Тарихи тұлға және көркем бейне - М.Өтемісұлы

1.1. Тарихи тұлға және көркем бейне

1.2 М.Өтемісұлы жырларындағы ақын автопортреті

1.3 Ақын поэзиясында көркемдік амал.тәсілдердің қолданылуы
Әдебиет халықтың ар-ұжданының көркемдік бейнесі екендігі, оның эстетикалық, танымдық мұрат-мақсаттары, ең алдымен әдебиеттен көрінетіндігі қашаннан айтылып келеді. Бір халық пен екінші халықтың арасында дәнекер болатын, оларды өзара табыстыратын бір-бірін ақ ниет, шын көңілден құрметтеуге үндейтін, рухани теңестіретін өнер екені белгілі. Оның ішінде әдебиеттің көтерер жүгі, атқаратын қызметі ерекше.
Әдебиет тарихы – халық тарихы. Әдебиетті халықтың ой-сана өсуінің, халықтың рухани дамып, кемелденуінің көркемдік тарихы дейміз. Өйткені жалпы алғандағы азаматтық ой-сананың оянуы да, шарықтап өсуі де алдымен сол халықтың әдебиетінде көрініс табады.
Қазақ халқының тарихында батырлығымен де, ақындығымен де есімі ардақталатын тұлғалардың бірі – Махамбет Өтемісұлы.
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік қайшылықтар Махамбет – Исатай бастаған шаруалар көтерілісін туғызса, Махамбет поэзиясы сол көтерілістің байрағы, ұраны болды.
Махамбет поэзиясы өзіне дейінгі өлең мен жырдың, толғаудың қалыбына сыймаған, мейлінше жаңа мағына мен мәнге ие, көркемдігі жоғары дүние болды. Ақынның әрбір жыры өткір, сұсты, тегеурінді болып келеді. Өлең толғауының әрбір жолына, сөзіне әлеуметтік жүк артып, салмақ саз беріп, оның поэзиялық қуаты мен нәрлілігін арттырды, әсерлілігін күшейтті.
Махамбеттің ақындық қуаты, өлең өрімі, тіл кестесі жайлы қазақ әдебиеттану ғылымында әріден сөз болып келе жатыр. Мәселен, Х. Досмұхамедұлы, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Ә. Қоңыратбаев, Х. Сүйіншәлиев, Р. Сыздықова, М. Мағауин, Қ. Өмірәлиев, Б. Аманшин, Қ.Сыдиқов тағы басқа зерттеушілер Махамбет поэзиясын өлең үлгісі, сөз қолданысы, ұйқас, дәстүрлі жыраулық поэзиямен сабақтастық тұрғысынан қарастырады.
Махамбет шығармашылығын жан-жақты зерттеген ғалым Қ. Жұмалиев ақынның көпке мәлім шығармаларымен қатар ел аузында қалған өлеңдерін жинап, баспа бетіне жариялады. 1948,1951,1958,1962 жылдары шыққан Махамбет өлеңдерінің толық жинағын құрастырып, алғысөзін жазды. Орысша-қазақша жинағын құрастырды.
Сол сияқты, Ж. Тілепов, Ә. Дербісалин еңбектерінде Махамбет поэзиясының көркемдік тақырыптық ерекшеліктері сөз болады.
Бүгінде Махамбеттану саласы жаңа, тың зерттеулермен толыға түсуде. Ақын шығармаларының тіл құнарлығына, көркемдік ерекшелігіне көп назар аударылуда.
1. Дербісалин Ә. “Әдебиет туралы толғаныстар”. Алматы 1990.
2. Қабдолов З. “Ерлік пен елдіктің өшпес рухы”//Егемен Қазақстан 2001 7 тамыз.
3. Әуезов. М. “Махамбеттің ақындығы”. 15- том. Алматы 1985.
4. "Бес ѓасыр жырлайды". 1-том Алматы 1984
5. “Ай заман-ай”. 1 том. Алматы 1991
6. Қозыбаев М. “Тарих зердесі” 2 том. Алматы 1998.
7. Күмісбаев Ө. “Терең тамырлар” Алматы 1994.
8. Мақпырұлы С.“Қазақ лирикасындағы Махамбет тақырыбы”.“Махамбет”3том. А, 2003.
9. Кәрібозұлы. “Қазақ өлеңдерінің ұлттық сипаты”. Докторлық диссертация авторефераты. Алматы 1997.
        
        Мазмұны:
I.Кіріспе
І
1.1. Тарихи тұлға және көркем бейне
+ М.Өтемісұлы жырларындағы ақын автопортреті
1.3 Ақын поэзиясында көркемдік амал-тәсілдердің қолданылуы
К І Р І С П ... ... ... ... ... екендігі, оның эстетикалық, танымдық мұрат-мақсаттары, ең ... ... ... ... ... келеді. Бір халық пен екінші халықтың арасында дәнекер болатын, оларды өзара табыстыратын бір-бірін ақ ниет, шын көңілден ... ... ... ... өнер екені белгілі. Оның ішінде әдебиеттің көтерер жүгі, атқаратын қызметі ерекше.
Әдебиет ... - ... ... ... халықтың ой-сана өсуінің, халықтың рухани дамып, кемелденуінің көркемдік ... ... ... жалпы алғандағы азаматтық ой-сананың оянуы да, шарықтап өсуі де алдымен сол халықтың ... ... ... ... халқының тарихында батырлығымен де, ақындығымен де есімі ардақталатын тұлғалардың бірі - ... ... ... ... ... ... қоғамындағы саяси-әлеуметтік қайшылықтар Махамбет - Исатай ... ... ... туғызса, Махамбет поэзиясы сол көтерілістің байрағы, ұраны болды.
Махамбет поэзиясы өзіне дейінгі өлең мен ... ... ... сыймаған, мейлінше жаңа мағына мен ... ие, ... ... дүние болды. Ақынның әрбір жыры өткір, сұсты, тегеурінді болып келеді. Өлең ... ... ... ... ... жүк артып, салмақ саз беріп, оның поэзиялық қуаты мен нәрлілігін арттырды, әсерлілігін күшейтті.
Махамбеттің ақындық ... өлең ... тіл ... ... ... ... ғылымында әріден сөз болып келе жатыр. ... Х. ... М. ... Қ. ... Ә. ... Х. ... Р. Сыздықова, М. Мағауин, Қ. Өмірәлиев, Б. Аманшин, Қ.Сыдиқов тағы басқа зерттеушілер Махамбет поэзиясын өлең үлгісі, сөз қолданысы, ... ... ... ... ... тұрғысынан қарастырады.
Махамбет шығармашылығын жан-жақты зерттеген ғалым Қ. Жұмалиев ақынның көпке мәлім ... ... ел ... ... ... ... ... бетіне жариялады. 1948,1951,1958,1962 жылдары шыққан Махамбет өлеңдерінің толық жинағын құрастырып, алғысөзін жазды. Орысша-қазақша жинағын ... ... ... Ж. ... Ә. ... ... ... поэзиясының көркемдік тақырыптық ерекшеліктері сөз болады.
Бүгінде Махамбеттану саласы жаңа, тың зерттеулермен толыға ... Ақын ... тіл ... ... ерекшелігіне көп назар аударылуда.
Тарихи тұлға және көркем бейне ... ... ... өткенмен есептесіп отыру болашақты ойлайтын адамға парыз болмақ. Ерте есейген еңселі елдер мен ... ... ... қойнауларынан тартқан тағылымды жұрттың қай-қайсысы да өткенге ой көзімен қарап келген. Өткенді ойлау өткенмен ойнаудан ... ... ... ... - кемел келешекті ойлау деп таныған жөн.
Әр халықтың тарихи көшінде жылдар жылжып, ғасырлар ... да, топ ... ... рухани құндылықтар болады. Ұлы далада күрескер ғұмырын, ... да, ... де, ... ... бас иетін бар қасиетін де, поэзия тілімен жеткізіп келген қазақ халқы үшін сөз ... ең ... ... ... заңды.
XVIII ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... қазақ поэзиясында қоғамдық тұрмысты, оның көзге ұрған ... мен ... адам ... ... ... мен ... ... теңсіздік, әділетсіздік пен алауыздық жайларын суреттеуге нақты бетбұрыс жасалды. Поэзияның бұл дәуірде ... кең ... ... Атырау, Ойыл өңірі, Сыр, Есіл, ... ... ... мен ... ... мен ... ... байқалған ақындар легінен байқалады. Зерттеуші пікірін алға тартсақ, "жер-жерден шыққан ақындар ақындық өнер, ... ... ... Осы ... мен ... әр дәрежедегі ақындардың тұтас еңбегі поэзияны өнер биігіне қарай көтере , ... ... Оның ... ... жаңа ... ... шын ... жазба әдебиет туып дамыды. Осының бәрі әдебиеттің қоғамдық орны мен ... ... мен ... ... ... отырды." - деп түйіндеу жасайды. [ 10,24].
ХІХ ғасыр поэзиясын үш кезеңге топтайтын болсақ, соның алғашқы кезеңі 30-40 ... ... Бұл ... тән ... - бұқараның билік иелеріне бағытталған ызасы мен кегі, ... ... ... де күресшіл поэзия. Бұл поэзия Махамбет сынды ердің ... ... ... ... дәуірлерге өзектесіп, жалғасын тауып жатты.
Күрескер ақын Махамбетке тән сөз өнерінің ... өз ... ... ... ... Махамбеттің атасы Құлмәлі би, батыр, шешен адам болса, әкесі Өтеміс Айшуақ, ... ... ... ... бірі ... ... ақындық, шешендік дарыны елге ерте мәшһүр болады. Ол жастайынан батыр, палуан, мерген, домбырашы, ақын ... ... ... хан ... ... ... ... алады. Сол кезден - ақ үстем тап зєбірін көріп өскен Махамбет олармен ымыраға келмейді. ... соңы ... ... қозғалысы" деген атпен қалған көтеріліске ұласады.
Өз кезінде "Елімді иесіз деймісің, ерімді киесіз деймісің," - деп ... ... ... ... жұртымызда, айбынды елімізде киелі ерлер баршылық. Сондай-ерлердің бірі - Исатай Тайманов.
Исатай - тарихи тұлға, оны ... ... ... тап ... ... ... беріктігі, істегі қаһармандығы, қажымас қайраттылығы сияқты ізгі ... оның ... ... ... ... жоғары болуына негіз болса, Махамбеттің жалынды жырларында оның көтеріліс көсемі, батыр да ақылды, халық үшін туған ер ... ... оның ... жан ... ... түсті. Әсіресе, "Тарланым" өлеңінде:
Кермиығым, кербезім,
Құландай ащы ... ... ... ... - деп ерге ... ... ... келе:
Таудан мұнартып ұшқан тарланым,
Саған ұсынсам қолым жетер ме, - деп ... ... ... ... Сол ... ақын ... ... көрсе жапырар аруақты ерге", "Қара ұлымен дос болған, хан ... қас ... ... қанына ақ алмасын суырған батыр ағаға", "Қабырғасын сөксе де, ... ... ... де ... қара ... теңеп, Исатайдың өн бойындағы жақсы қасиеттерді емірене жырлайды.
Қазақ өлеңінің ұлттық ... ... ... ... Б. ... ... ... өлеңде ақын тұлғасымен байланысты болатындығын айта келе: "Тау - биіктіктің өлшемі. Өлең өнеріміздегі тау бейнесінің яки, ... ... ... адам ... ... ... барын мойындасақ, биіктік ұғымының ұлттық мінезге де өлшем болатынына да ден қоямыз. Тау - ... ... ... - ... ... ... ... оның екі түрлі сипаты көзге түседі. ... ... ... ... ... ... стилінде байқалатын сарындағы асқақ поэзияның ақыны болды. Халық қозғалысын, ... ... ол ... жырына тән прогресті романтизм сипатында береді. Ал ... ... ... ол ... ... көрінеді.
Халық пен ханды Махамбеттей өткір шендестірген поэзия оған дейін болған емес.
Өзінің "Ереуіл атқа ер ... ... ... дейтін өлеңдерінде Махамбет, Исатай қозғалысының өрлеу үстіндегі суретін береді. Онда елді азаттық күресіне үндеу, халық пен батырлар ... ... ... ... ... ... соң, ақын енді Исатай бейнесін, оның халық бостандығы үшін бас берген ... ... ... ... М. ... бұл ... мынадай ой айтады: "Көтеріліс басылған соң Махамбет өнернамасы жаңа арнаға ... ... хан ... ... ... ... болған ұрыстардың шынайы суретін жасаған ақын, ... ... ... ... ... түскен қаралы күн деп ұғады, ал бұқара ұйытқысы ... ... орны ... ... ... Исатайды азалап шығарған жырларында Махамбет халық көтерілісі басшысының асқақ бейнесін тұлғалап қана ... жоқ, ... ... жеке ... ... ел мүддесін жоғары қоя білген азамат қандай болу керектігін көркем бейнелейді. ... ... ... тарта жыр-толғауларында Исатай бейнесі ашылады. Мәселен, "Мұнар күн", "Тайманның ұлы - ... ... ... ... ... әрі серпінді, әрі мұң мен шерге толы өлеңдер. Ал он ... ... ... ... рухы ... Олар ... ... ағам бар", " Кел, кетелік", " Әй Махамбет жолдасым", "Мінкен ер", "Қызғыш құс", "Есіл ер".т.б.
Махамбеттің Исатайға ... ... ... ... қаза ... ... шығарылған. Ақын тірі кезінде батырды көп дәріптемеген. ... ... ... оның рухы мен ... халық санасынан өшірмеуді ойлап, өлеңдер арқылы оның елі үшін, туған ер екендігіне мәңгі ... ... мен ... - тарихи тұлғалар. Ханға қарсы шаруалар көтерілісін ... ... ... ... ... қас ... Олар ... шектен шыққан қысымшылыққа шыдамады. Талай айтқан талап-тілектері аяқ асты болғандықтан, көтеріліске ... ... ... ... бұл ... ... мақсат-жоспарлары бар екендігін, Махамбет өлеңдерінде байқатып отырды. Бұған байланысты көсемдік пен батырлық, әрине Исатайдың ... ... ... ... өлеңінде:
Исатайдың ол күнде,
Ақтабан аты астында,
Дулығасы басында,
Зығырданы қайнайды, - деп ... ... ... ... ... ... Бұл ... оның бейнесі эпостық жырлардағы жауына тас түйін болып дайындалған батырларды елестетеді.
Одан кейінгі шайқас ... ... ... оқ ... "он екі ... жай ... ... қақыратқан, тебінгісін тесе атқан" тұрғысында суреттеледі. Осы жүректілігімен Исатай сарбаздарын шабуылға ұйымдастыра білді.
Өз өлеңдерінде ... ... ... ... ер ... ... ... де айтпай кете алмайды. Хан ордасын шаба келіп, ханға талабымызды орындасын деп ... ... хан он күн ... ... ... Махамбет мұны орындамау керектігін айтқанда, Исатай құлақ салмайды. Бұған жасақ ішінде наразылықтар ... он күн ... қол ... ... оларды дер кезінде жинап үлгермейді. Исатай мерт ... соң, ... "Әй, ... ... ... Исатай монологын шығарады. Ақын Исатайға көп кінә тақпай, сыздықтатып қана жеткізеді. Махамбет ... ... ... ... ... айтып, Исатайды таза кейіпте алып шығады. ... ... ... тіке ... оны ... ... ... өзіне мойындату, кішіге тән ізеттілікті ағасына бағытталған құрметті көрсетеді. Сөйтіп: ... ... да ... ... ... ... емендей,
Қисық туған сорлы ағаң, - деп кінәні өзіне айтқызады. Жау жағы күннен ... ... ... елді ... ... қасіреті басқандығын ақын көп жырында қабырғасы қайысып отырып жырлайды. Махамбеттің мұңға толы жыры - Исатайдан айрылған ... ... Ақын ... сол ... ... ... айнасы. Махамбет толғауларында тарих көрінісі бар ... ... ... Қ. ... оның ... ... орынды тарихи бейне - Исатай алатындығын атайды [12,90].
Махамбет толғауларында Исатай бейнесі ертегінің алып ... ... Ақын ... бейнелеу, үдетудің небір белгісін бере отырып, Исатайдың өмірдегі ... ... ... мен ... ... ұшқыр қалпы мен тосылған, таусылған шақтарын аса бір шынайылықпен өзгеше шеберлікпен жеткізе білген.
Махамбет Исатайдың тарихи ... ... ... ... елі үшін туған ер, жерге деген махаббат пен мақтанышқа бөлеп ... ... ... ... жырларының әрқайсысында батыр әр алуан қырынан көрінеді. Батырды халық санасында мәңгілік тұлға етіп қалдыруға ерекше құлшыныспен, шабыттана жырлайды. ... ... ... күні он сан ... үшін ... күн, ... басқан күн екендігін айтады. Исатайдан айрылған елдің енді ештеңені қажет ... ... ... ... күн ... аңғарамыз.
Исатайдың толыққанды бейнесін беруде "Тарланым" ... орны ... ... ... ... ... төгілген. Батырды қайта тірілткендей баламалардың бірінен екіншісін асырады. Батырдың сырт тұлғасы ғана емес, ішкі сырын, ... ... ... ... мен ... ... ... айбарын, ашуын, ел ішіндегі беделін көтере ... ... ... еді - ау ... бұл ... ... ... одан кім өткен" деп ерекшелейді.
Қазақ әдебиеті тарихында Баймағамбет пен ... ... жыр ... ақын - ... ... Ол ... бастаған көтерілістің үгітшісі ретінде танылып, кейіннен Баймағамбет сұлтанның қудалауына түседі. Сөйтсе де, Исатаймен ... ... ... ... ... ақынмен қатынасын үзбеген.
"Қазақ әдебиетіне Шернияздың әкелген бір жаңалығы - ол ертеден келе ... ... ... ... жетілдіре түсіп, оны өзіне қарсыласушылардың мін-кемістіктерін, оғаш мінездерін көрсетуге, әжуә етуге ... ... ... мысқылшы". [35.5]. Ақын халық арасында кең жайылған ... ... ... ... кездесуінде кең пайдаланған. Ақын өзін таныстырғанда да "Байеке, танымасаң танытайын, мен едім Исатайдың Шерниязы" дейді. Сөйтіп, ... ... ... кінә ... ... ең үлкені - Исатайға қатысты.
Кешегі Исатайдай есіл ерді ,
Орысқа ... ... тіл ... - деп енді ... ... ер ... өкініш етеді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
* Дербісалин Ә. "Әдебиет туралы толғаныстар". Алматы ... ... З. ... пен ... ... ... Қазақстан 2001 7 тамыз.
* Әуезов. М. "Махамбеттің ақындығы". 15- том. Алматы ... "Бес ... ... 1-том ... ... "Ай ... 1 том. Алматы 1991
* Қозыбаев М. "Тарих зердесі" 2 том. Алматы 1998.
* Күмісбаев Ө. "Терең тамырлар" Алматы 1994.
* ... ... ... Махамбет тақырыбы"."Махамбет"3том. А, 2003.
* Кәрібозұлы. "Қазақ өлеңдерінің ұлттық сипаты". Докторлық диссертация авторефераты. Алматы 1997.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы24 бет
Махамбет Өтемісұлы15 бет
Фариза Оңғарсынова6 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс6 бет
Махамбет Өтемісұлы (1803 - 1846)5 бет
Махамбет Өтемісұлының өмірбаяны7 бет
Қазақ поэзиясы мен музыка өнері4 бет
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь