Буылтық құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері

Буылтық құрттардың бұған дейінгі жәндіктерден негізгі ерекшелігі - дене қуысының екінші рет қайталануы. Сондай-ақ оларда тұңғыш рет тұйық қанайналым жүйесі пайда болған. Қажетсіз заттарды бөлетін әр буылтықта зәршығару мүшелері бар. Соңғы қуыс - целом (грек. ңейлома - қуыс, ) деп аталады.
Целом дегеніміз - көпжасушалы жәндік және жануарлар денесінің ішкі қабырғасы мен ішкі мүшелер арасындағы кеңістік. Бұл қуыс аралық қабаттан пайда болған. Қуысқа толған сұйықтықты дене қабырғасын құрайтын бұлшықеттер - мезодерма қоршап тұрады. Жәндіктер бұлшықеттердің көмегімен қозғалып жүреді. Ал ішек қабырғасындағы бұлшықеттер алма-кезек жиырылып, ішек ішіндегі асты орнынан жылжытпалы. Құрттар денесіндегі соңғы қуыстың қызметі:
1. қозғалыс кезінде тірек болып, сұйықтық күйдегі қаңқа қызметін атқарады;
2. ішектің және дене қабырғасының өз алдына жеке жұмыс атқаруына мүмкіндік жасайды;
3. ішкі мүшелердің және дененің мөлшері жағынан едәуір ұлғаюына көмектеседі;
4. қуыс ішіндегі сұйықтықтың көмегімен құнарлы заттарды, зат алмасудың соңғы өнімдері мен газды тасымалдайды;
5. зат алмасудың соңғы өнімдері мен сұйықтықтың артық мөлшері жинақталатын орын бола алады;
6. ағзадағы қысымды реттеуге қатысады. Дененің біркелкі буылтықтарға бөлінуі - буылтық құрттардың сыртқы құрылысындағы ерекшелік. Сақина тәрізді бұл бунақтар жәндіктің сыртында ғана емес, ішкі жағында да айқын көрінеді. Ішкі бунақтарда жәндіктің көптеген ішкі мүшелері қайталанады.
Буылтық құрттарда қантарату жүйесі жақсы дамыған. Олардың көпшілігінде қанның түсі қызыл болады. Қан жәндіктің дене қуысына құйылмай, қан тамырлары арқылы ағатындықтан, қантарату жүйесі - тұйық жуйе. Қантарату жүйесі арқа және құрсақ қан тамырларынан құралады. Қанның ағуын арқа және құрсақ қантамырларын сақина тәрізденіп жалғастыратын «жүрекше» реттейді. Қан дененің артқы бөлігінен арқа қантамыры арқылы - алға жылжиды. Сөйтіп құрсақ қантамыры арқылы кері бағытта қозғалады. Қаны түссіз немесе жасыл түсті буылтық құрттар да бар. Буылтық құрттардың имек түтікше тәрізді зәршығару мүшелері эктодермадан түзіледі. Олар буылтықтардың әрқайсысында екі-екіден орналасады. Имек түтіктер тек соңғы буылтықтарда болмайды. Буылтық құрттардың жабыны өте жұқа бір қабатты эпителийден тұрады. Эпителийден серпімді сірқабық бөлініп шығады. Жабында шырыш бөлетін біржасушалы бездер өте көп орналасады.
Теңізде тіршілік ететін құрттар онымен ұяшық қазады. Ал топырақта тіршілік ететіндері топырақтағы қозғалысы жеңілдетуге пайдаланады. Бездерден бөлінген шырыш заттарды желімдестіріп, үйкелісті кемітеді. Құрт жабынының астында - сақиналы бұлшықет, ал оның астында бірыңғай салалы бұлшықет жатады. Сақиналы бұлшықет жиырылғанда құрт денесі ұзарады. Бірыңғай салалы бұлшықет жиырылғанда — қысқарады. Соның нәтижесінде құрт бір орыннан екінші орынға қозғалады. Буылтық құрттардың жүйке жүйесі жұтқыншақ маңындағы бірімен- бірі жалғасқан екі жұп жүйке түйінінен және қатарласа созылған құрсақ жүйке тізбегінен тұрады. Үстіңгі екі түйін — жұтқыншақ үсті жүйке түйіні. Ал астыңғы екеуі жұтқыншақ асты жүйке түйіні деп аталады. Жүйке түйіндері жұтқыншақ маңында бірімен-бірі сақина тәрізденіп жалғасады.
1. ↑ Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.
        
        Буылтық құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері
Сүлік
Буылтық құрттардың бұған дейінгі ... ... ... - дене қуысының екінші рет қайталануы. Сондай-ақ оларда тұңғыш рет тұйық қанайналым жүйесі ... ... ... ... ... әр буылтықта зәршығару мүшелері бар. Соңғы қуыс - целом (грек. ңейлома - қуыс, ) деп аталады.
Целом ... - ... ... және жануарлар денесінің ішкі қабырғасы мен ішкі мүшелер арасындағы кеңістік. Бұл қуыс ... ... ... ... Қуысқа толған сұйықтықты дене қабырғасын құрайтын бұлшықеттер - мезодерма қоршап тұрады. Жәндіктер бұлшықеттердің көмегімен қозғалып ... Ал ішек ... ... ... жиырылып, ішек ішіндегі асты орнынан жылжытпалы. Құрттар денесіндегі соңғы қуыстың қызметі:
* қозғалыс кезінде тірек болып, ... ... ... ... атқарады;
* ішектің және дене қабырғасының өз алдына жеке ... ... ... ... ішкі ... және дененің мөлшері жағынан едәуір ұлғаюына көмектеседі;
* қуыс ішіндегі сұйықтықтың көмегімен құнарлы ... зат ... ... ... мен ... ... зат алмасудың соңғы өнімдері мен сұйықтықтың артық мөлшері жинақталатын орын бола алады;
* ағзадағы қысымды реттеуге қатысады. ... ... ... бөлінуі - буылтық құрттардың сыртқы құрылысындағы ерекшелік. Сақина тәрізді бұл бунақтар жәндіктің сыртында ғана емес, ішкі жағында да ... ... Ішкі ... жәндіктің көптеген ішкі мүшелері қайталанады.
Буылтық құрттарда қантарату ... ... ... ... ... ... түсі ... болады. Қан жәндіктің дене қуысына құйылмай, қан тамырлары арқылы ағатындықтан, қантарату жүйесі - тұйық ... ... ... арқа және ... қан ... құралады. Қанның ағуын арқа және құрсақ қантамырларын сақина тәрізденіп жалғастыратын реттейді. Қан дененің артқы бөлігінен арқа қантамыры арқылы - алға ... ... ... ... ... кері ... ... Қаны түссіз немесе жасыл түсті буылтық құрттар да бар. Буылтық құрттардың имек түтікше тәрізді зәршығару мүшелері эктодермадан ... Олар ... ... екі-екіден орналасады. Имек түтіктер тек соңғы буылтықтарда болмайды. Буылтық ... ... өте жұқа бір ... ... тұрады. Эпителийден серпімді сірқабық бөлініп шығады. Жабында шырыш ... ... ... өте көп орналасады.
Нереида
Теңізде тіршілік ететін құрттар онымен ... ... Ал ... ... ... ... ... жеңілдетуге пайдаланады. Бездерден бөлінген шырыш заттарды желімдестіріп, үйкелісті кемітеді. Құрт жабынының астында - ... ... ал оның ... бірыңғай салалы бұлшықет жатады. Сақиналы бұлшықет жиырылғанда құрт ... ... ... ... бұлшықет жиырылғанда -- қысқарады. Соның нәтижесінде құрт бір орыннан екінші орынға қозғалады. Буылтық құрттардың жүйке жүйесі ... ... ... бірі ... екі жұп ... ... және қатарласа созылған құрсақ жүйке тізбегінен тұрады. Үстіңгі екі түйін -- жұтқыншақ үсті ... ... Ал ... ... ... асты жүйке түйіні деп аталады. Жүйке түйіндері жұтқыншақ маңында бірімен-бірі сақина тәрізденіп жалғасады.
Құрсақ жүйке тізбекшесі жұтқыншақасты жүйке түйінінен созылып, буылтықтардың ... ... ... ... ... әр ... ... түйіндерінен денеге және мүшелерге тармақталып таралады. Құрттың бас бөлігінде орналасқандықтан, жұтқыншақ үсті жүйке түйіні кейде деп те ... ... ... ... ... ... сезім мүшелері әр түрлі деңгейде дамиды. Өте сезімтал болғанымен де топырақта ... ... ... көзі де, ... да жоқ. ... ... ... жасушалары бүкіл денесінде шашыраңқы орналасқан. Сондықтан денеге жанасқан затты, жарықтың өзгеруін оңай сезінеді. Су түбінде өмір сүретін және суда еркін ... ... ... ... ... ... және ... болады.
Буылтық құрттарға тән ерекшеліктердің бірі - айрықша қозғалыс ... ... ... ... құрт ... ... ... екі қапталын бойлай орналасады. Оны параподия (грек. ... жуық + ... аяқ, яғни ... ... дейді. Денеден бұлтиып шыққан, бір буда қылтанақтары бар кішкене өскіндер ... ... ... ... болып табылады. Бұл құрттардың барлығында бола бермейді. Дегенмен алғашқы буылтық ... және ... ... ... ... Азқылтанақты құрттарда тек қылтанақтары ғана сақталып қалған. Буылтық құрттар параподияларының көмегімен бір жерден екінші жерге ... ... бара ... Буылтық құрттардың дене құрылымы төмен құрылысты жәндіктерден күрделі екенін байқадық. Бұларда бас, тұлға және дене соңында аналь тесігі бар.
Тұлға ... ... ... ... және ... ... көбейеді. Азқылтанақты буылтық құрттар -- қосжынысты (гермафродит). Теңізде мекендейтін нереида, құмқазар сияқты көпқылтанақты ... дара ... ... ... ... денесінде қылтанақтар көп болғандықтан, көпқылтанақты буылтық құрттар деп аталады. Жыныссыз жолмен көбейгенде бүршіктену немесе бөліну арқылы тікелей ... ... ... ... ... ұрықтан дернәсіл пайда болады. Мұндайда ұрықтану аналық денесінен тысқары - суда өтеді. Денесінде кірпікшелері бар дернәсіл пайда болады. Ол трохофора деп ... ... ... ... ... + алып ... яғни ... немесе доңғалақтары бар дернәсіл) біраз уақыт судың үстіңгі қабатында өмір сүріп, кейінірек су түбіне шөгеді. Сөйтіп біртіндеп ересек көпқылтанақты буылтық ... ... ... және ... буылтық құрттар дененің жойылған бөлігін тез қалпына келтіре алады. Оларда регенерация ... ... ... ... - ... ... типіне жататын арнайы кластың өкілі. Сүліктердің құрылысы мен тіршілік әрекеті ерекше назар аударады. ... бас ... ... ... Олардың денесінде буылтықтары болады. Бірақ буылтықтар саны ішкі бунақтарға сай келмейді. Қылтанақтары да жоқ. Сүліктер - қосжынысты (гермафродит) жәндіктер. ... ... ... Тура ... - ұрықтанған жұмыртқалардан жас сүліктер өрбиді.
Шұбалшаң
Сүліктер - паразиттік жолмен де, жыртқыштықпен де тіршілік ететін жәндіктер. Олардың ... ... - әр ... су ... ... бунақденелілердің дернәсілдері. Сондай-ақ өзге сүліктер, итшабақ және балық шабақтары, омыртқалы жануарлардың қанымен де ... ... суда ... етеді. Сүлік денесінің алдыңғы және соңғы ұштарында сорғыштары болады. Алдыңғы сорғышындағы аузының ... ұшы тіс ... өте ... 3 ... ... ... Жануарлардың немесе адамның денесіне сорғышымен жабысып, үшкір өсінділерін қалайды да терісін теседі, сүлік өсінділері қадалған жерінен ... ... ... Қан ... ... жұтқыншағына арнаулы бездерден (лат. гирудо - сүлік, ... - ... ... зат) деп аталатын ерекше зат бөлініп шығады. Бұл зат қанды сұйылтады, сондықтан жара аузындағы қан ұйымайды. Халықтық медицинада гирудиннің осы ... ... ... вена ... ... ... ... миға қан құйылғанда, емдік мақсатта пайдаланып, адамның ... ... ... ... басым бөлігі суда тіршілік ететіндіктен, теңізде маңызды рөл атқарады. Олар балдырлармен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ал өздері суда мекендейтін ... ... және ... да ... мақұлықтарға жем болады.
Азқылтанақты буылтық құрттар, әсіресе топырақта, сондай-ақ тұщы суларда мекендейді. Топырақта тіршілік ... ... ... ... Олар ... терең ің қазып, топырақты ауамен, ылғалмен байытады. Бұл әрекет топырақтағы микробтардың белсенділігін арттыруға көмектеседі. Өсімдіктер тамырының топыраққа тереңірек бойлай, ... ... ... - ... ... ... ... Сондай-ақ шұбалшаңдар - үй құстары мен балықтардың жемі. Суда тіршілік ететін азқылтанақты буылтық құрттардың да ... зор. Олар су ... ... ... ... өте көп ... ... Сөйтіп су-қойма түбіндегі топырақ қабатына ықпалын тигізеді.
Сонымен бірге азқылтанақты құрттар өсімдік ... ... ... олар ... ... ... қалдықтарынан тазартуда да маңызды рөл атқарады.Денесі біркелкі сақина тәрізді буылтыққа бөлінген шұбалаң тұрықты көпжасушалы ... ... ... типіне жатады. Олардың денесі үш қабаттан тұрады. Денесінің ішкі қабырғасы мен ішкі мүшелер арасындағы кеңістік соңғы қуыс - целом деп ... ... ... Соңғы қуыс әр сақиналы буылтықтарда қайталанады. Сақиналы буылтықтар перде ... ... ауыз және ... тесігі бар ішек бүкіл денені бойлай созылады. Жүйке жүйесінің құрсақтық бағанасы және ең алғашқы ... ... ... де бар. ... екі ... әрбір буылтықта будаланған қылтанақта өскіндер - параподиялар орналасқан. Ол құрттың қозғалып жүру мүшесінің қызметін атқарады. Ал сүліктердің денесінде мұндай ... ... ... ... ... және жыныссыз жолмен көбейеді. Қосжыныстылары (гермафродит) да бар. [1]
Пайдаланған әдебиеттер
* ↑ Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. ... ... 2007.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Буылтық құрттар типі7 бет
Жалпақ құрттар типі7 бет
Құрттар типіне жалпы сипаттама7 бет
Aspergillus туысына жататын саңырауқұлақтардың эндоглюконаза гендерін прокариот жүйесінде экспрессиялау және клондау40 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
Ауданымызда жиі кездесетін паразит құрттар23 бет
Бір клеткалы жәндіктердің тіршілік ортасы21 бет
Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь