозғалған, өмір сүретін нәрселердің барлығы
күннен жаралған" - деді..
Биосферадағы ең маңызды процес - ... тек ... ғана ... ... ... ... ... ғана жүзеге асырылады. Жасыл
өсімдіктерде ( жоғары сатыдағы өсімдіктер мен ... ... ... су ( ... болып табылады. Сондықтан фотосинтез нәтижесінде оттегі ... ... ... радиация жиынтығымен анықталады. Полюстер ден экваторға ... ... ... артады. Жарық режимін анықтау үшін шағылысқан жарық мөлшерін де, яғни ... ( ... ... ... albus - ақ) ... алу ... ... - әр түрлі денелердің бетінің шағылыстыруға қабілеті. Ол радиацияның жалпы мөлшерінен пайызбен шаққандағы мөлшері. ... ... ... түсу ... және ... ... қасиетіне байланысты болады. Мысалы, таза қардың альбедосы - 85 %, лас қар 40-50%, ... ... - 5-14 %, ашық ... құм 35-45 %, орман - 10-18%, үйеңкінің жасыл ... - 10 %, ... сары ... - 28%. ... фактор ретінде жарыққа қатысты өсімдіктердің төмендегі топтарын бөліп көрсетуге болады: гелиофиттер ( грек тілінен ... skia- ... және ... ... ... ( ... ... Су тірі ағзалардың өмірдегі маңызды экологиялық факторы және олардың ... ... ... ... ... Мысалы, балдырлардың денесінің 96-98 %-ын, шөптесін ... ... 83-86 %-ын, ... ... 5-7 %-ын, ... ... 68-83 %-ын су құрайды. Өсімдіктердің әртүрлі ... ... даму ... суға ... қажеттілігі әртүрлі болады. Ол ауа райына, топырақ ... ... ... ... ылғалдылығы ағзалардың жер шарында таралуы мен санын шектейтін маңызды факторлардың бірі.
Ағзалардың тіршілік ортасына бейімделу.
Тірі ағзалардың жеке дамуына, олардың ... орта ... ... ... ... ... ... белгілі. Мұндай кезеңдерді қауіпті кезеңдер деп ... ... ... ... ... және ылғалдылық жатады.
Жалпы алғанда жарық өсімдіктердің даму жылдамдығына, фотосинтездің интенсивтілігіне, жануарлардың белсенділігіне, қоршаған ортаның ылғалдылығы мен ... ... әсер ... ... және ... ... ... ететін маңызды фактор болып есептеледі.
Температура. Тірі ағзалардың жер ... ... ...
факторлардың бірі температура. Жылудың тек абсолюттік мөлшері ғана емес, сондай-ақ оның уақыт бойынша таралуы, яғни ... ... ... болып табылады. Өсімдіктердің денесінің өзіндік температурасы болмайды. Олардың жылу реттеуінің анатомо-морфологиялық және ... ... ... ... ... қорғауға бағытталған.
Биологиялық ырғақтар. Жануарлар мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... магнит өрісі, теңіздердің
толуы мен қайтуы маңызды рөл атқарады. Аталған факторларға Жердің өз
өсінен Күнді айналуы, ... ... ... айналуы нәтижесінде
туындайтын маусымдық және тәуліктік өзгергіштігі тән. Сонымен қатар бұл
факторлар ... ... ... ... ... ... мен ... ұзақ уақытқа созылған табиғи сұрыпталу
барысында белгілі бір ортаға бейімделуге мүмкіндік беретін анатомо-морфологиялық және физиологиялық және басқа да арнайы ... мен ... ... болған.Әр түрдің өзіне тән жылдық циклі: өсу мен даму интенсивтілігі, көбею, ... және ... ... ... ... бірізділікпен кезектесіп келетін ағзаның қандай да бір жағдайын ... ... деп ... Бұл ырғақтарды ішкі механизмдер ұстап тұрады. Биологиялық сағаттың көмегімен оларда әр түрлі физиологиялық процестердің тәуліктік, маусымдық, ... және ... да ... ... ... ішкі ... ... және сыртқы, яғни
геофизикалық табиғаты бар сыртқы ортадағы циклді өзгерістерден соң жүретін болып бөлінеді.
Егер ... ... ... ... ... ... олар бір мезгілде оянып, белсенді тіршілік етеді, біраз уақыттан соң әртүрлі ... ... ... әр ... ... ... Содан соң күн мен түннің
дұрыс кезектесуін қалпына келтіргенде, жануарлардың ұйқы мен белсенді
тіршілігінің периодтары синхронды болады. Олай болса, сыртқы ...
( күн мен ... ... туа ... ... ... ырғақтарын реттейді.
Қолайсыз жағдайларға бейімделудің ерекше түрі - ... ... ... - тіршілік процестерінің баяулауы сонша, оларда тіршілік белгілері ... Бұл ... ... ... ... ... қыналарға, қарапайым бір жасушалы жануарларға, коловраткаларға, жұмыр құрттарға, кейбір бунақ денелілерге тән. ... ... мен ... ... ... ... ... алады.
Глоссарий:
* Альбедо
* Температура
3. Абиотика
4.Фотосинтез
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. ... ... ... Оқу ... ... ... ... Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен ... А. ... ... 2001 ж. ... Е.У.Джамалбеков. Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. ... ... ... 2000ж.
7. ... Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж. ... ... в 2-х ... ... Мир, 1986ж. ... ... Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. ... ... ... ... ... ... геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. Ф.И.Гиренок. Экология. Цивилизация. Ноосфера. М. 1987ж. ... ... ... М. ... 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность жизнедеятельности. М. ... 2000ж. ... ... ... и ... ... М. ... 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № 3.
ОБСӨЖ тақырыбы: Тірі организмдердің ұйымдастырушылық ... ... орта және ... ... жоспары:
а)Атмосфераның ластануы және денсаулығы тұрмыс және адам экологиясы.
б) Қолдағы экологиялық ортаның ерекшелігі.
ОБСӨЖ мақсаты: Тірі ... ... ... ... Табиғи орта және адамның денсаулығына әсер ету дәрежелерін анықтау мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні: Соңғы 50 жылда ... ... ... ... ... планетамыздың өзгеру дәрежесі, адамның отты пайдалана бастаған уақыттан, яғни 800 жолмен салыстырғанда әлдеқайда жоғары.
Нәтижеде адамзаттың үлесіне күрт нашарлаған ... ... ... ... ... мен ... ... келії мен жойылуы, адамзат қоғамы үшін болжамбаған теріс құбылыстарға әкелетін биосферадағы қайтымсыз өзгерістердің қаупі туып ... ... ... өмір сүру ортасының 4 компаненентін бөліп
көрсетуге болады: Оның 3-уі ... ... ... ... бір
дәрежеде өзгерген табиғи орта болып табылады. Төртіншісі тек
адамзат қоғамына тән ... ... орта - бұл ... ... ... өзгеріске ұшыраған немесе өзгерістер оның өздігінен ... келу және ... ... ... ... ... әсерінен өзгерген табиғи орта - бұларға егістік талаптары баулар, жүзімдіктер, ... ... ... ... ... орта - ... ... және өндірістік
ғимараттар, өнеркәсіп кешендер қала және т.б.
3.Әлеуметтік орта - бұған адамдардың бір - ... ... ... - қатынасы, псикаологиялық акуал, денсаулық сақтау, жалпы
мәдени байлықтар және т.б. кіреді. Оның адамға әсері күннен ... ... ... ... да ... өмір сүру ... және ... негізгі құқықтары, соның ішінде өмір сүру құқығын жүзеге
асыруда екі аспектің - ... және адам ... ... ... ... ... мен ... өзара қарым қатынастарының кезеңдері.
Қоғам мен табиғаттың өзара қарым - ... ... ... ... ... ... ... болады:
* Палеолит - дәуірі. Адам бұл тарифи кезеңде табиғатпен бірге еді, оның ... ... ... мен ... ... ... ұзақтығы 2 млн. жылдан астам уақытты Альп ... ... ... ... мәдени жер өңдеуге көшуінен басталған
* неолит дәуірі ... Осы ... ... ... пен мал. ... ... байланысты, қоғам биосфераға кошті әсер ете бастады. Ормандарды кесу, шалғындық далаларды жарту, үй жануарларын жою. Нәтижесінде ғаламшардың орасан ... ... ... ... ... мен ... ... айкала бастады. Аграрлық кезеңнен бастап тарихтағы техногенні дәуір басталады, яғни адам белсенді түрде биосфераны өзгерте
бастады, табиғаттың заңдылықтарын өзінің мақсатына ... ... ... ... экожүйеден ауыл шаруашылық экожүйеге дейін.
Индустриалды кезең (ол XVII - XX ғасыр ортасы) кен өндіру
салалары мен металургия ... ... дами ... XX ғасырдың ортасына қарай өндірістің қоршаған ортаға әсері кеңейіп, ғаламдық сипатқа ие ... ... ... мен ... жатады. Агроценоз дар ауыл шаруашылығында қолданылатын жерлерде пайда болатын ... Олар ... ... ... ... ... түрлердің санының аз болуымен екіншіден, осы бірлестіктің негізгі мүшесі - мәдени дақылдардың ... мен ... ... тұру қабілетінің төмен болуымен сипатталады. Мәдени дақылдар адамға пайдалы жағына қарай сұрыптау арқылы ... ... ... ... олардың адамның көмегінсіз тіршілік үшін күреске қабілеті нашар.
Агроценоздарды адам көп қуат жұмсау арқылы ... ... ... ... ... мұндай қосымша энергия көзін қажет етпейді. Қазір ауыл шаруашылығында әр түрлі өсімдіктерді ... ... ... ... тер ... Пестицидтердің көпшілігі тек зиянкес түрлері ғана емес, олардың паразиттері мен жыртқыштарын да жояды, яғни агроценоза қалыптасқан реттеуші байланыстар бұзылады.
Зиянкестердің тірі ... ... ... ... ... да көбейеді. Тірі ағзаларды - жыртқыш немесе паразит тік бунақденелер, бунақденеқоректі немесе жыртқыш құстарды бактериялар, вирустар және т.б. ... ... үшін ... ... ... әдісі деп аталады.
Агроэкожүйесі дегеніміз - адамның сапалы қызметімен жоспарланып, жасалған территориялар.
Ауыл шаруашылық өндірісінің қазіргі көптеген әдістері ... мәні ... ... - ... өсіру, малды шектен тыс жою, улы химикаттарды кеңінен ... ... ... шектен тыс мөлшерін қолдану топырақты жаппай жырту және тағы ... ... ... ... қызметінің бұзылуына, құрамының қарапайымдылығына , тұрақсыздыққа және табиғаттағы апатты өзгерістерге алып келеді. Сондықтан қазіргі ауыл шаруашылығының дамуында мүмкіндігінше ... ... ... ... ... Үш антропогенді фактор.
* Адамның өмір сүру ортасының ... ... және адам ... ... ... ... тарихында бірқатар ерекше кезеңдер.
* Аграрлық кезең.
* Ақпараттық- ... ... ... ... ... ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу ... ... ... Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және ... ... мен ... А. ... ... 2001 ж.
Қосымша:
4.А.Б.Бигалиев, Е.У.Джамалбеков. Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и ... ... 1997ж. ... Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж. ... ... ... ... Алматы. 1991ж.
9.Ю.М.Одум. Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. ... ... ... А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, ... ... ... 2001ж.
3. ... ... Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... ... М. 1987ж. ... ... экология. М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж. ... ... ... и ... ... М. ... 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № ... ... ... ... атмосфералық ауаның жағдайы.
ОБСӨЖ жоспары:
а) Озон қабатының бұзылуы және оның зардаптары.
б)Климаттық антропогендік ластануы.
ОБСӨЖ мақсаты: Өндірістік қаладағы атмосфералық ауаның жағдайының ... оның ... ... ... ... ... жолдарымен таныстыру.
ОБСӨЖ мәтіні: Атмосфераның қасиеттері және оның адамға әсері.
+ Атмосфера ауа, химиялық қоспалар мен су буынан ... ... ... ол ... ... ...
процестердің жүруінің шарты және
метеорологиялық режимнің маңызды факторы.
+ Егер ... ... ... онда ... ... ... ... +15[0]С немесе - 18[0]С
болар еді.
Атмосфераның маңызды қасиеттеріне оның жылдас араласуы мен үлкен ара ... орын ... ... сфералармен, әсіресе
мұхитпен байланысы жатады. Мұхитпен жанасуы нәтижесінде мұхит атмосферадағы көміртегінің қос оксиді (СО2), ... газ және ... ... ... ... ... ... бөлігін өсімдіктер сіңіреді және зат алмасудың топырақ звеносына кіреді. Жылдам араласқыш қасиеті мен оның ластануды таратуы, сонымен қатар ... ... ... ... айналдырушы фактор болып табылады.
Адам атмосфераның әр-түрлі параметрлеріне және ... оның ... ... жылу ... орын ... радиоактивтік электромагниттік фон және т.б. әсер етеді.
Адамның атмосфераға әсерінің байқалуы, оның биосфералық ... ... ... ... ... ормандарды жою, жерді жырту, эрозия, құрғату, ... ... мен ... ... т.б. салу ... басталды.
Атмосфераны ластаушы заттар.Атмосфераға шығарылатын химиялық заттардың ішінен бірінші орында көмірқышқыл газы тұр. Бұл қосылыс ұзақ өмір сүреді және ... ... ... ... газ ... ... үшін қауіпті. Олар жануар мен адамға қарағанда бұл газға өте сезімтал. Өсімдіктер газдың ... ... ... қону ... ... ... ... түсуі нәтижесінде зақымданады. Бұл газ қазіргі кездегі қоршаған ортаның әр-түрлі элементтері әсеріне байланысты бірінші орында тұрған әлемдік ластаушы.
* Атмосфераның ... ... озон ... ... (О2) ... сәулелер әсерінен ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Бос оттегінің оттегі молекуласына ... озон ... ... қабаты полюстерде 9-30 км, экваторда 18-32 км биіктікте орналасқан.
Озон толқын ... 200-320 км. ... ... ... ... бір бөлігі, ұзын толқындармен қатар жер бетіне ... ... ... 200-400 км, ... ... ... ...
сәулелер категориясына жатады.
Соңғы жылдары атмосфераның жоғары қабатындағы ... ... ... ... Солтүстік жарты шардың орталық және жоғары ендіктерінде бұл кему 3% құраған. Мәліметтер бойынша озонның 1% -ке ... ... ... ... ауыру деңгейін 5-7%-ке арттыруы мүмкін.
Озонның ең көп мөлшері Антарктиданың үстінде жойылған.
Мұнда соңғы 30 жылда ... ... 30-40% ... ... концентрациясының кемуі нәтижесінде түзілген кеңістікті "озон тесіктері" деп атайды.
Қазіргі кездегі озон қабатын бұзатын негізгі антропогенді фактор фреондар болып ... Олар ... ... ... ... ... газ ... және тағы басқа қолданылады.
Атмосфераның төменгі қабаттарында озон күшті антитоксинант және бактериоцид. Адамда ол ... ... ... ... тітіркендіреді және тағы басқа.
Тест тапсырмалары:
1. Тірі организмдардің бір-бірімен және олардың қоршаған ортамен байланысымен байаланысын зерттейтін ғылым:
* Экология +
* ... Адам ... ...
* ... ... фактор дегеніміз:
а) Климаттық фактор +
В) Жыртқыштық-құрбан қатынасы
* Тірі организмдерінің өзара байланысу формасы
* Аменсализм
* Коменсализм
3. Өсімдік өсуіне әр түрлі факторлардың ... ... ... ... кім ... Ю.Либих +
В.Радкевич
С. В.Шельфорд
Д. Ю.Одум
Е. В.Вернадский
4. 1935 ж. Алғашқы рет "Экожүйе" түсінігін ұсынды:
А. А.Тенсли +
В. Д.Н.Докучаев
С. ... ... ... ... ... ... биіктікте орналасқан:
А. 12-25 км.+
В. 10-12 км.
С. 50-120 км.
Д. 40-50км.
Е. 25-40 км.
6. ... жер ... 9-15 км ... ... ... ... ... Мазосфера
С. Ионосфера.
Д. Гидросфера
Е. Стратосфера
7. Эрозиялар мынадай болады:
А. Жел және су ... ... және ...
С. Техногендік
Д. Желдік және тұздылық
Е. Улы.
8. ҚР-ғы Ақсу- Жабағалы қорығы қай жылы құрылды?
А. 1926ж +
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның ... ... Оқу ... Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және ... ... мен ... А. ... ... 2001 ж. ... ... Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. ... ... ... 2000ж.
7. ... ... ... 1997ж. ... проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж.
9.Ю.М.Одум. Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. ... ... ... ... ... ... Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. ... ... ... Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... ... М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. Мисль. 1997ж. ... ... ... и ... ... М. ... 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы ... ...... ... ... ... - демэкология. Экожүйеге қышқыл жаңбырдың әсері.
ОБСӨЖ жоспары:
а)Әлемдік мұхиттың ластануы.б)Қазақстандағы ... ... ... ... экология - демэкология жайында оның ерекшеліктері мен маңыздылығына. Экожүйеге қышқыл жаңбырдың әсері туралы толық мәлімет беру.
ОБСӨЖ ... ... ... дұрыс түсіну үшін берілген жердегі өзара әрекеттесетін факторлардың барлығын есепке алуды, ал бұл әр ... ... ... қолдануды талап етеді.
Ортаның жағдайын бағалау және есепке алу әдістері. Бұларға метеорологиялық ... ... ... ... ... ... тұздылығын, мөлдірлігін, топырақ ортасының сипатын анықтау, радиациялық фонды өлшеу, ортаның химиялық және бактериалдық ластануын анықтау және т.б. ... ... ... : Ағзалар экологиясы (экология) ағзаның қоршаған ортада тіршілік етуінің шекараларын анықтап, ағзалардың орта ... ... ... ... және ... орта жағдайларына бейімдеушілігін зерттейді.
Популяциялық экология ( демэкология) ... ... ... мен санының динамикасының жалпы заңдылықтарын зерттеу болып табылады. Популяциялардың тіршілік ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктердің ұйымдасу заңдылықтарын құрылымын және қоректену тізбегіндегі заттардың биотикалық зат айналымны мен энергияның трансфармациясы ретінде көрінетін қызметін зерттейді.
Биосфера ... ... Тірі ... және осы ... ... алмасуда болатын планета барлық затының және оның қызметінің жиынтығынан тұратын жердің ... ... - бір ... өзара қарым - қатынаста болатын және үлкен территорияда бірігіп тіршілік ететін бір түрге жататын даралар тобы. С.С. Шварцтың ... ... ... бұл ... ортаның үнемі өзгеріп отыратын жағдайында санын тұрақты ... ... ... ... ... ... ... бір түрдің ағзаларының элементарлық тобы. Популяция ұғымын латын тілінен ... ... ... ... ... береді.
Кез келген популяция төмендегі қасиеттермен сипатталады:
Популяция саны берілген территория немесе көлем бірлігіндегі даралардың жалпы саны. Ол еш ... ... ... және ол ... мен ... интенсивтілігінің қатынасына байланысты.
Популяцияның тығыздығы популяция алып жатқан аудан немесе көлем бірлігіне шаққандағы даралар санымен анықталады. Мысалы ағаштың 150 түбінің 1 ... өсуі осы ... ... сипаттайды.
Туылу - көбею нәтижесінде уақыт бірлігінде пайда болған жаңа даралар саны. Тір ағзаларға көбеюге деген ... ... - ... бір ... ... даралардың саны.
Популяцияның өсімі - туылу мен ... ... ... өсім оң немесе теріс болуы мүмкін.
3657600249555даралар
саны
уақыт
00даралар
саны
уақыт
Популяцияның жыныстық және жастық құрамы. Жыныстық құрылым ... ... ... ... ... мен ... жасы және ... жетілу жағдайлары популяция санын ұстап тұруға әсер етеді.
Популяция санының динамикасы. Популяцияның саны негізінен бір - ... ... - ... екі ... анықталады - туу және өлім. ... ... ... ... процесі теориялық жағынан алғанда шексіз өсуге қабілетті - биотикалық ... (А) ... ... орта ... бұл ... ... іс жүзіндегі өсу логистикалық қисықпен (Б) сипатталады. Теориялық және ... ... ... ... ... қарсылығын сипаттайды.
Бәсекелестік. Азық, өмір сүру ортасы және басқа ... ... үшін ... даралар арасындағы кері әсерлер. Мысалы түраралық бәсекелестікке сілеусін мен росомаха арасындағы азық үшін бәсекелестікті айтуға болады. Бәсекелестік ... ... ... ... ...
Тікелей бәсекестік даралардың бір - бірімен агрессивті шекісіп ... ... ... мен ... улы ... ... ... арқылы көрінеді.
Жанама бәсекелестік кезінде даралар арасында тікелей өзара әсер болмайды. Ол аралық звено - әр түрлі ... бір ... ... ал ол ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Тіршілік процесінде көптеген өсімдіктер, жануарлармен микроорганизмдер қоршаған ортаға газ тәріздес, сұйық және қатты заттарды ... ... ... ... пен ... мәдени өсімдіктердің, жаңғақ пен емен өздері бөліп шығарған заттармен шөптесін өсімдіктердің өсуін тежейді ... ... ... - әр ... жататын даралардың екі жақты пайдалы бірігіп тіршілік етуі. Жануарлардағы симбиозға мысал - шаян мен ... ... ... етуі ... Актиния шаянның арқасында бекініп оны атпа жасушаларының көмегімен ... ал ... ... қалған тамаққалдықтарымен қоректенеді және оны қозғалыс құралы ретінде пайдаланады.
Әріптестік бірігіп тіршілік ету. Мысалы, құстардың бірнеше түрінің бірігіп ұя ... ... мен ... олардың бірігіп өмір сүруі жауларынан қорғануды жеңілдетеді. ... ... ... ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., ... Р. М. ... ... және ... географиясы мен экологиясы. А. Қазақ университеті 2001 ж.
Қосымша:
4.А.Б.Бигалиев, Е.У.Джамалбеков. Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и ... ... 1997ж. ... Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей ... ... 1991ж. ... ... в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. ... ... ... ... Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. Ф.И.Гиренок. ... ... ... М. 1987ж. ... ... ... М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность ... М. ... 2000ж. ... Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. ... ... ...... ... Қауымдастық экологиясы - синэкология. Жердіңрекультивациясы.
ОБСӨЖ жоспары:
а)Азық түлік мәселесі.
б)Ауыл ... ... ... азық - ... нитраттар.
ОБСӨЖ мақсаты: Қауымдастық экологиясы - синэкологияның маңызы мен ерекшеліктеріне. Жердің рекультивациясының айырмашылықтарына толық ... ... ... ... (грек тілінен аударғанда syn-бірге) әр түрге жататын өсімдіктер, жануарлармен микроорганизмдердің популяцияларының ассоциацияларын, ... ... ... мен ... ... өзара әсерін зерттейтін экологияның бөлімі.
Әр түрдің популяцияларының макрожүйелерге бірігуінен - бірлестіктер немесе биогеценоздар ... ... ... bios - ... ... ортақ) қоршаған ортаның бірдей жағдайында бірге тіршілік ететін, өсімдіктер, жануар мен микроорганизмдер популяцияларының жиынтығы.
Ешқандай ... ... ... ... не одан тыс ... дами ... ... биоценоз биотоппен бірігіп, одан да жоғары деңгейдегі биологиялық жүйе - ... ... Бұл ... 1940 жылы В.Н. ... ... Оның анықтамасы - "жер бетінің белгілі бір бөлігінде табиғи жағдайлары біртекті бірлестік, ол өзін ... ... ... әсерлесу ерекшеліктерімен, белгілі бір зат және энергия, алмасуымен, басқа да табиғат құбылыстарымен, ішкі қарама - қайшылықты біртұтастықпен ... ... ... ... болатын жиынтық"
Биогеоценоз ұғымы, шет елдерде таралған А. Тенсли 1935 ж. Ұсынған "Экожүйе" ұғымына жақын.
Экожүйе дегеніміз - зат, энергия және ... ... ... ... ... ... ететін кез келген өзара әрекеттесуші тірі ағзалар мен қоршаған орта жағдайларының жиынтығы.
Экожүйе - ... мен ... ... ... ... бір - ... әсер ететін тірі табиғаттың негізгі функцианалдық бірлігі. Экожүйенің тіршілік етуі тірі ағзалар жиынтығы мен ортаның ... зат, ... және ... ... ... - оның ... ... орманның болмауы. Өсімдіктер денесі астық тұқымдастықтардан, қияр шағын ... ... ... - ... ... ... ... (шырша, арша, қарағай, самырсын).
Дала
Шөлдер
12. Экожүйелердің экономикасы
1935 жылы атақты биолог Э. Бауер ... ... ... жүйелер еш уақытта тепе - теңдікте болмайды және ... бос ... ... ... сыртқы орта жағдайларына сай физика мен химия заңдары талап ететін тепе - теңдікте болмайды және өзінің бос ... ... ... ... орта ... сай ... мен ... заңдары талап ететін тепе - теңдікте қарсы жұмыс жасайды". Бұл принципті тірі жүйелердің ... ... ... деп атайды.
3. Экожүйелердің ұйымдасу заңдары
Тірі ағзалар арқылы жүретін зат пен энергия ... өте ... ... адам өз ... ... тонна тамақ пен суды, өкпесі арқылы көптеген миллион литр ауаны ... ... өз ... ... ... түзу үшін 200-800 ... дейін су жұмсайды. Фотосинтезге қажетті заттарды өсімдіктер топырақтан, судан және ауадан алады.
Экожүйеде төрт негізгі құрам бөліктер ... ... ғана зат ... ... ете ... ағзалардың қоректену типтері мен энергия өзгерту механизмдеріне қарай автотроптар және гетерофтар ... ... ... ... - өзі) ... заттардың органикалық заттарға айналуын жүзеге асырады (жасыл өсімдіктер мен кейбір микроорганизмдер).
Гетеротрофтар (грек тілінде - әр ... - ... ... ... ... ... ... паразит - өсімдіктер, саңырауқұлақтар, барлық жануарлар мен ... ... ... ... ал ... ... пайдаланады. Бұл процестің барысында органикалық заттың ыдырауы жүреді. Егер ыдырау өнімдерін қайтадан автотроптар ... онда ... ... ... зат пен ... айналымытүзіледі.
Глоссарий:
1. Автотроп
2. Гетеротроф
3. Экожүйе
4.биогеоценоз
5.Синэкология
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша ... Оқу ... ... ... ... Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. ... ... және ... ... мен ... А. ... ... 2001 ж.
Қосымша:
4.А.Б.Бигалиев, Е.У.Джамалбеков. Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. ... ... и ... ... 1997ж. ... Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж. ... ... в 2-х ... ... Мир, 1986ж. ... ... ... Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. ... ... ... ... М. ... 2000ж.
5. ... ... Цивилизация. Ноосфера. М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. Мисль. 1997ж. ... ... ... и безопасность жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж.
8.Э.В. ... ... и ... ... М. ... 1998ж.
9. ... Г.Т. ... .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № 7.
ОБСӨЖ тақырыбы: Ауыл шаруашылығындағы химияландыру және ... ... ... ... ... күрес әдістері.
б)Өндірістік қалдықтардың утилизациясы мен ликвидациясы.
ОБСӨЖ мақсаты: Ауыл шаруашылығындағы химияландыру және қоршаған ортаның ластанудан сақтау жолдарына. Өндірістік қалдықтардың утилизациясы мен ... ... ... ... ... ... ... ортаныњ экологиялыќ жаѓдайы мен ауру дењгейі.
Денсаулыќ дегеніміз - б+-л тек аурудыњ ... ... ол ... ... ... жєне ... ... Ѓалымдардыњ есептеуі бойынша адамдардыњ денсаулыќ жаѓдайлары 50-52% uмір с%.ру салтына, 20-25% т+-ќым ... ... 18-20% ... орта ... ал 7-12% ѓана ... саќтау саласыныњ дењгейіне байланысты болады. Антропогенді факторлар б+-рын болмаѓан, жања техногенді ауруларды туѓызады.
Аурулар туѓызатын заттар мен факторлар.
Аѓзаларѓа ... єсер ... жєне ... ... ... заттарды тuмендегідей топтарѓа бuліп кuрсетуге болады:
* Канцерогендер - ... ... ... Ењ к%.штілері бензо(а)пирен, ультрак%.лгін сєулелер, радиоактивті изотоптар, эпоксидті смолалар, нитриттер, асбест жєне т.б. жатады.
* Мутагендер - ... саны мен ... ... ... соќтырады. (Рентген сєулелері, гамма сєулелер, неитрондар кіреді)
* Тетрагондер - жеке дамуда кемістікке єкелетін, ... ... ... ... заттар.
Нитраттар мен азыќтыќ ќоспалар туѓызатын аурулар.
Нитраттардыњ негізгі кuзі - NO3 ионы бар ... ... ... ... ... ... даќылдарда кuп болады. Азыќтыќ ќоспалар мал шаруашылыќ uнімдерін консервілеу кезінде кењ ќолданылады. Оларѓа дєрілік заттар, єр т%.рлі консерванттар, бояулар, ... ... ... ... органикалыќ жєне минералдыќ заттар жатады.
Ќазіргі кезде ж%.здеген азыќтыќ ќоспалар ќолданылады. ... ... адам ... %.шін ... ... азоттыќ бояулар тєттілерге, кремдерге ќосылады. Олар адамда астма ауруын туѓызады.
Ќала жєне адамныњ денсаулыѓы.
Ќазіргі кездегі адамныњ экологиялыќ ортасы - ... Ќала ... ... ... ... - оныњ денсаулыѓына ќолайсыз єсер етеді. Атмосфераныњ, судыњ, азыќ - ... ... ... ... ... ... пен ... ќалдыќтармен ластануы, электромагниттік uріс, вибрация, шу, т+-рмыстыњ химияландырылуы, шектен тыс кuп ... ... ... жетіспеуі, д+-рыс тамаќтанбау, зиянды єреккеттердіњ кењінен таралуы - осылардыњ барлыѓы ... ... ... ... Ќала ... басым бuлігі демалысын ќаладан тыс, табиѓи жаѓдайда uткізуге тырысады.
Денсаулыќ %.шін зиянды органикалыќ жєне бейорганикалыќ заттар.
Ауыр металдар ... ауыр ... ... тіршілігіне ќажет микроэлементтер тобына жатады. Оларѓа цинх, мыс, марганец, ... жєне т.б. ... ... олар тірі ... %.шін улы. Ауыр ... аќуыздармен жењіл байланысып, майда еріп жинаќталады. Ауыр металдардыњ ќоршаѓан орта мен аѓзада жинаќталуыныњ негізгі кuзі - ... ... ... ... ... ... ... ќалдыќтар жєне т.б.
Белгілі мєліметтер бойынша антропогенді заттар есебінен ќоршаѓан ... ... 94-97% - ы ... - 84-89% -ы, ... - 56-87% ы , ... - 66-75% - ы, ... 60% ы ... негізгі кuзі - автокuлік жанармайы болып табылады. Ќорѓасынныњ кuп бөлігі металургия кәсіпорындары мен ауыл ... ... ... мышьякты, қорғасынды қолдану кезінде шығарылады. Қоршаған ортада қорғасынның артуы, әсіресе ... ... ... мен ... байланысты. ХХ-ғасырдың қала тұрғындарының қаңқасындағы қорғасынның мөлшері 1600 жыл бұрын өмір ... ... ... 700-1200 есе ... ... ... белгілері мынадай: тез шаршау, кешке көру қабілетінің төмендеуі, қан аздық, бүйректің зақымдануы жүрек ауруы.
Кадмий. Ауыр металдардың ... ең улы ... ... ... ... ... тас ... шаңы, химиялық тыңайтқыштар, пластмассалардың қалдықтары мен жану өнімдері, темекі түтіні. Негізінен бүйректі, жүйке жүйесін, жыныс мүшелерін зақымдайды, тыныс алу ... ... ... ... ... тараған. Дүние жүзіндегі сынаптың өндірісі 10 мың тоннадан астам. Металдық ... іс ... ... ... ... ... ... не тері арқылы енген сынап тұздарының қауіптілігі жоғары.
Асбесит. Соңғы кезде дәрігерлердің назарын ... ... ... Ұсақ ... шаңы - ... ауруын туғызады. Өкпе ұлпаларын зақымдап қатерлі ісіктерге әкеледі. ... ...
* Адам ... әсер ететін факторлар.
* Органикалық және бейорганикалық заттар.
* Ауыр металдар
* Ќазіргі ... ... ... ортасы
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу ... ... ...
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., ... Р. М. ... ... және ... географиясы мен экологиясы. А. Қазақ университеті 2001 ж.
Қосымша:
4.А.Б.Бигалиев, Е.У.Джамалбеков. Қазақстан ... ... ... 1998ж. ... ... ... и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж. ... ... ... ... ... 1991ж.
9.Ю.М.Одум. Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. ... ... ... Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... Ноосфера. М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. ... 1997ж. ... ... ... и ... ... М. ... 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж. ...... ... ... ... ... органикалықзаттардың, мұнайдың суды ластауы.
ОБСӨЖ жоспары:
а)Сулардың химиялық заттар мен ластануы.
б)арал теңізінқұтқару жолдары.
ОБСӨЖ мақсаты: Қауіпсіздік экологиялық материалдардың түрлеріне, органикалық ... ... суды ... толық мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні: Жердегі барлық су біртұтас. Олар атмосферамен, литосферамен қатар жеке қабат гидросфераға бөлінеді. Ол ... ... ... ерекше қасиеттермен сипатталады. Судың қасиеттері:
* Табиғат ресурсы және зат ретіндегі сарқылмайтыны жердегі барлық ... ... ... болса, ал су әр түрлі күйге; сұйық, газ тәрізді және ... ... ... ... ... ... ... Суға қату кезінде көлемінің артуы және сұйыққа өту кезінде көлемінің келуі тән.
* Ең жоғарғы тығыздығы ... ... ... су ... терең қатуының болмауы.
* Жылу сыйымдылығының және жылу өткізгіштігінің жоғары болуы.
* Тек оң ғана емес, теріс температурада да жеңіл газ ... ... өту ... ... температурада қатты күйден (мұз, қар) бірден су тәрізді күйге өтеді. Мұндай құбылыс - сублимация деп аталады.
* Булану мен еру ... жылу ... және ... конденсациялану мен қату кезінде жылудың бөлініп шығуы тән.
* әмбебап еріткіш. Сондықтан, табиғатта абсолютті таза су жоқ. Су ... ... ... (фотосинтез) бірден - бір көзі. Қазіргі түсінік бойынша тіршілік суда пайда болған. Адам ағзасындағы судың үлесі 60% ке ... ... ... ... мен ... 1% - 96%- ке ... жетеді. Бидайдың бір тоннасын алуға 2500т, мақтаға-10000т, күрішке-4560т, сиыр етіне-30000т су жұмсалады.
Су адам үшін тек ... қана ... ... ... ... те фактор болып табылады. Биологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ... ... 2-5 литр су ... Тұрмыстық комуналдық қажеттілікке 100-150 литр су жұмсалады.
2. Жердегі судың әлемдік қоры орасан зор. Олар 1353985 мың км3 . Егер гидросферадағы ... суды ... етіп жер ... ... оның ... 2,5км. ... еді. ... мұхит шегінде орташа тереңдік 3,96км., ал терең максималды тереңдік 11022м (Мариан шұңғымасы). Жердегі ... ... ... тұзды су болып табылады. Ол жалпы қордың 97,5% үлесін құрайды, бірақ тұщы сукдың көлемі 35млн. км3 тең.
Ластануға судың ... ... ... ... ... әр ... ... ұшырайда. Судағы көп кездесетін элементтерге калций, натрий, хлор, ... ... ... ... ... ... ... адамның қанының құрамына жақын болады.
Бұл өмірдің суда пайда болғандығының дәлелі бола алады. Адам қаны мен ... ... ... химиялық құрамы:
Химиялық элемент
Еріген заттардың жиынтығынан %
Мұхит суы
Адам қаны
Хлор
Натрий
Оттегі
Калий
Кальций
49,3
30
9,9
1,8
0,8
55
30,6
5,6
1,1
1,2
тұщы су - 1г/л дейін. Тұздылау 1 - 3 г/л, аз ... 3-10 г/л . ... және өте ... 10-50г/л.
Ауыз судың санасын бағалауда химиялық крийтерилермен қатар бактериалогиялық және органолептік қолданылады.
Судың бактериалық жағдайы төмендегідей анықталады:
1) ... ... ... саны , ол ... 1 мм - інде 100 - ден ... ... . 2) Ішек ... ... ... саны арқылы. Ол коли - индекс: судың 1 литріндегі ішек таяқшасының шамасы ( үштен көп болмауы керек) немесе коли - ... ... ... ... иісі , түсі , дәмі , ... жатады. Судың сапасының маңызды көрсеткіші - ондағы оттегінің болуы. Оған ... ... ... мен судың өздігінен тазаруға қабілеті тәуелді болады.
Суды ластаушы заттар . ... ... ең ... рет су ... әр ... ... заттардың келіп түсуіне байланысты болады.Екінші ретті ластану бірінші ретті ластанушылардың әр түрлі тізбекті ... ... ... жүреді. Ластаушы заттарға негізінен топырақ эрозиясының өнімдері , минералды тыңайтқыштар , улы химикаттар және т.б. жатады.
3.Судың ... ... ... деп - судың биогенді элементтерімен, әсіресе азотпен, фосформен немесе құрамында осы элементтер бар заттармен баюын атаймыз. Эвтрофикация ( грек ... ... эу - ... , ... - қоректену ) - судың бай қоректенуі.
Эвтрофикацияның нәтижесі - ... мен ... ... ... өсуі , су ... ... ... басқа да ағзалардың шіру өнімдерінің жиналуы болады. Бұл өлген органикалық затпен қоректенетін , оны бастапқы ... ... мен ... ... ... ыдырататын рецудент - ағзалардың санының артуына әкеледі.
Тест тапсырмалары:
8. ҚР-ғы Ақсу- Жабағалы қорығы қай жылы ... 1926ж ... ... ... ... 1931ж
9. Дербес ғылым ретінде экология шамамен қаншасыншы жылы қалыптасты?
А. 1854ж+
В. 1904ж
С. 1954ж
Д. 1900ж
Е. 1860ж
10. Жануарлардың мінез-құлығын зерттейтін ғылым қалай ... ... ... ... ... Биология
Е. Зоолгия
11. Ортаның фитогендік биотикалық факторына мыналар жатады
А. Жасыл өсімдіктер +
В. Вирустар мен бактериялар
С. Адамзат
Д. Жан-жануарлар
Е. Қоршаған ... ... тән ... Өсу, даму, көбею, бейімделу, тіршілігін сақтау +
В. Ылғал, жарық, қорек жасап шығару
С. Тұрақты дене температурасның блоуы
Д. ... ... ... Азық мөлшерінің жеткілікті болуы
13. Ағзаның табиғаттағы орнына және оның ... ... ету ... ... түріне, уақыты мен әдісіне, көбейетінорнына, баспанасына т.б қатынасының жиынтығын қалай атайды?
А. экологиялық қойма ... ... ... фактор
Д. Энергия ағымы
Е. паразитизм
14. Ортаның микробиогендік биотикалық факторларына мыналар жатады.
А. Миробтар мен вирустар+
В. Жан-жануарлар
С. Адамзат
Д. Жасыл өсімдіктер
Е. ... ... Бір топ ... ... ... ... ... қарым-қатынастарын зерттейтін экологияның түрін былай деп атаймыз:
А. Аутэкология ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. ... ... ... Оқу ... ... ... ... Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ ... мен ... А. ... ... 2001 ж. ... ... Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. ... и ... ... 1997ж. ... Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж. ... ... в 2-х ... ... Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология ... ... ... ... Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... ... М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность ... М. ... 2000ж. ... ... ... и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж. ...... ... ... ... ... ... территорияларды қорғау ерекшеліктері.
ОБСӨЖ жоспары:
а)Биоалуантүрлілікті қорғау туралы халық аралық келісім.
б)Тропиктік ... - ... ... ... ... ... ... Табиғи территорияларды қорғау ерекшеліктерінің талаптарына және ерекшеліктеріне толық мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні:
Биосфера түсінігі, шекаралары. Жердегі бірде-бір тірі ағза ... ... ... ... ... ... қоршаған материалдық-энергетикалық ортамен, ең алдымен қоректену мен тыныс алу арқылы, үздіксіз және тығыз байланысты болады.
"Биосфера" түсінігін ғылымға XIX ... ... ... жаратылыстану
шысы Ж.Б.Ламарк (1744-1829) енгізді.
В.И.Вериадский биосфера деп планетаның тіршілік бар ... ... ... тірі ... ... ұшырайтын не ұшыраған бөлігін айтады.
Планетадағы ағзалардың барлық жиынтығын ... тірі зат деп ... Оның ... ... ... ... ... құрамы мен
энергиясының жиынтығын қарастырды.
Биосфераның маңызды ерекшеліктерінің бірі ондағы судың болуы.
Биосфераның тағы бір ... ... ... ...
(көбіне күнмен).
Тірі ағзалар биосферада маңызды химиялық көптүрлілікпен сипатталады, Тірі зат ... ... тән ... ие бола отырып, биосферада белгілі бір биогеохимиялық функциялар атқарады.
Тірі затқа тән қасиеттер:
* - биосфераның тірі заты энергияның ... ... ... - тірі және өлі ... ... ... ... жылдам дығынан көрінеді.
* - тірі затты құрайтын ... ... ... ... және т. б. - тек тірі ... ғана ... ... - ерікті қозғалу биосферадағы кез-келген биосфераға тән белгі.
* - тірі зат өлі ... ... ... ... ... ... химиялық көптүрлілікпен сипатталады,
- тірі заттың құрамына кіретін 2 млн-нан астам ... ... ... ал өлі ... ... ... саны ... 2 мың.
* - биосферадағы тірі зат мөлшері әр түрлі жеке ағзалар түрінде болады.
* - Ең ұсақ ... ... 20 ... (1 ... м) ... ... ... киттердің ұзындығы 33 м-ге, ең биік ағаш секвойя
100 м-ге жетеді
Биосфераның энергетикасы
Күн энергиясы - жер биосферасының жылу ... мен ... ... ... ... қуат ... Күн ... өзгеруіне
байланысты жыл бойы өзгеріп тұрады. Жер мен күннің ең аз ара ... 147 млн. км. ... ... басында, ал ең үлкен ара қашықтығы
152 млн. км. шілденің басында байқалады. Жер Күн шығаратын энергияның 5 бөлігін ғана ... ... ... ... ... ... ... энергиясы.
83121593345Космостық кеңістігіне шағылуы
00Космостық кеңістігіне шағылуы
148463016002000
13703309906000
239903013970022%
0022%
119570584455Бұлт
00Бұлт
365633013462000 ... ... ... ... ... энергияның 33% бұлт пен құрылық беті,
атмосфераның жоғарғы ... ұсақ ... ... ... ( ... ... ... мен жер беті сіңіреді де,
бірқатар өзгерістер соң космос кеңістігінде қайтарылады.
Биосферада биохимиялық циклдер және зат ... ... ... тірі ағзалардың көбеюі, өсуі, зат алмасуы мен ... , ... ... ... ... өзгеріске ұшыратты.
Зат алмасу барысында тірі ағзалар үнемі ... ... ... таралуын өзгертіп отырады. Осылайша биосфераның
химизмі өзгереді. Миллиардтаған жылдар барысында фотосинтез-деуші
ағзалар күн энергиясынан орасан мол ... ... ...
айналдырады. Оның қорының бір бөлігі көмір кен орындары және басқа
да органикалық заттар мұнай , торф т.б. ... ... ... ... ... ... ... дамуының ертедегі
кезеңдерінде атмосферада басқа газдар басым болды.
Суттегі , метан , аммиак , көмірқышқыл газы. ... озон ... ... ... ... ... ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. ... ... Оқу ... ... ... ... Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және ... ... мен ... А. ... ... 2001 ж. ... ... Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж. ... ... ... ... ... 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж. ... ... в 2-х ... ... Мир, 1986ж. ... Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. ... 2001ж.
3. ... ... ... ... В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. Ф.И.Гиренок. Экология. Цивилизация. Ноосфера. М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная ... М. ... 1997ж. ... ... ... и ... жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы ... ...... ... Өндірістік экологияның келешегі.
ОБСӨЖ жоспары:
а) Қала экологиясы.
б)Соңғы кездегі табиғаттың өзгеруі.
ОБСӨЖ мақсаты: Өндірістік экологияның келешегі. Қала экологиясы табиғаттың өзгеруіне толық мәлімет ... ... ... ... ... эффект мәселесі. Озон мәселесі
Парниктік газдардың әсерінен жылулық баланстың өзгеру нәтижесінде ... ... жер ... ... ғаламдық артуын парниктік эффект деп атайды. Негізгі парниктік газ көмірқышқыл газы болып табылады. Көмірқышқыл газының парниктік эффектіге қосатын ... ... ... ... 50% -тен 65% -ке ... жетеді.
Жер бетіне негізінен жылулық емес, көрінетін сәулелер ағыны ... Бұл ... ... ... ... ... өтеді. Жер маңы кеңістігінде бұл сәулелердің басым бөлігі әр-түрлі денелермен кездескенде ұзын толқын (инфра-қызыл) жылулық ... ... ... ... жылу сәулелерінің космос кеңістігіне
кетуіне қарсы әсер етеді. Олар қақпанға түскендей болып жиналады да ... ... ... (парниктік эффект) әкеліп соқтырады. Мәліметтер бойынша парниктік газдардың ... ... жүз ... ... ... жылдықтемпературасы 0-0,3[0]С артқан. Қазіргі кезде көмірқышқыл газының концентрациясының арту жылдамдығы жылына 0,3-0,5%. Осыған жақын ... ... да ... ... ... ... ... (Метан жылына -1%, азот оксидтері жылына - 0,2%).
Атмосферадағы парниктікгаздардың мөлшерінің екі еселенуі ХХІ ғасырдың екінші жартысында болуы ... Бұл ... ... ... ... ... ... жылдық температурасының 1-3,5[0]С-ға артуына әкеледі.
Болжамдар бойынша ауа-райының жылынуы әсерінен мәңгі мұздықтардың еруі ... ... ... ... 1,5 м ... 100 ... 10-12 см) көтерілуі мүмкін. Мұхит деңгейінің 1,5-2 м-ге көтерілуі шамамен 5 млн.км[2] құрылықтың су астында қалуына әкеледі.
Ауа райының жылынуы ... ... ... ... ... да ... ауа райының тұрақсыздық дәрежесінің артуы, дауылдардың жиіленуі, жануар мен өсімдіктердің жойылу ... ... ... соқтыруы мүмкін. Соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулер мен бақылаулар техногенді процестермен қатар, парниктік газдарды шығару көзі экожүйелердің өзі ... ... ... ... ... зат айналымның адамның әсерінен бұзылуы көмірқышқыл газының, метан мен басқа газдардың бөлініп шығуына әкеледі.
* Атмосфераның жоғары қабатындағы озон оттегі молекуласының (О2) ... ... ... ... нәтижесінде түзіледі. Бос оттегінің оттегі молекуласына қосылуынан озон түзіледі. ... ... ... 9-30 км, ... 18-32 км ... ... ... ұзындығы 200-320 км. болатын сәулелерді сіңіреді. Олардың бір бөлігі, ұзын толқындармен қатар жер бетіне ... ... ... 200-400 км, ... биологиялық белсенді ультракүлгін сәулелер категориясына жатады.
Соңғы жылдары атмосфераның жоғары қабатындағы озонның мөлшерінің кемуі ... ... ... ... ... және ... ... бұл кему 3% құраған. Мәліметтер бойынша озонның 1% -ке кемуі терінің қатерлі ісігімен ауыру ... ... ... ... ... ең көп ... ... үстінде жойылған. Мұнда соңғы 30 жылда озонның мөлшері 30-40% кеміген.
Озонның ... ... ... ... ... ... тесіктері" деп атайды.
Қазіргі кездегі озон қабатын бұзатын негізгі антропогенді фактор фреондар болып ... Олар ... ... ... ... ... газ ... және тағы басқа қолданылады.
Атмосфераның төменгі қабаттарында озон күшті антитоксинант және бактериоцид. Адамда ол ... ... ... ... тітіркендіреді және тағы басқа.
Реферат тақырыптары:
* Климаттың жер бетіндегі эволюциясы.
* Қоршаған ... ... ... ... және ...
* Жер беті лік ... су жағдайы (Pн , тұздылығы).
* Либих анықтамасы.
* Толлеранттылық.
* Шелфордт ... ... ... ... ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж. ... ... ... қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., ... Р. М. ... ... және топырақ географиясы мен экологиясы. А. Қазақ университеті 2001 ж.
Қосымша:
4.А.Б.Бигалиев, Е.У.Джамалбеков. Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. ... и ... ... 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж. ... ... ... ... Алматы. 1991ж.
9.Ю.М.Одум. Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. ... ... ... ... ... Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. ... М. ... 2000ж.
5. ... ... Цивилизация. Ноосфера. М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность жизнедеятельности. М. ... 2000ж. ... ... ... и ... ... М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № 11
ОБСӨЖ таќырыбы: ҚР-сының ... ... ... өзендер және лоардың соңғы кездегі өзгеруі.
б)Энергетика экологизациясы.
ОБСӨЖ мақсаты: ҚР-сының ... ... ... ... ... ... ... Табиғат ресустарына адам пайдаланатын және материалдық игіліктерді жасау үшін қолданылатын табиғат обьектілері жатады. Табиғат ресустары мен табиғат жағдайларының арасындағы ... ... ... ... ауа егер бұрын тек табиғат жағдайы болса, қазір жағдай және ресурс болып табылады.
Ресустардың жіктелуі: ... ... ... ... ... жіктейді. Олар атмосфералық, су, өсімдіктер, жануарлар, топырақ, қазба байлықтар энергетикалық және ... ... ... ... ... Салыстырмалы Қалпына келм-н ... ... ... ресустармен алмастыруға ... ... (мыс: ... ... атмосфера, су
Сарқылуына байланысты табиғат ресурстарының жіктелуі.
Сарқылатын ресурстарға ең алдымен қазба байлықтар мен тірі табиғат ресурстары жатады. ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт пайдалануға болатын ресурстар жатады. Мысалы күн ... жел, ... ... мен ... Бұл ... сарқылмайтын ұғымы салыстырмалы түрде айтылады. Себебі әрбір ресурс үшін пайдаланудың шегі ... ... ... бір ... ... күн ... ... жер маңындағы кеңістіктің температурасының артуына әкеліп, термодинамикалық дағдарысты туғызуы мүмкін. Ресурстардың ішінде судың орны ерекше. Су ... ... ... ... ... сарқылады, бірақ сандық жағынан сарқылмайтын ресурс. Жердегі су ... ... ... ал оның жеке ... ... ... әр түрлі болуы мүмкін. Табиғат ресурстарының сарқылу мәселесі жылдан-жылға өзекті мәселеге айналып келеді, бұл олардың мөлшерінің шектеулігіне және ... ... ... ... Қазіргі кезде ғалымдардың жасаған болжамдары бойынша жанғыш отындарды пайдаланудың қазіргі жылдамдығы сақталса, онда мұнай қоры шамамен 30-40 ... газ 40-50 ... ... 70-80 ... ... Ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаның ластануы.
Қоршаған ортаның ластануы дегенде біз оған тән емес ... енуі ... бар ... ... артуы, нәтижесінде қолайсыз әсерлер туғызуын түсінеміз.
Ластандырушы заттарға тек улы заттар ғана емес, зиянды емес ... ... ... заттың оптималды концентрациядан артық болуы да жатады.
Ластану әр түрлі белгілері бойынша жіктеледі:
а) Шығу тегі бойынша (табиғи және жасанды)
б) ... болу ... ... ... ауыл ... транспорт өнеркәсіп орнының құбыры, трубасы т.б.)
в) Әсер ететін ауқымына байланысты; ғаламдық, аймақтық, жергілікті.
г) Қоршаған ортаның элементтері бойынша (атмосфера, ... су)
д) Әсер ... ... ... (қала, ауыл, өнеркәсіп пәтер ішінде ортасында)
е) Әсер ету сипатына ... ... ... ... Әсер ... ... байланысты
з) Тұрақтылық дәрежесі бойынша (өте тұрақты азот, оттегі, аргон, жүз және мың жыл ... 5-25 жыл ... ... ... фреондар), тұрақсыз (су буы, көміртегі тотығы, күкіртті газ және ... ... зат ... ... оның ... ... ... эффекті жоғары. Кез - келген ластаушы затты үш параметрі бойынша бағалауға болады; қоршаған ортаға түсетін көлеміне, улылығына және ... ... ... ... ... мұхит беттерінің 15-25% мұнай қабықшығымен ластанған, бұл өз кезегінде судың булануын 20-30% ... ... ... ... ... болжауы бойынша ауаның орташа жылдық температурасы 1-30С- ға артады. Ал мұның өзі биосфераның термодинамикалық немесе жылулық дағдарыс жағдайына өтуіне ... ... ... ... ... ... ресурстарға өте бай. Қазақстан дүние жүзінің 186 екінің ішінде воьфрам, қорғасын барийдің қоры бойынша 1-орында, хромит күміс және цинк ... ... ... және ... мыс - 4 ші, уран - 5 ші, ... - 6 шы, ... кені 7-ші, ... мен табиғи газ - 9 шы, мұнай бойынша - 13 ші ... ... ... ... ... ... салаларының жедел дамуына қажетті минералдық шикізат ресурстары болып табылады.
* Оңтүстік Қазақстан обылысының табиғат ресурстары.
Оңт. Қаз. Обылысы полиметалдық кендердің, фосфаттардың ... ... ... Олар ... мырыш, мыс, күміс, индий және т.б. Оңт. Қаз. ... ... ... ... ... 3 ... ... - 4 тұрады. Қаратау тауындағы тау-кен өндірісі ертеден белгілі. Оңт.Қаз. обылысында қүрылыс материалдарының қоры көп.(құрылыстық тас, қиыршық тас, тау тас ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жатады.
Сайрам, Төлеби, Түркістан, Алғабас және Отырар аудандарында кірпіш өндірісіне қажетті сазды балшықтар бар.
Созақ және Отырар аудандарында уран ... ... ... ... териториясында су ресурстары біртекті таралмаған. Негізгі су артериясына Сырдария өзені жатады, ол орталық Тянь - Шаннан бастау алады. ... ... жер асты ... 25 кен орны ... ... кен ... мына ... бөлінеді.
* өзен аңғарларындағы жер асты сулары - Абай, Арыс, Александров, Жоғарғы Келес Жіңішке, Ленгір, ... ... ... ... жер асты ... - ... ... Түлкібас
Топырақ ресурстары Негізінен жазық дала әр түрлі типті сұр топырақтармен жабылған. Агроклиматтық жағынан алғанда облыс территориясын мына белдеулерге бөлуге болады:
+ ... ... шөл ... Бетпақдала, Мойынқұм, Қызылқұм,.
+ Өте қуаң ыстық тау ... ... ... Алғабастың, Түлкібастың, Сайрамның, Ленгірдің, Қазығұрт аудандарының тау етегіндегі бөліктері.
+ Тау белдеу. Қаратау тау жотасы мен ... Тянь - ... ... ... тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. ... ... ... ... ... ... Оқу ... Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. А. Қазақ университеті 2001 ж. ... ... ... ... ... ... 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. ... ... ... 1997ж. ... ... ... среды. Алматы. 1991ж.
9.Ю.М.Одум. Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология ... ... ... ... ... ... ... Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. В.А.Алексеенко. Экологическая геохимия. Учебник. М. ... 2000ж.
5. ... ... ... ... М. 1987ж. ... Глобальная экология. М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ... 1998ж.
9. ... Г.Т. ... ... ...... тақырыбы: Көне дәуір цивилизацияларының экологиялық проблемалар Экологиялық нормативтер.
ОБСӨЖ жоспары:
а) Экология және соғыс.
б)Саяси экология.
ОБСӨЖ мақсаты: Көне дәір ... ... ... мен Экологиялық нормативтердің маңыздылығымен таныстыру.
ОБСӨЖ мәтіні: Биологиялық алуантүрлілік және оны сақтау.
* Биоалуантүрлілік - тек маңызды шаруашылық ресурсы ғана ... ол ... ... ... шарты болып табылады.
* Рио-де-Жанейрода өткен (1992 ж) БҰҰ конференциясында қабылданған үш арнайы Мәлімдемелер мен Конвенциялардың екеуі биологиялық ... мен ... ... ... ... даму мүмкін емес екенін көрсетті.
Қазір адамның азық түлігі ретінде қолдануға болатын бірнеше мың түрлер белгілі. бірақ іс жүзінде өсімдіктер мен ... 200-250 ден ... ... ... ... ... ... көпшілігін 12-15 өсімдік береді.
Жабайы түрлер-табиғи экожүйелерден алынатын бағалы өнім көзі ,
әсіресе, а/шаруашылық жануарлары мен ... жаңа ... мен ... ... ... зор, ... ... дәрі-дәрмектер жасауда табылмайтын байлық.
Дәрі жасауда шамамен 5 мың өсімдіктің түрлері қолданылады.
Биоалуантүрлілік - ... ... ұзақ ... ... ... және ... ресурстармен қамтамасыз етудің жалғыз көзі.
Жалпы алғанда жердің геологиялық тарихында бір түрлер жойылып,
басқалар олардың ... ... ... ... жасы ...
сайын түрлердің саны да артып отырады.
Адамның геологиялық күшке айналуынан бастап жеке түрлердің
жойылу жылдамдығы экологиялық ... ... ... ... ... жете ...
Бұл процесс бір бағытта жүрді, сондықтан түрлердің жойылуы оған
қарама-қарсы ... жаңа ... ... ... бір түр ... алғанда 2000 жылда жойылып отырса,
соңғы 300 жылда әр 10 жыл сайын жойылып отыр,1600 жылдан бастап
омыртқалы ... 173 түрі (109 құс, 64 ... және ... 20 түрі жойлып кетті.
Түрлердің алуантүрлілігінің кемуінің , әсіресе, 2 ... ... ... ... қажет етеді.
Біріншіден, бір түрдің жойылуы, әдетте онымен қоректік немесе
басқа да ... ... ... ... ... ... ... бұзуға әкеліп соқтырады.
Екіншіден қандай да бір түрді толық жоюдың қажеті жоқ. ... саны ... бір ... ... ... олар қайта қалпына келе алмайды.
Адамның барлық ірі ауқымды іс әрекеті биологиялық алуантүрліліктің кемуіне әкеледі. ... ... ... ... ... де ... ... белгілі.
Адам рельефті, өзен аркаларын өзгертеді, батпақтарды құрғатады, ағаштарды кеседі және т.б.
Экологиялық мәселелерді және биологиялық алуантүрлілікті сақтаудың бір жолы - ... ... ... ... - ... ... Қалпына келтірілген түрлер тізімнен шығарылады, нашарланған түрлермен толықтырылады.
Қазақстанның қызыл кітабінің бірінші томы 1978 ж. ... ... Онда ... 24 түрі мен 7 түр тармағы, 43 құстардың, бауырымен жорғалаушылардың 8 түрі, қос мекенділердің 1 түрі, жыртқыш жануардың 15 түрі, ... 4 түрі ... ... ... ... адамзаттың тұрақты дамуын қамтамасыз ету
үшін биосфераның биологиялық алуантүрлілігін сақтауға бағытталған іс
әрекетін бір арнаға бағыттауы қажет.
Ерекше қорғауға ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи территорияларды құрып, дамыту стратегиясы негізгі 2 ... ... ... етуї ... оның ... барлық негізгі географиялық аймақ-
+ тар мен өңірлердің табиғи эталондарының барынша толық көрсетілуі;
+ жүйелі топтастырылған деңгейдегі биологиялық ресурстарды, топырақты ... ... ... мен ... ... және ... ... арттыру үшін ең дұрыс шара қорықтар мен ұлттық парктерді ұйымдастыру болып табылады.
Табиғатты ... ... ... бірі - ерекше қорғауға
алынған территориялар. Осындай территориялардың түрлері көп:
қорықтар, қорғалымдар, табиғат е,скерткіштері, ұлттық және табиғат
саябақтары, ботаникалық ... ... ... - ... ... бір түрі. Дүние жүзіндегі ең ірі
саябақ Гренландияда 7 млн.га. Қорықтар толық қорғаудың жетілдірілген түрі, себебі оған табиғи ... ... де, ... ... шаруашылықта пайдалануға рұқсат берілмейді.
Белгілі бір шаруашылық жұмыстарын жүргізе отырып, табиғаттың ерекше
объектілерін қорғауға алынған жүйені ұйымдастыру түрі қорғалымдар болып табылады.
Қазақстан қорықтары: ... 1926ж. ... ... ... ... бөлігін алып жатыр, ауданы 73 мың га.
Барса - ... Арал ... ... бөлігінде 1939 ж. құрылған, ауданы 198 шаршы км.
Наурызым 1931 ж. құрылған, ауданы 100 мың га. ... ... ... ... ... 1934 ж. ... ... облысы Шелек ауданында орналасқан.
Қорғалжын 1958 ж. құрылған, ауданы 237 мың га. , Акмола облысы, Қорғалжын ауданында орналасқан.
Марқакөл 1976 ж. ... 71 мың ... ... ... мен ... ... арасында орналасқан. (ОҚО, Қызыл- Орда, Жамбыл).
Қаратау (Қызылқұм) қорығы ОҚО, Арыс және ... ... ... ... . ... 150,6 мың га., 1990 ж. құрылған.
Мемлекеттік табиғат ескерткіштері. ... ... ... , ... тау, ... ... әсем ... және т.б. жатады.
Тірі табиғат ескерткіштеріне жекеленген ұзақ өмір сүріп келе жатқан
ағаштар да жатады.
5. ... ... ... ... ретті қызметі.
* Ормандардың зақымдануының жалпы заңдылықтары және қорғау ... ... ... ... ... мен ... жолдары.
* Биоалуантүрліліктің кемуінің себептері.
* Халық-аралық бірлестіктер қызыл кітап.
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Негізгі:
1.А.К.Бродский. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу ... ... ... ... ... Табиғат қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ ... мен ... А. ... ... 2001 ж. ... ... Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и ... ... 1997ж. ... Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические ... ... ... ... 1991ж. ... Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж. ... ... ... ... ... ... Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. ... 2001ж.
3. ... ... ... ... ... Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... ... М. 1987ж. ... ... экология. М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и ... ... М. ... 1998ж.
9. ... Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № 13.
ОБСӨЖ тақырыбы: Экологиялық инфарматика.
ОБСӨЖ жоспары:
а)Табиғи орта жәнге адамзат аурулар.
б)Қалдықсыз экологиялық өнім.
ОБСӨЖ ... ... ... және ... орта және адамзат ауруларын олардың қалдықсыз экологиялық өніміне толық мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні: Қоғам мен табиғаттың ... ... ... ... мен ... ... ... - қатынасының тарихында бірқатар ерекше кезеңдерді бөліп көрсетуге болады:
* Палеолит - дәуірі. Адам бұл тарифи кезеңде ... ... еді, оның ... ... ... мен ... құралды. Палеолиттің ұзақтығы 2 млн. жылдан астам уақытты Альп жатыр.
* Аграрлық кезеңге адамның мәдени жер өңдеуге көшуінен басталған неолит ... ... Осы ... ... ... пен мал. шаруашылығының дамуына байланысты, қоғам биосфераға кошті әсер ете бастады. Ормандарды кесу, шалғындық далаларды жарту, үй ... жою. ... ... ... үлкен территориялары біртіндеп құмды шөлдер мен жартасты тауларға айкала бастады. Аграрлық кезеңнен бастап тарихтағы техногенні дәуір басталады, яғни адам белсенді ... ... ... ... ... ... ... мақсатына бағытталған түрде пайдалана бастады.
Индустриалды кезең (ол XVII - XX ... ... кен ... ... мен металургия қарқынды түрде дами бастады. XX ғасырдың ортасына қарай өндірістің қоршаған ортаға ... ... ... сипатқа ие болды.
+ Антропогенді экожүйелерге агройеноздар мен агроэкожүйелер жатады. Агроценоз дар ауыл ... ... ... ... болатын биоценоздар. Олар табиғи бірлестіктерден, біріншіден, құрамына кіретін түрлердің санының аз болуымен, екіншіден, осы бірлестіктің негізгі ... - ... ... ... мен ... ... тұру ... төмен болуымен сипатталады. Мәдени дақылдар адамға пайдалы жағына қарай сұрыптау арқылы кошті ... ... ... олардың адамның көмегінсіз тіршілік үшін күреске қабілеті нашар.
Агроценоздарды адам көп қуат жұмсау арқылы ұстап тұрады. Ал ... ... ... ... ... көзін қажет етпейді. Қазір ауыл шаруашылығында әр түрлі өсімдіктерді химиялық ... ... ... тер ... ... ... тек ... түрлері ғана емес, олардың паразиттері мен жыртқыштарын да жояды, яғни агроценоза қалыптасқан реттеуші байланыстар бұзылады. Зиянкестердің тірі қалған бөлігі ... ... ... да ... Тірі ... - ... ... паразит тік бунақденелер, бунақденеқоректі немесе жыртқыш құстарды бактериялар, виру стар және т.б. зиянкестерден қорғану үшін қолдану ... ... ... деп аталады.
Аурулар туѓызатын заттар мен факторлар.
Аѓзаларѓа ќолайсыз єсер ететін жєне ауруларѓа єкеліп ... ... ... ... бuліп кuрсетуге болады:
* Канцерогендер - ќатерлі ісіктер туѓызады. Ењ к%.штілері бензо(а)пирен, ультрак%.лгін ... ... ... ... ... ... ... жєне т.б. жатады.
* Мутагендер - хромсомалар саны мен ... ... ... ... (Рентген сєулелері, гамма сєулелер, неитрондар кіреді)
* Тетрагондер - жеке дамуда кемістікке ... ... ... болуына єкелетін заттар.
Нитраттар мен азыќтыќ ќоспалар туѓызатын аурулар.
Нитраттардыњ негізгі кuзі - NO3 ионы бар ... ... ... єсіресе теплицаларда uсірілген даќылдарда кuп болады. Азыќтыќ ќоспалар мал шаруашылыќ uнімдерін консервілеу кезінде кењ ќолданылады. ... ... ... єр ... ... ... ... сыртќы т%.рін жаќсартатын органикалыќ жєне минералдыќ заттар жатады.
Ќазіргі кезде ж%.здеген азыќтыќ ќоспалар ќолданылады. Олардыњ кuпшілігі адам денсаулыѓы %.шін зиянды. ... ... ... тєттілерге, кремдерге ќосылады. Олар адамда астма ауруын туѓызады.
Ќала жєне адамныњ денсаулыѓы.
Ќазіргі кездегі адамныњ экологиялыќ ортасы - ќала. Ќала ... ... ... ... - оныњ ... ќолайсыз єсер етеді. Атмосфераныњ, судыњ, азыќ - т%.лік uнімдерініњ, к%.нделікті ќажетті заттардыњ uнеркєсіп пен транспорттыќ ќалдыќтармен ластануы, ... uріс, ... шу, ... ... ... тыс кuп ... аѓыны, уаќыттыњ жетіспеуі, д+-рыс тамаќтанбау, зиянды єреккеттердіњ кењінен таралуы - осылардыњ барлыѓы ќосылып адамныњ денсаулыѓын нашарлатады. Ќала ... ... ... ... ќаладан тыс, табиѓи жаѓдайда uткізуге тырысады.
Глоссарий:
1. ... ... ... ... ... ... ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Аматы Қайнар.1990ж.
3. Жамалбеков Е. Ү., ... Р. М. ... ... және ... ... мен ... А. ... университеті 2001 ж.
Қосымша:
4.А.Б.Бигалиев, Е.У.Джамалбеков. Қазақстан топырақ экологиясы. Алматы. 1998ж. ... ... ... и ... ... 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. Москва. Высшая школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж. ... ... ... ... ... 1991ж. ... Экология в 2-х томах. Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. ... ... ... ... Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. Алматы.1999ж.
4. ... ... ... ... М. ... 2000ж.
5. Ф.И.Гиренок. Экология. Цивилизация. Ноосфера. М. 1987ж.
6.М.И.Будько. Глобальная экология. М. ... 1997ж. ... ... ... и ... ... М. ... 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и экономика природопользования. М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № ... ... ... ортаның әлемдік ластануы. Табиғатты қорғау салты.
ОБСӨЖ жоспары:
а)Тіршілік ортасын қорғау және дін.
б) Экология және ... ... ... ... ... ортаның әлемдік ластануының алдын алу шараларын. Табиғатты қорғау салтының жолдарын. Тіршілік ортасын қорғау және ... ... ... және ... адамзат бағасына толық мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні: Ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаның ластануы.
Қоршаған ортаның ластануы дегенде біз оған тән емес ... енуі ... бар ... ... ... ... ... әсерлер туғызуын түсінеміз.
Ластандырушы заттарға тек улы заттар ғана емес, зиянды емес ... ... ... ... ... концентрациядан артық болуы да жатады.
Ластану әр түрлі белгілері ... ... Шығу тегі ... ... және жасанды)
б) Пайда болу көзіне байланысты (өндірістік, ауыл ... ... ... ... ... трубасы т.б.)
в) Әсер ететін ауқымына байланысты; ғаламдық, аймақтық, жергілікті.
г) Қоршаған ортаның элементтері бойынша (атмосфера, топырақ, су)
д) Әсер ... ... ... ... ... өнеркәсіп пәтер ішінде ортасында)
е) Әсер ету сипатына байланысты; химиялық, физикалық, физика-химиялық
ж) Әсер етудің периодтылығына байланысты
з) Тұрақтылық дәрежесі бойынша (өте ... ... ... аргон, жүз және мың жыл тұратын) 5-25 жыл (көмірқышқыл газы, метан фреондар), ... (су буы, ... ... ... газ және т.б.)
Неғұрлым ластаушы зат тұрақты болса, оның ... ... ... ... ... Кез - ... ластаушы затты үш параметрі бойынша бағалауға болады; қоршаған ортаға түсетін көлеміне, улылығына және ... ... ... ... ... ... ... 15-25% мұнай қабықшығымен ластанған, бұл өз кезегінде судың булануын 20-30% тежейді, осының осының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... температурасы 1-30С- ға артады. Ал мұның өзі биосфераның термодинамикалық немесе жылулық дағдарыс жағдайына өтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.
Қазақстанның ... ... ... ... өте бай. ... ... жүзінің 186 екінің ішінде воьфрам, қорғасын барийдің қоры бойынша 1-орында, хромит күміс және цинк бойынша 2-інші, марганец және ... мыс - 4 ші, уран - 5 ші, ... - 6 шы, ... кені 7-ші, ... мен ... газ - 9 шы, ... ... - 13 ші орында.
Осы аталған көрсеткіштердің барлығы Қазақстан өнеркәсібі салаларының жедел дамуына қажетті минералдық шикізат ресурстары ... ... ... ... ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу ... ... ... Жамалбеков Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. А. Қазақ университеті 2001 ж. ... ... ... ... ... Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. ... ... ... школа. 2000ж.
7. А.А.Грелова. Экология. Москва. 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж.
9.Ю.М.Одум. Экология в 2-х ... ... Мир, 1986ж. ... ... Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология Казақстан. Алматы. Санат. 1995ж.
2.А.С.Бейсенова, Ж.Б.Шілдебаева, Г.З.Сауытбаева, Экология. Алматы. ... 2001ж.
3. ... ... ... ... ... Экологическая геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. ... ... ... ... М. 1987ж. ... ... экология. М. Мисль. 1997ж.
7.Л. А.Муравей. Экология и безопасность жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. ... и ... ... М. ЮНИТИ, 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ № 15.
ОБСӨЖ тақырыбы: Қоршаған ... ... - ... ... ... - ... ... және қоршаған ортаның ластануы.
б) Экологиялық мәселелерді шешудегі халықаралық келісім шарттар.
ОБСӨЖ мақсаты: ... ... ... - ... мәселелерді шешу жолдарына. Ғылыми - техникалық прогресс және қоршаған ортаның ластануына. Экологиялық мәселелерді ... ... ... ... ... және ... құру ... мәлімет беру.
ОБСӨЖ мәтіні:
Атмосфера ауа, химиялық қоспалар мен су буынан тұратын күрделі жүйе, ол биосферадағы физико-химиялық және ... ... ... шарты және метеорологиялық режимнің маңызды факторы. Егер атмосферада қоспалар болмаса, онда жер бетіндегі орташа жылдық температура +15[0]С ... - 18[0]С ... ... ... ... оның ... араласуы мен үлкен ара қашықтыққа орын ауыстыруы, басқа сфералармен, әсіресе мұхитпен байланысы жатады. Мұхитпен жанасуы нәтижесінде мұхит атмосферадағы көміртегінің қос ... (СО2), ... газ және ... ... ... ... ... басым бөлігін өсімдіктер сіңіреді және зат алмасудың топырақ звеносына кіреді. Жылдам араласқыш қасиеті мен оның ... ... ... ... локальды ластануды ғаламдық ластануға айналдырушы фактор болып табылады. Адам атмосфераның әр-түрлі параметрлеріне және қасиеттеріне, оның химиялық құрамына, жылу ... орын ... ... ... фон және т.б. әсер ... ... әсерінің байқалуы, оның биосфералық процестерге белсенді түрде араласа бастауынан, ормандарды жою, жерді жырту, эрозия, құрғату, суару, қалалар мен ... ... т.б. салу ... ... ... ... ... шығарылатын химиялық заттардың ішінен бірінші орында көмірқышқыл газы тұр. Бұл ... ұзақ өмір ... және ... ... ... ... газ ... өсімдіктер үшін қауіпті. Олар жануар мен адамға қарағанда бұл газға өте сезімтал. ... ... ... ... ... қону ... ... жауын-шашынмен келіп түсуі нәтижесінде зақымданады. Бұл газ қазіргі кездегі қоршаған ортаның әр-түрлі элементтері әсеріне ... ... ... ... ... ... ... әдістері
Пестицидсіз технологиялар ауыл шаруашылығында кеңінен таралып келуде. Шет елдерде өнім химиялық құралдарсыз өсірілетін шаруашылықтарды органикалық фермалар деп атайды. Мұндай өнімнің ... ... ... да, оған деген сұраныс көп. Бір қатар елдерде (Швеция, Голландия, ... ... ж. т. б.) улы ... ... ... ... жүзеге асырылуда.
А. В. Яблоков (1990ж) ағзалардың саның реттеудің биологиялық және басқа да ... емес ... ... ... ...
* ... түрлердің жыртқыштары мен паразиттері, оларды қолдан өсіру және экожүйеге енгізу. Оларға құрмысқалар, ... ... ... және т. б. ...
* Вирустық және бактериялық препараттар. Мұндай препараттардың үлесі зиянды түрлермен күресудің биологиялық құралдарының 10 % ... ... ... ... ... ... ... емес қатарлар беретін даралар енгізу. Қазір осы генетикалық әдіс кеңінен қолданылып келеді. АҚШ- та ... ... ... ... ... ... Оларды табиғи популяцияларға енгізеді. Шағылысу болғанымен, ұрықтану болмайды.
* Жануарлардың белгілі бір даму кезеңдерін үзу ... ... мен ... ... аударатын табиғи заттарды қолдану не оларға ұқсас заттарды қолдан жасау. Бұл заттарды ферромондар деп ... ... ... бір тобы - ... аттрактанттар кеңінен қолданылып келеді. Бұл заттар басқа жыныс дараларын өзіне ... ... ... ... бунақденелілердің жекелеген даму кезеңдеріне кедергі келтіру үшін де ... ... бір ... ... ... ... ... әдістері. Мысалы: АҚШ ғалымдары тегіс жапырақты мақта сортын шығарған. Ол өсімдікке бунақденелілердің жұмыртқасын бекітуге ... ... ... ... мен ... тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік беретін гендік инженерия әдістерін қолдану. Адамға қажет ағзаға қорқыту немесе улы (пестицидтік) қасиеті бар ... ... ... ... ... тұрақтылығы оның геномына зиянкес бунақденелілердің жұлдызқұрттарын өлтіруге қабілетті ақуыз синтездейтін бактериалдық генді енгізу.
* Интеграцияланған әдістер, химиялық ... ... ... ... ... ... ... және селекциялық әдістерді үйлесімді түрде қолдану. Бұл әдістер аралық әдістер болып есептеледі. Одан әрі біртіндеп толық ... ... ... ... ... ... топырақты өңдеу табиғат үшін бөтен іс-әрекет болып табылады. Монодақылды өсіре ... адам бір ... ... және ... ... ... туғызады. Сондықтан мүмкіндігінше табиғи экожүйелерді модельдеу қажет.
Зиянкестермен (аурулармен және арамшөптермен) экологиялық күресу ... - ең ... ... ... ету ... ... кіретін ағзалардың биологиясын терең білуге негізделген. ... даму ... ... мәні - табиғаттағы қалыптасқан тек теңдікті бұзбай, миллиардтаған адамдарды жерде қоныстандыру және ... ... ... ... ету. ... ... ... адам қызметінің сипатына тәуелді. Экологиялық мәселелердің алдын - алу үшін адам ... ... ... ... ... ... даму ... негізделген дамуға өтуі тиіс. Тек осы кезде ғана ... ... ... ... , ұзақ ... ... жағдайда, табиғи және әлеуметтік дағдарыссыз дамиды. Мұндай дамуды тұрақты даму деп атайды. Бірақ бұл үшін адамдардың сана сезімі, олардың ... мен ... ... өзгеруі тиіс.
Планетадағы тіршілікті қорғау бүкіл адамзаттың бірігуін талап етеді.
Республика Президенті Н.Ә. Назарбаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясында жасаған баяндамасында ... ... ... ... ... шешудегі еліміздің белсенді қызметін дәлелдейтін нақты мысалдар келтірді. 1992-1998 ... ... ... ... ... ядролық полигонын жауып, ядролық қарудан бас тартты. Аралды сақтап қалуға арналған интеграциялық ... ... ... Биологиялық алуан түрлілікті қорғаудың Ұлттық баяндамасы қабылданды.
Тұракты дамуды қамтамасыз ету құралдармен байланысты мәселелерге мыналар жатады.
* ... ... және ... ... механизмі
* экологиялық қауіпсіз технологияларды қолдану; тұрақты дамуды ғылыми және ақпараттық қамтамасыз ету.
Бұл мәселелерді шешудің міндеттері "ҚР-ның экологиялық қауіпсіздік" концепциясында қарастырылған.
Алда ... ... ... бір ... қоршаған ортаға мүмкін болатын шекті экологиялық қысымды, яғни экожүйелердің өзара байланыстары, қарым-қатынастары, олардың біртұтастығы сақталатын антропогенді фактордың әсер ... ... ... ... ... ... кезде Қазақстан территориясының көптеген бөліктері күшті антропогенді әсерге ... Арал маңы ... ... ... ... ... ... Экология және экология пәні.
* Тірі заттардың деңгейі.
* Ежелгі дәуірдегі экологияның қалыптасу тарихы. XIX - ... Н.А. ...
* А. ... және ... еңбектері.
* Қазіргі кезге сәйкес экологияның анықтамасы, мақсаты,атқаратын қызметі.
* II - тарау. Особьтар экологиясы (аутекология) .
* ... орта ... ... ... ортаның физика-химиялық қасиеттері және олардың тірі организмдерге ...
* ... мен ... ...
* ... орта ... ... биотикалық, антропогендік).
* Климат.
* Климаттың жер бетіндегі эволюциясы.
* Қоршаған ортаның ... ... ... және ...
* Жер беті лік ... су жағдайы (Pн , тұздылығы).
* Либих анықтамасы.
* Толлеранттылық.
* Шелфордт заңдылығы.
* Қоршаған ... ... ... ...
* ... градіенті жағдайында байланысты бөлу.
* Экологиялық қуыс (ниша) потенциалды анықталған.
* Қуыстарың ... ... ... ... ... ... пайдалынуда кеңістіктік, уақытша бөлу.
* Организмдердің индикациялық мағынасы.
* Популяция экологиясы. (Демоэкология).
* Экологиядағы және генетикадағы популяция туралы түсінік.
* ... ... ... байланыстары).
* Популяцияның статикалық сипаттамасы(сандық жағдайы, тығыздығы, жыныстық жағдайы, жас ... ... ... ... ... ... ... қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы, Ғылым.1997ж.
2.Е.Мамбетказиев. Қ.Сыбанбеков. Табиғат қорғау. Оқу ... ... ... ... Е. Ү., Білдебаев Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. А. Қазақ ... 2001 ж. ... ... ... ... ... Алматы. 1998ж.
5.Г.К. Сагимбаев. Экология и экономика. Алматы. 1997ж.
6.И.А.Шилов. Экология. ... ... ... 2000ж.
7. ... ... ... 1997ж.
8.В.И.Фурсов.Экологические проблемы окружающей среды. Алматы. 1991ж. ... ... в 2-х ... Москва. Мир, 1986ж.
10.В.А.Радкевич. Экология. Минск. Высшая школа.1997ж.
1. А.В.Чигаркин. Геоэкология ... ... ... ... ... ... Экология. Алматы. Ғылым. 2001ж.
3. А.К.Саданов, З.С.Сванбаева. Экология. ... ... ... геохимия. Учебник. М. Логос. 2000ж.
5. Ф.И.Гиренок. Экология. Цивилизация. Ноосфера. М. 1987ж. ... ... ... М. ... 1997ж. ... ... ... и безопасность жизнедеятельности. М. ЮНИТИ, 2000ж.
8.Э.В. Гирусов. Экология и ... ... М. ... 1998ж.
9. Г.С.Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.Экология.Алматы .Экономика.2002ж.
ОБСӨЖ мәтіні биология кафедрасының 12. 09. 2007 ж. ... ... және № 2 ... ... ... ... ... ... Е. Қ. ... кафедра оқытушысы ... Н.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныптарда жеке пәндерді оқыту барысында дарынды балалардың психологиялық ерекшеліктерін есепке алу және мұғалімнің рөлі18 бет
Қазақстан Республикасындағы өлкетанудың мәні мен мақсаттары84 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
Unіx операциялық жүйесі туралы23 бет
Лабораториялық жұмыстар, файлдарды пайдалану7 бет
Нұсқауыш типтерді қолдану8 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Грамматикамен жазу сабақтарының міндеті мен мақсаты19 бет
Информатика сабақтарының білім сапасын көтерудегі телекоммуникациялық ортаның дидактикалық мүмкіндіктері18 бет
Топырақ тұздануының арпа сабақтарының өсуіне және құрамындағы абсциз қышқылына әсер етуін зерттеу67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь