Биогеоценоз және экожүйе туралы түсінік

Экологияда «биогеоценоз» ұғымымен бірге «экожүйе» ұғымы қолданылады. «Экожүйе» ұғымын ағылшын ботанигі А.Д.Тенсли ұсынды. А.Д.Тенсли экожүйе құрамына организмдер де, абиотикалық орта да кіретін жер бетіндегі тірі табиғаттың негізгі функциялық бірлігі деп есептеп, оның әр бөлігінің екіншісіне әсер ететініне назар аударды. Әдетте «экожүйе» және «биогеоценоз» ұғымдарын синоним ретінде қарастырады. Алайда бұл бір-біріне дәл сәйкес келмейді. Экожүйеде әртүрлі дәрежедегі зат алмасу процесі жүретін жүйе болса, биогеоценоз - белгілі бір өсімдіктер жамылғысы (фитоценоз) алып жатқан территориялық ұғым. Экожүйе - мөлшері әртүрлі табиғи (мұхит, тундра, орман, құмырсқа илеуі және т.б.) және жасанды (аквариум, ферма территориясы, қала) кешендерге қатысты қолданылатын кең ұғым. Экожүйе, экологияның ең негізгі обьектісі - тірі организмдер жиынтығының қоректену, өсу және ұрпақ беру мақсатында белгілі бір тіршілік ету кеңістігін бірлесе пайдалануының тарихи қалыптасқан жүйесі.
Биогеоценоз шекарасы көбіне түрлік құрылысы мен құрамы біртекті өсімдіктер жамылғысы қауымдастықтарымен анықталады. Биогеоценоз экожүйенің бір варианты болып табылады. Алайда экожүйе мен биогеоценоз арасында айтарлықтай айырмашылық болмағанмен, соңғы кезде «экожүйе» ұғымы кең қолданылады. Экожүйе - зат айналымы жүре алатын организмдер мен бейорганикалық компоненттер жиынтығы. Экожүйелер арасында биогеоценоздар арасындағы сияқты анық шекара жоқ, бір экожүйе біртіндеп екінші экожүйеге ауысады. Үлкен экожүйелер кіші экожүйелерден құралады. Мысалы, құмырсқа илеуі, томар, жануарлардың салған іні ішіндегі тіршілік ететін организмдерімен (микрожүйе) бірге орман экожүйелерінің (мезоэкожүйе) құрамына кіреді. Орман экожүйелері басқа экожүйелермен (шалғындық, су айдыны, егістік) бірге табиғи аймақ, физико-географиялық аудан сияқты (макроэкожүйе) одан да үлкен экожүйелер құрамына енеді. Жер бетіндегі барлық экожүйелер атмосфера және Әлемдік мұхит арқылы байланысып - биосфераны түзеді. Экожүйелердің құрамы көптеген факторларға, бірінші кезекте климатқа, геологиялық жағдайларға және адам әсеріне байланысты. Егер негізгі ролді автотрофты организмдер - продуценттер атқарса жүйені автотрофты деп атайды. Егер экожүйеде продуценттер болмаса немесе олардың ролі мардымсыз болса (мысалы, мұхит тереңдіктері, биік тау мұздықтары) мұндай жүйелерді гетеретрофты деп атайды. Экожүйелер табиғи немесе антропогенді болуы мүмкін, мысалы, ауыл шаруашылық, қала, өнеркәсіптік экожүйелер. Жер бетіндегі маңызды экожүйелер болып: тайга, тундра және полярлық белдеулер, мүхиттар, жағалаулар, батпақтар, мангралық тоғайлар, қоңыржай аймақтағы далалар мен ормандар, саванналар, таулар, аралдар және т.б. болып табылады. Экожүйенің бірнеше түрлерін ажыратады: - микроэкожүйе (мысалы, шіріп жатқан ағаш діңі); - мезоэкожүйе (орман, көл, батпақ); - макроэкожуйе (континент, мұхит); - ғаламдық экожүйе (Жер биосферасы).
Өсімдіктер жер бетінде өмір сүрудің, даму мен көркеюдің бірегей көзі болып есептеледі, үйткені олардың фотосинтезді жұзеге асыратан қасиеті бар (7.1. сурет Степановских). Фотосинтез жер бетінің барлық жерінде жүріп жататындықтан олардың жиынтық эффекті орасан зор.
а) өсімдіктер биосферадағы органикалық өнім нәтижесі (өндрушілер) бола тұрып , барлық басқа организмдердің өмір сүруін қамтамасыз етеді, трофикалық пирамиданың негізі болып есептеледі (7.2. сурет Степановских).
Олар құнды тамақ өнімдерінің көзі, өндіріс пен құрылыстың шикізатыболып есептеледі.
б) атмосферада ауа газ құрамының қалыптасуы да өсімдіктерге тікелей байланысты болады.
2. Өсімдіктер топырақтың құнарлылығың қамтамасыз етеуші маңызды болігі болып есептелетін шіріндінің қалыптасуына қатысады (7.3. сурет Степановских). Өсімдіктер топрақтың құнарлылығына әсер ететінминеральдық түздардың топырақта тұрақты сақталуында қамтамасыз етіп тұрады (7.4. сурет Степановских).
3. Өсімдіктер өзімен жақын өзара қатнастаболатын климатқа, суға, жануарлар дүниесіне де үлкен ісер етіп тұрады (7.5. сурет Степановских).
4. Биоқұндылық (биоценоз), экосистема, олардың морфологиялық және функциялық құрылымы, олардың компоненттерінің биоқұндылық іс әрекет көпшілігінде өсімдіктер сипатына тәуелді (7.6. сурет Степановских).
5. Адам өмірінде де өсімдіктер оте маңызды:
а) ең алдымен өсімдіктер адамның өмір сүру ортасы.
б) жабайы өсетін флора ауылшаруашылығындағы мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығарудағы селекциялық жұмыстарда пайдаланатын бағасы зор генетикалық фонд. Бүгінгі кезде әлемдегі тамақтық заттардың ұқ пайызын құрайтын өсімдікретдің көбі жабайы өсімдікретді мәдени өсімдіктерге айналдыру рақылы алынған (7.7. сурет Степановских).
в) жабайы өсімдіктер мен мәдени өсімдіктер адамға қажетті витаминдердің көзі болып есептеледі ( кесте 7.1. Степановских). Бүгінгі дүниежүзілік нарықта дәрілік өсімдіктердің мыннан аса түрі айналымда жүр. Олардың ішінде женьшень тамыры, элеутерокок, май меруертгүлі, көктемгі горицвет, тағы басқаралары.
        
        ДӘРІСТЕР
- ПӘНІ
1 Дәріс (Д.)
БИОГЕОЦЕНОЗ ЖӘНЕ ЭКОЖҮЙЕ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
1. БИОГЕОЦЕНОЗ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... қолданылады. ұғымын ағылшын ботанигі А.Д.Тенсли ұсынды. А.Д.Тенсли экожүйе құрамына организмдер де, абиотикалық орта да ... жер ... тірі ... ... ... бірлігі деп есептеп, оның әр бөлігінің екіншісіне әсер ететініне назар аударды. Әдетте және ұғымдарын ... ... ... ... бұл ... дәл сәйкес келмейді. Экожүйеде әртүрлі дәрежедегі зат алмасу процесі жүретін жүйе болса, биогеоценоз - ... бір ... ... ... алып ... ... ұғым. Экожүйе - мөлшері әртүрлі табиғи (мұхит, тундра, орман, құмырсқа илеуі және т.б.) және жасанды (аквариум, ферма территориясы, қала) ... ... ... кең ... ... ... ең негізгі обьектісі - тірі организмдер жиынтығының қоректену, өсу және ұрпақ беру мақсатында белгілі бір ... ету ... ... ... тарихи қалыптасқан жүйесі.
Биогеоценоз шекарасы көбіне түрлік құрылысы мен құрамы біртекті өсімдіктер жамылғысы қауымдастықтарымен ... ... ... бір ... ... ... ... экожүйе мен биогеоценоз арасында айтарлықтай айырмашылық болмағанмен, соңғы кезде ... кең ... ... - зат айналымы жүре алатын организмдер мен бейорганикалық компоненттер жиынтығы. Экожүйелер арасында биогеоценоздар арасындағы ... анық ... жоқ, бір ... ... ... ... ... Үлкен экожүйелер кіші экожүйелерден құралады. Мысалы, құмырсқа илеуі, ... ... ... іні ... ... ететін организмдерімен (микрожүйе) бірге орман экожүйелерінің (мезоэкожүйе) құрамына кіреді. Орман экожүйелері басқа ... ... су ... ... ... табиғи аймақ, физико-географиялық аудан сияқты (макроэкожүйе) одан да үлкен экожүйелер құрамына енеді. Жер бетіндегі ... ... ... және ... ... ... ... - биосфераны түзеді. Экожүйелердің құрамы көптеген факторларға, бірінші кезекте климатқа, геологиялық жағдайларға және адам әсеріне байланысты. Егер ... ... ... ... - ... ... ... автотрофты деп атайды. Егер экожүйеде продуценттер болмаса немесе олардың ролі ... ... ... ... ... биік тау ... мұндай жүйелерді гетеретрофты деп атайды. Экожүйелер табиғи немесе антропогенді болуы мүмкін, мысалы, ауыл шаруашылық, қала, өнеркәсіптік экожүйелер. Жер ... ... ... ... ... тундра және полярлық белдеулер, мүхиттар, жағалаулар, батпақтар, мангралық тоғайлар, қоңыржай аймақтағы далалар мен ... ... ... ... және т.б. ... ... Экожүйенің бірнеше түрлерін ажыратады: - микроэкожүйе (мысалы, шіріп жатқан ағаш діңі); - мезоэкожүйе (орман, көл, ... - ... ... ... - ... ... (Жер биосферасы).
2. ЭКОЖҮЙЕ ЖӘНЕ ЭКОЖҮЙЕЛЕР ТИПТЕРІ
Ю.Одум (1986 ж) табиғи экожүйелердің үш түрін бөледі: жер беті ... ... ... шөл т.б.), тұщы су ... ... ... және ... (ашық мүхит, өзен құйылыстары) экожүйелері. Бұл классификацияның негізінде ... тән ... ... жер беті ... үшін - өсімдіктер жамылғысы, тұщы су экожүйелері үшін - судың физикалық қасиеті жатыр. a Юджин Одум (1913 -- 2000). В. Н. ... (1880 -- ... ... ... ЖАБЫНЫ ЭКОЖҮЙЕНІҢ (БИОГЕОЦЕНОЗДЫҢ) ҚҰРЫЛЫМЫ РЕТІНДЕ.
Қарастырылатың сұрақтар:
1.Табиғаттағы және адам өміріндегі ... ... ...
а) ... және адам ... ... флорасының маңызы;
б) Табиғаттағы жіне адам өміріндегі ормандардың маңызы;
2 Жербеті флорасы қорғау объекті:
а) Шалғындар мен жайылым өсімдіктері қорғау ... ... ... ... ЖӘНЕ АДАМ ... ... ФЛОРАСЫНЫҢ МАҢЫЗЫ
Өсімдіктер жер бетінде өмір сүрудің, даму мен ... ... көзі ... есептеледі, үйткені олардың фотосинтезді жұзеге асыратан қасиеті бар (7.1. сурет Степановских). Фотосинтез жер бетінің барлық ... ... ... ... ... ... орасан зор.
а) өсімдіктер биосферадағы органикалық өнім нәтижесі (өндрушілер) бола тұрып , ... ... ... өмір ... қамтамасыз етеді, трофикалық пирамиданың негізі болып есептеледі (7.2. сурет Степановских).
Олар құнды тамақ өнімдерінің көзі, өндіріс пен құрылыстың шикізатыболып ... ... ауа газ ... қалыптасуы да өсімдіктерге тікелей байланысты болады.
2. Өсімдіктер топырақтың құнарлылығың қамтамасыз етеуші маңызды болігі болып есептелетін шіріндінің қалыптасуына қатысады (7.3. ... ... ... ... ... әсер ететінминеральдық түздардың топырақта тұрақты сақталуында қамтамасыз етіп тұрады (7.4. сурет Степановских).
3. Өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... дүниесіне де үлкен ісер етіп тұрады (7.5. сурет Степановских).
4. Биоқұндылық (биоценоз), экосистема, олардың морфологиялық және ... ... ... ... ... іс ... көпшілігінде өсімдіктер сипатына тәуелді (7.6. сурет Степановских).
5. Адам ... де ... оте ... ең алдымен өсімдіктер адамның өмір сүру ортасы.
б) жабайы өсетін флора ауылшаруашылығындағы мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығарудағы ... ... ... бағасы зор генетикалық фонд. Бүгінгі кезде әлемдегі тамақтық заттардың ұқ пайызын құрайтын ... көбі ... ... ... ... айналдыру рақылы алынған (7.7. сурет Степановских).
в) жабайы өсімдіктер мен мәдени өсімдіктер адамға ... ... көзі ... ... ( ... 7.1. Степановских). Бүгінгі дүниежүзілік нарықта дәрілік өсімдіктердің мыннан аса түрі айналымда жүр. Олардың ішінде женьшень ... ... май ... ... горицвет, тағы басқаралары.
6. Өсімдктердің индикаторлық ролі де көніл ... ... ... кезде индикатор өсімдіктерді геологтар, гидрологтар, жерреттеушілер, топырақ ... ... ... ... ... ... отырады. Мисалы осімдіктердің комегімен алмастар жасырынып жатқан кимберлит түтіктерін табуға болады. Өсімдіктер топырақ құнарлылығының индикаторы қызметін де ... ... ... ... да ... ... ... шеті құрғауы, бояуның өзгеруі, өсімдіктерде ақ таңдақтар пайда болуы қоршаған ортада қауыпты ластаушылар бар екенін ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Кейбір зияндызаттар цитоплазмамен байланысып белсенділігін жояды, кей біреулері өзгеріске ұшырап зиянсыз өнім болып өзгеріп, зат ... ... ... ... ... бәсеңдететін заттар бөліп шығарады. Оларға антибиотиктермен фитонцидтер жатады. ... бір түрі ... ... 30г ... ... шығарады, ол фитонцидтердің 1 гектардан шығатын мөлшері үлкен бір қаланың ... ... ... ... ... Адам үшін өсімдік адамға психологиялық әсер ететін эстетикалық ләззат алу көзу болып есептеледі. Тигізетін пайдасы мен ... ... ... ... мардымсыз ғана болады. Кейбір өсімдік түрлері арам шөп түрінде өңделген жерге яки жайылымға ... ... ... жерлерде су қоймалары мен каналдарда өсіп қаптаған өсімдіктер мен күрес жүргізу ... ... ... су ... ... өсуі балықтардың жазда қырылуына себеп болады. Өсімдіктердің кейбір зиянды әсерлері де ... ... ... жара пайда болуына себеп болу) және шаруашылықтағы зияны (кеменің түбін мүк ... ... шөп ... ... бір ... түрін жойып жіберуге болмайды. Өсімдіткің мүмкін қажеттілік принципі есте сақталуы керек. Қазірде барлық ... ... - ... зор эвалюциялық сый, адамның іс-әркетінің аумағындағы ғылыми техникалық прогресті бағыты оларды дұрыс пайдалану ісіне тікелей тәуелді.
Б) ... пен адам ... ... ... өсімдіктер ресурстарының ішінде орманға ерекеше орын беріледі. Жер шарында орман алқабы 4 млрд ... оның ... ... ... Ең ... орман алқабы бар, ағаштың ең көп қоры бар (тропикалық ормандардан басқа) елдер Ресей, Канада, АҚШ, Швеция, Финляндия және ... ... ... ... - олар ... жер беті және жер асты су ... көлеміне, тұтас алғанда, су балансына өзендердің гидрогиологиялық режиміне тікелей әсер етеді.
Ашық жерлерге ... ... қар ... ... ... аз ғана тереңдікте ғана тоңазиды, қар байау ериді, топырақ ол кезде еру жағдайында болады да, қар суын жақсы сіңіреді, ... ... ... ... сіңіруіне жағдай жасап, жаңбырмен еріген қар сулары топыраққа жақсы сіңеді. Оңдай өзіндік сорып алғыштардың ( губки) әр шаршы ... ... ... ... 6 кг ... суын жұта ... Жазда төсеніш( постилка) топырақтың жылынуын азайтатындықтан онда ... ... ... ... ... жер асты ... ... бұлақтарды сумен біркелкі қамтамасыз етіп тұрады. Ормандар өзіндік табиғи су қоймаларының ролін атқарады. Ормансыз аймақтарда топырақтың ылғал сиымдылығы ... ... ашық ... жел ... жарларға, сайларға жинап тастайды, топырақ үлкен тереңдікке дейін тоңазиды, көктемде еріген қар сулары далалардың ылғал ... ... ... тұрған егістіктің үстімен ағып кете береді.
2. Орманың егіс даласының ... ... ... ... жел және су ... ... жер беті су ... азайтады. Бұл топырақтың ағып кетуі мен көшіп кетуіне кедергі тудырып құрғақшылық пен ыстық желдерден қорғайды. Орман топырақты жел ұшырудан қорғайды, ... ... ... ... ... ... ... су қоймаларына толғандарға саз жиналмайды. Орман мен қоршалған ... ... ... ... ... ... микроклиматтық жағдайы қолайлы, онда температураның амплитудасы желдің жылдамдығы азырақ, ауаның ... ... ... ... егіс ... ... ... көзқарас бойынша жасыл массивтер қоршаған ортаның сақшылары мен қорғаушылары болып есептеледі. Ағаштардың шөптер мен ... өсіп ... ... аудандарда топырақты дәйекті қорғап, көшкін пайа болуына кедергі ... ... ауа ... ... ... фотоцинтездік оттегінің жартысынан көбі ормандар мен жеткізілетіні бұл күнде анықталды. Жыл сайын 30-35млрд тонна көмірқышқыл газын ассимиляциялайды ... ... 20-23 ... ... ... өңдейді. Сөйтіп ормандар атмосфера ауасының газ құрамын реттеуде де басты рөл ойнайды. Сондықтан орман алқаптарының азаюы ... мен ... ... ... оттегі баланысына жағымсыз әсер етед. Ормандар химиялық әсіресе газ жасалудағы ... ... ... ... ... жібере алады. Ең көп қышқылдандыру қасиетіне ие орман, қылқан ... ... ... ... жөке қайының вербалардың кейбір сорттары. 10 кг жапырағы бар 1 ағаш 500 г ... қос ... 250 г хлор ... және 50-60 г фтор ... ... ... ... Ормандар ауаны шаң мен микроорганизмдерден тазартады. Орманың 1 гектары тәулігіне 18 млн куб м.ауаны тазартады. Қоңыржай ... ... әр ... жасы мен түр ... ... 30-да 40 ... дейін шаң ұстап қала алады.
4. Ормандардың сауықтыру маңызы. Жапырақты орманның 1 га 2 кг қылқан ... ... 1 ... 5 кг ... бөліп шығарады. Сондықтан самырсын орманында 700 микроорганизм болады, ал таза операция палатасында 1000 микроорганизмнің болуы мүмкін деп ... ... ... ... сайын ауа таза түседі. Ағаш желектері темперетураны айтарлықтай өзгертетді. Орман мен ашық жердегі ауа температурасының айырмасы 7-8 градусқа жетеді. Күн ... ... ... ... ... заттарды жұтып алып зиянсыздандырады. Ағаштар шу деңгеін төмендетеді оның 26 ... алып 74% ... ... ... ... ... ... инженерлік жақсы жабдықталуында үлкен рөл ойнайды, жар жасалуымен күресте қар тоқтату тілітерінде, санитарлық қорғау зоналарында рөлі зор. ... ... ... ... ... ... жерді рекультивация жасаудың жақсы тәсілі. Бос қалған тау жыныстары үйінді төбелерін жаймалап, үстіне саз жәйіп, құнарлы топырақ төсеп ағаш отырғызады. ... тау ... ... ... адам қолымен жасалған тоғайлар өсіп тұр.
2. ЖЕР БЕТІ ФЛОРАСЫ ҚОРҒАУ ОБЪЕКТІ.
Қорғау объекті ретінде су, топырақ, жерасты, жерүсті өсімдіктері деп бөлуге ... ... ... су ... өмірінде, суларда тіршілік ететіндер өмірінде үлкен роль ойнайды, бірақ адамдар оларды аз пайдаланады. ... ... - ... ... ... ... ... түзілуде және оның қүнарлылығының артыунда үлкен роль ... ... 500 ... ... түрі бар ... 300 мыңы ... жоғарғы түрлері), олар адамдар жағынан көп қолданылып, түрлі әсерлерге үшырайды.
Планетамыздағы өсімдіктердің 30 мың түрі осы кездің өзінде ... ... ... 200 жыл ... ... өсімдік түрлерінің адамның әсерінен жоғалып кетуі 7.2 ... ... ... ... ... осімдіктердің бір-екі түрі жоқ болып кетіп жатыр. Ал ... бір түрі ... (11) ... ... өмір ... қамтамасыз ете алады (тропиктік орманда 20 түрін). XX ... аяғы мен XXІ - ... ... ... ... ... 25-30 мың түрлері қорғауды қажет етеді, бүл бүкіл ... ... 10 % ... ... ... жер ... (фонд) жалпы аумағында (272,5 млн га) 60% (пайызға) жуығын белгілі бір өсімдіктер ... ... оған ... да кіреді. Республика территориясының орта есеппен 4,2% (пайызын) орман алып жатыр деп есептеледі, бірақ кейбір облыстарда ... ... ... 0,03% ... ... ... ... Қазақстан мен Солтүстік Қазақстанда 14% (пайыз) жерді алады. Өсімдіктердің 5700 (бес мың жеті жүз) түрі кездеседі.
ІІ 1.Шалғындар мен ... ... ... ... мен жайылымдар табиғи жем-шөп беретін аймақ. Жайылымда мал ... ... ... зат ... ... ... адам ... жинайды. Шабындық пен жайылымның адамның шаруашылық тәсілдері ... ... ... ... ... де ... бар. Жайылымның шабындықтан айырмасы мал отарларының әсеріне ұшырайды, бұл ... ... ... т.б. ... ... ... әсер ... экологиялық фактор.
Қазақстанда барлық ауылшаруашылық жері аумағының 70% (пайыз) мөлшері - табиғи ... ... (182 ... ... ... бұл ... (СНГ) ... Мемлекеттер Достастығының жайылымының аумағының 55% алып жатыр.
Жайылымның 75% шөл және жартылай шөл түрінде, оның ішінде: жазғы 31,5%, көктем-жазғы 40,7% ... ... ... жеті ... жыл ... 14,9%. ... жерінің 60% (пайызынан) артығын (124,6 млн га) шөл мен шөлейттер алып жатыр. Шөлдер ерте заманнан бері малдың көп түріне (кой, ... ... ... ... ... ... ... көп жерінде мал жыл бойы жайылымда болады. Шөлдегі жайылымды өсіп тұратын шөптердің сипатына қарай мал ... әр ... ... заттың көп мөлшерін тауып жей алады: бір жайылымда көктемде, басқа ... ... т.б. ... жайылымдардың жыл мезгілдерінде пайдалану айырмашылықтарына байланысты көктемгі-жазғы-жайлау, күзгі-күзеу, қысқы-қыстау болып бөлінеді. Егер жайылым алқаптары ескеріліп, ондағы жем-шөп қоры есептеліп, жайылым ... ... ... (ол малдың бір түрлі жайылымнан екінші түріне ауысып отыруы) онда жайылым бұзылудың орнына жақсара ... Егер ... бір ... ... екінші бір бөлігінде мал артықша шоғырлана берсе жайылым нашарлай бастайды. Мал жаю кезіндегі ... ... ... ... ... деп ... Түріне, санына, жайылымда болу уақытының ұзақтығына,қайта жаюдың жиілігіне байланысты жайылымға мал әр түрлі әсер етеді. ... ... ... шөп ... қатты бұзылса оны орнына келтіру қажет болады. Көп ... ол үшін 3-5 жыл мал ... ... ... ... ... соңғы демуптация (орнына келу) деп аталатын автогендік сукцессия жүзеге асады.
Егер шөптің 10% (пайызы) жоғалып, топырақ беті тақырланып қалса, түбегейлі жақсарту ... ... шөп егу ... ... ... жайылымдарды системасыз қарқынды (интенсивно) пайдалану 50-60% аумақтағы шөп түрлерінің құрамы мен шөп ... ... ... алып ... ал ... деградацияға түскен жер мөлшері 15 млн га жетті. Жайылымның суландырылуы 63%-ді құрайды. Бұл ... ... ... ... ... процессінің күшеюін тудырады. Сонғы 10 жылда деградацияланған жайылым аумағы көбейіп, 63 млн га ... бұл ... ... ... бір ... ... ... жел эрозиясы, т.б. процестер салдарына 100млн га жайылым деграцияға ұшырайды деп болжануда. Тақырланған жайылымның ауданы 25млн га. 48млн га ... ... ... ... ... 15млн га жайылым ауылшаруашлық айналымынан мүлде шығып қалған, бұл елді мекендер мен суаттардың маңында ... ең ... ... ... ... ... ... болып шалғын бірлестігі өзгермейді. Шалғы өсімдіктері үшін шөп шабу ... ... ... (7.10 ... ... көрсеткендей шалғындарға тиімдісі шаруашылықтарда шөпшабыс айналымын ұйымдастыру, ерте, орта, кеш шөп шабу ... ... ... жерінің әр түрлі бөліктерінде шөп шабу уақыты белгіленеді. Бұл өсімдік түрлерінің әртүрлілігін және шалғындарда шөп түсімінің ... ... ... ... ... ... соңғы он жылда 0,7млн гектарға қысқарып, 5,1млн га болды. Гидротехникалық құрылыстар салу, өзендер мен көлдердің суын жер ... ... ... ... су ... ... мен Шу бойындағы қамыс, құрақ батпақтары мен ... ... ... ... ... өзенінің деңгейі күрт төмендеді. Ертіс суының көктемгі жіберілуі азайғандықтан аңғар ... шөп ... ... 4-5 ... ... ... ... 2. Орман өсімдіктерінің қорғау обьектісі.
Орман компоненттердің өзара байланыста және ... ... ... ... ... ... келу мен ... заттар мен энергияның ерекше байлансы бар, процестердің динамикалық жағдайын тұрақтылыққа бағыттайтын (тенденция) географиялық ... ... ... ... ... ... ... биосфераның тұрақтылығын төмендетіп, су тасқынының, селдің, су эрозиясының, шаңды борандардың, құрғақшылықтардың, ыстық желдер соғуының үдеуін туғызады, шөлге айналу ... ... ... ... ... ... азаяды:
1. Көп мөлшерде ағаш дайындау;
2. Орманды кесіп, жерді ауылшаруашылығына пайдалану;
3. Өрттердің салдарынан;
4. Қоршаған ортаның ластануы салдарынан;
ЮНЕП мағлұматы бойынша дүниежүзілік орман алқабы 25млн га қысқарады, ол ... ... ... 1% (пайызы). Оңтүстік Американың деп аталатын тропикалық орман мосивтері жыл сайын қысқаруда, бұл ... ... ... ... ... апат ... ...
Европа континентінде де орман жағдайы қанағаттанғысыз. Өндіріс шығындылары мен ... ... 30% ... Германия, Чехия, Словакия, Польша ормандарының 50% (пайызы) зияндалған. Ластануға сезімтал шырша, қарағай, самырсын ағаштарымен қатар, аа сезімтал емес бүк пен емен де ... ... ... ... ... ... ... елдері атмосфераға шығарып жіберетін күкірттің қос тотығының ерітілуі (растворение) нәтижеінде пайда болатын қышқыл жаңбырлар нәтижесінде қатты зияндалады. Осыған ұқсас АҚШ (США) ... ... ... ... ормандарын да зақымдауда. Осындай ластануда уйеңкі (клен) ормандарындағы ағаштардың 70-80% (пайызы) апат ... ... ... да ... ... ... ... сөз аударғанда демалу, адам күші қалпына келу дегенді білдіреді. Орман алқаптарында рекреациялық ... өіп ... ол ... ... ... кей жағдайларда толық деградацияға түсуіне әкеліп отыр.
Қала маңындағы ормандардың санитарлық-гигеаникалық су және ... ... ... ... олардың эстетикалық бағасы азаюда.
3 Дәріс
ЖЕРБЕТІ ФЛОРАСЫН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ, ҚАЙТА ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ, ЗАҢДЫ ТҮРДЕ ҚОРҒАУ.
Қарастыралытын сұрақтар:
1. Шалғындар мен жайылымдары тиімді пайдалану, ... ... ... ... ... ... қайта қалпына келтіру, қорғау.
3. Бағалы шаруашылық және сирек кездесетін өсімдік түрлерін қорғау.
4. Өсімдіктерді заңды қорғау.
Өсімдік ... ... өмір ... Олар ... ... ... және жануарлар компонентерімен, табиғи комплекстердің абиотикалық факторларымен көп түрлібайланысты болады. Сондықтан өсімдікті қорғау - комплексті мімдет, ол ... ... ... ... ... ... тасырылады, оған берілген өсімдік түрлері жататын өсімдік бірлестіктері де ... ... ... және оның ... - ... ... керек.
1.ШАЛҒЫНДАР МЕН ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ, ҚАЙТА ҚАЛПЫНА ... ЖӘНЕ ... мен ... ... ... 60%-на ... өседі. Сондықтан мал шаруашлығына табиғи жем-шөп беретін шабындықтар мен жайылымдар тиімді пайдалану, молайту болып есептелетін өте уқыпты ... ... ... ... ... ... болатындар дәнді өсімдіктер (злаковые) мен күрделігүлділер (сложноцветные) (Барлық ... ... 35% ... ... ... ... ... есептегенде шабындық түсімі (урожайность) 12,4 (он екі бүтін оннан төрт) ц/гектер, жайлымда - 4,2ц/га.
Шалғындар мен жайылымдарда жақсарту ... ... ... ... ... ... ... тастардан, қоқыстан, қойтастардан тазарту, төмпешіктерді жою).
2) Топырақтың су режимін реттеу, жақсарту.
3) Ірі өзен аңғарларының жағалауларын (прибрежная полоса ... ... ... ... жағдайда қолдан жасау).
4) Улы өсімдіктермен күрес.
5) Органикалық және минералды тыңайытқыштар беру, кейде шөп егу.
Табиғи өсімдіктердің өнімділігін сақтау және молайту үшін мал жаюды шөп ... ... мен ... жағдайын ескере отырып үйлестіру керек. Сонымен, жайылымда қорғау дегеніміз - ... ... ... ... ... шөп ... мен оның өнімділігін арттыру үшін агромәдени шараларды жүзеге асыру. Жайылымды тиімді пайдалану мен ... және ... ... ... болдырмау мақсатында жайылымның 12-15% демалуын, 2,25млн га жерде жыл мезгілдік жайылымның жасалуын алдын алу ойластыру керек. 58,9млн га ... ... ... ... ... ... ... керек. Әрбір жеке шаруашлық үшін оның террирориясының өзіне тән ерекшелігін, тарихи әдет-ғұрыптарын, ... ... ... ... ... отырып жайылымның шөлге айналап кетуіне қарсы жүргізілетін күрес жобасы жасалуы қажет. ... мен ауыл ... ... экологиялық сауатсыздығын жойып, мал шаруашалығы жұмысындағыларды жайылымды мәдени пайдалануға, малға қажетті қосымша жем ... ... ... ... ... аридтік аймақтарында қорғау үшін жерді ұйымдастыру шаруашлық негізінде пайдалану орын алады. Фермерлердің федерациясы елдің негізгі территориясы болып есептелетін шөл мен ... ... ауыл ... ... ... ... Ол ... сумен қамтамасыз етілген шабындық пен жайылымның 2-3 гектарын қой ұстауға, 20,30 гектарын бір ірі қара ... ... ... ... жеке ... ... ... аса бастайды. Келешекте олардың айналасында, мысалы 200-300 ба ірі қараға арналған қоршалған қолдан өсірілген жайлымдар жасау ұсынылады. ... ... ауыл ... мал басының өсуіне байланысты ірі елді мекендердің айналасындағы жайылымдардың деградациясы өсіп барады, сондықтан аридтік аудандарда жайылымдық мал шаруашылықтарда осы ... ... ... ... ... ... дамытудың мемлекеттік программасын жасау керек, онда аридтік территориялардың шөлге аналып кетуін болдырмау, жер асты ... кең ... ... ... ... дайындау қарқынын күшейту көзделуі керек, нәтижесінде ормансыз жердегі өсімдіктерді тиімді пайдалану мен ... ... ... ... ... қалпына келтіру және қорғау.
Орманның су сақта, топырақ сақтау, ... ... ... сирек орманды аймақтардағы орманды қорғау шаралары барған сайын үлкен маңыз ие ... Су ... және ... ... функцияларын атқаратындықтан тау ормандарын қорғауға ерекше көңіл бөлу керек.
Орманды қорғаудың негізгі міндеті - оларды тиімді пайдалану және қалпына ... ... ... ... орман кесу фондын дұрыс есептеп, дұрыс бөлу, ағашты үнемді жұмсау, орманды қалпына келтіру мен ... ... ... ... ... және де ... ... факторлардан қорғау.
1. Ағаш кесу фондын бөлу, кесуді нормалау.
Орман шаруашылығын ... ... үшін жеке ... ағаш кесу ... ... жетілген кезде 80-100 жылдан кейн ғана қайталануы керек. Жүргізілген есеп бойынша жыл сайын 1500млн м3 ағаш кесіп алуға болады. Есептелген ағаш ... (1/4) ... ... де азырағы дайындалады. Ағаш кесуді белгіленген уақыттан әлде қайда ерте қайталау орманның, климат жасау, су ... ... ... ұзақ ... құны аз ... өсіп кетуіне әкеліп соқтырады.
2. Ағаш сүрегі шығын болуына қарсы күрес.
Ормандарды тиімді пайдаланудың маңызды ... ағаш ... ... ... ... Ағаш кескен жерде малға витаминді жем болып есептелетін ағаш үнін дайындауда құнды материал болып есептелетін бұтақ, қылқандар қалып ... Ағаш ... ... эфир ... ... да пайдалануға болады.
3. Орманды қайта қалпына келтіру, өнімділігін арттыру.
Орман ресурстарын сақтаудың маңызды шарттарының бірі қазіргі кезде орманды қалпына ... ... ... мен ... ... ... негізделген есеппен жүргізіп, орман фондын тиімді орналастыру, оларды қорғаудың ... ... ... Орманды қалпына келтіруде ағаш кесу алқабын қалдықтардан тазарту (бұтақтар, ағаш дінінің қалдығы, қабығы) да пайдалы рөл ... Егер ... ... асырудың мүмкіндігі болмаса, оларды жинап алып жағып жіберген жөн. Орманды қайта ... ... ... ... ... зор: артық тылғалы бар топырақты құрғату, топырақты жақсартатын ағаштар, бұталар, шөптер егу. Бұл ағаштардың өсу жылдамдығын, ағаш сүрегінің ... ... Ағаш ... жерлерде орманның табиғи жаңаруы байқалмаса, топырақты қопсытып алып, типтомниктерде өсірілген көшеттерді отырғызады немесе топыраққа ағаш тұқымын салып ... ... ... ... ... ... ашық алаңдарға жоғары сапалы ағаштар отырғызып, орман қайта ... ... ... өнім ... оны ... баптауға байланысты. Сирету, күн үшін тазарту, санитарлық кесу, мал жайылып, бүлдіріп ... ... т.б. ... ... ... ... арттырады.
4. Орман өртімен күрес.
Әр түрлі қарастырылады. Алдын ала жүргізілетін шаралар - тұрғындар ... ... ... ... ... орман кесетін бөліктерді тазалау, ормандығы қоқыстарды жою, болмауын қадағалау, орман өртін сөндіруде ... ... ... ... ... ... қарсы пайдаланылатын орман жолдары мен өрт сөндіруге ... кең ... ... ... мен ... ... Өрт аймақтарын дер кезінде анықтау үшін шолушы - күзет қызметін ... ... ... ... ... орманды аралап көреді, өртке қарсы жасалған мұнарада бақылау жүргізеді, ұшақтар мен тікұшақтарда ұшып ... ... ... ... ... те әр түрлі әдістермен жүргізіледі. Өрт ұшақтары пайдаланылады, өрт ... - ... және ... ... ... бригадалар пайдаланылады. Маманданған машиналары, техникалық жабдықтары бар өрт станциялары іске қосылады.
5. Ормандарды зиянкестер мен аурулардан ... ... ... зиянкестеріне насикомдар, грибоктар, кемірушілер жатады. Орман зиянкестері мен ауруларын жою, болдырмау ... ... ... химиялық, биологиялық сонымен қатар мамандандырылған орман шаруашылық шаралар. Физико-механикалық шара - зиянды насикомдарды ... әр ... жиып ... ... ... ... пестициттермен жою. Биологиялық әдіс-зиянкестерді табиғи жаулары арқылы жою. Бұл үшін жыртқыш және паразиттік насекомдарды (насекомдар-энтомофактар), жыртқыш кенелерді, нематоттарды, ауру ... ... ... ... ... ... ... бауырмен жорғалаушыларды, жыртқыш аңдарды пайдаланады. Орманшаруашылық шаралары отырғызылатын және егілетін материялдың сау дұрысын ... ... ... дұрыс баптап, зиянкестер мен аурулаға қарсы тұра алатын жағдайын жасап, ауру және зияндалған ағаштарды өз ... ... жел ... қураған бұтақтарды кесіп тастап отыру қажет. Кесілген ағаштарды сақтаудың ережелері ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... КЕЗДЕСЕТІН ТҮРЛЕРІН ҚОРҒАУ.
Өсімдіктердің 5000 жоғарғы түрлерінен адам азғана бөлігін - тек ... ... 17,5 мың ... өсетін жоғарғы өсімдік түрлерінен шаруашылық мақсатта 250 ғана түрі, дәрілік мақсатта 1500 түрі ... ... ... 600-ден аса эндемик, 100-деген шаруашылық маңызы бар жабайы өсімдіктер, тамақтық, дәрілік, тері илеуге ... ... хош иіс ... бояу ... т.б. ... өсімдіктер бар. Дәрілік өсімдіктердің 500 түрі кездеседі. Өсімдіктерден 20 мың тұрмыстық заттар жасалады, ... ... 40 ... ... ... ... ... (мыльный) марал шөбі, алтын тамыр сияқты Қазақстан шөптерінің Дүние жүзінде аналогы жоқ құнды шаруашылық маңызы бар ... ... ... ... жолы ... ... ... жинау, олардың азайып кетуіне, браконьерлердің ретсіз жаппай жинауына жол бермей күрес жүргізіп отыру.
Табиғат пен олардың ресурстарын қорғаудың халықаралық ... ... ... және ... бара ... ... жөніндегі комиссиясы тізім жасалған. Бұл тізімде кіргізілген өсімдіктер 5 категорияның біріне жатқызылады: ... ... ... ... ... ... ... бірақ жекеленген қияндарға не болмаса мәдени түрде сақталуы мүмкін.
1.Жоғалып бара жатқандар, ... ... бар, ... кету ... ... тұрғандар. Әдейленген қорғау шараларынсыз келешекте олардың сақталып қалуы ... ...
2. ... өсімдіктер. Тікелей жоғалып кету қаупына ұшырамаған бірақ өтеаз молшерде яки өте шағын аумақта жәнеөзіне тән ... ... ғана ... тез ... ... мүмкін;
3. Азайып бара жатқандар: белгілі бір уахытта не табиғи себептермен, не ... ... не ... екі ... ... ... саны ... ареалы қысқаруда ұшыраған өсімдіктер.
4. Анықтылмағандар: қауыпты жағдайға түсуі мүмкін, бірак жете зерттелмегендер. Адамның тікелей яки жанама ... ... ... ... сирек не болмаса жойылып бара жатқан өсімдіктерге айналды. Ондай түрлер қызыл кітапқа тіркеледі. Кқптеген ... ... ... ... Реликт және эндемик өсімдіктерді. Жер бетінен жойылып бара жатқан ... ... ... жаңа ... ... өсімдік әлемінің заңдылықтарының қалыптасуын жақсырақ білуге көмектеседі. Өсімдіктердің негізгі топтары жөніндегі қызыл кітап табиғатты сақтауда үлкен роль ... Бұл ... ... бара жатқан түрлерді құтқарып қалу жумысының бағдарлама ретіндегі үлкен маңызы бар құжат болып есептеледі. Ол ... мен ... ... ... ... ... материалдар негізінде өсімдіктерді қорғау жөніндегі кәзіргі бар заңдардың мазмұнын, өсідіктер әлемнің тіршілік ... ... ... жетілдіру, қорықтар ұйымдастыру, интродукция жүргізу, тағы басқалар. Сирек және жойылып бара жатқан өсімдік ... ... ... ... ... ... ... жолы бұл өсімдік түрлерін жинауға толық тиым салу, қандай да болмасын ... тыю ... алу, ... алу, ... ... жолы ... ... түрлерді қорықтар мен қорғалымдарда қорғау.
Үшінші жолы ботаникалық бақтарда жіне басқа ғылыми мекемелерде коллекциялық бөліктер мен резерваттар жасау. ... ... ... ұзақ уахыт сақталып, табиғаттағы түрлерді қайта қалпына келтірудің резерві болып қызмет етеді.
4.ӨСІМДІКТІ ҚОРҒАУ ЗАҢДАРЫ
Өсімдік әлемнің ... ... ... ... ... қарамай, осы күнге дейін өсімдіктер ресурстарын пайдалану мен қорғау реттелмеген, толық масштабты есеп ... ... ... ... ... өорғаудыі, қайта қалпына келтіру мен пайдаланудың талаптары ен нормалары айқындалмаған. Мұнсыз өсімдіктер әлеміне мемлекеттік ... қою да ... аса ... ... ... ... ... 60% (124,6 млн га) шөлдермен шөлейттер. Заңдық актілерде шөлді табиғи ландшафт ретінде заңды ... жай ... ... және ... жүзеге асыруға қажетті бірде бір норма кқрсетілмеген. Адам шөлдерді қажетіне пайдалануы мүмкін болуы үшін түтас бір ... ... ... ... ... ... орман кодексі қабылданған (2003 ж) бірақ ормансыз жердегі қсімдіктер туралы заңдар жоқ. Кәзіргі кезде ... ... ... ... ... ... заңдары мен ормансыз жердегі өсімдіктер әлемі туралы заң үйлестірілуге шынайы жағдай туғызылғанда заңның жана саласы флористикалық заң саласы дамуы ... ... ... сай ... ... ... қорғау, сақтау және қалпына келтіру, олардың ресурстық жіне экологиялық мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... үшін оларды категориялар мен топтарға бөлудің маңызы зор:
1) ерекше ... ... ... қорғанды орман белдеулері (защитные лесные полосы);
3) қалалық ормандар мен орманбақтары;
4) елді пунктердің және емдеу сауықтыру мекемелерінің жасыл зоналары;
5) эрозияға ... ... ... жағалауларындағы халықаралық және республикалық маңызы бар ормандар;
7) магистральды құбыр жүргізулер мен басқа жүргізілген ... ... ... ... және ... ... бар ... жолдар мен автомобиль жолдары бойындағы ормандар;
9) дала және топыраққорғау ақсатындағы ормандар;
Ерекше қорғалатың орман территорияларына жататындар:
мемлекеттік табиғи қорықтар орандары, оларға ... және ... ... де ... ... табиғи парк ормандары;
мемлекеттік табиғи резерват ормандары;
мемлекеттік табиғи парк ... ... ... ормандары;
мемлекеттік табиғаттағы ескерткіш ормандар;
ғылым үшін маңызы бар орман алқабтары, оларға генетикалық резерват ормандар да кіреді;
ерекше құнды орман массивтері;
жаңғақ кәсіп ... ... ... ... ормандары.
Қазақстан Республикасының қызыл кітабына (1981) қорғауға мұқтаж 306 түр тіркелген, ... 20 түрі ... бара ... ... ... - ... деген кітабында тағы елу жойылып бара жатқан өсімдік түрлеріне сипаттама берген.
Қызыл ... ... ... ... ... тобылғыгүлі, жетісу недзвецкиясы, жабысқақ үенкі (клен клейкий), европалық седмичник, солтүстік линнея, ... ... - ... ... ... ... қызғалдағы, Грейг қызғалдағы, Альберт қызғалдағы, күлгін радиола, бүйра валькожапрақты бетпақдала смолевкасы тағы басқалар. ... - ... ... ... 5 ... маусымдағы биоәртүрлілік туралы конвенция принциптеріне сай қорғау түсінігі экожүйенің негізгі жағдайларын in situ қоғау ... ... ... ... ... ... сақтау, сонымен қатар оларға қолдау көрсету, популяция түрлерінің биологиялық ресурстарының ... ... ... ... ... қалпына келтіру.
4 Дәріс
ЖЕР БЕТІ ФАУНАСЫН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ, ҚАЙТА ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ, ЗАҢМЕН ҚОРҒАУ
Қаралатын сұрақтар
1. Жер беті фаунасын тиімді ... ... ... қалпына келтіру
2. Сирек кездесетін, жойылып кету қаупі бар жануарларды қорғау
3. Жер беті фаунасын заңмен қорғау
1. ЖЕР БЕТІ ФАУНАСЫН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ , ҚОРҒАУ, ҚАЙТА ... ... ... саны өте көп, ... ... түрі бар ... жануарлар тобы. Бұл топтың ішінде ауылшаруашылық, орман зиянкестері, адамда және жануарларда болатын зиянкестер де бар. Бұлардың ішінде басқа ... ... әр ... ... беретін пайдалылары да көп. (Бал аралары, прополис, жібек құрты, бояу беретіндер).
Өсімдіктердің тозаңдануына қатысатын насекомдар ерекше биологиялық қасиетке ие. Пайдалы ... ... ... ... , ... (пасека) өсіреді. ҚР-да насекомдардың 50 000 түрі кездеседі, оның 200-дей түрі Қызыл кітапқа тіркелген.
Тозаңдандырушы насекомдар
Барлық гүлді ... 80%-ы ... ... ... Бал жинайтын арадан бал мен восктан пайдасы 10-12 рет асатын ... ... ... ... ара, ... ... көбелек, қоңыздар түрлері болады.
Тозаңдандырушы насекомдарды қорғау- мәдени дақылдардың өнімділігін арттыру, жабайы өсімдіктердің ... ... ... ... бар ... энтомофагтар
Ауыл шаруашылығында 20 түрлі өсімдік зиянкестеріне қарсы энтомофагтардың 11 түрін пайдаланады. Энтомофаг насекомдар жыртқыштар және ... ... ... ... қоңыздар, желпуіш қанаттылар, қабыршақ қанаттылар, қосқанаттылар отрядтарының ондаған түрлері жатады.
Зиянкестерге қарсы ... ... ... ... (перопончатокрылые) мен қосқанаттылардың рөлі зор. Мысалы, дабылқанатты насеком- трихограмма орамжапырақтың, күздік бидайдың, мақтаның зиянкестерін, жүгері көбелегін жояды.
Дәнді дақылдар, ... қант ... ... ... үшін ... ... ... 1 гектар жерге 20-дан 60 мыңға дейін жоюшы дараларды (особь), ... ... ... ... және ... 1 гектарына 26-дан 100 мыңға дейін жоюшы дараларды жіберу керек. Трихограммаларды арнайы ұйымдастырылған фабрикаларда өсіреді.
Алма ағашындағы ... ... ... күресу үшін афелинус қолданылады. Калифорниялық щитовкаға қарсы паразит ... ... ... ... ... қорғау үшін жүзеге асырылатын шаралар энтомофагтардың да, ауру ... ... де ... ... максимальді сақталуына негізделген.
Санитар насекомдар- қоңыздар мен қосқанаттылар ... ... ... өлексе жеушілер, қи мен тезекпен қоректенетіндер жатады. Санитар насекомдардың ... ... ... үшін хим. ... қысқартып, биологиялық күрес әдісін пайдалану керек.
Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар
Бұл жануарлардың түрлік құрамы көп емес. Амфибиялар-4500, рептилиялар-7000. Бірақ табиғи биоценозда ... рөл ... ... ... ... 49, ... 12 түрі бар. Қосмекенділер насекомдар, тағы да басқа ... ... ... ... реттеп отырып, өздері рептилиялардың, құстардың сүтқоректілердің қорегі болып табылады. Амфибиларды ұстап алуға, ... тиым ... ... ... ... жерлері шаруашылық пайдалану мен ластанудан қорғалады. Рептилиялар мен қосмекенділерді қорғау үшін резерваттар, питомниктер, серпентариялар жасалып, аулауға тиым ... ж. Вена ... ... ... рет ... ... туралы ресми шешім қабылданған. 1922 ж. Құстарды қорғаудың Халықаралық кеңесі құрылды. Халықаралық ... ... ... ... ... ... 209 түрі мен 83 түр тармағы, ал Қазақстанның ... ... 56 түрі ... ... ... ... тиым салады, мазалауды тоқтатып, ұяларын қорғауға алады, жасанды ұялар жасайды. Жойылуға жақын қалған құс ... ... ... қолда өсіріп, табиғатқа қайта жіберу тәжирибесі жақсы нәтиже беруде. Дегенен жыртқыш құстардың санын қалпына келтіру бояу жүруде. Біздің елде аңшы ... ... ... ... ... атып ... ... мен нормалары белгіленеді, сирек құстарды аулау және жыртқыштық әдістермен аулауға ... ... ... ... ... ... ... тіршілік аумағының сыйымдылығын молайту, құстардың тығыздығын көбейту, ұяларын ... ... ... ... ... ... Аңшы ... қорын молайту үшін заповедниктерден басқа, аулауға бірнеше жыл ... ... ... ... кәсіптік түрлердің саны мен қайта орны толу мүмкіндігіне қарап аулау нормасы ... аң ... ... Құстың кейбір түрлерінің қолдан өсіру болашағы бар. Қырғауыл, сүркекілік, бұлдырық, жабайы үйрек сияқты құстарды қолда өсіріп алып ... ... өмір ... ... ... ... ... биоценозда маңызды рөл ойнайды және кәсіп обьекті болып есептеледі. Тұяқтылар мал ... ... ... аң ... ... кемірушілер мен жыртқыштар пайдаланылады. Ұтымды ұйымдастырылған аң шаруашлығы жануарларды аулап алу ғана емес, шаруашлықты дамытуға ... ... ... да жүзеге асырып отырады: қорғандық және қоректік өімдіктерді егу, қосымша қоректік заттар егу, табиғат апаттары кезінде ... ... ... ... аурулармен және паразиттермен күрес жүргізу. Аңшылық жануарлардың маңызды шаралары болып аң аулау мерзімдері мен аулау тәсілдері нақты көрсетілген заңдарды ... ... ... ... ҚР-да аң аңлау құқық беру тәртібінің ережелері бойынша реттеледі. Онда аулауға тыйым салынған лицензия ... ғана ... ... мен ... ... ... ... қалалардың жасыл зоналарында аңдарды аулауға тыйым салынады. Жануарларды қырып аулауға, автомашиналармен қуып аулауға, ұшақты, маторлы қайықты ... ... ... ... ... мен індерін, ұяларын бұзуға тыйым салынады. Әрбір жануарлар түрі үшін атып яки ұстап алудың нормасы бекітілген. Аң аулаудың заңдары мен ... бұзу ... деп ... админестративтік, материалдық, қылмыстық жауыпкершілікке тартылады. ҚР-ның территориясында омыртқалыларлың 835 түрі тіршілік етеді, соның ішінде ... - 178, ... 489. ... ... ... 40 түрі мен түр ... 56 құс ... тіркелген.
2. СИРЕК КЕЗДЕСЕТІН ЖӘНЕ ЖОЙЫЛЫП КЕТУ ҚАУПІ БАР ЖАНУАРЛАРДЫ ҚОРҒАУ
Сирек және жойылып кету ... бар ... саны өте ... тіршілік етіп жүруі қауіпті жағдайға түскен жануарлар ... Олар өте ... ... мұқтаж. Сирек және жойылып бара жатқан түрлерді ... ... ... ... ... ... ... жасау арқылы олардың санын көбейтіп, жойылып кету қаупін жою. Жануарлардың табиғи қорын ... ... ... ... ... ... қосудың маңызы зор. Қазақстанда бөкендерді, құландарды қалпына келтіріп, молайту жөнінде үлкен жұмыстар ... ... ... ... ... қайтару жоспарлануда.
Аңшылық сүтқоректілерінің 33 түрі ішінде ... ... ... ... ... бөкен, тау ешкі) және жыртқыштар (қасқыр, түлкі, қарссақ, сілеусін, борсық, аю, бұлғын, расссомаха, дала күзені, т.б.) Осы екі топитың көптеген ... ... ... шығып, жойылып кету қаупіне ұшырап, Қызыл кітіпқа тіркелген. Сүтқоректілердің ... ... ... тап ... ... - ... арқар (әсіресе Қаратау, Қызылқұм, Алтай түр бөлімдері) және жыртқыштар (гепарт, қарақал, құммысығы, ілбіс, ... ... ... ... Құстар ішінде (дуадақ джек, стрепет) жыртқыш құстар, әсіресе ірі сұңқарлар (балобон, шахин, сатан) кейбір суда жүзушілер мен су ... өмір ... ... және қызғылт бірқазандар, сары және кіші ақ тырналар, колпица, каравойка, савка, мәрмәр шырылдауығы, қара және бүкіртұмсық тұрпан, ... ... ... ... т.б.) ... ... Каспий бассейнні балықтары (Сырдария, лжелапотонасы, лисач, шин, Арал және Каспий бекіресі, Арал және ... ... т.б.). ... - ... пен ... коммерциялық түрлері, олар коллекционерлер үшін экспорттық құны бар ... ... ... ... ... кездесетін және жойылып кету қаупі бар жануарлар түрлері өсімдіктер сияқты Халықаралық табиғатты қорғау одағы (МСОП) ... ... ... ... ... ... сүтқоректілердің 292 түрі мен түр бөлімдері, 287 құс түрлері мен түр ... 36 ... ... 119 бауырымен жорғалаушылар түрлері тіркелген. Бұрын көрсетілгендей Қазақстан қызыл кітабына (3-ші басылым) аңдардың 40 түрлері мен түр ... 56 құс, 10 ... 3 ... ... 1 ... 85 ... 2 өрмекші тәрізділер, 6 молюскілер, 2 дөңгелек құрттар түрлері тіркелген. Қызыл кітапқа тіркеу - оларға ... ... ... тез ... ... ... ... қажеттігін көрсетеді. Сиреп кеткен, жойылып бара жатқан түрлерді сақтау үшін қорық, ... ... ... бұрын тіршілік еткен жерлеріне апарып таратады, қосымша жем беріп, ұялар мен ықтырмалар жасайды, ... мен ... ... тым ... ... ... қолда өсіріп, оларға қолайлы жағдайы бар жерлерге жібереді.
Басқа елдер қорғайтын жануарлар: Пржевальский жылқысы (Манголия), жабайы қосөркешті түйе ... ... ... ... ... ... үлкен панда (Қытай Х.Р.) Азия арыстаны (Индия) коала (Австралия) Калифорния кондоры (АҚШ), гаттерия ... ... т.б. ... ФАУНАСЫН ЗАҢМЕН ҚОРҒАУ
Жабай жануарларды қорғау және тиімді пайдалану ҚР-сы Конституциясымен, ... ... тағы да ... заң актілерімен анықталған. Олардың ішінде мәні үлкен заңдар және , соңғы заңға сай .
Осы заң бойынша жануарлар төменгі ... ... ... ... кету ... бар жануарлар;
- Аулау обьекті болып есептелетін жануарлар түрлері;
- Балық аулау обьекті болып ... ... ... мақсаттарында пайдаланылатын жануарлар түрлері;
- Шаруашылық мақсаттарда пайдаланылмайтын, экологиялық, мәдени, басқа бағалы ... бар ... ... ... ... т.б. үй жануарларын аурудан сақтау, халық шаруашлығын шығынға ұшыратпау мақсатында, саны реттеліп тұруы қажет жануарлар түрлері;
Бұл заң бойынша аңшылық ... ... ... ... ... кадастрын жүргізу, сиреп қалған және жойылып бара жатқан түрлерді қайта қалпына келтіру ойластырылған. Жануарларды ... ... ... орынның бірі, биоәртүрлілікті сақтауға, жағдай жасайтын маңызды элемент ретінде Қызыл кітапқа ... ... ... жүргізу ережелері Министрлер кабинеті бекіткен (13 қыркүйек, 1995жыл) ... ... ... реттеледі.
5 ДӘРІС
МИКРОРГАНИЗМДЕР ЭКОЖҮЙЕ ҚАТЫСУШЫ РЕТІНДЕ.
Қарастырылатың сұрақтар:
1. Микроорганизмдер
2. Топырақтың тірі бөлігі
3. Топырақтан электр энергиясын ... жаңа ... ... ... - тек қана ... көруге болатын өте ұсақ организмдер. Бұларды алғаш рет 17 ғ-да ... ... А.В. ... ... М. арасында прокариоттар және эукариоттар тобына жататындары бар. Кейде М-ге вирустарды да жатқызады. М. ... ... тым ұсақ ... ... табиғи субстраттардан оқшаулап алуда (таза дақыл күйінде), өсіруде және зерттеуде ерекше тәсілдерді қолдауды қажет ... М-ді ... ... ... - ... М-дің басым көпшілігі бір клеткалы организмдер. Олар, көбінесе, қарапайым бөліну арқылы тез көбейеді. Көп ... ... тән өте ... ... ... ... ... көбінде болмайды. М. физиол. және биохим. қасиеттері ... әр ... ... ... басқа организмдер өніп-өсе алмайтын ортада тіршілік етуге бейімделген. Мыс., 70 - 105ӘС ... ... ... ... және ... өте күшті қышқылды (pH

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биоценоз, биогеоценоз және экожүйелер туралы түсініктер5 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.). Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу12 бет
Жалпы экология175 бет
Тірі ағзалардың бірлестіктері4 бет
Топырақ микрофлорасына әр түрлі ластаушылардың әсері42 бет
Экожүйе2 бет
Экожүйе экологиясы 4 бет
Экожүйелер экологиясы10 бет
Экожүйелер экологиясы туралы4 бет
Экология8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь