Абайдың алла, дін, мұсылманшылық туралы философиялық ой-толғамдары

Жоспар:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Негізгі бөлім
1. Алла тағаланы танып.түсіну ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2. Жаратушы ғаламның ішінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
3. Мұсылманшылық туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
4. Абайдың дінге көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
Кіріспе
Негізгі мақсаты:
Абайдың алла, дін, мұсылманшылық философиясын таныту, оны түсіну. Ол тақырыпқа жататын өлеңдерімен танысу.
Міндеті:
Абай философиясының тереңдігін түсіну, оның негізгі мәнін ашу.
Зерттеу нысаны:
Абайдың алла, дін, мұсылманшылық туралы өлеңдері, оның поэзиясының тілі.

Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын тұжырымдайтын арнайы философиялық шығармасы жоқ. Дегенмен, Абайдың көптеген өлеңдері мен прозалық шығармаларында «... адам мен адамгершілік, ұждан, мораль философиясына төтелей қатынасы бар, толып жатқан бөлек-бөлек бір көлемді, әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар екені даусыз». Абай шығар-маларын зерттеуге арналған еңбектер жеткілікті болғанымен, оның философияның негізгі мәселелеріне байланысты көзқарастары жөнінде әлі күнге дейін тиянақты пікір тұжырымдалған жоқ. Ойшыл ақынның терең ойы мен дүниетанымының ішкі мазмұны ақырына дейін ашылып, түсіндірілмей келеді. Бұған қоғамдық болмыстың өзекті мәселелері жөніндегі оның көзқарасының күрделілігі, жүйесіздігі, тіпті, кейде қарама-қайшылықтары белгілі дәрежеде қиындық туғызды. Абай шығармашылығын зерттеудің алғашқы кезеңінде, 20-30 жылдарда ақынның идеялық мұрасы қызу айтыстар тақырыбына айналды, «Абай философиясын» діншілдігі басым әдеттегі буржуазиялық идеалистік философияның жамап-жасқаған бір түрі деп дәлелдемек болушылар да табылды. Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен жазушылар: М. О. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұбанов, С. Садуақасов, С. Қожанов, і. Жансүгіров т. б. Абайдың ақындық мұрасын анайы-социологиялық шабуылдан қорғап мақалалар жазды. «Көзқарасының қарама-қайшылықтарына қарамастан, - деп жазды Мұқанов, - Абай бұл сөздің ұнамды мәнінде ең озық реалист-суреткер болды және сонысы үшін де біз оны құрмет тұтамыз, сондықтан да оның әдеби мұрасы біз үшін баға жетпес байлық болып табылады, тап солай болғандықтан да қазақ халқы Абайды өзінің аса ірі ұлттық ақыны деп біпеді» .
Ақын шығармалары 19 ғ-да Қазақстанда демократиялық қоғамдық ойдың қалыптасып, дамуына негіз болған басты-басты идеялық үш қайнардан нәр алды: 1) қазақтың ауыз әдебиеті мен өткен замандардағы жазба ескерткіштерінен сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр; 2) ежелгі және орта ғасырдағы Шығыс ойшылдарының таңдаулы шығармалары; 3) орыстың материалистік философиясы мен демократиялық мәдениеті, сол арқылы дүниежүзілік философиялық ойдың жетістіктері. Әуезов бұл идеялық бағыттарды бір-бірімен табиғи ұштасып, жалғасып кететіндігін айта келіп, Абай дәуірі үшін осылардың ішіңде үшінші қайнармен, орыс классиктерінің шығармаларымен таныстықтың маңызы аса зор болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ойдың болашақта жаңдана түсуіне ықпал еткенін атап көрсетті. Ғалым Абайдың орыс әдебиетімен және философиялық озық ойымен байланысын оның аударған шығармаларының санымен немесе оған революцияшыл демократтар идеясы ықпал етті деген қарапайым түсініктерді еске алумен ғана дәлелдемек болған «жеңіл-желпі, қара дүрсін пікірлерге» қарсы шықты. Ол Абай шығармашылығының өткен заман ойшылдарының теориялық мұраларымен байланысын анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді; Абайдың орыс әдебиетіне ғана емес, сонымен қатар адамзаттың бүкіл рухани мәдениетіне қатынасын тұтастай даму устінде: «орыс және қазақ халқының байланыстарын сол кезеңнің мазмұнын анықтайтын саяси оқиғалармен тығыз органикалық байланыста қарастыратынының» методологиялық маңызы аса зор.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Омаров Д. «Абайдың рухани мұрасы» Алматы, 1997
2. Мырзахметов М. «Абайтану тарихы» Алматы, 1998
3. Әлімжан Е. «Абайтанудың бүгінгі бір тірегі» Егемен Қазақстан, 2005,-20 қаңтар б.4
4. Еспенбетов А. «Ұстаз ұлағаты» Семей таңы, 2005
5. Итбайтегі Ә.М. «М.Әуезов және Абайтанудың кейбір мәселелері» Алматы, 1993
6. Қалиева Ж. «Асыл ойдың өрнегі» ҚазМУ хабаршысы, филология сериясы, 2000 б.130-133
7. Аупбаев Ж. «Ғұмыр-дария» алматы,1997
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
КУРС ЖҰМЫСЫ
ТАҚЫРЫБЫ: Абайдың алла, дін, ... ... ... ... ... Алла ... ... ... ... ... ... ... ... ... дін, мұсылманшылық философиясын таныту, оны түсіну. Ол
тақырыпқа жататын өлеңдерімен танысу.
Міндеті:
Абай философиясының тереңдігін түсіну, оның негізгі мәнін ... ... ... дін, ... ... ... оның поэзиясының
тілі.
Ақын мұрасында бір жүйеге ... ... ... ... ... жоқ. ... ... көптеген өлеңдері мен
прозалық шығармаларында «... адам мен ... ... ... ... ... бар, ... жатқан бөлек-бөлек бір көлемді,
әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар екені ... Абай ... ... еңбектер жеткілікті болғанымен, оның ... ... ... ... жөнінде әлі күнге дейін
тиянақты пікір ... жоқ. ... ... ... ойы ... ішкі мазмұны ақырына дейін ашылып, түсіндірілмей келеді.
Бұған қоғамдық болмыстың ... ... ... оның ... ... ... кейде қарама-қайшылықтары белгілі дәрежеде
қиындық туғызды. Абай шығармашылығын зерттеудің алғашқы кезеңінде, 20-30
жылдарда ақынның идеялық мұрасы қызу ... ... ... ... ... басым әдеттегі буржуазиялық ... ... бір түрі деп ... болушылар да табылды.
Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен жазушылар: М. О. Әуезов, С. Мұқанов, Қ.
Жұбанов, С. Садуақасов, С. ... і. ... т. б. ... ... ... ... қорғап мақалалар жазды. «Көзқарасының
қарама-қайшылықтарына қарамастан, - деп ... ... - Абай бұл ... ... ең озық ... болды және сонысы үшін де біз оны
құрмет ... ... да оның ... ... біз үшін баға ... байлық
болып табылады, тап солай болғандықтан да ... ... ... ... аса ... ... деп ... .
Ақын шығармалары 19 ғ-да Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... идеялық үш қайнардан нәр алды:
1) қазақтың ауыз ... мен ... ... жазба ескерткіштерінен
сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр; 2) ... және ... ... ... ... ... 3) ... материалистік
философиясы мен демократиялық мәдениеті, сол ... ... ... жетістіктері. Әуезов бұл идеялық бағыттарды бір-бірімен
табиғи ұштасып, жалғасып кететіндігін айта келіп, Абай ... ... ... ... ... орыс ... ... маңызы аса зор болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ойдың болашақта
жаңдана түсуіне ықпал еткенін атап көрсетті. Ғалым Абайдың орыс әдебиетімен
және ... озық ... ... оның аударған шығармаларының
санымен немесе оған революцияшыл демократтар идеясы ... етті ... ... еске ... ғана дәлелдемек болған «жеңіл-желпі,
қара дүрсін пікірлерге» ... ... Ол Абай ... өткен заман
ойшылдарының теориялық мұраларымен байланысын анықтайтын мәселелердің тым
тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді; Абайдың орыс ... ғана ... ... ... бүкіл рухани мәдениетіне қатынасын тұтастай даму
устінде: «орыс және қазақ халқының ... сол ... ... ... оқиғалармен тығыз органикалық байланыста қарастыратынының»
методологиялық маңызы аса ... ... ... ... Алла ... ... ... әсірссе, отыз сегізінші
сөзінде толық береді. Осымен де, отыз сегізінші қара сөзі Абайдың ... ... ... ... ... ... ... Ал оның
"Алланың өзі де рас, сөзі де рас" ... дін ... ... ... ... ... ... шығармасы. Ақын отыз сегізінші қара сөзінде берілген
ой түйіндерін осы өлеңінде асқан шеберлікпен қайталайды. Ақын бұл ... ... ... ... және Оны ... ... туралы
айтады.
Алланың Озі де рас, сөзі де рас,
Рас сөз ... ... ... ... ... Алладан, өның төрті,
Алланы таңытуға сөз айырмас.
Аманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктубиңи оқымаған кісі бар ... ... ... ... ... ... Ол ... сөзді ұғарға.
Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді,
Оларға кез кезімен нәби келді.
Кағида шариғаты өзгерсе де,
Тағриф Алла еш ... ... ... ... Алла ... ... бұл ... бекер демес.
Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен,
Бос сөзбенен кастаспай, түзу келмес.
«АЛЛАНЫҢ ӨЗІ ДЕ РАС, СӨЗІ ДЕ РАС...» - ... 1902 ж. ... ... 4 ... 14 ... ... ... 56 жол. Қазақ топырағында
Абайға дейін Алланы тану мәселесімен арнайы шұғылданған ойшыл ... ... деп ... ... ... да «Алла бір, пайғамбар хақ»
дегеннен аспаған. «Алла» бір, неліктен «пайғамбар хақ» деп ... ... Бір ... ... ... мен ... ... ажыратылмаған. Абай
болса, Аллаға сену мен оны тану бір ұғым деп қарамайды. ... - ... ... - гносеологиялық ұғым. Алғашқысы, діни идеологияға негіз
болса, соңғысы діни философияның категориясы. Бірақ ... сену және ... ... - діни сана ... ұғымдар. Сондықтан осы мәселелермен
айналысқан, пікір айтқан адамдарды біз бүгінгі күні діни ... ... Олай ... Абайды да діни ойшыл (философ) десек, оны не
мадақтаған, не даттағанымыз ... ... ... ... ... ... керек. Абай Алланың насихат-шысы емес, оны танушы, зерттеуші ойшыл.
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ... ... ... ... ... діни сана ... ... бірақ Алланың растығына
айырықша көңіл бөлген. Ақын «рас» деген түсінікпен нені айтқалы отыр. Бұл ... ... ... ... ... өзі ғана рас емес, сөзі де рас дегенде
нені меңзеп отыр. Бұл, біріншіден ... ... ... ... ... болмасын заттың, құбылыстың мәнін, әрі сапалық мөлшерін білдіре
алатын ... ... рас ... да, ... да ... ... рас болып
айқындалған зат, келе-келе мәнсіздене рас емеске айналуы ықтимал. Бірақ рас
заттың рас емеске өтуі де рас. ... ... ... мәні бар, ол ... Бұл ... ... бір ... «Растың» екінші қырына келсек, сонда
растың растығын тану мәселесіне тірелеміз. Бұл философиялық ... ... тани ... ол ... не ... болады. Онда Алланың барлығына
сенуден өзге амал жоқ. Бірақ Абай Алланы рас ... оны ... ... жоқ, ... мүмкіндік болмыс ретінде қарастырған.
Абайдың өлеңінің екі жолында «расты» үш рет қолдануы тегін емес. Ол өлеңді
қабылдаушының ойына өріс ... ... өзі де рас ... сөзі де рас»,
ал керісінше ойланып көрелік. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас ... ... ... не ... ... бар, ... бар, ойлан, түйсін.
Алладан өзге қандай расың бар. «Алланың өзі де ... - ... ... ... ... де ... болашақта да солай бола бермек. «Рас» бұл
мәнінде мәңгіліктің өлшемі. Алла рас, демек, ол ... - ... ... - ... ... келесі қыры. «Рас» мәңгіліктің ... ... ... ... ... да бар емес пе? ... барлығы да
рас. Демек, «рас» дегенде біз оның ... ... ... ... оның ... ... ... Сонда бүгінгі «Рас» болған
нәрсе, ертең «рас емеске» айналуы ... бе? Жоқ, рас ... ... ... өзі ... ол ... ... пен «рас еместі» ... ... ... ... ... ... деп қателесулері. «Рас» әманда
рас. Сондықтан Алланың ешқашан ... ... (рас емес ... ... емес.
Сонымен жалған болмайтын «рас» не дегенге, Абай ол Алланың өзі және сөзі
дейді. Бұл ... ... ... ... ... «рас» - болмыс. Болмыс
ешуақытта жалған болмақ емес. Абай дүниетанымында Алла - шындық. Демек,
шындық рас ... Алла да рас. ... ... ... ... ... яғни өмірде бар екеніміз, істеген ісіміз, сөйлеген сөзіміз рас болса,
онда Алланың да сөзі мен өзі рас. ... ... ... Алланы
мойындау. Бұл Абай гуманизмінің көзі. Алла ... ... ... ... Абай ... ... - адамға адамшылық жасау.
«Алла ішімді айтқызбай біледі ойла,
Бендесіне қастықпен кінә қойма.
Распенен таласпа мұмин болсаң,
Ойла, айттым, адамдық атын ... ... ... ... ... ... ... Алла сөзіне күмәнданба дегені.
Ақын осылай озінің Алла тағалаға шексіз сенетінін, кәміл мұсылмандығын
паш етеді. Алла ... Озін ... үшін көп ... жіберген, әсіресе өның
төртеуі анық танытады. Бұл төрт кітап: ... ... ... ... ... (Талмуд), Иса пайғамбарға түскен Інжіл (Евангелия), Дәуіт
пайғамбарға ... ... ... және ... ... (с.ғ.с.)
түскен — Құран Кәрім. Абай иманның жеті ... ... ... Ислам тәртібі
бойынша бұлар Алла тағалаға деген сенімнің, яғни иманның шарттары. Олардың
қазақшасы былай айтылады: "Аллаға сендім, ... ... ... ... сендім, және кітаптарына сендім, және пайғамбарларына
сендім. Соңғы күніне, яғни қиямет күніне сендім. ... ... ... Алла тағаланың берген тағдырынсыз болмайтұғынына сендім. Өлгеннен соң
тіріліп, сұрау беретұғынымызға сендім".
Өкініше карай, Алланы танытуға арналған бұл ... ... ... заман ағымына байпанысты әртүрлі түсіндіріліп, ... ... ... ... Сондықтан, ақын бүның себебін білсін дегендей,
өлеңінде Алланың мәңгілікті, өзгермейтіп, ал басқа жаратылыстың өзгергіш,
түрленгіш екенін бұл ... үйіп ... ... тұр. ... ... ... осы иман шарттарын бұрмалау адам
баласының барлық бақытсыздығы, көретін қорлығының ... ... ... дүние дегенім ағып жатщн су екен" дейді Абай. Осындай ... ... ... және ... ... табылатын нысана Алла тағала.
Сондықтан, Абай ... ... ... ... да, ... ... Алла
тағалаға бағыштау, яғни имандылык, жолға түсу ... ... шығу ... сөз. ... бұл оңай емес. Себебі, адамның нәпсісі, ... ... ... ... ... ... үлкен бөгет болып табытады.
Сол себептен олармен қастаспай адам түзу келмес. Міне, данышпанның ... және Оны тану жолы ... ... ... Абай ... тағаланың
бар екенін, Оның бір екенін және бүкіл жаралыстың себебі ... ... қара ... ... деп ... ... ... барлығының үлкен дәлелі — неше мың жылдан бері
әркім әр түрлі қылып сөйлесе де, бәрі де бір ... ... бар ... уа һәм ... мың ... ... бәрі де ғаделет, махаббат Құдайга
лайықты дегендігі
Бірақ Жаратушы бір және барлық ... ... ... да Оны ... ... ... Себебі, өрбір халықтың калыптасқан салт-дәстүр, қоғамдағы
саяси-әлеуметтік ... тіл, діл ... ... ... ... ... түсініктері әртүрлі. Жаратушы шексіз, сонымеп бірге
мейірімді болғандықтан, Ол әркімпің калауына байланысты әртүрлі жағынан
көрінеді. ... ... ... ... ... ... әрбір дін бір
Жаратушыны түрлі жағынан танып, түрлі атау береді. Бұл атаулардың ... Бір ... ... ... олар ... көп. Бұл ... ... қара сөзінде Абай былай деп жазады:
"Ол —Алла тағаланың заты ешбір сипатқа мұктаж ... ... ... ... ... сипаттармен Алла тағаланы анықтап ... Егер де ол ... ... ... Алланы тану кцын болады "
Жаратушыны біздің ... ... ... ... ... Ие, Жаратушы,
Құдірет, тағы сол сияқты есімдермен атаса, Оның ... ... ... ... тағы басқадай есімдері бар. Ислам дінінде Оның тоқсан тоғыз
есімі беріледі. Абай ислам дүниетанымымен ... Алла ... бір және ... ... ... Алла тағала Абсолют, яғни шексіз болғандықтан
Оны адам өзінің шектеулі ақылымен тани алмайтынын Абай тағы да ... ... ... ... ... ... ғана ... болмаса Оны
түгел білмекке мүмкін емес. Заты түгілі, ... ... ... ... ... Алла тағала — өлшеусіз, біздің ақылымыз өлшеулі.
өлшеулімен өлшеусізді ... ... Бұл сөз ... "Мен Құдайға
сенбеймін, себебі Оны көрмеймін" ... ... ... ... ... ... бірден түсінуі оңайға түспейтінін ақын өлеңінде де
жазады. Оның "Алла деген сөз ... ... ... ... Ол Алла,
тағрипка (анықтауға) тілім қысқа аһ!м дейтіні бар емес пе?! ... ... ... ал тіл ... өлеңге арналып, сөның бейңесін ғана
бере алады, ... ... таза рух ... түсінуге де, анықтап
сипаттауға да болмайды. Алла таза рух ... ... ... ... ... ... рухпен, яғни жанмен ғана түсініп-сезінуте
болады.
Абай он жетінші кара сөзінде "Онан соң ... ... жан ... ... ... тірлік жоқ", - деп жан жүректе екенін жазады. Жан ... адам ... жан ... яғни ... ... ... Ал ... логиканы пайдаланып, пәлсалалық тұрғыдан Алланы ... ... ... ... деп ... ... ... деңгейіне
көтеріле алмайтындығын білдіріп, олардың ... ... ... ... қасиетке кітап оқып жетуге болмайды. Ол — ішкі дүниеден, ... ... ... ... ... кейбір шала сауатты адамдар да
өздерінің ... ... ... мақсатқа арнап, ой-өрісін Түп ... ... ... ... жетіп, "абслюттік танып" иесі
болғандары осының көрінісі.
Осылай Құдайды көру үшін соған ... ... көз болу ... ... ... ол ... бар? Бүл фәни өмірдің ықпалында жүргендердің көздері шелмен
жабылып, жүректері қарайған. Себебі, бұл фәни ... ... ... ... ... адам ... ... жіберуте бейім. Тіпті таңдаулы, ұлы деген
адамдардың өздері қателікке ұрынып жатады. Себебі өл ... ... Ал ... ... Абай ... шектеулі.
Екіншісі, адампың жанын тәні билеп кеткендіктеи, өзін ... ... ... жан ... ... Жанды тәннің билеп кетуінің кесірін Абай өтыз
төртінші сөзінде түсіндіреді. Ьүл өның өмір ... ... ... ... ... болмысыпа кері әсер етеді. Оның бүкіл өмірініц мән-
мәнісі ос ьі ға н ... ... ... ... ... ... ... бұрыстығымызды түсінбей каламыз. Бір сөзбен айтқанда, Абай
жетінші қара сөзінде ... "'Біз түк ... біз де ... деи
надандығымызды білімділікке бермей таласқанда, өлер-тірілерімізді білмей,
күре ... ... ... ... орынсыз білімді санаудың
салдары осындай.
Төртіншісі. біздің сезімдеріміз шектеулі. Мысалы, караңғы түссе біз Құдай
түгілі өзіміздің көз ... да көре ... ... Бұл тұрғыдап
қарағанда бізден, тіпті, кейбір хайуанаттар артық. Қараңғыда мысык, адамнан
жақсы көреді. Иттің иісті сезуі, естуі, бүркіттің көру ... ... ... ... осындай мардымсыз каситеттерімізбен біз шексіз, таза рухты
калай көре аламыз? Бұл туралы ... ... ... Әбу ... ... ... ... әңгімеде де айтылды.
Фәни әлемнің осы төрт кемшілігінен арылудың бір-ақ жолы бар. Ол рухани
жолға түсу ... бақи ... өту. ... ... ... адамның жаны тазару
барысында оның көкірек көзі ... тәні ... жаны ... бастайды. Ал
жан рухани болғандықган, білімге толық. Сонымен бірге рухани жолда жан мен
Құдай ... ... ... ... адам фәнилік барлық кемшіліктерден
арылады. Абайдың ерекше қасиеттерінің болуы да осы себептен.
Алла тағала адамға оның рухани ... ... ... ... ... ... рухани деңгейі Абай корсеткен имани гүліне көп байланысты.
Имани гүлдің ... үшін ең ... ... ... алып ... хикметін сезу
керек екені белгілі. Сондықтан Абай Алла тағаланың сипаттарын беріп, Оны
хикметтерін ... ... ... отыз ... кара сөзі ... тағаланың хикметтерін үш аспектіге шоғырландыруға болады. ... ... ... ... Абай отыз ... ... ... бүкіл ғаламның ішінде, ал ғалам Алла тағалапың ішінде екенін жазады.
Абайдың ғалам Алла тағаланың ішінде деген сөзі ... осы ... ... Екіншісі, Алла тағаланың жүректегі ... ... ... ішінде болса, онда Ол әркімнің жүрегінде де болуы керек.
Үшіншісі, Алла тағаланың тұлғалық аспектісі. Абай Алла ... ... ... ... ... ... ... Абайдың өзі айткандай, Адла тағаланы сипаттарын бұлай жүйелеу біздің
Оны түсінуімізді оңайлату үшін ғана ... ... шегі жоқ Алла ... да ... Алла ... бұл үш ... ғылымда түрлі
парадигмалар (түсініктер) тудырып, көптеген пәлсапалық ағымдардың, ... ... ... ... ... Алла тағала шексіз
болғаңдықтан, өның рухани ... ... ... ... ... Ъүны мынандай әңгіме арқылы көрсетуге болады. Бір күні ұстаз адам
өзінің үш шәкіртіне ... ... ... ... ... бір ... шығарыпты. Сендер соның не екенін біліп келіңдер" деп тапсырма
берген екен. Бірінші шәкірт ... ... ... келе ... ... көріп, асығып ұстазына келіп Поезд деген жарық депті. Екінші шәкірт
поездің вокзалға ... ... оның ... ... ... ... ... ұстазына келіп Поезд деген ... ... және ... ... ... бар арба екен ... Ал үшінші шәкірт осының
барлығын көріп және ... ... ... ... ... көріп,
олармен танысып, ұстазына келіп Поезд деген өзінен жарық шығаратын,
будақтаған ... ... ... бар адам ... ... көлік екен
депті. Сонымен, бірінші шәкірт поезд дегеніміз одап шығып тұрған ... өның ... мен ... ... ... — одан ... ... порымы, сонымен бірге оның ішіндегі адамдар екенін біліп келді. Ал
енді осы үш шөкірттің қайсысы толық хабар әкелді? ... ... ... ... ... ... ... аспектісі ашылса, онда оған Оның жүректегі
және әлемдік сипаты да ашылады.
Осылайша ... өзі бір ... Оның ... көп. Олар әркімге
түрліше ашылады. Бірақ ... ... ... пікірталастар туып, кейде
карсыластар, тіпті, бір-біріне қаруласкандар да ... ... Бұл ... карсы қаруласумен бірдей. Себебі, "Алла тағала ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, бұл күтіірлік болып
шығады. Алланы ... ... адам кара ... ... ... түрлі саяси мүдделер үшін пайдаланғанда ол рухани жолдан ... ... ... Бұндай адам өзі көп қорлық көреді, басқаларға да
зардабын тигізеді. Адамзат тарихындағы дінаралық ... ... ... ... мысал бола алады.
Жаратушы ғаламның ішінде
Халықта "Алланың өмірінсіз шөптің басы да ... ... сөз ... ... ... Алла тағала барлығының Әміршісі, ... ... ... әлем белгілі бір зандылықтарға бағынады. Соның
барлығы Алла тағаланың құдіреті. Ал Алла ... ... осы ... қалай
іске асырып, бүкіл әлемді қалай баскарады екен? Бұл ... да ... ... табамыз. Алла тағала үшін әлемде белгісіз ... жөқ ... өмір ... басқаруымен жүреді. Бұның себебі Ол болмыстың әрбір
бөлшегінде және әрбір жан иесінің жүрегінде орналасқанын ... ... ... Енді осыған көз жеткізіп көрелік.
Абай отыз сегізінші қара ... ... ... Алла ... "бір " ... "бар " дейміз. Ол бір " ... ... ... бір ... үшін ... сөз. ... ол "бір ... өзі Алла тағалаға лайықты келмейді" Бұл ... ... ... иОл ... ... ... ... тіпті Оған ешбір есім
беруге болмайды, тек қана Оның ол да емес, бұл да емес ... ...... Абсолюттің болмысын қарапайым әдіспен біліп-түсінуге
болмайтынын көрсетуімен сәйкес ... ... біз Алла ... ақылымызға ұғымның бір тиянағы үшін, яғни Оны өзіміздің
түсінуіміз үшін ... ... Оған ... ... ... сезінуге
ұмтыламыз.
"Алла тағала 'бірч деген сөздің өте терең мәні бар. Бұл ... Абай ... ... ... оған ... ... "Ол ,1бір " ... сөз Алла
тағала ғаламның ішінде, ғалам Алла ... ...... ... әрі
қарай. Бұл бір карағанда мағынасы карама-карсы, түсініксіз, ... ... ... ... ... ... ... онда егер бір
нәрсе екінші нәрсенің ішінде болатын болса, онда екінші нәрсенің бірінші
нәрсенің ... ... ... ... ... бұл ... па? Кайшылық болмаса
оның сырын қалай түсінуге бөлады? Бұл рухани болмыстың ... ... ... бір ... тағала ғаламның ішінде, ғалам Алла тағаланыц ішінде" деген түсінік
Алла тағаланыц екі аспектісін білдіреді. Алла тағала ... ... ... Оның ... ... бөлшегінің ішінде екенін білдіреді. Ал ... ... ... ... ... Оның ... әлемдік аспектісін
білдіреді.
Алла тағала ғаламның ішінде деген үғымның таза рухани мәні бар.
Сондықтан ... ... өте ... Алла тағала ғаламның әрбір ... ... ... әрбір жан иесінің жүрегінде деген ұғымды тек қана
барлық ой-өрісті ... ... ... ... болды. Сонда, көңілін
басқаға аудармау үшін барлық сезімдерін жауып, ... ... тек ... шоғырландырғанда адам баласы Алла тағаланың жүректегі аспектісін
көруі мүмкін. Енді бұл ... ... ... ... не болмаса сол
деңгейді жүрегімен сезіп-түйсінген ғұлама ... ... ... ... ... әл-Ғазали өзінің "Дін туралы сенімді жаңғырту" атты
еңбегінде ... ... ... бірінші мағынасы оның физиологиялық ... айта ... оның ... ... ... былай деп жазады:
Бұл сөздің екінші мағынасы — осы ... ... ... ... ... раббанийа руханийа). Бүл сый ... ... және ... ... ... ... ... және талап етуші; ол
тәндегі ... ... және ол ... көптеген адамға ақылмен
түсіндіру қиынға сөғады. Әл-Ғазали әрі ... бұл ... ... ... оның арғы ... ашу үшін ... ... жария ету керек, ал
оны пайғамбардың өзі де жария қылмаған. Осылай ғүламаның бұл сөзінен Алла
тағаланың жүректе бір ... ... ... бірақ оны түсінудің кандай
күрделі екенін сезінеміз.
Абай иЛай суға май ... қой ... атты ... Алла тағаланы
"ләмәкан" (мекенсіз) деп атайтыны белгілі, себебі Оның бұл ... ... жоқ. Оның бұл ... ... мекені болмаса, бірақ сонымен
бірге Ол сол ғаламның ішінде болса, онда Алла тағала ғаламның бір ... өның ... ... ... тұжырым туады. Яғни Ол макрокосм мен
микрокосмның, яғни әлемнің барлық бөлшегінде, әрбір ... ... ... ... ... ... ... әрбір атәмыпың ішінде болса, Ол озінің шексіз ... ... ... Атомдар бірігіп молекула құрайды. Ал олардан
түрлі материалдық ... ... Алла ... ... ... ... бергендіктен, олардан құралған денелер де өзіндік ... ие. ... ... ... ... ... көптеген бөліктер пайда бөлып, әлемнің сан-алуандығы туады. Алла
тағала әрбір атомның ішінде ... ... ... ... ... құбылыстардың өзгерістері де Алла тағаланың ырқында.
Алла тағаланың бүкіл материалдық әлемді ... Абай ... ... ... ... әлемді жаратады, белгілі бір уақыт аратығында оның ... ... ... оны ... ... ... кейін бүкіл процесс
қайтадан басталады. Сойтіп Алла тағаланың өмірімеп бұл материалдық ... ... ... ... ... ... үздіксіз алмасып отырады, Мұның
өзі материалдық ... ... ... ... ... ... табиғатты Алла тағала жан енгізу арқылы ... Бұл ... ... ... қара ... Сократ хакімнің сөзімен былай дейді:
"Адамның денесі өзің жүрген жердіңбір битімдей ... ... ... ... болған дымдар жердегі сулардың бір тамшысындай емес пе? Жө, сен ... ... ие ... ... ... келсе деу жан деген нәрсе келді ... соң ие ... Әрі ... ... бәрі ... ұлы ... ықпалымеп
болғаны түсіндіріледі. Сөйтіп, жанның арқасында бүкіл әлем бөліктері бір-
бірімен қатынасқа ... Жан ... ... ... жеке тұлға. Ал
олардың қарым-катынасын Алла тағала басқарады. Сондықтан Ол әрбір ... ... ... ... Алла ... өлі ... да, тірі
табиғаттың да ең кішкене бөлшегіне еніп, бүкіл әлемнің өмірін басқарады.
Алла тағала адамнын өміріп оның ... ... ... Адам ... тағала өзіпің мейірімділігімен адамға үнемі ақыл беріп, әрекетін дұрыс
жолға ... ... Ол ... ең ... досы. Бірақ жан иесі ... ... көп ... аса ... Оның ... ... іпел баскандықтан
өл жүреппдеп Жоғары рухтыц ... ... ең ... ... ... өзінің болы.мсыз еркін дұрыс пайдаланбай, теріс қылықтар ... ол ... ... ... заңы бойынша оның зардабыи
көреді. Халықта мұны "ұят" деп ... ... Абай отыз ... қара
сөзінде "...кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы жоқ ... деп ... үяты бар ... Алла ... оны үят ... ... психологиялык
зардап іліктіреді. Ал сапа-сезімі әлі төмен, ... ұяты жоқ ... ... ... зардап шектіреді. Мысалы, адамның түрлі апаттарға
кездесуі, дене мүшелерінең айрылып мүгедек болуы торізді түрлі ... Алла ... ... ... ... ... адамға өмірдің әрбір
көрінісін Алла тағалапың берген бір ... деп ... ... ... адам ... өмірдің тәттісі мен ащысын кезек татлъі арқылы
біртіндеп өмір заңдылықтарын сезіне отырып, ... ... бір ... ... ... ... ол себептердің себебі Алла тағалаға бас иеді.
Бұл да ... ... ... бір ... Рух ... ... әрекетін басқарады. Оның рұқсатынсыз ешбір жан
иесі қабағын да каға ... ... ... Ол ... ... ... шек ... Сондықтан, әркімніц өзінің қалауынша әрекет етуте ырқы
бар. Осылай ... ... ... бір ортадан баскарылып, барлық жан
иелерінің карым-қатынасы, қуаныш-қайғысы, ... ... ... белгілі бір заңдылыкпен мінсіз орындалып жатады. Ал бұл ... ... ... әлем бейберекет, шырғалаңы көп, тек қана зардап
орны болып көрінеді. Ондай адамның ... ... да өзі ... болады. Одан құтылу үшін рухани білім алу керек.
Алла ... ... ... алыс ... ... ... Ол жүректе
болғандықтан сондай жақып. Абай Кіші жан да, ... Жан да ... ... Олар ... ... Сондықган, Алла тағала адамның
барлық калау-ниетін, өй-өрісіп біледі. Онан ештеңені жасыруға болмайтын, ... ... ... ... Ол ештеңені де ұмытпайды. Қоғам ... ... ... ... ... ... ... үшін жаза алмай,
құтылып кетуі мүмкіндік, бірақ Құдай алдында жазадан ол ешуақытта құтыла
алмайды. ... ... заңы ... ... ... ... әркім өз
сыбағасын алады. Бұл туралы Абай түсіндіріп кеткен. Ол туралы әлі алда ... ... ... ... ... ... ... адамдар
ешкімгс зияпдық келтірмейтін, таза көңілді болуга ұмтылады.
Осыны түсінбегендер өзінің жүрегінің әміріне кейде құлақ аспай, ... ... ... Құдайға қарсы (ұятына қарсы) көп ... Ол ... ... ... заңы ... оның ... ... Бірак ол оның себебін түсінбейді, сондықтан одан сабақ та ала
алмайды.
Ал енді Алла ... ... жан ... ... және ... ... ... болса, онда Оның көп болып бөлінгені ме? Абай ілімі ... ... жоқ, ... деп ... берсді. Себебі, Абай "Алла бір"
дсп жазады ғөй. Ендеше бүл қайшылықты қалай түсінеміз?
Атла тағаланың ,чбір" ... ... ... ... ... Талтүсте
күн адамның төбесі түсында түрады, Егер радиусы ... ... ... "Күн ... — деп сұрайтын болсақ, әркім өз тілінде: "Күн
міне", деп төбесі ... ... ... ... Бірақ күнді көрсеткен
әркім өны өз тітінде түрліше атап, бірнеше жерден көрсетсе де күн көп ... ... ... ол бөлінгендей көрінеді. Сөл сияқты Алла тағала әркімнің
журегінде болып бөлінгендей көрінсе де, Ол ... ... Күн ... да ... жан иелеріне өзінің сәулесін шашадьқ сол сияқты Алла тағала
біреу бөлса да, бүкіл әлемге шапағатын шашып, оған омір береді. Ол ... ... ... жөне ... ... барлығын кезінде жойып
отырады.
Әлемнің барлық бөлшегіндегі Алла тағаланың түтас "бір" ... - ... ... кепілі. Ол тұтас болса әлем де тұтас. Алла ... ... әлем ... ... ... жөне итеру қасиеттері
бүкіл материалдық әлемнің ... ... ... ... ... ... ... байланысып, түрлі қарым-катынаста болады. Осының
аркасында бүкіл материалдық әлем адамның санасы түгел қамти алмайтын түрлі
құпия ... ... ... ... ... бір Иенің
баскаруымен мүлтіксіз өмір сүріп жатыр.
Абайдың "Алла тағала ғаламның ішінде" деген сөзінің маңызы осындай.
Кәміл ... ... ... ... ... жетілу жолындағы алғашқы деңгейіндегі
адамдарды "кәміл мұсылман" деп атайды. "Мұсылман" арабтың "мүслим" ... ... ... ... деген ұғымды білдіреді. Ал "кәпір" арабтың
"кафара" деген сөзінен ... ... кері ... яғни ... адам ... ... ... Абай "мұсылман" сөзін бұрмаламай,
өзінің осы ... ... ... ... үшін ... ең ... ... "Адам* сатысындағы
материалдық жетілу жолындағы алғашқы ... де ... ... ... ... бұл екі ... айырмашылығы үлкен. Кәміл
мұсылман деңгейінде имандылық Құдайға толық берілуге ... ... ... ауысады. Ал төменгі сатыда бұл сенім бірде бар, ... жоқ. ... ... ... ... ... ... сенім аркылы кабылдайды.
Білімдері толық болмағандьіқган, олардың мақсаты осы фәни өмірмен ... ... ... ... гуманизм деңгейінде ғана қалып,
адамгершілік құндылықтарына ғана бағытталады. Материалдық өмірдің ... ... ... мен ... ... ... айырма үлкең.
Материалдық деңгейде адамдар дінді де өздерінің материалдық мәселелерін
шешу үшін пайдаланады. ... ... ... ... ... бұл ... ... көрінеді. қазіргі кезде дүние жүзінде дін
араласпаған соғыс жоқ деуге болады. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... Ал ... адам" сатысындағы амандылық
рухани деңгейде. Олар дінді саясат құралына айналдырмайды.
Толық адам сатысының кәміл ... ... ... ... ... адамдарда әлі көптеген рухани жөғары қаиеттер болмауы да ... ... ... ... бар. Ол — ... ... ... касиеттер
біртіндеп келеді. Материалдық сатыдағы адамдарға жақсы ... ... ... ... ... Ал рухани жөлдағыларға Алла тағаланың
Өзі жүрекке бірден беруі мүмкін. Адамдарды Алла тағала Озінің материалдық
энергиясы ... ... ал ... ... ... ... өзі ... үшін өзі қам жейді. Рухани жөлдағылар Алла ... ... ... ол ... кабылдауын ғана сұрайды. Оларда басқа ... ... ... ... әлі тән ... ... Қүдайға берілу ниеттерін толық жүзеге асыра алмайды.
Сондықтан шын көңіл, таза ... ... да ... ... ... ... ... Бүл — жан мен тәннің күресі. Жан әлі тәнді толық ... ... жете ... жоқ. ... бұл ... шықпай, бүкіл өмірін соған
бағыштаған адам түптің түбінде рухани кемелденудің жоғары биігіне көтеріле
алады. Бұны ... ... ... ... болады. Агаштың жемісі
пайда болғаннап кейін әлі жеуге келмейтін көк ... ... ... ... ... ... ... оның жемісі пісіп пайдалануға болатын кез
келеді. Барлығы тек қана ... ... ... ... ... ... пісіп жетіледі. Сол сияқты рухани жолға түскен адам әуелде көптегеп
кемшіліктері ... әлі ... ... жетілмегеи сияқты. Бірақ ол алған
бетінен қайтпай сол жолмен жүре ... ... ... ... рухани
дөрежесіне жетіп, әулиелік қасиеттерге ие болады. Ендеше оларды рухани
жолға түскен кезінен бастап-ақ ... адам деп ... ... ... өзінің рухани болмысын ... ... оның ... ... бар, ал ... оның бұл ... ... білетіндей рухани қасиеті бар. Ол Алла тағаланың бір екеніп, Оның
барлық ... Ие ... ... ... да ... ... екенін
біліп қана қоймайды, ол сол біліммен өмір сүруге ұмтылады. Сондықтан ол
барлық жандарды бірдей көріп, ... ... ... сүй ... деп "
деген қағидасын толық орындауға ... жөне ... ... ... керек етпейді. Ол табиғаттың әділет заңын ... ... оны ... ... ... ... мен ... мұсылмандардың
айырмашылығы Алла тағалаға деген шын ниетінде және ынтасында. Абай ... ... қара ... ... ... ... мұсылман деңгейіпе жетілудің барлық денгейінен де ... бар. Оның алғы ... ~ ... ... ... ... жоғары
жетілген адамды кездестіріп, оған толық сену. Сонан кейін оны ... ... ... ... ... ... ... рухани "кіндігін
кесгіру", Сөйтіп адам рухани ... ... бақи ... бет ... ... ... әсерімен көп уақыт өтпей-ақ адам рухани әлемпің
белгілерін ... ... отыз ... қара ... кәміл мүсылмандардың ақиқат білімді
толық білетінін айтады. Олар "Алла тағаланы танымақтық, өзін танымақтық,
дүниені танымақтык өз ... ... ғана ... ... ... аныр-
мақтылық сықылды ғылым-білімді" үйренген, осы төрт ... ... ... ... ... олар ... меңгерген.
Абай бұл деңгейдегілерге берілген тәртіптерді катаң ... ... ... Ол ... ... ... ... сақтаудың маңыздьшығын,
оның шікі тазалықгың кепілі жөне иманның кірленбей, нұрланып ... ... ... отыз ... кара ... былай түсіндіреді:
"Енді ниет еттіңіз таһарат ... ... ... ... ... ораза тұтмаққа, бүл тағаттарды орындау сыртқіл ... ... ... ... ... емес не? ... ішкі ... болмалл ол иман болыи, бүл сыртқы гибадатыңыз ... ... ... ... нүрмиып түрматна көрік үшін бүііырылган "
Бүл арада қүлшылық тәртіптерін орындаудың маңыздылығын көрсете өтырып, Абай
ішкі иман тазалығының қажеттігін айтып отыр. "Бүл ... ... ... соң ғана ... ... ... сөзі де ... аңғартады. Имандылығы жоқ
адамға, сыртқы ғибадатты сақтаудың кажеті шамалы, парыз ... ... ... ... ... әрі қарай былай деп жазады:
и0ның үиіін гүламалар иман екеу емес ... ... ізгі ... ... жоқболса, күңгірттенеди бәлки сөну қауні де бар деген". Бүл ... ... ... ... ... ішкі ... ... сөну қаупі бар деген ой айтылып отыр.
Сонымен кәміл мұсылмандардың басқа қарапайым мұсылмандардан ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы жақтарын (ғибадат
сырларын) катар ескереді. Абайдың өз ... ... ... ииманы түгел
иМенің қауиім бар, олар хас (нагыз) гибадат осы екен, ... осы, біз ... ... ... ... ... ден ойлайды." -
дейді әрі қарай Абай ... ... тек ... жағын ұстануға ұмтылатын
көпшілік туралы Шын иманның нұры, көркі болып табылатын намаз оқу, ... ... ... ... Абай "Ол ғибадат күзетшісі еді" ... ... дәл ... береді.
"Жө, күзетші күзеткен нәрсенің амандытн ойламай, бір гана ону ... ... ол не ... ... ... ... кетеді? Мақсат күзетілген
нәрсенің аліандыт, тазалыт емес пе?" — деп ой таразылайды Абай.
Рухани жетілу ... ... ... ... ... ... барлық ой-өріс, сөйлеген сөз, жасаған амалдарын түгелдей Құдайдың
разылығына арнайды. Сондықган олар катардағы қарапайым мұсылмандар ... ... ... ... — Алла ... шын пейілмен іс-әрекетті толық
бағыштау. Бүл - ішкі ... шын ... ... бірге құлшылық төртіптерін,
сыртқы ишараттарыи қатаң ұстану, сақтау көміл мұсылмандық ... Бұл ... ... ... ... ... М. Әуезов "Абайдың діні сыншыл ақылдың ... ... ... ... Кеңес заманындағы бұл сырлы сөзінен не айтқысы келгенін сезіп,
барлауға болады. Бұл ... сыры — Абай діні ... ... ... таза дін деп ... жөн бөлар. Бұған Абай өмірінің өзі де дәлел.
Ол діннің сыртқы ғибадатын қатты ұстанбаса да ішкі ... ... ... ... Өзі рас, сөзі де рас" деп бір ... барын және Оның бүкіл
болмыс себебі екенін толық мойындағаң. "Ғылым — Алланың бір сипаты, ... өзі де ... һәм ... дүр", — ... Абай отыз ... Дін Алла ... қайтуға үйрететін рухани ғылым ... ... ... ... Абай ... бойынша дін Алла тағатаның Өзінен бастап
бүкіл болмысты түгелдей қамтуға тиісті. Бүкіл жаратылысты Жаратушы ... Ол ... ... да, яғни дін де ... ... барлығын
біріктіруші күш.
Дін — Түп Иеге ... ... жол. Бұл ... ... фәни ... салыстыратын болсақ, барлық жолдар тәрізді бүл жөлда да ... оған ... ... беретін білім керек. Ислам ... ... бұл ... ... деп, ал ... ... ... "тарихат" деп
атайды. 'Тарихат" ғибадат арқылы, яғни Құдайға ... ... ... ... ... ... ... "гсіідіо" деген сөзінен шығып,
"байланысты кдлпына келтіру" дегеи үғымды білдіретіні де осының ... ... ... дін адамзатка ортақ түпкі ... ... ... ... ... ... ол қоғам өміріне үйлесімділік,
адамға рахат пен бақыт әкелуге тиісті. Бірақ іс жүзінде барлығы ... ... ... кереғар болып келеді. Қазіргі заманда дін адамдарды бір-
біріне ... ... ... арасына жік салып, ... ... ... ... ... түрлі лаңкестік
әрекеттердің, зорлық-зомбьшықгардың себебіне айналып ... ... ... мағыналарының бұрмалануы сонша, тіпті, діннің нс екенін,
оның ... ... ... ... жоғалтып алды. Қасиетті кітаптардағы
сырлы сөздер өздерінің ... ... ... тіпті кейде оған
кері, қарсы ... ... ... ... ... у болып жайылып,
шатастырып жүр. Осының барлығы дінді түрлі саяси мүдделер үшін пайдалануға
мүмкіндік тудырады. ... ... ... ... ... Шәкәрім
атамыздың созімен айтқанда ';Жаман тәпсір жайылып жер жүзіне, дін десе ... есті ... ... ... ... осындай мүшкіл жағдайға келу себебі неде? Бүған Абай ілімінен ... ... Ол үшін ... ... не ... ... ... керек.
Абайдың "Лай суға май бітпес қой өткенге" өлеңіндегі сөзімен айтканда
адамның ... ... "Түп Иеге ... болса, дін сол мақсатты орындау
үшін берілген. Діннің ішкі мәні жөне сыртқы мәнісі бар. Баршаға ... ... ... үшін ец ... Оған ... ... яғни иманды өсіру керек екені
белгілі. Бүл — дінніц негізгі мақсаты, яғни түпкі мағынасы, ішкі мәні ... Дін ... ... ... деңгейі оның Алла тағалаға деген осы
сенімінің мөлшерімен анықталады. Адамның ... ... ... ... ... ... ... берілуі де солғұрлым жоғары болады. "Ислам" деген
сөздің озі де араб тілінен ... ... ... ... де осының
айғағы. Түп Ие барлық адамзатқа ортак бөлғандықтан, Оган деген ... ... яғпи ... ішкі мәні де ... ... ... ішкі мәнін, иманды
өсірудің жолы — Алла ... ... яғни ... ... ... ... ... мақсаты, сыртқы мәні, яғни мәнісі. Діннің ішкі ... ... ... ... ... ... пайдасы шамалы. Діндер
арасындағы барлық кайішылықтардың себебі де осында ... ... ... ... ... коп ... боледі. Ол отыз сегізінші қара сөзінде
былай деп көрсетеді:
"Сіздің батиныңыз (ішіңіздің) таза болмагы әуелі иман ... бүл ... ... ... ... соң ... ... болгаи, сіздің
заңирыңыздагы гибадат — ... ... ... ңәм сол ... ... ... үшін ... Оның үіиін гүлалшлар иліан екеу
еліес, біреу, бірақ ізгі ... ... ... жоқ ... ... сөну қаупі де бар деген. Егер надандар ол ... ішкі ... ... ... соны қі>ілын жүрін иманы ... ... ... бар, олар хас ... осы ... ... Күданың бізге
бүііырганы, біз осыны қьиісақ, мүсылмандық кәміл ботды ден ... осы ... діни ... ... ... ол қайшылықгарды
дүрыс шешу жолдарын түсінуге мүмкіндік береді. Абай діннің түпкі мағынасы
сыртқы ... ... ішкі ... екенін корсетеді.
Абай ғибадатты иманды сөндірмей, керісінше, оны нұрландыру үшін жасау керек
екенін баса айтады. Ғибадат барысында ... ... ... оның ... ... сүйіспеншілік сезімі үлғайып, Абайдың корсеткен үш сүюіне
жету, яғни имани гүлінің осуіне ... ... ... түрлері коп.
Сондықган діннің сыртқы мәнісіне байланысты діндср ... ... ... діни ... немесе монистік, политеистік,
персоналистік, ... ... ... ... ... ... өзінен діннің мақсаты, яғни ішкі мәні ... ... ... жету ... көп ... ... ... кұлшылықжолында өзіне берілген болмыс мүмкіншшігін толық
қолдануы керек. Адам үш болмыстан физикалық тәні, ... және ... ... Адам ... соң оның ... тәні ... ... жерге кайтса, ал акыл-есі ғарышка тарап кетеді. Абай тәннің
уақытша, ал ... ... ... ... ... Абай ілімі бойынша
Хақ тағалаға тек қана мәңгілік өлмейтін жан ғана кайтуға тиісті.
Діннің ... ... жету үшін ... үш ... ... ... түрлері беріледі. Олар мыналар: 1. Тәнге — діни рәсім. 2. Ақыл-еске
— пікір. 3. ... ... ... діни ... де ... ал, зікір болса,
ол қалған екеуін де камтиды. Бұлар ғибадаттың үш түрі. ... ... ... шарт ... Иман ... ... мағынасы кетіп, мүлде басқа
нәтиже беруі мүмкін. Барлык ғибадаттардың мақсаты бір. Ол мақсат ғибадат
барысында ... ... бір ... шоғырландыру. Бірақ ғибадат
түрлерінің нәтижелері бірдей емес. Мысалы, оларды ... ... ... ... ... Онда жаяу жүріс — діни рәсім, автөкөлік -
пікір. ал ұшақ — ... ... ... ... ... ... ... әдісі, нәтижесі, адамның қадір-қасиеті, жан дүниесінің тазару
барысы және рухани ... ... ... ... тануда бұл ғибадат
түрлерініц беретін нәтижелері ғана ... ... ... ... өзі де ... Енді сол ... түрлеріне жеке-жеке
тоқталайық.
1) — діннің дәстүрлі ... Бұл ... ... тәнмен жасалатын, яғни
оның он екі мүшесімен орындалатын ғибадат жатады. Әрбір діннің өз ... бар. Олар ... ... ... ... қоршаған табиғат,
қоғамдағы саяси-әлеуметтік жағдайларға, халықтың салт-дәстүріне байланысты
әрбір дінде өзіндік ерекшелігімен әртүрлі болып ... Бұл ... ... ... ... ... адамның өмірін бір арнаға салу ... ... ... бұларға намаз оқу, ... ... ... беру,
қажыға бару тәрізді парыздардың түрлері жатады. Діни ... ... оның ... ... адам ... күнәлі істерге ұрынбай,
өмірін шырғалаңсыз дұрыс бағытка салу арқылы фәни ... ... ... ... түпкі мақсатын ұмытып, оның ішкі мәніне көіл бөлмей
жасаған жағдайда, діни рәсімдер адамның рухани дәрежесін ... көп ... ... ... адамдар омірдің түпкі сырын білмегендіктен, жаман ... анық ... ... ... ... ... ықпалымен
көптеген Кателіктерге ұрынып, рухани жетілуі өте ақырын болады. Олардың
иманы әлі ... ... ... он екі ... ... діннің негізгі мәні деп ессптейді, сөндықтан олар үшін ... көп. Бұл ... жан ... тән ... басым бөлғандықтан, адам
фәни өмірдің шырмауынан шыға алмайды. Олар фанатизм сезімдері мен ... шыға ... ... өздерінің рәсімін басқалардыкінен
озык көреді,. Иманын өсіруте ... ... ... ішкі ... тек қана сыртқы діни рәсімдермен шұғылданатын бұндай адамның
халін Абай ... ... ... көп ... ... көрмедім
Намаз білмес пақырды. Қирағәтін оқытып
Көріп едім шатылды.
Ниет қыла білмейді,
Не қылады нәпілді...
...Нәпіл түгіл, намазы
Бөрі желге кетеді. ...
Осы оқумен намаздың
Қай жерінде ... ... ... ... ми жоқ, құлақбар.
Бұл Абайдың жас шағында жазған әзіл өлеңдерінің бірі болса да ... ... ... шын ... танып біле бастағанын көреміз. Құрдасы
Абыралыдай адамдар діннің ішкі ... ... ... тек ... ... әдет ... ... міндетті бес уақыт намаздан басқа қосымша
оқылатын ... де ... ... ... ниет қыла ... діннің шын
мәнін түсінбегендіктен жасаған рәсімінің сауабы шамалы. ... ... ... ... миын ... ... тек тәнімен, яғни
естір құлағымен ғана ...... ... -- ... ... ойлау қабылетін пайдалану.
Жаратушыны тану ғибадаттың бұл түрінде рухани білімнің ... ... ... ... тұрған құбылыс-сырларын Алла
тағаламен байланыстыру арқылы ... ... ... сезіп, түсіну
ақыл-ес арқылы пікірлеумен орындалады. ... бұл ... ... яғни ... ... ... ... ақыл-есті толық пайдаланып,
Алланың нұрына бөлену ... ... ... ... Ондай адамдар
өздерінің рухани болмысын танып, ... мен ... ... айыра біледі.
Құлшылық өй-өрістің көмегімен жасалатып болғандықтан, құлшылық жасау органы
- адамның миы. Бірақ, ... ... ... ... ... бағыт алмаса, ол
адам шатақка ... өмір ... ... ... кетуі де мүмкін,
Сондықтап илам діні құлшылықтың бұл түрімен жалпы ... ... ... ... Абай да, ... де өз ... Алла тағаланың
хикметін сезу үшін ақыл-есті ... ... ... ... иман бола
алмайды.
Ғибадаттың бұл түрінде ... ... орны ... Абай ... ... ... ... атты дастанында жақсы корсетеді.
Аристотель тәрізді ... ... ... ... ... Ескендір
тәрізді үлы тұлғаның өзіне де дұрыс жол көрсетіп, болмыс сырларын ашып ... Бұл ... ... ... ... зандылығын, оның бір
Жаратушысы барын жақсы сезіп-түсінгендіктен, олар болмысты ... ... сол ... ... да бөлшектерге бөлмей, ... ... ... ... сана ... көтерілгендер осылар
болады. Олар барлық ... дос ... ... ... ... ... дос екенін Абай отыз төртінші кара сөзінде былай деп түсіндіреді:
"Адам баласына адам баласының бәрі — дос. Не үшін ... ... ... ... ... ашығуың, кайғың, казаң, дене бітімің, шықкан жерің,
бармақ жерің бәрі бірдей, ... ... ... ... ... шіруің,
көрден махшарда сұралуъщ — бәрі бірдей, екі дүниенің қайғысына, пәлесіне
каупің, екі дүниенің жақсылығына ... — бәрі ... ... ... бірің
қонақ екенсіц, өзің дүниеге де қонақ екенсің." Осылай ойшыл адамдардың бір-
бірінен ... жоқ, бәрі ... ... адам баласына адам
баласының бәрі дос екеніне дәлел айтады. Осыдан ... ... ... Рух ... ... терең тамырдан алынғанын білеміз.
Тұтастық сана, мұсылманша ... ... ... ... ... Кәрімде өте көп көңіл бөлінеді. ... ... екі ... ... ... ... екен. Пайғамбарымыз Мүхаммед
(с.ғ.с.) бұл құлшылықтың түрі туралы: "Осы құлшылықгың бір ... ... ... тең55 ... ... Ьүл ... ... сөзі тәнмен
жасататын ғибадатка байланысты екені түсінікті болса керек. Ал Абай ... ... деп ... бала ең, ... ғөй ... жаска,
Көз жетті бір калыпта тұра алмасқа.
Адамды сүй, Аллаиың хикметіп сез,
Не қызық бар ... ... ... ... ... ... поэзиясына толы. Бір ғапа мысал:
Күн аязда терезеге,
Неше түрлі гүл ... ... ... ... ... ой ... сансыз кереметті,
Кім жаратса, Тәңірі сол",
Десе нетті, қойса бетті,
Хақикатка жаннаған.
Шала дін меп қате ... ... ... ер.
Міні — жаның, міні — Тәңірің,
Міні — ... міні — ... ... ... ... білдіреді.
Діннің түпкі мағынасын ұмытып жасалған пікірдің де адамға көрсететін
өзіндік қорлығы аз ... Ол ... ең ... ... түрлі діни
қақтығыстарда әр діннің идеологиясына айналып кетуі. ... ... ... ... ... ... өздерінің саяси мүддесіне
оңтайлап алған мұндай пікіршілерді дұрыс ... салу ... ... болады.
Олардың соңына ерген рухани деңгейі әлі жетіле ... ... ... ... ... ... жалған пікірді өздерінің идеологиялық қаруына
айналдырып алады. Сондықтан дін араласқан халықаралық шиеленістерді ... ... ... ... шын ... түсініп, жүрекпен байланыстырғанда ғана
өте жоғары жетістіктерге жеткізеді. Бірақ сопы ескермейтін, тек ... ... ... ... Абай ... деп
сынға алады:
Акыл мен хауас барлығын
Білмейдір, жүрек сезедүр,
Мүтәкәлимин, мантикин
Бекер боска езедүр.
Діннің түпкі мақсатын ұмытып, тек кана сөз ... ... ... ... ақын Абай осылай өз бағасын береді.
Үшіншісі - зікір ... Алла ... ... Оны ... есте ... ... еске алу деп аударылады. Басқа тілде басқаша айтылғанымен,
барлығының мағынасы бір ...... Алла ... ... есте ... ... ... жандары рух арқылы Алла тағаламен байланыста ... ... ... ... ... бұл ... ... сопылар
шұғылданады. Ірі сопы өкілдерінің Алла тағаланы ^ғашығым", "досым" ... ... ... Мысалы, Омар Хаям, Ғафиз тәрізді ақындардың
өлеңдерінден "жар", ... ... ... ... Алла ... деген
қатынасты білдіреді. Бұлар — рухани жолдың өте жылдам әдісімен ... ... адам ... ... ... Алла ... шын ғашық
болғандар. Суфизм ұғымынша мұндай адамдардың құлшылығын жүрек арқылы Алла
тағаланың өзі басқарады. ... ... ... үшін ... қана емес,
бүкіл жан иелері бір Алланың сүйіктілері. Барлық әлем бір Алланың әмірімен
өмір сүріп жатқандықтан, олар ... жан ... ... ... ... Тек ... өзінің санасының жетілу деңгейіне байланысты ... орын ... ... ... кең ... бойынша, тіпті, атеистер
де құлшылық жолында. ... ... ... ... ... ... ... мойындап, олардың түрлі заңдылықтарын зерттеп, ... ... ... Ал ... ... ... емес ... олар да құлшылық жолында. Бірақ бұны ... ... ... ... ... бір ... шоғырландырута болады.
Таблица. Ғибадат түресрінің нәтижелері
|Ғибадат түрлері |
| ... ... ... ... ... |Тән ... |Жан ... |Имандылықты|Алланың |Алламен|
| ... ... ... | | |с ... ... мен ... мен |Бәріне |
|касиеті |жақсыны ... ... |
| ... ... ... | ... | ... |Өте ... ... |Өте ... | | ... |
|жылдамдығы| | | ... ... ... адам ... ... | | ... ... |Дін көп |Дін ... |Дін — ... | | ... |12 мүше |Ми ... ... | | | ... ... ... ... | ... ... ... |Тән құмары |Жан құмары |Алла |
Тегінде, зікірдің бірнеше түрлері болады. Олар - ойды Алла ... Алла ... ... есімдерін кайталау; бүкіл іс-әрекетті
Алла тағаланың разылығы үшін орындау. Алла тағаланың қасиетті есімдерін
қайталау зікірдің оңтайлы ... ... ... деңгейге байланысты зікірді
қайталаудың үш түрі қолданылады. Олар — ... ... ... ... ғана ... айту және дыбыссыз, оймен айту болып бөлінеді. Зікір
туралы Құран Кәрімде ... ... рет ... ... ... ... өте сирек адамдар ғана көтеріле алады. Зікір жолында жүргендер
көбінесе ... ... ... ... ... жасамайды. Олардың өмірі
көпшіліктен бөлекте, оңашалықта өтеді. Олар не кездессе сонымен қоректеніп
көбінесе садакамен өмір сүреді.
Бірақ діннің түпкі ... ... ... бұл ... да ... өз зардабы бар. Имаңдылығына білімі сәйкес ... ... ... рәсімге айналып кетеді. Сөйтіп, ол ғибадатын ой-өріс, ... ашу үшін ... тек кана дін ... ... үшін ғана ... ... ол діннің түпкі мағынасынан алыстап, зікірді тән ... үшін ... ... ... ... зікір осылай адамның
ой-өрісіп, өмір салтын қоғамнан бөлектендіріп, фанатизмді, діни ... ... ... ... олардың беделі түседі. Соның
салдарынан ... ... ... ... таза ... ... болып
табылатын сопыларға да сенімсіздік туады. Казіргі кездегі ... ... ... ... ... пайда болуы осының көрінісі. Рухани
деңгейді ... ... ... ... ... куғынға ұшыратып.
тіпті оларды қинап өлтірген жагдайлар тарихта жиі ... ... ... ... орынсыз кінә тағу кімге болса да өте ... ... ... ... ... зацы ... ... Көңілінің көзі ашық
адамға өткен замандардан да, бүгінгі күндерден де бұған дәлелдер көп.
Абай өзінің "Алланың өзі де рас, сөзі де рас" ... ... ... ... ... оны ... көпшілік үшін неге қиын екепін
көрсетеді. Ол өзі ... дән - үш ... ... гүл деп атай ... әрі ... деп ... намаз, зекет, хаж — талассыз іс,
Жақсы болсаң, ... тұт ... ... үшті ... соғы ... татымды бермес жеміс.
Бас жоғары жаралған, мойын төмен,
Қарашы, дене біткен ретіменен.
Істің басы - ретін танымақтық,
Иман білмес тағатты қабыл демен.
Имамдар ... сөз ... мен ... ... ойлаған.
Иманның тазалығын жақсы ұқтырмай,
Сыртын қанша жуса да, іші оңбаған.
Көріп отырмыз, Абай діннің шын мәні ... оның ... ... ... ... Ақын ... ... орындау керек, бірақ
бұлардың барлығы ... ... ... ... ... ... үш сүюді,
яғни Алла тағала мен адамды байланыстыратын ... ... ... құр діни рәсімдерді орындау татымды жеміс бермейді деп ... істе де ... оның ... ... білу ... ... үстану үшін де
әуелі оның неден басталатынын білу ... Абай сөзі ... дін ... әрі ... ... ... зекет, хажылық болып жалғаса береді. Ал
діннің басы, яғни иман ... онда ... бәрі бос. ... ... көпшілікке үйрету имамдар парызы еді. Өйткені, дінді иманнан
бастамасаң, иманды білмесең, ондай тағат (қүлшылық) та ... ... ... ... ... діни ... осындай қүлдырауы имамдардың
ғибадаттан (құлшылық жолынан) сөз қөзғап, Хүснизөн ... ой) мен ... ... да ... ... жақсы ұқтыра алмайды, себебі олардың
өздерінде ... ... жоқ. Бұл ... құлдырау себептсрінің бірі.
Осының барлығы адамның өз нәпсісін тыймауының кесірінен ... ... ... әрі карай ақын сөзін былай деп жалғастырады:
Мү'мин ... ... ... ... иман өзі ашады жол,
Шын илан да, таза ойла бір иманды,
Мүнафиқ намаз қылмап па, мағлүм ғой ол.
Алла ішіңді айтқызбай ... ... ... кіиә ... ... мүмин болсаң,
Ойла, айттым, адамдықатын жойма!
Абай күнделікті тіршілікте көріп жүрген мүнафиқтардың (екі жүзді, ... ... ... ... ... ... таза ойла деп ... бірге, екі жүзді шала мүсылмандар бірігіп дінге нағыз берілгендерге
каруласып карсы шығуы да мүмкін. ... ... ... ... ... аластатқан осыпдай дінді таяз түсінетін, не болмаса
саясаттың ықпалынан шыға алмаған дін қызметкерлері еді. ... ... ақын ... ... ... ... ... болсаң пендесіне
кінә қойып, распенен таласып адамдық атын жойма ... Бұл ... ... деп имандыларды ғана атайтыны көрініп түр. Ол өзінің отыз сегізінші
сөзінде имансыздарды ... ... деп ... ... адам ақылды немесе ақымақ, қайырымды немесе ... ... ол ... ... мен ... қызметіне қарай қалыптасады.
Ақынның бұл ойлары Чернышевскийдің адамның ақыл-ойы оның саяси және басқа
да дамуы ... ... өмір ... мен ... өмір ... ... ... тұжырымымен үйлесіп жатыр. ... ... ... және ... дең-гейлерін тиісті ғылыми
атаулармен толық атап көрсете алмады. ... ... оның ... ... бағытта өрістейді, сенсуализм мен рационализмнің ... ... ... және ... ... бөлінбейтін қатынаста деп
қарауға ұмтылысты танытады. Абай таным ... ... ... ... ... ... шынайы болуына баса көңіл ... ... ... ... жолы - ... жолы ... табылады. Ол адам таным арқылы
шындыққа жетеді дегенге сенді. Ақын «хақиқат... ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Бұл түжырым ... ... ... ... оның ... шындық бейне мен
объектіні түсінуге көмектеседі, өз ... сай, ... ... ... бейнелеуіне сәйкес қалыптасады, тек рационалдық таным мен
сенімнің тұтастығы ғана таным ... ... ... бола алады.
Абай шындыққа жету, таным жолындағы ойлаудың ... ... мән ... ... тура ... ... ... дүние ойран болар
еді. Фиғыл пәнденің (адамның) казығы – осы жақсы хакимдер, әрнәрсе дүниеде
солардың истихражы ... ... ... ... ... ... ғақлияты
бірлән жетсе, иман якини (шын иман) болады. Бұл хакимдер... адам баласының
акыл-пікірін ... хақ ... ... ... ... ... нәфиғлық (пайда беруші) ... соң, ... ... дауа ... ... ... ... көп оқығаңдығымен ғана ардақты емес,
ол өз білімін үздіксіз толықтырып, ... ... ... еркін
меңгеріп, шеберлігі мен өнерін шындай түсуге тиісті.. ойшыл-ақын әл-
Фарабидің, сол ... ... ... мәні ... ... ... еңбектерімен жақсы таныс болды. Оның логикалық
түйіндеу шеберлігін еркін меңгергендігін қара сөзбен жазылған ... ... ... ... соң 1898 ж, ... жазған хаты айқын
дәлелдейді. Абайдың бұл құжаттағы сөз жүйелеуі, тұжырымдарының дәлелділігі,
ойының айқындығы оның логика саласындағы ... ... ... ... екі ... куәларының сөздеріндегі фактілер мен ... ... ... ... ... ... ... куәлар өздері
бір мезгілде көрген бір оқиға жайында ... ... ... онда ... ... ... болмағандығына дәлел бола алады...» Абай ... ... ... сүйене отырып шындықтың жекелеген үздік-
үздік мысалдар арқылы ғана ашылмай, деректерді тұтас, ... ... ... ... ... оның ... ... жасап, танымның
шынайы нәтижелеріне жетуге қызмет керсетуін талап етеді. Ол ... ... ... ала ... «Мен ... деп ойлаймын: егер
бір оқиға жайлы бірді-екілі емес, көп адам түсінік бес рсе және ол ... ... ... ... онда ... өзі оқиғаның ойдан шығарылмағандығын,
шын болғандығын дәлелдейді. ... сол ... да ... ... ... ... яки болған оқиғалар жайлы нақ болғандағыдай ... ... жай, ... ... мұны ... ... әңгімелер ұқсас екен деген
бірер тұжырыммен түйінделмей, әлгі әңгімелерді істің ... ... ... ... ... ... өткізумен түйіңделуге тиіс
деп жазды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... Д. ... ... ... Алматы, 1997
2. Мырзахметов М. «Абайтану тарихы» Алматы, 1998
3. ... Е. ... ... бір ... Егемен Қазақстан, 2005,-
20 қаңтар б.4
4. Еспенбетов А. «Ұстаз ұлағаты» Семей таңы, 2005
5. ... Ә.М. ... және ... ... мәселелері»
Алматы, 1993
6. Қалиева Ж. «Асыл ойдың өрнегі» ҚазМУ хабаршысы, филология сериясы,
2000 ... ... Ж. ... ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымындағы рухани кемелдену мәселесі153 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь