Қос жарнақтылар класы

Қос жарнақтылар класына гүлді өсімдіктердің 75%-ы жатады. Бұлар бір жылдық, екі жылдық, көп жылдық шөптектес өсімдіктер, жартылай бұталар, бұталар, ағаштары да бар.
Қос жарнақтылар класына жататын өсімдіктердің өспейтін жері жоқ. Оларды климаты қатал, суық арктикадан бастап экваторға дейінгі, таулардың альпы белдеуінен теңіз жағалауына дейінгі аралықтардың барлығынан кездестіруге болады. Қос жарнақтылар класына жататын өсімдіктердің, дара жарнақтылардан басты айырмасы, олардың ұрығының тұқым жарнағы екеу болады. Сабақтары екінші рет қалыңдап, жуандап өсуге қабілетті келеді. Жапырақтары торлы жүйкеленеді. Негізінен кіндік тамырлы өсімдіктер. Гүлдері 5 мүшелі, сиректеу 4 мүшелі.
Қос жарнақтылар мен дара жарнақтылар кластарының деңгейінде жоғарыда айтылған белгілерден аздаған ауытқушылықтар болып тұрады. Кейбір қос жарнақтылардың бір ғана тұқым жарнағы болады (мысалы, фелкария), доға тәрізді жүйкеленеді (бақажапырақ), ал дара жарнақтылардың аздаған түрлерінде сабақтарының екінші рет қалыңдап, жуандауы орын алады (юкка, драцена). Сондықтан да бұл екі кластың өкілдерін ажыратқанда бір ғана белгімен шектелуге болмайды. Тұқым жарнақтарынан басқа да көптеген белгілерін ескеру қажет. Бұл оқулықта қос жарнақтылар класынан Крестгүлділер, Раушангүлділер, бұршақтар, алқалар және күрделігүлділер тұқымдастарына тоқталамыз.
Крестгүлділер тұқымдасына жер бетіндегі құрлықтардың барлығында кең таралған бір, екі және көп жылдық шөптектес өсімдіктер жатады. Аздаған жартылай бұталары да болады. Негізгі өсетін жерлері қоңыржай салқын климаты облыстар, тіптен Арктикаға дейін кездеседі. Жапырақтары кезектесіп орналасады, жапырақ тақтасы бүтін немесе әр түрлі дәрежеде тілімделгенболып келеді. Тостағанша жапырақшаларының саны 4, олар екі қатар шеңбер түзіп орналасады. Күлтесі 4 бос күлтежапырақшадан тұрады, бірақ олар бір ғана шеңбер түзіп орналасады. Аталықтарының саны 6, оның 4 ұзыны ішкі, ал 2 айқын қысқа болып келетіні сыртқы шеңберді түзеді. Екі біріккен аналығы болады, жатыны жоғарғы. Крестгүлділердің гүлінің құрылысынформула түрінде былайша беруге болады: Ж Т2+2 К4 А2+4 Ж(2)
Жемістері бұршаққын, бұршаққынша, сиректеу жаңғақша. Дәндерінің эндоспермі болмайды. Екі жақтаулы бұршаққын жемісі төменнен жоғары қарай қақырап ашылады. Бұршаққынша жемістерінің жақтаулары, қабыршақ түріндегі жалған перделер мен камераларға бөлінген.
Жер бетінде крестгүлділердің 350 туысы, 3000-дей түрлері кездеседі. Көптеген түрлерінің халық шаруашылығындағы маңызы орасан зор. Олардың ішінде көкөністік және майлы дақылдар бар.
        
        Қос жарнақтылар класы
Қос жарнақтылар класына гүлді өсімдіктердің 75%-ы жатады. Бұлар бір жылдық, екі ... көп ... ... ... ... ... ... ағаштары да бар.
Қос жарнақтылар класына жататын өсімдіктердің өспейтін жері жоқ. Оларды климаты қатал, суық арктикадан ... ... ... ... ... ... теңіз жағалауына дейінгі аралықтардың барлығынан кездестіруге болады. Қос ... ... ... ... дара ... ... айырмасы, олардың ұрығының тұқым жарнағы екеу болады. Сабақтары екінші рет қалыңдап, жуандап ... ... ... ... ... жүйкеленеді. Негізінен кіндік тамырлы өсімдіктер. Гүлдері 5 мүшелі, сиректеу 4 мүшелі.
Қос жарнақтылар мен дара жарнақтылар кластарының деңгейінде жоғарыда ... ... ... ... ... ... Кейбір қос жарнақтылардың бір ғана тұқым жарнағы болады (мысалы, фелкария), доға тәрізді жүйкеленеді (бақажапырақ), ал дара жарнақтылардың аздаған ... ... ... рет ... жуандауы орын алады (юкка, драцена). Сондықтан да бұл екі ... ... ... бір ғана ... ... болмайды. Тұқым жарнақтарынан басқа да көптеген белгілерін ескеру қажет. Бұл оқулықта қос жарнақтылар класынан ... ... ... алқалар және күрделігүлділер тұқымдастарына тоқталамыз.
Крестгүлділер, немесе капустагүлділер тұқымдасы
Жалпы сипаттамасы және алуантүрлілігі. Крестгүлділер тұқымдасына жер бетіндегі құрлықтардың барлығында кең ... бір, екі және көп ... ... ... ... Аздаған жартылай бұталары да болады. Негізгі өсетін жерлері қоңыржай салқын климаты облыстар, тіптен Арктикаға дейін кездеседі. Жапырақтары ... ... ... ... ... ... әр ... дәрежеде тілімделгенболып келеді. Тостағанша жапырақшаларының саны 4, олар екі ... ... ... ... Күлтесі 4 бос күлтежапырақшадан тұрады, бірақ олар бір ғана шеңбер түзіп орналасады. Аталықтарының саны 6, оның 4 ұзыны ішкі, ал 2 ... ... ... ... ... шеңберді түзеді. Екі біріккен аналығы болады, жатыны жоғарғы. Крестгүлділердің гүлінің құрылысынформула түрінде былайша беруге ... Ж Т2+2 К4 А2+4 ... ... ... ... ... Дәндерінің эндоспермі болмайды. Екі жақтаулы бұршаққын жемісі төменнен жоғары қарай ... ... ... ... жақтаулары, қабыршақ түріндегі жалған перделер мен камераларға бөлінген.
Жер бетінде ... 350 ... ... ... ... ... түрлерінің халық шаруашылығындағы маңызы орасан зор. Олардың ішінде ... және ... ... бар. ... ... ... ... жататындарының ішінде капустаның маңызы зор. Капустаның жабайы ата-тектері Жерорта теңізі жағалауында кездеседі. ... ... ... түр бар. ТМД ... ... 9 түрі кездеседі. Олардың көпшілігі өте ертеден мәдени жағдайға ендірілген. Кең ... ... ... ... капустасы жатады. Капуста екі жылдық өсімдіктер. Бірінші жылы төбе бүршігінен өте көп мөлшерде тығыз оралып ... ... ... Бұл ... қолданылатын капуста қауданы, оны деп атайды. Екінші жылы ... ... гүл ... жеміс түзіледі. Кочанды капустаны көкөністік дақыл ретінде өсіреді. Оның екі формасы бар.Қауданды және савой капусталары. Савой капустасының қауданы кішірек, жапырақтары ... ... ... ... ... ... ... Батыс Европада көп өсіріледі. Жалпы капустаның бірнеше аудандастырылған сорттары бар. ... бірі ... ... Оның ... ... жақсы жетіледі, бірақ шырынды сағақтарындағы ақ түсті гүлдері нашар дамиды.
Капустаның тағы бір кең тараған сорты кольраби. Сабағының жер беті ... репа ... ... Оны ... ... Кольрабаның құрамында С дәрумені көп мөлшерде болады. Брюссель капустасының сабағы биік болады, оның қолтығында бүршіктер жетіледі. ... ... ұсақ ... ... келеді.
Бізде күнделікті қолданыста көп болатын көкөністік дақыл қауданды капуста. Оның тағам ретіндегі маңызы, ... ... ... ... және сапасына байланысты болады. Қауданды капуста сорттарында - А1, В1, В2, С, Р, К дәрумендері, минералды тұздар, ... ... және ... ...
Малазықтық түрлері. Капусталардың ішінде жабайы капустаға ең жақыны жапырақты капуста. Ол жер үсті ... ... ... ... ... ... мал азығы ретінде пайдаланылады.
Капусталар тұқымдасына жататын маңызды өсімдіктердің бірі шалқан. Бұл табиғи жағдайда кездеспейтін өсімдік.Тамыржемістері ірі болады, оның құрамында ... ... ... 1,5% ... ... және көптеген дәрумендер болады. Шалқанның турепис деп аталатын мал азықтық формасының ... ... 16 кг ... ... ... жататын тағы бір маңызды өсімдік бақша шалғамы. Оның тамыр жемісінде көп мөлшерде ... және эфир ... ... Осы тұқымдасқа жататын мәдени түрінің бірі кәдімгі ақжелкек. Оны тамақтың дәмін келтіру үшін және ... ... ... майы алынатын түрлері. Капустагүлділер тұқымдасының ішінде майлы дақылдар ретінде аса маңыздылары - қыша мен рапс. Қыша деген ... ... ... ... ... қышасын, қара қышаны, ақ қышаны. Сарепт қышасы бір жылдық шөптектес өсімдік, шыққан отаны Оңтүстік-батыс Азия болып есептелінеді. Тұқымынан шыны майын алуы ... ... ... ... ... және басқа оңтүстік облыстарында себеді. Қыша майының татымдығы жоғары және ұзақ сақтауға ... Сол ... де ... ... ... ... ... аса құндысы болып табылады. Қыша майы консерві, маргарин жасауға, парфюмерия және фармацевтика ... ... ... ... ... ... әр ... тоқаштар пісіруде үлкен сұранысқа ие. Қышаның дәнінде 35-тен 47%-қа дейін ... майы ... Ақ ... да дәндерінде сарепт қышасындағыдай өсмдік майы болады. Ақ қыша ... мал ... ... ... Ақ қыша ... ... 1 га 100 кг дейін бал жинауға болады.
Маңызды май алынатын ... бірі - ... Бұл ... және жаздық біржылдық өсімдік. Рапстың майы техникалық мақсатта, металлургияда және басқа да өндіріс салаларында қолданыс табады.
Капустагүлділер тұқымдасына жататын ... ... ... ... егістік пен бақшалардың арамшөптері болып табылады. Оларға сарбасқурай, ақбасқурай, левкой ... ... ... жабайы шомыр, кәдімгі жұмыршоқ, егістік қанатжеміс, арштың түрлері, көк шатырша, софия сармаласы және крупканың, сарбастың кейбір ... ... (60, 61, 62, 63, 64, 65 ... ... ... ... көбейетін, күресуге қиын арамшөптер тобына жатады. Себебі, олар жыл сайын көп ... ... ... және ... өну ... аса ... деңгейде болады. Мысалы, кәдімгі жұмыршақтың бір түбі жылына 2000-нан 70 мыңға дейін, ал София сармаласы - 6 мыңнан 110 ... ... ... (аса үлкен данасы) 770 мыңға дейін тұқым береді. Сонымен бірге, бұл арамшөптердің тұқымдары топырақта ұзақ уақыттар бойы өнімділіктерін сақтайды. Кейбір ... ... ... ... ... екі рет гүлдеп жеміс береді. Аса қауіпті арамшөптің бірі - сурепка. Ол тұқымы және тамырсабағы арқылы да көбейеді, сол ... де ... егін ... ... ... кетеді. Бірқатар капуста гүлділертұқымдасына жататын өсімдіктерде тұқымның үш түрлі формасы жетіледі. Мұндай тұқымдардың барлығы бір жылда өніп шықпайды. Олардың біреулері ... ... ... - ... ал ... - үшінші жылы өніп шығады. Егістік арамшөптерден бүтіндей арылу мүмкін емес. Тек дер кезінде қажетті агротехникалық шараларды ... ... ... ... ... ... болады.
1. Капустагүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктердің негізгі ерекшелігі қандай? 2. Капустагүлділер тұқымдасына жататын қандай көкөністік ... ... 3. ... ... жататын қандай малазықтық өсімдіктерді білесіңдер? 4. Капустагүлділер тұқымдасына жататын ... ... ... ... 5. ... тұқымдасына жататын қандай арашөптерді білесіңдер?
1. Капустагүлділер тұқымдасына жататын маңызды көкөністік дақылдар жөнінде хабарлама жазыңдар.
2. ... ... ... ... ... тұқымдасы
Жалпы сипаттамасы және алуантүрлілігі. Раушангүлділер тұқымдасына негізінен түспелі жапырақты немесе мәңгі жасыл ағаштар мен бұталар, ... ... бір ... ... өсімдіктер жатады. Жапырақтары көп жағдайда кезектесіп орналасады. Қосалқы ... бар, бір ... олар ерте ... ... ... ұзақ ... Жай және ... жапырақты өсімдіктер. Раушангүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктердің ішінде жай ... ... ... ... күрделі жапырақты түрлеріне итмұрын, жабысқақ қазтабан, шетен, дәрішелна және тағы басқалар жатады. Үшқұлақты күрделі жапырақтыларына бүлдірген, құлпынай, ... ал ... ... жапырақтыларына Сібір теңгежапырағы, саргүл қазтабаны, Каспий қазтабаны және тағы басқалар жатады.
Раушангүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктердің басым көпшілігі дұрыс гүлді, аздаған ... ... ... де ... ... бес ... ... төрт, алты мүшелі шеңберлер түзеді. Гүлдері жеке-жеке орналасады немесе гүлшатырын түзеді. Гүл ... ... ... ... ... ойыс ... ... Тостағаншасы 5, тостағанша асты жапырақшаларының саны да 5. Тостағанша ... бір ... ... ... ... ... ... алмада) біріккен болып келеді. Күлте жапырақшаларының да саны 5, олар барлық уақытта бірікпей, жеке-жеке орналасады. Аталықтарының саны көп, ... саны ... ... ... біреуден көп мөлшерге дейін ауытқып отырады. Мысалы, тобылғының, ... ... 5 ... ... ... ... құлпынайдың жеміс жапырақшасының саны көп, ал шиенің, қараөріктің аналығы бір ғана жеміс жапырақшасынан тұрады. Жатыны біреулерінде (тобылғыда) жоғарғы, ... ... ... алмұртта) төменгі.
Жемістері алуантүрлі - таптама, жаңғақша, сүйекті жеміс және әр ... ... ... жемістер. Мысалы, кәдімгі таңқурайда, қожақат таңқурайда көп ... ... ... ... ... шырынды жеміс; кәдімгі өрікте, қараөрікте, құс шиесінде бір сүйекті шырынды жеміс болады. Алмада, алмұртта бес ұялы алма жеміс, ал ... және ... ... ... осы алма ... ұқсас келеді.
Раушангүлділер тұқымдасына жер бетінің барлық жерлерінде, оның ішінде солтүстік жары шардың субтропикалық және қоңыржай климатты аймақтарында кең ... 100 ... ... 3000-ға жуық өсімдік түрлері жатады. Қазақстанда 36 ... ... ... түрі кездеседі. Раушангүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктердің басым көпшілігі насекомдармен ... ... ... ғана жел ... тозаңданады.
Дәрумендік және сәндік түрлері. Аса кең таралған, үлкен туысының біріне раушан жатады (66-сурет). Қазақстан флорасында раушан туысының 24 түрі ... ... ... бұл ... ... итмұрындар деген атпен белгілі. Раушандар биіктігі 1,5-2 м-ден 4 м-ге дейін болатын бұталар. Негізінен Қазақстанның таулы жерлерінде, көтеріңкі қыраттарда және өзен ... ... Тақ ... күрделі жапырақтары кезектесіп орналасады. Гүлдері үлкен, көп жағдайда жалғыздан орналасады. Тостағанша және күлте ... саны ... ... жапырақшалары біріккен болады, ал күлте жапырақшалары бірікпей жеке-жеке орналасады. Аталықтарының да, аналықтарының да саны көп. ... ... ... ... ... ... күрделі жаңғақша, аса сәнді, бірақ сабақтарының сыртын ... ... ... Раушанның гүлінің құрылысын формула түрінде былайша беруге ... Ж ... ... ... ... жапырақшаларының түсі әрқилы: ақ, сары, қызғыш, қызыл және бояуы қанық ... ... ... ... иіс шығарады. Сол себептен де раушандарыдң гүлдеріне насекомдар көп қонады және шірнеліктерінен тәтті шырын жинайды. ... ... ... бері ... ... және бірқатар араб елдерінде сәндік және эфир майы ... ... ... ... жағдайда өсіріледі. Қазіргі кезде раушандардың селекциялық жолмен, сұрыптап шығарған көптеген сорттары белгілі. Оларды ... ... көше ... ... мақсатында отырғызады. Қазақстан территориясында жабайы өсетін раушандардың түрлерінде дәрумендер мен эфир майлары көп болады. ... ... ... дәндерінде 6-10% дейін шыны майы және С дәрумені бар. Тамыры мен жапырағында көп мөлшерінде илік заттар ... ... ... қызғылт-сары түсті бояу алынады. Раушандардың жемістері халық емшілігінде және ресми медицинада кеңінен қолданыс тауып келеді. Мысалы, раушандардың жемістерінен сироп ... ... ... ... ... ... ... тұқымдасына жататын ағаштар мен бұталардың басым көпшілігінің, әсіресе мәдени түрлерінің табиғаттағы және халық ... ... ... зор. Олардың ішінде жеміс-жидек өнімдерін беретін, техникалық, дәрілік, дәрумендік, сәндік және топырақты эрозиядан сақтайтын түрлер бар. Маңызды жеміс-жидекті ... ... ... ... ... ... шие, ... мойыл, таңқурай, қожақат таңқурай, бүлдірген және т.б. жатады (67, 68, 69, 70, ... ... ... ... өсімдік түрлерінің көптеген аудандастырылған сорттары бар. Қазақстанда жеміс-жидекті өсімдіктердің негізгі өсірілетін ... ... ... және ... ... таулы және тау етегіндегі аудандары болып табылады. Қазақстан алманың сортымен әлемге белгілі. Бұл ... алма ... ... 900 ... ... ... ... алмасы ешбір қайталанбайтын тәтті дәмімен, жұпар иісімен, қызғылт түсті қанық бояуымен басқа сорттардан айқын ажыратылады. Сонымен ... ... ... және ... ... ... Сиверс алмасы, Недзвецкий алмасы, кәдімгі өрік, тянь-шань шиесі, кәдімгі таңқурай, қожақат таңқурайы, орман бүлдіргені ... ... ... аса ... ... ... бар. Осы ... барлығы дәрумендерге бай. Мысалы, Сиверс алмасының жемісінде дәрумендердің бірнеше түрі бар: В, В1, В2 және С. ... ... ... алма ... ... деңгейде жүргізілген генетикалық талдаулардың нәтижесі, барлық алма сорттарының арғы тегінің Сиверс алмасы екендігін дәлелдеп отыр.
1. Раушангүлдер тұқымдасына жататын өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... жеміс ағаштарын білесіңдер?
3. Раушангүлдер тұқымдасына жататын қандай жидекті өсімдіктерді білесіңдер?
4. Итмұрынныңгүлінің құрылысы қандай?
5. Раушангүлдер тұқымдасына жататын өсімдіктерде жемістердің қандай ... ... ... ... ... ... табиғаттағы және халық шаруашылығындағы маңыыжөнінде хабарлама жасаңдар.
2. Раушангүлдердің жемістеріне талдау жасаңдар.
3.Итмұрынның гүліне талдау жасаңдар, формуласын жазып, диаграммасын ... ... ... ... және ... ... тұқымдасына негізінен бір жылдық, екі жылдық, көп жылдық шөптектес өсімдіктер, жартылай бұталар, бұталар және аздаған ағаштар жатады. Бұлар қосалқы жапырақшалары бар, тақ ... жұп ... үш ... ... ... күрделі сиректеу жағдайда жай жапырақты өсімдіктер. Орташа немесе кіші көлемдегі ұсақ гүлдері көп жағдайда шашақ, кейде ... ... ... масақ гүлшоғырына жинақталған. Гүл құрылысы күрделі. Қос гүлсерікті, қос жынысты бұрыс гүл. Біріккен 5 тостағанша жапырақшасы және 5 ... ... ... ... ... үшеуі бос орналасқан. Олардың үстіңгі үлкен желегін, желкенше немесе жалауша, ал екі бос орналасқан күлте жапырақшаларын ескекше деп атайды. ... ... екі ... жапырақшалары қайықша түзеді. Кейбір түрлерінде күлте жапырақшаларының бір-бірімен бірігіп ... орын ... ... ... ... ... мен ... кейде тіптен желкенінің бірігіп кетуі байқалады. Аталықтарының саны 10. Бір жағдайда аталықтарының 9-ы бірігіп, біреуі бос орналасады. Мұны екі ... ... деп ... ... ... ... 10-да жіпшелері арқылы бірігіп түтік түзеді. Оны бір ... ... деп ... ... ... ... 10-да бірікпей бос орналасады. Бұларды көп ағайынды аталықтар деп атайды. Табиғатта бір ағайынды және көп ағайынды аталықтары бар ... ... ... және олар ... ... Тек екі ағайынды аталықтары бар гүлдерде ғана шірнеліктер түзбейді. Тек екі екі ағайынды аталықтары бар ... ғана ... ... және олар ... кең ... ... бір ұялы, бір жеміс жапырақшасынан тұрады. Жоғарғы ... гүл. ... ... гүлінің құрылысын формула түрінде былай беруге болады:♀ Т(5) К3 + (2) Ат.(9) + Ж1
Жемістері екі жақтаулы, қақырайтын ... бір ... ... ыдырайтын бұршаққап. Бір тұқымды қақырамайтын жеміс байлайтын түрлері де болады. Оны бұршақ бас деп атайды. Мұндай жемістер экспарцетте ... ... ... ... Екі ... ... бар, ... үлкен ұрығы болады. Тұқымдастың түрлерінің басым көпшілігі насекомдар арқылы тозаңданады. Өздігінен тоаңданатын ... де ... ... екпе ... ... тұқымдасына жер бетінің барлық жерінде, оның ішінде қоңыржай климатты аймақтарда кең таралған 700 туысқа біріктірілген, 17000-дай өсімдік түрлері бар. ... 44 ... ... 555 түрі кездеседі.
Егін шаруашылығындағы маңызы. Егін шаруашылығы практикасында ... ... ... жабық тұқымдылардың ішінде ең маңыздыларының бірі болып табылады. Олардың түрлерінің 70% тамырларында түйнек ... ... Олай ... бұршақтар тұқымдасына жататын өсімдіктер түйнек бактерияларымен симбиоздық қарым-қатынастар түзеді. Топырақтан бұршақтар тұқымдасына жататын өсімдіктер тамырларының ... ... ... ... ... ... ... Олардың сол жерде көбеюіне байланысты тамыр паренхимасы ұлғайып өсіп, түйнектер пайда ... ... ... ... бос азотты сіңіруге қабілетті келеді. Өсімдік қурап шіріген соң, топырақ құрамындағы азоттың ... ... ... бұршақтар тұқымдасына жататын өсімдіктер топырақты азотпен байытады, яғни оның құнарлылығын арттырады. Сондықтан да егін шаруашылығы практикасында, тозығы жеткен ... оның ... ... ... ... дақылын себеді. Екі, үш,жыл өткен соң мұндай жерлерді қайта жыртып, өңдеп мол өнім ... ... ... бай түрлері. Бұршақтар тұқымдасына жататын өсмдіктердің барлық органдары, әсіресетұқымдары белокқа бай келеді. Соған байланысты ... ... ... ... өнімдерінің сапасы жоғары болады. Азық-түлік өнімдері алынатын және көкөністік дақылдар ретінде бұршақтар ... ... ... ... ... және т.б. ... ... маңызды өкілдерінің бірі - егістік асбұршақ. Оның дәнінде 22-ден 34%-ға дейін белок, 20-дан 48%-ға дейін крахмал бар. Ең ... ... ... ... белоктың сапасы еттің белогына жақын. Бірақ жануарлардан алынатын белокқа қарағанда нашар қорытылады. Тағы бір маңызды өкілі ... ... оның ... ... 30%-ға ... ... және 50-60 ... крахмал бар.
Аса маңыды тағамдық, малазықтық және техникалық түріне ... ... Ол ... ... келе ... ... бірі. Кейбір деректер бо йынша қытайбұршақты осыдан 5000 жыл бұрын себе бастаған. Оның негізгі ... ... ... және Оңтүмтік-шығыс Азия елдері болып табылады. Сонымен бірге қытайбұршақ Ресейдің қиыр шығысында, Грузияның оңтүстігінде және ... ... ... 2-3 ылда ... ... ... себе бастады. Қытайбұршақтың тұқымында 37-ден 44%-ға дейін белок, 20% ... ... ... өсімдік майы болады. Қытайбұршақдәнінен 100-ге тарта әр ... ... ... ... ... сыр, ірімшік, ұн, сусамыр ауруымен ауыратындарға арналған нан, печеньелер, какао және кофе сурагаты, конфеттер және т.б. бар. ... ... ... ... ... ... Мысалы, оны лактар, желім, каучук және т.б. алуға пайдаланады. Қытайбұршақтың кебегін жем ... ... ... тағы бар ... түрі жержаңғақ, немесе арахис. Бұл жемістерін топырақ астында түзетін бір жылдық шөптектес өсімдік. Тұқымдарында 60%-ға ... май және 37%-ға ... ... ... ... майы ... ... консервілер дайындауда кеңінен қолданылады. Арахис ұнынан сусамыр ауруымен ауыратындарға арналған нан, ... ... ... ... ... ... және шоколадтар дайындауда қоспа түрінде қолданылады.
Малазықтық түрлері.Бұршақтар тұқымдасына жататын көптеген ... ... ... бар. ... ... ... ... экпарцеттің, түйежоңышқаның түрлері және т.б. жатады (73, 74, 75, ... ... ... ... ... экспарцет және т.б. мәдени жағдайға ендірілген. Қазақстанда жоңышқа оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстардыңтегістігінде, ал ... ... тау ... ... ... ... өсетін түрлерінің ішінде шөлді аймақтарда қой, ешкі және түйе малдары үшін жантақ аса құнды ... ... Осы ... ... ... гүлдерінің шірнеліктерінде көп мөлшерде тәтті шырын жиналады.
Дәрілік, техникалық және улы түрлері. Бұршақтар тұқымдасында дәрілік, улы, ... ... және ... ... ... ... бар. Солардың бірі мия, Қазақстанда орал миясы мен ... ... ... болып табылады. Олардан тамақ өнеркәсібінде кеңінен қолданылатын лакрица қанты өндіріледі. ... ... ... ... ... оның ... ... және ішті жүргізу мақсатында қолданады. Сабақтарынан арқан есуге жарамды талшық алынады. ... ... мия ... эрозиядан қорғайды.
Бұршақтар тұқымдасына миядан басқа мынадай дәрілік өсімдіктер жатады: дәрілік түйежоңышқа, сортаң айбат мия; улы ... - ... ... улы жыланбұршақ, жоңғар аммотамнусы, бояу бекіш және т.б.
1. Бұршақтар тұқымдасына қандай ... ... 2. ... ... гүлінің құрылысы қандай? 3. Бұршақтар тұқымдасында қанша аталық бар, олар қалай орналасқан? 4. Бұршақтар тұқымдасына ... ... ... тән? 5. ... ... ... құрылысы қандай және ол қалай аталады? 6. Бұршақтар тұқымдасынажататын қандай дәрілік өсімдіктерді білесіңдер?
1. ... ... ... ... ... туралы хабарлама жасаңдар.
Алқалар тұқымдасы
Жалпы сипаттамасы және алуантүрлілігі. Алқалар тұқымдасына бір жылдық, екі ... ... ... ... жартылай бұталар және бұталар жатады. Тропикалық аймақтарда аласа ағаштары да ... ... ... жататын өсімдіктердің құрылысы алуан түрлі. Соған қарамастан, ... ... ... ортақ белгілері болады. Қосалқы жапырақшалары жоқ, бүтін жиекті немесе тілімделген жай жапырақтары кезектесіп орналасады. Қос ... ... ... ... ... ... ... түзеді. Тостағаншасы, күлтесі, аталықтары бес мүшелі. Тостағанша және күлте жапырақшалары біріккен болып ... ... саны ... 5-тен, ал бұрыс гүлдерінде аздау (4-2). Аталықтары, күлте жапырақшаларының арасында орналасады. Аналығы екі жеміс жапырақшасынан тұрады. Жатыны жоғарғы, екі ... ... ... ... ... ... ... Аналықтың мойны біреу, аналық аузы екі жақтаулы, ... ... ... қорапшалар. Дұрыс гүлді түрлерінің гүлдерінің құрылысын формула түрінде былай беруге болады: Ж Т(5) К(5) А5 ... ... ... ... ... ... ... түрлері бар. Олар тропикалық, субтропикалық және өоңыржай климатты облыстарда кеңінен ... ... ... ... ... және оңтүстік Америка. Қазақстанда II туысқа жататын 24 түрі кездеседі. ... ... ... ... өсімдіктер ретінде танымал. Экономикалық жағынан маңызды тұқымдастың бірі болып саналады.
Мәдени түрлері. Мәдени түрлерінің ішіндегі аса маңыздысы кәдімгі картоп ... ... ... ... шамамен осыдан 14 мың жыл бұрын индейцилер мәдени ағдайға ендірген. ... ... ... алғашқы рет осыдан 1565жыл бұрын әкелінген. Содан біртіндеп Еуропаның бірқатар елдеріне тараған. Ресейге ... ... рет 1700 жылы Петр I ... ... ... кездері картопты қалай отырғызуды және оның түйнегін жинауды жергілікті халық білмеген, ... ... ... жеп, ... ... болған. Тек 1765 жылдан бастап, картопты маңызды көкөністік дақыл ретінде кеңінен отырғыза бастаған. Картоптық құндылығы оның ... ... ... есептелінеді. Картоп түйнегінің құрғақ салмағының 60-80%, ал шикікүйіндегі салмағының 12-24% ... ... ... ... ... ... белоктар және дәрумендер болады. Картоптың барлық бөлігінде адамға зиянды глюкозид салонин бар. Оның мөлшері ... ... ... ... және жасыл түйнегін жеуге болмайды. Салонин глюкозиді, аз мөлшерде картоптың ... ... ... ол ... ... тез ыдырап кетеді. Қазіргі кезде картоптың 2000-дай тағамдық, малазықтық және техникалық ... ... ... 200-ге тарта әр түрлі тағам дайындалады. Картоптың түйнегінен өндірістік жағдйда ... ... ... ... және ... каучук алынады.
Тұқымдастың тағы бір маңызды түрі: помидор немесе томат (78-сурет). ... тіл ... де ... жүр, бірақ олғылыми тұрғыдан нақтылы қабылданған ғылыми атауын қалдыра ... жөн. ... ... жері Оңтүстік Америка. Ресейде помидорды тамақ өнімдерін беретін, көкөністік өсімдік ретінде XVIII ғасырдан өсіре бастаған. Помидордың жапырақ тақталарының жиектері ... ... ... бір ... ... өсімдік. Гүлінің құрылысы картоптың гүлінің құрылысымен бірдей. Жидек жемісті өсімдік. Піспеген жемістерінде улы заттар болады. Жемістері піскен кезде улы ... ... ... ... Жемістерінде көп мөлшерде дәрумендер болады. Піскен жемістерін, сол күйінде, жуып жеуге болады. Помидордың жемісін тұздап, ... та ... ... ... жылу ... ... Оны Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарында кеңінен отырғызады. ... ... ... ... бар, олардың кейбіреулерінің жемісінің салмағы 900 г дейін болады.
Көкөніс шаруашылығында картоптан және ... ... ... ... ... ... ... өсіріледі. Оларға баклажан, бұрыштың сорттары, кәдімгі физалис және т.б. жатады. ... ... ... ... ... ... дәмінің сапасына, мөлшеріне байланысты бір-бірінен айқын айырмашылықтар бар, бірнеше сорттары белгілі. ... ... ... ... құрамында А және С дәрумендерінің көп болуына байланысты аса ... ... ... ... ... жері ... ... тағы бір маңызды туысы физалис. Оның Оңтүстік ... түрі , ал ... ... түрі деп ... Оның ... де ... жеуге келеді. Кәдімгі физалисті сәндік өсімдік ретінде отырғызады. Жеміс байлаған кезінде сақталынып қалатын, тостағанша жапырақшалары ызғылт түсті келеді және ... ... сән ... Кейбір жерлерде кәдімгі физалистің жемісін тамаққа пайдаланады, бірақ оның ... ... ... ... физалистің жемісі дәрілік шикіат болып табылады және одан мақтадан, ... ... ... ... түске бояйтын бояу алынады.
Тұқымдастың кең тараған ... бірі - ... Бұл ... 70-ке жуық түр бар. ... ... кәдімгі темекі, махорка темекісі және иісті темекі жер бетінің барлық аймақтарында кеңінен отырғызылады. Кәдімгі темекі мен ... ... және ... ... ... Сол себепті темекінің бұл түрі техникалық тұрғыдан алғанда аса маңызды, бірақ пайдалы деп ... ... ... темекінің құрамында адам организміне зиянды, улы никотин алколоиды бар. Ол адамның жүйке жүйесіне әсер ... ... ... ... өсімдік ретінде отырғызады. Темекінің отаны Солтүстік Америка.
3. Жабайы түрлері. Қазақстан флорасында кең таралған түрлеріне қара ... ... ... қара ... ... ... меңдуана және т.б. жатады. Олар үй маңайында, жол жиектерінде, бос қалған жерлерде, бау-бақшаларда және егістік жерлерде кездесетін бір ... ... Қара алқа мен ... петунясы жидек жемісті өсімдіктер.
Қара меңдуананың гүлдері біршама үлкен. Біріккен күлте жапырақшалары көмескі сұрғылт түсті ... ... ... ... жүйкелермен жиі торланған. Жемісі құмыраға ұқсас қорапша, қақпақшасы арқылы ашылады. Сасық меңдуананың ақ ... ... ұзын ... ... ... жақтаулығының жоғарғы ұшы үшкір келеді. Жемісі қорапша, оның сыртын ... ... ... тұрады және төрт жақтауы арқылы ашылады. Бұл өсімдіктердің барлығы өте улы келеді. Жемістерінің құрамындағы алкалоидтарды дәрі-дәрмек жасауға пайдаланады.
1. ... ... ... ... ... белгілерін атаңдар.
2. Алқалар тұқымдасына жататын қандай маңызды ... ... ... ... ... ... қандай улы өсімдіктерді білесіңдер?
4. Алқалар тұқымдасына жататын қандай дәрілік өсімдіктерді білесіңдер?
5. Неге ... ... ... ... ... пайдаланады? Бақшадан алқалар тұқымдасына жататын картоп пен помидор өсімдіктеріне бақылау жасаңдар.
Помидордың көшеттеріне және картоптың ... ... ... ... ... ... ... және жемістерін қарап, ерекшеліктерін дәптерлеріңе жазып отырыңдар. Помидордың ... қай ... ... ... біліп алыңдар.
1. Алқалар тұқымдасына жататын экономикалық жағынан маңызды, бірақ пайдалы деп айтуға келмейтін қандай өсімдікті білесіңдер? ... ... ... отырып, хабарлама жасаңдар. Алқалар тұқымдасына жататын өсімдіктерді пайданылуына қарай мына кестені толтырыңдар.
Тағамдық ... ... ... ... тұқымдасы
Жалпы сипаттамасы және алуантүрлілігі. Күрделігүлділер тұқымдасына негізінен бір, жылдық көп жылдық шөптектес өсімдіктер, жартылай бұталар, бұталар және аздаған ... ... ... ... бірге өрмелеп өсетін және суккулентті түрлері де бар. Күрделігүлділер қос жарнақтылар класының ішіндегі ең үлкен тұқымдас. Оған ... ... ... ... ... ... түр ... Қазақстан флорасында 139 туыска біріктірілген, 854 өсімдік түрлері кездеседі. Оларды жер бетінің барлық құрлықтарынан, тундрадан экваторға дейінгі, ... ... ... ... ... ... мұздақтарға дейінгі аралықтардан, шіріндісі мол қара топырақтардан және құнарсыз құмды жерлерден де ... ... ... ... жетілген тұқымдастың бірі. Көптеген туыстары өзгергіш келеді, өйткені олар форма түзу ... тұр. ... көп ... ... ... қарама - қарсы немесе топтасып орналасады. Кейде олар жертаған түзіп қатты қысқарады. ... ... ... ... тақталарының көлемі, формасы және тілімделуі үлкен көлемде ауытқып отырады. Көп ... ... ... әр ... ... жиналатын қуыстары - сүт жолдары және шайыр жолдары болады. Клеткаларында инулин жиналады. Тұқымдасқа тән ... ... ... ... сырт ... ... ... Кейде себеттері жиналып қалқанша немесе сыпыртқы гүлшоғырын түзеді. Себеттің астын гүласты жапырақшалары жауып ... ... ... ... ... Себеттің үстіңгі беті жалпақ, ойыс немесе дөңес болуы мүмкін. Себеттің сырты жылтыр, тікенектермен немесе түктермен жабылған.
Гүлдері ... ... ... ... ... және ... боялған. Ал, екіншілері ұсақ, көріксіз болып келеді. Күлтесі 5 мүшелі, тостағаншасы желайдарға айналып кеткен немесе ... ... Бос ... 5 ... және ... ... тозаңдығы болады. Аналығы біріккен екі жеміс жапырақшасынан тұрады. Жатыны ... бір ... ... ... Көп ... ... ... қамтамасыз ететін желайдары болады. Гүлдері насекомдармен және ... ...
2. ... ... ... ... ... қарай күрделігүлділерде гүлдердің мынадай түрлері болады: түтікше гүл, түлше гүл, жалған тілшегүл, воронка ... гүл. ... ... күлте жапырақшалары төменгі жағынан түтікшеге бірігеді, үстінгі жағынан түтікше қоңырау тәрізді кеңейеді, 5 тісшеге бөлінеді. Бұл қосжынысты, кейде дара ... ... гүл. Оны ... түрінде былай беруге болады: * Т(5) - 0 - рар. К (5) А (5) Ж(2) - ... ... ... ... төменгі жағынан түтікшеге бірігеді, бірақ ол өте қысқа ... Одан ... ... бір ... ғана ... ... түзеді, оның ұшы 5 тісшемен ... Бұл қос ... ... гүл. Оны ... ... ... беруге болады: Т(5) - O- рар. К (5) А (5) Ж(2) - ... гүл, тек 3 ... ... ... оны ... ... 3 тісі көрсетіп тұр. Бұл бұрыс гүл. Көп жағдайда аналық гүл, аталығы жоқ. Оны формула түрінде ... ... ... Т(5) - O - рар. К (5) А (0) Ж(2) ... тәрізді гүлдің, күлтесінің түтікшесінің жоғарғы жағы воронка секілді кеңейген ... ... Бұл ... гүл, аталығы да, аналығы да блмайды. Гүлінің ... ... ... ... Т(5) - O - рар. К (5-7) А (0) Ж(2).
Күрделігүлділердің ... бір ... тек ... тәрізді гүлдерден немесе тілше гүлдерден тұруы мүмкін. Екінші жағдайда ... ... ... түтікше гүлдерден, ал шет жағы жалғантілше гүлдерден немесе воронка тәрізді гүлдерден тұрады.
Себеті тек тілше гүлдерден тұратын ... ... ... және ... ... ... болады (80, 81 - суреттер). Бақбақтың 70-тей түрі бар, оның 59-ы ... ... ... ... жер ... ... құрлықтарында кең таралған. Негізінен жертаған түзетін жапырақары бар, көпжылдық шөптектес өсімдіктер. ... сары ... Аса ... ... ... ... және ... жатады. Кәдімгі бақбақ аса кең таралған дәрілік ... ... ... ... Көксағыз эндемдік түр, тамырында 10-нан 27% -ға дейін сапалы шайыр болады. Табиғи жағдайда Алматы облысына қарасты Райымбек ... ... ... ... ... м ... Текес, Кеген өзендерінің аңғарында, Саржаз тегістігінде, Тұзкөл аумағында ... ... ... ... ... ... ретінде кең таралған өсімдік. Бірақ дәрілік қасиеті бар, тамырында инулин жиналады. Себеті тек түтікше гүлдерден тұратын ... ... ... ... ... Қазақстанда жусанның 81 түрі өседі. Басым көпшілігі малазықтық өсімдіктер. Дәрілік және эфир ... ... де бар. ... ... ... ащы жусан, ермен жусаны және т.б. жатады. Себеттің ... ... ... ... ал шет жағы жалған тілше гүлдерден тұратын өсімдіктерге ... ... ... және түймедақ (ромашка) өсімдіктері жатады. Себетінің ортаңғы ... ... ... ал шет жағы ... ... ... тұратын өсімдіктерге гүлкекіренің түрлері мысал болады.
3. Күрделігүлділер тұқымдасына жататын мынадай пайдалы өсімдіктердің топтары бар: малазықтық, өсімдік майы алынаты, дәрілік, техникалық, эфир майы ... бал ... ... және ... ... өсімдіктерге жусанның көптеген түрлері, тапинамбур және т.б. жатады. Күнбағыстан және мақсардан өсімдік майынһ алынады (82 - ... ... ... ... ... ... мыңжапырақ, ащы жусан, кәдімгі шашыратқы, өгей шөп, асқабақ лакса, үштармақ итшаған, биік ... ... ... ... ... ... ... алынады. Жусанның көптеген түрлерінен: ермен жусаннан, ақшыл жусаннан, қияқ жусаннан және т.б. эфир майы алынады. Техникалық өсімдіктер тобына көксағыз, ... ... ... және т.б. ... ... ... тобына салалы нарғызгүл, қызай кесте жусан, қашқаргүл және т.б. ... ... ... ... ... мақсар, итшаған, биік андыз, көксағыз, таусағыз, нарғызгүл, қашқаргүл, шашыратқы және т.б. жатады. Арамшөптерде гүлкекіренің түрлері, ... ... ... бақбақтың түрлері, сүттігеннің түрлері, ойраншөп, кәдімгі сарысояу, тікенді сарысояу (83-сурет).
1. Тұқымдас неліктен күрделігүлділер деп аталады?
2. Қандай өсімдіктердің себеті тек тілше ... ... ... өсімдіктердің себетінің ортаңғы бөлігі түтікше гүлдерден, ал шеті жалған тілше гүлдерден тұрады?
4. Қандай өсімдіктердің себетінің ортаңғы бөлігі түтікше гүлдерден, ал шеті ... ... ... ...
1. ... ... ... отырып, күрделігүлділер тұқымдасына жататын дәрілік өсімдіктер туралы хабарлама даярлаңдар.
2. Күрделігүлділер тұқымдасына жататын техникалық ... ... ... ... тұқымдасына жататын техникалық өсімдіктерді қолданылуына қарай мына кестені толтырыңдар:
Техникалық түрлері
Дәрілік ... ... ... түрлері
Арамшөп түрлері
Дара жарнақтылар класы
Дара жарнақтылар класына барлық ... ... 25%-ы ... Бұл дара ... түрлерінің қос жарнақтыларға қарағанда біршама аз екендігін көрсетеді. ... олар ... өзен ... ... және ... ... түрлерінің саны бойынша да, особьардың саны жағынан да қосжарнақтылардан басым келеді.
Дара жарнақтылардың көбісі шөптектес ... ... ... ағаш ... формалары да кездеседі, бірақ олардың қос жарнақтылардан айқын айырмасы болады. Дара ... аз ... ... ... рет қалыңдап, жуандамайды. Тамырлары көп жағдайда шашақты келеді. Жапырақтары параллель немес доға тәрізді ... Ең ... дара ... ... ... біреу ғана болады.
Дара жарнақтылар класына Қазақстан флорасында кең таралған және ... ... бар ... жуалар және астық тұқымдастарына тоқталамыз.
Лалагүлділер тұқымдасы
Жалпы сипаттамасы және алуантүрлілігі. Лалагүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктердің ... ... ... ... пиязшықты көпжылдық шөптектес өсімдіктер. Жапырақтары көп жағдайда қылыш немесе таспа тәрізді, параллель нмесе кезектесіп орналасады. Қос жынысты, дұрыс гүл. ... ... ... орташа немесе үлкен, көзге айқын байқалады. Гүлдері көп жағдайда шашақ, масақ, сыпырғы, шатырша гүлшоғырын құрайды. ... ... ... ... ... ... гүлсерігі, қарапайым, күлте жапырақша түрінде болады. Олар үш-үштен екі шеңбер түзіп орналасады.
Аналығы 3, сиректеу 4жеміс жапырақшасынан ... ... ... ... ... ... төменгі. Жемісі қорапша немесе жидекті болып келеді. Тұқымының ... ... оның ... ... май, ... крахмал бар. Ұрығын эндосперм қоршап тұрады.
Тұқымдасқа 45 туыс, 300- дей түр жатады. ТМД елдерінің территориясында 640-тай түрлері ... ... ... 27 ... 229 түрі бар. Лалагүлділер Еуразияның, Африканың және Солтүстік Американың қоңыржай климатты облыстарында кеңінен таралған. ... ... ... ... және оңтүстік Американың тауларында өседі. Лалагүлділердің көпшілігі құрғақ аймақтарда ... ... ... ... ... ... бар. ... ішінде көкөністік, дәрілік, сәндік және жіп иіруге ... ... бар. ... тұқымдастары мен түрлері. Негізгі туыстарының бірі лалагүл (84-сурет). Солтүстік ендіктің қоңыржай климатты облыстарында ... 80-90- дай ... бар. ТМД ... ... ... ... Қиыр Шығыста, Кавказда 15 түрі өседі. Лалагүл пиязшығының қабықшасы черопица тәрізді бірін ... ... ... Гүлдері үлкен, сары, күлгін, ақ түсті келеді, бояуы қанық болады. Ақ лалагүлдің шыққан отаны Кавказ. Гүлінің құрылысы формула ... ... ... ... К 3+3 А 3+3 Ж(3). Бір ағайынды лалагүлдің гүлдерінің түсі сары болады. Король лалагүлі сәндік өсімдік. Қазіргі кезде бұл түрдің ... ... бор. ... ... ... ... пиязшығы үшін лалагүлді көкөніс дақылы ретінде өсіреді. Тамаққа лалагүлдің Сібірлік түрлерін де ... ... ... пиязшығын жүрек ауруына ем болатын глюкозиттер табылған. ... ... ... ашық ... ... ... ... ормандарда, таулардың субальпі белдеуіндегі шылғындықтарда өседі. ТМД елдерінің барлық жерлерінде кездеседі деуге болады. Бірақ, Орта Азияда ... Бұл түр ... ... ... ... туысының Қазақстандағы жалғыз өкілі.
Тұқымдастың тағы бір маңызды туысы қызғалдақ (85- сурет). Туыста ... ... түр бар. ... ... мен ... ... жазы ... әрі ыстық болып келетін, ал көктемде және күзде аздап ылғал түсетін шөлді, жартылай шөлді және шөлейт аймақтарында кең ... ... ... ... де кездеседі. Олар тегістікте де және таулардың барлық биіктік белдеулерінде өседі, бірақ ... мұз ... ... ... ... ... ... 45 см тереңдікте, кейде одан да тереңдеу жатады. Пиязшығының сырты ... ... ... ... келеді. Гүлдері үлкен, қанық боялған, әр өсімдікте бірден болады. Өте сәнді өсімдік, бірақ иісі болмайды. ТМД елдерінің ... ... түрі бар, ... ... Орта ... ... ... қызғалдақтың 32 түрі бар, оның 7-еуі (Регель қызғалдағы) ала күлтелі ... ... ... ... ... қызғалдағы, Грейг қызғалдағы, кеш қызғалдағы, Калпаковский қызғалдағы 1 эндемик және жойылуға жақын түрлері ретінде , 6-уы сирек кездесетін түрлер ретінде ... ... ... ... ... Борщев қызғалдағы, Корольков қызғалдағы, Лемони қызғалдағы, Островский қызғалдағы, Кауфман қызғалдағы, Шренк қызғалдағы жатады. ... ... ... ... ... Қазіргі кезде қызғалдақтың 2900-дей сорттары белгілі.
Батыс Еуропаға қызғалдақты отырғызу XVI ғасырда Түркиядан ауысқан. Бұл ... ... ... ... әсіресе Голландияда жақсы жолға қойылған. Гүлсерігі қарапайым, тек күлте жапырақша түрінде ... ... ... ... олар ... ... екі ... шеңбер түзеді. Гүлдің ортасында үлкен аналық орналасады, оның қысқа мойны үш жақтауы бар ... ... ... ... ... ... ...
Тұқымдастың кең таралған туысының бірі - қазжуа. Туыста шамамен 70-тей түр бар. ... ерте ... ... ... Олар өте ұсақ ... жапырақтары жіңішке, гүлдері ұсақ, түсі көпшілігінде сары болып келеді. Қазжуалар ерте көктемде гүлдейді де, вегетациялық кезеңін тез аяқтайды. Қазақстанда 38 түрі ... ... ... ... шөлді және шөлейт аймақтың өсімдіктері. Гүлі мен жемісінің құрылысы қызғалдақпен бірдей. Попов қазжуасы деп аталатын эндемдік, сирек кездесетін түрі Қазақстанның ... ... ... ... және ... түрлері. Жоғарыда аталғандардың басқа Қазақстан флорасында лапыз, тамырдәрі, секпелгүл, шырыш туыстарының түрлері кең таралған. Мысалы, лапыздың Қазақстанда екі түрі өседі, оның ... ... ... ... кездесетін өсімдік ретінде Қызыл кітапқа енген. Лапыздың құрамындағы улы калхицин және ... ... ... қолданылады. Тамырдәрінің де Қазақстан флорасында екі түрі бар, оның біреуі (лобель тамырдәрісі) тамырында улы алколоидтардың болуына ... ... ... ... Қазақстанда 5 түрі бар, оның біреуі (ақшыл сепкілгүл) сирек кездесетін түр ретінде Қызыл кітапқа тіркелген. Шырыштың Қазақстан ... 13 түрі ... ... ... сәндік өсімдіктер. Илария шырышы деп аталынатын түрі сирек кездесетін, эндемдік түр ретінде Қызыл кітапқа тіркелген. Тянь-Шань ... ... ... деп ... екі ... жаңа ... ... жас жапырақтарын ерте көктемде тамаққа пайдаланады. Құрамында А және С дәрумендері бар. Көптеген түрлерінен ... ...
1. ... ... ... бойынша дара жарнақтылар класына жатқызады?
2. Лалагүлділердің гүлінің құрылысы қандай?
3. Жай гүлсерік қосарланған гүлсеріктен қалай ажыратылады?
4. Лалагүлділерге қандай гүлшоғыры ... ... ... ... түрлері тән?
6. Лалагүлділерге жататын қандай дәрілік өсімдіктерді білесіңдер?
7. ... ... ... ... тіркелген қандай өсімдіктерді білесіңдер?
8. Лалагүлділерге жататын қандай сәндік өсімдіктерді білесіңдер?
1. Қосымша ... ... ... ... ... ... хабарлама жасаңдар. 2. Қызғалдақтың гүліне талдау дасаңдар, суретін салып, формуласын жазып, диаграммасын сызыңдар.
Жуалар тұқымдасы
Жалпы сипаттамасы және ... ... ... ... ... дейін лалагүлділер тұқымдасының бір туысы ретінде қарастырылып келді. Тұқымдасқа негізінен пиязшықты, түйнек-пиязшықты және аздаған тамырсабақты көп жылдық шөптектес өсімдіктер жатады. ... ... ... ... ... ... таспаға ұқсайды. Гүлдері ұсақтау, шатырша тәрізді гүлшоғырын түзеді. Кейбір тропикалық түрлерінің гүлдері үлкен, ... ... ... Гүлдері ашылғанға дейін гүлшоғырын, астыңғы жағынан, екі жұқа пленка тәрізді жамылғы жауып тұрады. Гүлсеріктері қарапайым, бос ... ... ... ... ... ... төменгі жағы біріккен болып келеді. Қос жынысты, дұрыс гүл. Күлте жапырақшаларының саны 6, олар ... екі ... ... орналасады. Аталықтарының да саны 6, оларда үш-үштен екі шеңбер түзеді. Біріккен 3 аналығы болады, жатыны ... ... ... ... ... ... (аралармен, шыбындармен, көбелектермен) айқас тозаңданады. Дихолестемма секілді гүлдері үлкен, бояуы қанық, тропикалық түрлері құстармен (колибрлармен) тозаңданады. Насекомдарды олардың гүлдерінің ... ... және ... иісі ... ... ... ... 32 туыс, 750-дей түр жатады. Олар Австралиядан басқа құрлықтардың барлығында кездеседі. ТМД ... ... 2 ... 323 ... ал Қазақстанда бір туысы, 109 түрі өседі. Түрлерінің басым көпшілігі солтүстік ендіктің ... ... ... кең ... Бұл тұқымдасқа жататын түрлердің өсетін ортасы экологиялық тұрғыдан алуан түрлі ... Олар ... ... ... бастап, теңіз жағалауына дейінгі аралықтың барлығында кездеседі. Тіптен екі жақын түрлердің өзі әр түрлі экологиялық ортада ... Бір түр, ... тау ... ... бейімделген болса, осыған жақын, екінші түр (бұрышты жуа), ылғалды ортаға бейімделген. Соңғы түр ... ... ... аллювиальды шалғындық топырақта өседі. Еуразияда кездесетін жуалардың көптеген түрлері, мысалы, Сібір жуасы, монгол жуасы, иісті жуа және т.б. таза ... ... ... ... ... ... шөп орылатын шалғындықтардда арамшөп ретінде өсетін түрлері бар. Мысалы, геремиша ... ... ... ... ... ... ... түрлері орманды жерлерде өседі. Ылғалды тропикалық ормандардың, қарашіріндісі мол құнарлы топырағында аю жуа көптеген жерлерді алып ... ... аса ... және кең ... ... жуа. ... Дүниежүзі бойынша жуаның 400-дей түрі бар, оның 250-уі ТМД елдерінің территориясында, ал Қазақстанда 109 түрі өседі.Пиязшықты - ... ... ... екі түрлі жапырағы болады, іші қуыс түтік тәрізді және жалпақ таспаға ұқсас жапырақтар. ... ... және ... құрылысы жоғарыда айтылғандай осы тұқымдасқа тән белгілер қайталайды. Гүлсерігі қарапайым, күлте жапырақшасының саны 6, олар үш-үштен топтасып, екі шеңбер түзіп ... ... да саны 6, ... ... ... екі ... ... орналасады, біріккен 3 жеміс жапырақшасынан тұратын аналығы ... ... ... ... ... ... ... құрылысын формула түрінде былай беруге болады: * K3+3A3+3Ж(3).
Маңызды көкөністік түрлері. Аса кең ... ... ... бірі ... жуа. Оның ... ... ... сабағының іші қуыс, ауаға толы болады. Шатырша гүлшоғыры шар ... ... ... ащы иісінің болуы, оның құрамында эфир майының барлығын көрсетеді. Оның концентрациясы 0,03-0,05%-ды құрайды. Сонымен ... ... ... 5%-ға дейін қант, В, С дәрумендері және фитонцидтер болады. Қатпарлы жуаның көртеген аудандастырылған сорттары шығарылған. Жабайы түрі ... ... ... ... - ... үсіп ... ... да оны топырақта қалдырмай уақытында жинап алады. Жуаны ТМД елдерінің солтүстік, орталық және ... ... екі ... ал ... алу үшін үш жылдық дақыл ретінде өсіреді. Қатпарлы жуаның отаны - Орта Азия.
Тұқымдастың тағы бір маңызды түрі - ... ... ... жапырағы жалпақ, түзу келеді. Жамылғысының ұзын тұмсығы ... ... ... ұсақ ... ... ... Пиязшықтары арқылы және өнім бүршіктері арқылы да көбейеді. ... ... ... ... және С дәрумені болады. Қазақстанда кеңінен отырғызады. Сарымсақтың да отаны - Орта Азия.
Порей жуасын жапырақтары мен ... ... ... түп жағы үшін ... ... жуа көп жағдайда күресуге бой бермейтін арамшөп болып табылады.
Жуалар тұқымдасына жататын түрлердің ішінде көптеген пайдалы ... ... бар: ... ... алынатын, дәрілік және сәндік өсімдіктер.
Қазақстан флорасында кездесетін жуаның 9 түрі сирек кездесетін, эндемдік және реликт ... ... ... ... ... Олар қорғауды қажет етеді. Бұлар мына түрлер: түпті жуа, сары жуа, ... ... ұсақ ... жуа, ... жуа, ... ... Сергей жуасы, Суворов жуасы, турген жуасы. Жуалардың көптеген түрлері тамаша гүлдейтін сәндік өсімдіктер болып табылады. Бұл тұрғыдан алғанда ... ... ... орны ... ... тұқымдасына жататын өсімдіктердің негізгі белгілерін атаңдар.
2. ... ... ... және ... ... қандай?
3. Қазақстан флорасында жуалар туысына қанша түр жатады және олар қандай жерлерде өседі?
4. ... ... ... ... ... айырмасы неде?
6. Жуалар тұқымдасында пайдалы өсімдіктердің қандай топтары бар?
Жуа мен сарымсақтың халық шаруашылығындағы маңызы жөнінде хабарлама жасаңдар. Ол үшін ... ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыртқы жарнама түсінігі және оның өзіндік ерекшеліктері 11 бет
Ұрықтану. Жеміс және тұқымның жіктелуі. Гүлді өсімдіктердің негізгі систематикасы7 бет
Балықтар (pisces) класы мен шаруашылықтағы маңызы, зияны, адам денсаулығына пайдасы31 бет
Биология сабағында қосмекенділер класын оқыту69 бет
Биология сабағында құстар класын оқыту89 бет
Дара жарнақтылар немесе лилиопипсидтер класы - моnосотүlеdоnеае, lilioрsidае27 бет
Жұмысшылар класын құру (C++ тілінде)24 бет
Клиентке магазин класының деңгейінде қызмет ету25 бет
Сүтқоректілер класының жалпы сипаттамасы18 бет
Таспа құрттар класы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь