Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес

Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес
Сақтар мен ғұндардан кейін тарих сахнасына шығып , бүкіл дүниені дүр сілкіндірген халық ежелгі түркілер болды. Олар батысында Византия елімен, оңтүстігінде Персиямен , Тіпті Үндістанмен , ал шығысында Қытаймен шектесіп жататын орасан үлкен мемлекет құрды.
«Түрік мемлекетінің құрылып өмір сүруі тұтас адамзат тарихында біршама деңгейде бетбұрыс кезең болды . ... Түркілердің қоғамдық өмірі мен әлеуметтік институттарының күрделі түрлері таңқылдыра-ды : ел , меншіктің сатылық жүйесі , шендер иерархиясы, әскери тәртіп , елшілік дәстүрі , сондай –ақ көрші отырған елдердің идеологиялық жүйелеріне қарсы қоятын, мұқият әзірленген дүниетанымның болғандығы таң қалдыратынын» , - тюрколог Гумилев айтып кетеді [ 55 , 83 б. ] .
Жужандарды (аварларды) ысырып тастағаннан кейін, түркіттер өздеріне жақын орналасқан көшпелі көршілеріне қарсылықтар бастайды. 554 ж. жеке бектерден империя құрылған жыл болып табылды. Теріскейде Цигу (кейбір зерттеулерде қырғыздар деп жазылып жүр ) басып алынады. Сол уақыттан бастап Мұқан (Іркін) қаған өзіне тиісті солтүстік шекарасын қауыпсіз етеді.
Қытай жылнамасында Іркін яғни Мұқан қағанның заманында ұлысы мықтап күшейеді. Ол елшісін жіберіп , Теңчүкістің көзін жоюды сұрапты. Тәйзу деген біреу оған мақұл етіп , Теңчүкістен құл түрінде үш мың адамды жиып алып оның елшісіне тапсырыпты. Оларды Чиңмын қақпасының сырт жағында қырып жіберіпті. 3 жылы (556) Іркін (Мұқан) Тұйғұндарға тұтқиыл шабуылдап оны талқандайды. Бұл жайт Тұйғұн баянында айтылыпты. Миңдидың 2 жылы (558) Іркін елшісін жіберіп жергілікті бұйымдарынан сый ұсыныпты. Баудиңның 1 жылы (561) тағы да үш мәрте елші жіберіп жергілікті өнімдерін тарту етіпті.
Мұқанның алғашқы билік еткен жылдарында шығыс жақты үш халық : қытайлар хи деп атайтын татаптар , қидандар мен қытай саяхатшылары Шивэй депте айтылатын отыз тайпалы татарлар мекендеген. Осы бір үш халық барлығы дерлік монғол тілінің диалектісінде сөйлейтін және тұрмысы , мәдениеті жақын болыпты, бірақ бір – бірімен соғысып өтіпті. Татаптар хинганның батыс жоталарында тұрып Бэй – цимен одақтас болып жүріпті. Қидандар (қарақытайлар) Маньчжурияның далалық аймағында , Ляохо өзенінің теріскей бетінен әрі қарай көсіліп жатады екен. Олар татаптармен жиі соғысқандықтан , Бэй- Цимен де қақтығысып қалатын болыпты. 553 ж. Бэй- Ци императоры Вэнь – ди қидандарды талқандап , оның елінің біршама бөлігін өзіне қаратыпты. Біраз қалған құтқаны Когуриоға (Корея) немесе сол кезде Сары теңіз аймағына барған түркіттерге бағыныпты [ 64 , 29 б. ] .
Қидандарды (қарақытайларды) жеңгеннен кейін , Бэй- Ци мемлекеті өзінің сыртқы саяси жағдайын реттей алмай, біраз нашарлатып алыпты. Түркіттердің қаумалай бастауы әсер еткенді. Сәнбилердің қалған құтқанын аяусыздықпен жазалағаны және мол қаражатты жұтып жатқан будда дініне ашық түрде қамқорлық етуі мемлекеттің сыртқы жауларына қарсылық жасау икемін әлсірете беріпті. Сол уақыттарда Бэй – Чжоу , түркітермен келісілген одағының арқасында , сол сияқты оның билеушілері қызметшілер құрамына жақындауы және будда , даос сопыларына қаражатты шашпауының арқасында күшейді. 579 ж. император У- ди буддизм мен даосизмге тиым салу жөнінде жарлық беріп, қытайдың сонау Генрих VIII- сі «Әуелі – құдай» делінетін алып , Будда мен Лао-Цзыдің мүсіндерін тағының екі шетіне қоюға бұйрық беріп , олардың арасына отырып , дінді кемсіту үшін, елдің көзінше оған тағзым еткенсіпті. Чжоу империясы тіпті Батыс Азия жақта да белгілі бола бастапты, шар тараптың патшалары онымен байланыс орнатуға тырысыпты. Олар өз елшілерін жөнелтіп отырды. 553 ж. эфталиттер, 555 ж. – Ираннан , 559 ж. – Гаочан ( Тұрфан) , 561 ж. – Куча және 564 ж. - Қарашардан елшілер келіпті [ 64 , 30 б. ] .
        
        Түрік  қағанаттарындағы  мемлекеттілікті  нығайту  үшін  күрес
Сақтар мен ... ... ... ... ... , бүкіл дүниені дүр сілкіндірген халық ежелгі түркілер болды. Олар ... ... ... ... Персиямен , Тіпті Үндістанмен , ал шығысында Қытаймен шектесіп ... ... ... ... құрды.
, - тюрколог Гумилев ... ... [ 55 , 83 б. ] ... ... ... ... ... түркіттер өздеріне жақын орналасқан ... ... ... ... 554 ж. жеке ... ... ... жыл болып табылды. Теріскейде Цигу (кейбір зерттеулерде ... деп ... жүр ) ... ... Сол ... ... Мұқан (Іркін) қаған өзіне тиісті солтүстік шекарасын қауыпсіз етеді.
Қытай ... ... яғни ... қағанның заманында ұлысы мықтап күшейеді. Ол елшісін жіберіп , Теңчүкістің ... ... ... Тәйзу деген біреу оған мақұл етіп , Теңчүкістен құл түрінде үш мың ... жиып алып оның ... ... ... ... қақпасының сырт жағында қырып жіберіпті. 3 жылы (556) ... ... ... ... ... оны талқандайды. Бұл жайт Тұйғұн баянында айтылыпты. Миңдидың 2 жылы (558) ... ... ... жергілікті бұйымдарынан сый ұсыныпты. Баудиңның 1 жылы (561) тағы да үш ... елші ... ... өнімдерін тарту етіпті.
Мұқанның алғашқы билік еткен жылдарында шығыс жақты үш ... : ... хи деп ... ... , ... мен қытай саяхатшылары Шивэй ... ... отыз ... ... мекендеген. Осы бір үш халық ... ... ... ... ... ... және тұрмысы , мәдениеті жақын болыпты, бірақ бір - бірімен ... ... ... ... ... ... тұрып Бэй - цимен одақтас болып жүріпті. Қидандар (қарақытайлар) ... ... ... , Ляохо өзенінің теріскей ... әрі ... ... ... ... Олар татаптармен жиі соғысқандықтан , Бэй- Цимен де қақтығысып ... ... 553 ж. Бэй- Ци ... Вэнь - ди ... ... , оның ... біршама бөлігін өзіне қаратыпты. Біраз қалған құтқаны Когуриоға (Корея) ... сол ... Сары ... ... ... ... бағыныпты [ 64 , 29 б. ] .
Қидандарды (қарақытайларды) жеңгеннен кейін , Бэй- Ци ... ... ... ... ... ... ... біраз нашарлатып алыпты. Түркіттердің қаумалай бастауы әсер еткенді. ... ... ... ... ... және мол ... жұтып жатқан будда дініне ашық түрде қамқорлық етуі мемлекеттің сыртқы ... ... ... ... әлсірете беріпті. Сол уақыттарда Бэй - Чжоу , ... ... ... арқасында , сол сияқты оның билеушілері қызметшілер құрамына ... және ... , даос ... ... шашпауының арқасында күшейді. 579 ж. ... У- ди ... мен ... тиым салу ... ... ... ... сонау Генрих VIII- сі делінетін алып , Будда мен ... ... ... екі ... ... ... ... , олардың арасына отырып , дінді кемсіту үшін, елдің көзінше оған ... ... Чжоу ... ... ... Азия ... да ... бола бастапты, шар тараптың патшалары ... ... ... тырысыпты. Олар өз елшілерін жөнелтіп отырды. 553 ж. эфталиттер, 555 ж. - ... , 559 ж. - ... ( ... , 561 ж. - Куча және 564 ж. - ... елшілер келіпті [ 64 , 30 б. ] .
Сол уақыттағы Бэй - Чжоу ... ... ... - ... империясы - Бэй - Циді құрту болып табылды, алайда ептілікпен жөнге ... ... ... , ... тұтастығын сақтап қалатындай ішкі резервтері бар болатын. Мұның ... - ... ... қай ... ... ... ... еді. Бұл туралы өздерінің Жоунама жылнамасының 50 бумасында толық ... ... : Ол ... (Жоу ... ) Чи ... ... ... болып жатыр еді. Арада ... ... соң , ... ... ... үшін ... одақтасуға тура келді. Іркін (Мұқан) Уй әулеті ... ... ақ ... ... ... ... еді. Бірақ некелік шарт бекімей жатып ... ... ... ... ... ... басқа қызын Гаузуға ... ... ... Алайда қалың алып үлгермей Чи патшалығы да оның ... ... ... елші ... ... олардың тартуына қызығып бұрынғы сөзден айнығысы келді. Дәл осы кезде , ... ... ... Яң Жян мен ... Уаң ... ... бекітуге жіберді. Уаң Чиңдер уәдеге опа , іске ... ... ... ... ... Іркін Чи патшалығының елшісінің талабынан бас ... ... ... ... ... ол ... жорық жасау тілегін қайталай білдірді. Бұл іс Яң Жяндардың ғұмырнамасында ... жылы ... Сүй ... Яң ... он мың әскерді бастап Түріктермен бірге Чи ... ... ... ... ... Яң ... әскері Шиңлиңнен асқанда Іркін өзінің жүз мың атты ... ... ... ... ... жылы басқы айда Жиняңда Чидың билеушісін қоршауға алды. ... жеңе ... ... ... ... еркіне жіберіп мейлінше тонатып кері ... ( ... ... Яң Жұң ... ... деді : > . ... оның бұл ... қабылдамады. Сол жылы Іркін тағы да тарту - таралғымен елшісін ... ... ... рет ... ... ... білдірді. Патша Яң Жұңды әскерімен Оқиядан ... , ал Жин ... ( ... Худы Лояңға барып онымен тізе қосуға ... ... ... Ху ... ... ... да Іркін кері қайтып кетті. ( Баудиңның) 5 жылы (565) ... Чын ... ... Чүн , бас ... ... Гүй , Шыну сұлтаны Доу - и және Нән - ән ... Яң ... ... алып келуге жіберді. Тянхының 2 жылы (567) ... ... - ... тағы да елші аттандырды. Чын сұлтан (Юйуын) Чүндер келгенде ... Чи ... әлі де ... үзе ... еді. Сол ... ... бір жел ... күн күркіреді. Сосын ғана қызын (Юйуын) ... ... ... ... берді. Бұл туралы деректер айтылған. (Тянхынның) 4 жылы тағы да елші ... , ... ... ... ... кейін , орнына інісі Табар қаған деген лауазыммен таққа ... ... ... ... , ... ... соң, ... хуашялықтардың келемеж ету ойы болған еді. Сарай олармен құда- андалық ... ... ... ... ... жүз мың топ ... - ... , асыл кездемелер беріп тұрды. Түріктердің астанада тұрғандарын аса сый - ... ... ... ... есебінен киім киіп, ет жейтіндерінің өзі ... ... ... отырды. Чилықтар де олардың шабуыл жасауынан ... ... ... ... ... ... насаттанып , қасындағы нөкерлеріне : дейтін еді. (Уди - ... Юң ... ... 2 жылы (573) ... елші ... сайгүлік сыйлады.
Чи патшалығы жойылғаннан кейін, оның Диңжоу ... ... ханы Гау Шау - и Ма - идан ... ... ... ... Гау Шау - иды Чи ... етіп көтерді, кек аламыз деп оның бұрынғы ... да ... ... 1 жылы (578) ... ... Южоу ... ... халқын қырды. Баған Лю Шюң ... ... ... ... ... ... қаза болды. Гаузудың өзі алты алайды бастап солтүстікке жорық жасады. ... ол ... ... ... да , әскері кері оралды. Сол жылы қыста Табар шекара аймаққа ... ... ... ... ... тонап кетті. Дашяңның 1 жылы (579) ... ... ... ... ... келтіруді өтінді. Патша Жау ханы (Юйуын) Жаудың қызын Мың ... ... ... ... оған ... және елші жіберіп Гау Шау - иды ... ... ... ... ... ... қабылдамай , баяғысынша Биңжоу ... ... ... ... 2 жылы (580) ... - таралғысымен елшісін жіберіп ханшаны алдырды. Бірақ Гау Шау - иды ... алып ... ... осы мәселеде өз лебізін жеткізуді Хы Ро - иға ... ... ... Гау Шау - и ... ... [ 65 , 38 б.] ... көне қытай жылнамасынан бөлек Сүйнама жылнамасының 84 ... ... ... ... деп аталатын мәліметте Табар қаған яғни зерттеушілердің еңбегінде жазылып ... ... ... ... да ... ... баяндалады. Сонымен деректегі оқиға былай басталатын : Мұқан (қаған) ... жыл ел ... Ол ... кейін орнына баласы Төремен емес, інісі ... ... ... ... ... ... Табар қаған Шатуға Нибар қаған деген атақ беріп, ... ... ... ... Өзінің інісі Нұқтан қағанның ұлын Бөрі ... ... ... ... ... Сол ... ... қол астында бірнеше жүз мың оқшысы бар еді. Кіндік ... ... ... ... еді. ... Жоу, Чи әулеттері олармен құда - ... ... ... ... ... - бірі ... ... келмей , өздерінің қазынасын сарқып бітті. Табар ... ... қол ... > деп ... еді. Чи ... Хүй Лин ... шырамана (сопы) бар еді. Түріктер оны ... ... ... алып ... Ол ... : > деді. Оның үстіне ебеп - ... , ... ... ... қағидаларына саятын діни тағылымдарды ұғындырды. Табар оның уағызына ... да ... ( ... салғызды әрі Чи патшалығына елші жіберіп , , > , > ... ... мен ... ... ауыз ... ... орындады, сангхараманы айналып тауап етті, ... ... ... ... ... ... Он жыл елін ... Табар ауруы асқынып өлер шағы ... , ... ... : > ... ... ... соң, орда ... тақты Төременге ыңғайлады. Бірақ оның шешесінің тегі қара ... ... ел - ... оған ... ... , шешесінің ақсүйектен шыққанын ескеріп , Әміреге көбірек ... ... Шату ... ... ... , орда ... : деді. Шату өте ... әрі ... адам еді. ... оған қарсы келе алмай , ақырында Әмірені таққа отырғызды. ... қолы ... ... ... ... болмай, әр кез оған адам жіберіп, тіл тигізіп, ... ... ... Оны бағындыра алмаған әміре тақты Шатуға берді. Орда ... : > деп, оны Ел ... шад Баға ... ... деген лауазыммен таққа отырғызды. Ышбара қаған деп те атады. Ол ... ... ... ... ... төмендетіліп , екінші қаған деп аталды да ... ... ... ... ... ... : > ... Ышбара онан қауіптеніп, оны Аба қаған етіп ... да , ... елін ... қайтарып берді.
Түркілер үшін немесе түркіттер 580 ж. ... ... шегі ... ... 581 ж. ... ... қаған дүние салады. Бұл кезде Қытайдағы түркіттердің қас ... , ... Сүй ... ... ... , ... ... Ян Цзян, Чжоу әулетін құлатып, бұл саяси ... ... ... жібереді. Гао Бао - нин өз жауларынан көбірек өмір сүріп, түркіт ... ... ... , Чахарда дербес кінәз болып қала беріпті .
Сөйтіп, ... ... мол ... арқылы өз биліктерін шығыста қана жүргізіп қоймай , батыс ... де ... ... ... ... ... (Түмен) қағанның інісі Істеми кейбір еңбектерде және деректерде оны ... ... ... 100 мың әскерден тұратын әрқайсысында 10 мыңнан әскері бар он ... ... өзін ... деп ... Ол ... ... теріскейіндегі түріктенген угор құрман, қу тағы басқа он ... ... [ 54, 122 б. ]. ... әскер санын 100 мың адам деп ... ... ... ... көрсетпейді , оның деңгей - дәрежесін , яғни ең ... ... ... ... тұр, ол оның деген шенге тұспа -тұс ... [ 64 , 32 б. ]. ... ... қаған батыс өңірлерге қарай жорығын 552 жылы бастайды. 553 ж . ... ... ... ... шықты. 555 ж. Истеми қағанның әскері ... , ол ... ... ... Арал ... ... ... сөйтіп Ташкенттің теріскейімен өтіп отырып , Сырдария Солтүстікке қарай бұрылатын ... оны ... ... де , ендік бағыты ... ... , ... ... төменгі жағы мен Арал теңізінің оңтүстік жағасы арқылы ... ... мен ... сол ... ... ... болатын, жүргінші жолаушылар солармен қағтығысқа баратын еді. Одан ары ... 1,5 жыл ... ... ... ... , ... аймағын және Хорезмді ... ... ... ... ... ... тап болады. Сол кездегі Арал теңізінің теріскей жағында хуни ... , уар мен ... деп ... ... қарсылығына кезігеді. Бірақ қаған үшін толық ... 558 ж. ... ... ... ... жеңіледі де , қарсыласа бергендерін алдына ... қой ... ... ... ... шығарады. Олар уарлар мен ... ... - тек бар жоғы 20 ... адам ... ... - ... - алан ... ұрпағы болыпты. Уар немесе вар - хиониттердің көршісі , угор ... ... ... ... Симокатта өз еңбегінде келтіреді. Огорлар немесе ... - ... ... арғы тегі ... шығады. VI ғ. олар Башқұрт ... Еділ мен ... ... ... мекендепті.
Істеми әскері Еділден ары өтпей, Жайық маңайындағы даланы бағындырумен ... ... ... ... ... соғысы бітіпті. Небәрі төрт жылдың ішінде жеткен жеңістері қағанаттың жаңа ... ... ...
Орасан зор азиялық жерлерді алып жатқан бір ... өмір ... ... Византия мен Иран елінің елшіліктері ... ... ... ... ... Бұл ... ... еді [ 64, 34 б. ].
Істемидің батысқа жүргізген ... ... ... және ... ... ... уақытша тоқтауына әсер еткен эфталиттер ол кезде оңай жау болмапты. ... ... ... ... ... ... ... дейінгі жерлерді алып жатқан мемлекеттің бірі болды. Сол себепті де ... ... ... түріктердің бірден жаулап алуға қауқары бармады. Түріктер бұл ... ... үшін ең ... ... ... ... тұрған Парсы елімен одақ құруға 563 ж. ... ... ... ... парсылар түріктердің қолдауының арқасында Эфталиттен ... ... ... ... ... ... эфталиттерді жеңіп алу көп қиындық болмаған еді. 563- 567 жж. ... ... ... ... ... Фердаусидің Шахнамасында сипатталғанындай соңғы шайқаста сол уақыттағы ... ... ... ... ... Ғатыфардың әскері мүлде талқандалыпты. Бірақта достық қарым - қатынаста отырған екі ... ... ... екі ... айналасында келіспеушілік туындайды. ... ... ол, ... ... ... , ... ... салуда келіспеушілік болса, екінші мәселеде , Батыс пен ... ... ... жолы ... ... ... келгенде, өзара наразы-лықтар болған еді. ... ... жолы ... жерлерді иелену көп пайда әкелетін болған. Осы бір келіспеушілік ... екі ... ... қарым - қатынасын ушықтыра берген болатын. Бұл ... ... ... ... болатын. Түрік қағаны Хұсрау шаһққа Парсы жері арқылы Византияға жібек және өзге де ... ... ... ... елшілік жіберген болатын. Сол елшілікті соғды көпесі, есімі Маниах , бастап ... ... осы ... жолы болмай қайтады. Өйткені егер ... Иран жері ... ... ... ... , парсылар үшін қыруар зиян болатын еді . Сөйтіп бұл мәселеге бірден ... ... ... ... ... ... тиетінін түсініп, оны болдырмау үшін жеткен жібек ... ... ... төлеп, елшінің көз алдында жібек ... түк ... ... ... еді. Елші Маниах бар жағдайды қағанға ... ... ... бұл ... ... үшін енді түріктердің өзінен құрылған елшілік жібереді. Бұл ... де ... ... ... ... ... ... жағдайлардың ішінде сапарға шыққан біраз елшілер қазаға ... , үш елші аман ... ... парсылар елшілерге у берді ... ... ... ... ... ... ... Соғысқа көмектесер одағы ретінде ... ... ... ... мемлекеті Византия болатын. Онымен одақ құру үшін Маниах ... ... ... жері ... ... ... Византия императоры Юстин - II ... ... ... ... ... ... емес ... оймен Түрік қағанаты сияқты күшті беделді елдің ... да ... ... , ... ... зор ынта- ықыласпен күтіп ... ... ... айғағы ретінде Маниахпен бірге ... ... ... ... ... деп ... ... бірге жібереді. Түрік қағаны Істеми Византия елшілігін шын ... ... ... өз ... ... ... үшін елшілікті Иранға қарсы әскерімен бірге еріп баруға ... ... Дәл сол ... ... да ... ... түрік қағанына соғысудың қажетсіздігін мәселені реттеуге келгендіктерін айтады. Істеми ... ... ... ... ... ... жасайды. Кейбір дерек-тердің мәліметінде елшілер Талас өзені жанында қабылданады. Қабылдау барысында ... Иран ... ... ... оның ... ... ... айыптайды. Содан Иран елшілері өз елдеріне түрік қағаны атынан ... ауыр ... ... ... ... кетеді. Ал Византиия елшілеріне достық қарым - қатынастың сый - ... ... ... баласын және өкілетті елшіліктің өкілі Тагма - ... ... ... аттандырады. Бұл уақытта соғды Маниах өмірде жоқ ... [54 , 123 б .]. ... ... мен ... одағы өзін жасаушыдан ... де өмір ... , Иран мен ... ісі ... мұра ... ... ... ауысып , ал Иранға деген жаулық сезімі , ... ... араб ... ... ... ... беріпті [ 64 , 45 б. ] .
Ұлы түркіт мемлекетінің ішінде де , оның ... ... ... ... ... кем түсе ... ... өзгерістер болып тұрыпты. Бастапқы ... ... тәж - ... ... еді. ... ... (Елхан) лауазымын алғаны бізге ... . Ол 552 ж. ... ... ... оның ұлы Қара ... хан деп ... лауазыммен билікке келеді. Алайда Қара Ыссықхан да әкесінен кейін жарты ... соң - 553 ж. тым жас ... ... ... Оның ... Шету ... ... тақтан алынады. Мемлекет билігі Қара Ыссықханның інісі ... ... ... ... еншісіне тиеді . Мұқанның тұсында түрік қағанатының ... ... ... күшінің алғашқы қадамдары жасалып қоймай , сондайақ еншілі - ... жүйе де ... , ... ... ... мемлекеті бір ғасырдан аса Азия құрлығының мықты мемлекеттерінің біріне айналып , VI- VII ғғ. ұлы ... ... тең ... ... ... ... ... мәнісі былай болатын: Түркіттер өз мемлекетін үлкен ерліктерге толы ... ... Он жыл ... ... яғни (550- 560) сол ... Сары ... ... , Еділге дейінгі көшпелі тайпаларды тұтасымен өздеріне бағындырып, тағы да жиырма ... ... ... ... ... Маңыздысы тек жаулап ала бермей , оны ... қалу да ... ... ... ... ... мемлекеті өзінің жаңа бағыныштыларының көңілін таба қоюы қиын ... , осы ... ... ... ... ... де ... емес екен. Ашин әулетіне қарсы бас көтерулер , қашан ... ... , ... бола ... ... бас қатырған мәселелерінің бірі болып ол, ... ... ... жол ... ... ... бөрі басы бейнеленген , көк сауытты атты ... ... - ... ... ғана бағынышты тайпалар адалдықтан айнымапты. Бірақ қолында ... ... бар бек қана жат ... ... мен ... басып тастай алатын . Тек бек уысында өкімет пен ... ... ... және оны хан ... орасан зор қашықтық бөліп жатқанда , соның өзінің ханға ... ... ... ... нендей нәрсе болуы мүмкін еді ... ... ? Ия, өз ... ... бауырын тағайындап кетуге , бірақ сол ... ... ... алмайтын , себебі туысқандар арасында тартыс - талас әрқашан болып ... ... ... ... ... - ... жүйе қабылданып: егер мейірімділік сезімі мен жеке ... ізгі ... ... ... бола ... онда оны ... өкіметке тәуелді қылып қоятын ... ... табу ... ... - ... жүйе тәж - ... мұра ретінде алу кезегін реттеп, жөнге қоятын болды. Заңға ... , ... ... ... ... ... ... інісі саналды, одан кейін немере інілерінің үлкені ағасының ... ... ... ... ... ... енші етіп ... алатын болды.
568 ж. Түркіт мемлекеті төрт еншілік аймаққа , ал 576 ж. ... ... ... ... Осы бір ... ... ... феодтарға ұқсайды деу жөн ... . ... ... бұрын әскери күшті бөліп , белгілі бір ауданмен қоса ... ... ... ісі ... ... ... ханды Менандр Арсила деп өз еңбегінде ... еді . ... ... ... түрік аты екенін білу қиындық ... ... ... 572 ж. ... ... ... , ... шығарылған заңға сәйкес таққа оның інісі Тобахан (деректе Таспар деп те ... ... Онда ... ... өз аты ... аты) ... деп болжауымыз керек шығар деп келтіреді [ 64 , 56- 57 бб . ] .
572 ж. ... ... ... інісі Шетуге , батыстан - ... ... ... де , ол ... ... ... ... ол жер Бөріхан атанған туған баласына қалыпты. Мұқанның баласы Төременнің ... , ... , ... мен ... ... қосыны болыпты. Істеми қағанның балаларының ... ... Қара ... (сор) еншілігі , Түріксанф еншілігі Еділ мен ... ... ... Ұлы ... ... байырғы түрік жері - Алтай өңірінде ... ... , ал ... екі еншілік , мүмкін оның екі ... : Әмір мен ... ... ... ... ... тап осындай күрделі шырмалған ... ... тәж - тақ ... ... ... заң ... ... аса жағымды роль атқарыпты. Жасы ... ... екі рет ... отыруына кедергі жасалады, әйтпесе ол мемлекетті мүшкіл халге ... ме еді , оны ... ерте ... ... ... әр уақыт тәжрибелі кісілер ... ... ... Енші ... ... ерте ме , кеш пе , жоғары билікті әйтеуір бір ... ... , ... ... , ... ... сондықтан да мемлекет әр ... - әр ... ... ... ... осы ... ... түркілер тарихында , оң және сол жағынан да ... ... ... ... ... өлгенде оның тағына ұлы Төремен емес, інісі Табар қаған отырды. ... ... ұлы ... Төременді қаған етуді ескерткен еді. ... ел ... емес , ... ... отырғызды. Әміреден кейін таққа ... ... ұлы Шату ... Ол тарихта Ышбара қаған деген атпен ... Ал ... ... өз ... Аба ... ... ... өзінің ұлысында билік жүргізіп жатты. Ышбара мен Аба ... ... өте ... ... ... ... қағандарының осындай өзара ... ... ... ... - кезек қытай билеушілеріне жүгініп отырды. Мұндайда қытай императорлары ... ... ... ... ... да ... жоқ.
Қытай деректерінде Ышбара мен Аба ... ... ... қарым - қатынас жан - ... ... . Онда ... ... бар: ... ... Юй ... мың жылқы сыйлады, әрі ... ... ... ... ... ... Ышбараны бір жағынан Тарду қыспаққа ... ... ... оған ... ... төндірді. Сондықтан ол арнайы елші жіберіп , өз ... күрт ... ... патшаға хабарлап , қарауындағы елдің Дешті ... ... ... ... Ақбелдеу аңғарына барып қоныстануына рұқсат сұрады. Рұқсат ... ... ... ... Жин ханы (Яң) Гуаң ... ... оған ... берді. Оларды азық - түлік , киім - кешекпен ... ... ... және ... сыйлады. Бұдан кейін Ышбара батысқа ... ... , ... ... ... оның өзін ... алды. Осының арқасында Абаның адамдары Ышбараның ... иен ... ... , оның ... үй ішін тұтқынға ... ... ... Абаның жасағын талқандап, соғыс олжасын ... ... ... ... ... ... қара ... болды. Осылайша келісім шартта ... ... деп ... Ол ... ... ... деді : > [ 70 , 17 - 18 бб.] .
, - ... ... ... Т. ... . ... әрі ғалым бұл мәселені ... ... ... ... ... еді. ... патшалары өздеріне бодан болғысы ... ... ... ... ... ... ... , өйткені оларға бірінші кезекте ... ... ... ... еді. ... , салық ретінде көптеп ... және тағы ... мал ... ... алу ... ... отырықшылары өздерінің жағдайын нығайта ... ... ... Ышбараның өтініші Қытай патшасы тарапынан қабыл болды. Бұл ... ... ... ... ... : .
Осылайша , Ышбара қағанның бодан болу ... ... ... патшасы тарапынан қабылданып қана қоймай, ол ... ... ... ... халыққа жария етілді. Осылайша , дулулар-ды ... ... ... ... шыға ... ... өзі ... Қытайдың алдында Ышбара қағанның беделін ... ол шын ... ... енді ... ... ... оның осы жағдайы төмендегіше көрсетіледі: > .
Қайтыс болған Ышбара ... шын аты Шату ... ... ... атап ... ... ... жеке басы бедел-ді, халыққа сыйлы ... да , ... ... оны қаған ретінде ... ... еді. Ол ... ... ... ... ... інісі Шорағаны таққа отырғызуды өсиет қылып айтып кеткен болатын. ... ... бұл ... ... ... : деп ... айтты. Оңғыл Шорағаға тағы да адам ... ... деді : > ... ... бес - алты рет жауаптасқан соң ... ... ... , Ябғұ ... атанды. Оңғыл ябғұ болды. Шораға елші ... ... ... ... ... оған ... , сырнай және байрақ сыйлады.
Шораға ат ... дөң ... , ... ... ... , ойсаулы кісі еді. Ол Сүй әулетінен байрақ пен ... ... соң, ... ... ... батысқа шеру тартты. Жау жақ Сүй патшалығынан көмек алды деп ... ... ... Аба ... ... Абаны өлтіру керек пе, әлде өлтірмеу керек пе? - ... ... ... ... ... оны өз ... қарауына берді. Сол қол атарман Гау Жюң : > деді. ... деп ... ... ... тостағанын көтерген Гау Жюң ... ... ... > ... ... кейін Шораға тағы да батысқа жорық жасады да , ... ... оқ тиіп ... Халқы Оңғылды Хыргас Дана Толұм қаған деген лауазыммен таққа ... ... ... елші ... сыйлыққа үш мың топ ... ... ... ол ... жыл ... елші ... ... төлеп тұрды >> [ 70, 19 б. ] ... осы ... ... ... ... ... тартымды тұжырымын білдіреді: >, - дейді.
Сондай қытай ... ... және сый - ... ие болған қағандардың бірі Батыс түріктің Қарсана ( Н. В. Кюнер ... ... ... ... деп аударады ) қағаны еді. Ол ... ... ... келгенде қайтпай қалып қойды. Оның ... елі оның ... ... ... ... ... ... отырғызды. Шағыр бұрынғы Тарду ( Н. В. Кюнерде - Датоу ) қағанның ... еді. Ол ... міне сала ... ... ... ... тауға , батыста теңізге дейін кеңейтіп , ... ... орда ... ... ( Н. В. Кюнерде - Шэгуй ) қайтыс болған соң ... Тоң Ябғұ ( Н. В. ... - ... - ... ... ... ... Ол солтүстіктегі Телекті өзіне қосып алды. Оқшылардың санын жүз ... ... ... ... ... өзіне қаратып , ордасын Шашаның теріскейіндегі ... ... ... ... ... ... соған қарады.
Алайда қытайлықтар ... ... ... ... ... ... (Гэсон) қағанға әділеткер хан деген ... ... Оған ... ... ... қытай патшасына бір туыр інжу тарту етті. Оған ... ... ... деп ... ... : деп өзіне қайтарып берді. Қарсананы ... ... ... ... ... ... ... қойған жоқ. Олар тіптен 619 ж. тамызда қытай патшасына елші ... , ... ... қағаны Қарсананы (Гэсонды) өлтіріп тастауды ... ... ... ... ... деп ... берген:
> . Дегенменде Қарсананы өзінің отанына , ... ... ... Оны ... ... ... ... ұсынды. Алайда Теріскей түріктің аңдыған елшілері оны ... ... ... Осындай жағдайда Батыс түрікті билеп ... ... ... ... Шағыр (Шэгуй) қағанның інісі Тоң Ябғұ ( ... - ... ... ... әрі ... , әрі айлакер адам ретінде ... Ол 625 жылы ... ... ... ... ... олармен құдандалы болғысы келетінін айтты. Теріскей түріктерінен ... ... ... бұл ұсынысты қабыл алды. Алайда 634 ж. қазанда ... ... ... ( Н. В. ... - Дулу ) ... ... болды. Оның орнына інісі Ышбара Түртеліш (Н .В. Кюнерде - Шаболоду ... ... ... ... ... ... ... қаған таққа отырған бетте Қытаймен арадағы қарым - қатынасты ... күш ... Ол 635 жылы ... ... ... қыз айттыратыны туралы өтініш ... ... , яғни ... 500 ... ... ... ... алдаусыратып, оған жауапқа мол сый - ... ... ... аулады. Алайда қыз ұзату жөніндегі келісімді бере ... жоқ [ 70 , 20 б . ] ... ... ... ... мен ... > ... тарту - таралғыларға , алтын мен жібекке , табғаштың ару ... ... ... ... ... ... ... айқас-тардың болғанын көне деректер растайды. Олардың біразы ... елі ... ... , ата - ... ... ... ... Елді біліксіз қағандардың басқарғандығыда анықталды.
... ... ... , ... ... жаңа басқару жүйесін құрады. Жаңа реформа ... ... ... ... мен шорлар деп аталып , олардың әрбіреуі бір оқ деп ... Әр оқта бір ... ... болады. Бір түменде 10 мың ... ... ... он тайпадан тұратын он оқта он мыңнан жүз мың ... ... Он оқты ... ... мен шорлар өз тайпаларын да билеген. Мұндай ... де , елді де ... ... > деп ... ... сөзі ... ел дегенді білдіреді. Алайда еркіндер мен ... тек ... ... ... шад ... ... ... бұл жүйесі тайпа көсемдерінің биліктеріне ... ... ... ... Бес арыс ... ... 638 өздерінің адамдарын ... ... , ел ... ... билік үшін қайшылық туып , ... ... ... ... ... ... , Ышбар қаған Ферғанаға қашып кеткен болатын. Қағандық екіге ... ... ... ... VII ... 30 - ... батыс түрік қағандығында ішкі жағынан ыдырау басталыпты. Көтеріліс басшылары ... Таң ... ... ... 632 жылы ... маңын мекендеген шеп тайпасының билеушісі Хели Таң ... ... өз елін ... шығысқа қарай көшіп , ішкі өлкелерге ... ... , 639 жылы ... ... ... ақсүйектерінің бірі Ашнамсе Жемсары ауданындағы шоре тайпасы мен ... ... ... ... бастап Таң патшалығына қосылған болатын. Таң ... ... ... ... қолдап , олардың бастықтары бауырына басып , оларға шен - ... ... ... ... тағайындап, өзіне әскери күшке пайдаланған ... [ 54 , 137 б. ] . ... ... 640 жылы ... алып , өкіл әкім ... оған ... Таң ... 643 ж. Қарашәрілі , 648 ж. ... ... ... ... алдында ысты, ботбай, шимойын тайпала-ры Таң патшалығына бағынған . Таң ... өкіл әкім ... ... көтерілгеннен кейін, Күшар , Қашқар , Қотан тағы ... ... осы өкіл әкім ... ... ... ... Шығыс Түркістан жерін өз еріктері - мен ғана Таң ... ... ... соң, ... ... түрік қағандығына елші жібереді. Алайда бұл ... ... ... Ибн Дулы ... ... ... Таң ... батыс өңірге аттанған әскерлеріне ... ... ... бұл шабуыл Ибн Дулының жеңуімен аяқталып , ... ... ... ... ...
649 ж. Таң ... Тайзуң қаза болғаннан кейін батыс түрік қағандығында Ашынақойлы (Қойлық) өзін ... ... деп ... ... Шу мен ... ... аралығындағы Мыңбұлаққа қондырады да , Таң ... ... ... Соғыс бірнеше жылға ... ... Таң ... 658 жылы ... ... тұтқындаған. Жұнго жылнамаларында бұл оқиға деп жазылған екен.
... ... Іле, Шу ... аймағындағы бес - бес тайпалардан он тайпа болып ... ... мен ... ... ... Алайда басқарудың бұл жүйесі билікті күшейтпей, оны ... еді. ... ... үшін ... , тайпалар арасында бұрынғыдан да күшейген екен. Дулулар мен нушебилер ... ... ұзақ ... ... ( 640 - 657 ж. ж.) . Батыс ... ... ... ... ... пайдаланып қалуды ойлаған Қытай мемлекеті 659 жылы ... ... ... Қағандық өзінің тәуелсіздігінен айрылады. Бұдан кейін өз ... ... ... ... басқыншыларына қарсы бірнеше рет күреске ... ... ... ... жете ... Тек VII ... ... VIII ғасырдың басында түргеш тайпасының ... ... Таң ... ... ... ... ... болыпты. Ақыр аяғында 702 жылы Үшлік қытайлармен күресте ... ... ... Бұл жеңіс түргеш тайпасының беделін көтеріп, енді Түргеш қағандығының ... ... ... ... [ 54 , 138 б. ] .
679 - 689 жж. ... ... көп жылғы тынымсыз қытайға жасаған қарсы күрестерінің нәтижесінде , ... ... ... Ең ... ... ... Құтлық , Елтеріш - қаған деген лауазыммен билікке отырады. Оның өте ... ... және ... ... болады. Ол өзінің көргендерін және істеген істерін көне түрік ... ... ... ... ... ... Шығыс түрік қағанатының орталығы Өтікенде (Хангай таулары) болса, ал оның ... ... ... тұсында- ақ Алтай аймағы ... 691 ж. , ... ... кейін , таққа оның інісі Қапаған - қаған келеді де 716 ... ... ... ... елін басқарады. Екінші Шығыс түрік қағанатының ... - ... ... ... ... - тұс болған еді. Ол біршама ... ... ... қытай әскерлеріне қарсы жорықтар жүргізсе, қидандарды талқандауы ( 696 - 697 жж.) , ... ... және ... ... мемлекетін қиратуы (709 - 710 жж.) ... ... ... ... ... ... ... [ 71 , 101 б. ] . ... ... ... ... ... жаңа ... Сюаньцзунді Азияда гегемон болу жлоындағы күрестен бас ... ... Ол ... ... ... ... ... тіпті түркі тайпаларының мән жайын біліп отырады. ... ... өзі де ... ... ... ... ... береді. Алайда жағдайдың бұлайша өзгеруін қытайлықтарға тән прагматизмдікпен ... - ... ... ... жеке басындағы ерекшеліктермен байланыстырып былай түсіндіреді: > . Сөйтіп 714 ж. ... ... ... ... қарлұқтар , хулувулар (қыт . хуву) және шүніштер Империяға өздерін ... ... ... ... және Тянь - Шань ... батыс түріктері Империяның пайдасына қағанатқа ... ... ... ... және ... артынша қидандар да Империя жағына шығады. Әйтседе қаған үшін бәрінен де ... ... сол, ... алынбаған, ал өзі қосылған - тоғыз - ... да ... ... Гобидегі , Иньшандағы және Алтайдағы үш түрік уәлиі жау ... ... [ 64 , 309 -310 бб. ]. ... ... ... ... ... бұдан кейін түрік ... ... еді. 716 ж. оның жасы 70 ... ... ... ... ... үлесіне тиген еді. Ол төрт жыл бойы (711 - 715 ) ... ... , тек 716 ж. ғана ... ... тауы ... солардың әскерлерін күйрете жеңеді, ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл кезде мемлекетті көтерілістер ... ... ... ... ... ... ... қайтар жолда Күлтегін аздардың ... ... еді. Қара көл ... ... ... ... маңында аздар жеңіліп, қырғынға ұшыратылады.
Үйіне ... ... ... қыза ... ... арасындағы соғыстың үстінен шыққан. Өзінің ардагерлерімен ... ол ... ... ... ... бас ... ... талқандап, қырып - жойғаны соншалық , тіпті бұралқы деген аттың өзі ұмыт ... Тогу ... ... ... ... ... ... шайқасы өтті, бірақ Күлтегіннің ... ... - ... ... , ... қол ... Құшғалақ маңында эдіздер ( қыт. адйе) сол бойы ... , ... - ... ... соң Бол ... ... ... - ... халық жасағы талқандалған болатын, бірақ, жазу ... ... ел - ... ... ... , Шуш тауы маңында өткен келесі шайқаста олар түрік әскерлерін сәл ... ... ... ... жауды қуып тастады әрі ... ... ... біраз шығын келтірді. Шамасы олар ... ... ... еді. ... ... Күлтегін тоғыз - оғуздармен Эзгенти ... ... ... ... да ... ... . ... жиенінің табыстары қағанды мазалаған болған сияқты, ... ол ... ... ... Алп Эльэтмишке тапсырылыпты, ал ол ... ... ... шыққан. > , ал ... ... ... ... Қыс ... кеткендіктен де 715 ж. соғыс науқаны осымен аяқталыпты [ 64 , 312 б. ] .
716 ж. ... ... хан өз ... ... ... ... , тоғыз - оғуздарға қарсы әскерін өзі ... ... ... хан ... , яғни әйелдер мен балаларды қорғауға қалдырылған болатын.
Осы сәтте ... кек алу үшін ... ... туды деп ... Олар екі ... ... үшін ... әскери аттары жетіспейді деп жорамалдаған ... ... ... ... шығысқа кеткенін пайдаланып , олар ... бірі ... ... ... ... , ал ... - хан қосынын тонауға тиісті екі әскерін осы ... ... еді. ... қосынды Күлтегін қорғап , өзін тағы да даңққа бөлеген ... Күш тең емес ... ол не өлім ... күң болу ... ... ... қорғап , жаудың . Бұл ... ... ... шөл ... ... ... ... талқандаған еді. Бірақ бұл туралы ... өзге ... - ... ... ... Одан ... кезек байырқу тайпасына ... , олар 716 ж. Тол ... ... ... осы ... тарихқа мынадай бір оқиға кірігіп кетті: жеңістен кейін үйіне ... келе ... хан ... ... ұзап, жалғыз өзі ойға бата ... өтіп бара ... Тек не ... , дәл осы ... ... байырқұлықтар жасырынып жүрсе ... ... ... ... олар сол ... бас ... оны ... аударып түсірген де, ... ... ... басы ... елшісіне жеткізілген, ал ол оны Чаньаньге ... ... ... пен Тан ... ... ... , міне , осылай ашылған болатын. ... бұл аз : 702 - 703 жж. ... ... ... ... ... > ... тікелей көрсетулер де бар. Алайда, ханның апатқа ұшырағанына қарамастан , ... ... - ... ... өзіне тек Маньчжурияны қайтарып алды. Онда тардуштар шады Могилянь ... және Агу ... ... ... ол екі рет ... ... ... , сірә, табысты болмаған тәрізді [ 64 , 313 б. ] . ... ... соң ... ... ... ... Қапаған хан тақты иеленушіге Күшікхан, яғни ... ... атақ ... , ... ұлын өзі ... ... ескі заңы ... мұрагерлік тардуштар шады Могиляньға тиісті еді, ал ... іс ... ... ... ... ... ... бастамшылдықты өз қолына алып, әскери төңкеріс ... ол өзі ... ... өзі ... еді. ... ... ... оның мирасқоры Алп Эльэтмиш көтерілісшілер жағына шығып ... , ... өзі ... ... жетуін қамтамасыз етті. Күшікхан мен Қапаған ... ... ... ... ... Қапаған ханның балаларынан сол кезде Қытайда жүрген ұлы Мотегін мен ... Мими ... ... ... ... он ... қызы аман ... Ерінен айрылған ханша Қытайға қашып ... Онда ... ол ... ... ... ... ... көп кешікпей өз ағасының үйінде ... ... ... ... Оның ... әуелгі кезде император әскерінде қызмет ... ... де ... ... ... ол ... ... айтылмай қалған. Қапаған хан ұрпағының өрбу сызығы ... ... ... еді. ... ескі ... ... еді. Ол қаған атағын қабылдамады, сөйтіп , таққа ... ... ... өз ... ... Білге қаған таққа > көтерілмегенін және өзі ... ... ... ... білген болатын. Сондықтан ол оны ... ... яғни ... ... қожасы етіп тағайындайды. Барлық ... ... тек ... дана ... ... яғни жаңа қағанның қайын атасы ғана аман қалған еді. ... ... ... қудаланып жүреді, бірақ > , сондықтан 718 немесе 719 ж. ... оған ... ... ... шені мен ... кеңесшісі қызметін қайтарып берді. Сонымен , ... ... ... ... мен Тан ... ... ... қарсы күресу принципін ... ... ... одақ ) ... [ 64 , 314 б. ] ... жаңа ... ... толық бейімді болып шықты. Ханның өлімі Қағанатқа ... ... ... әкелді. Қапаған қағанның қайырымсыздық саясаты телес тайпалары ... оның ... ... ... ... еді. Түріктермен соғыста жеңіліске ұшыраған олардың көбі оңтүстікке ... ... ... ... ... даланың төңкеріс жасалғаны ... ... ... ... мұң екен , олар жаңа ... ... ... қоныстарына қайтып келе бастаған. Қытайлықтар істің бұлайша бет ... ... ... ... ... ... ықпалынан болды деп түсіндірген. Әйтсе де ... ... ... ... жаңа ... ... де, шамасы, аз әсер ... ... ... қайтып оралуы Қағанаттың қуатын қалпына келтіріп, империя дипломатиясының табыстарын ... ... ... ... енді бір ... ғана - ... келе жатқан соғыс өртін ... ... ғана ... ... [ 64 , 315 б. ] . ... ... бір жағынан > тоғыз - оғуздарға ... ... ... ... ... Сол үндеуінде ол табгаш ханының > және ... ... Ол ... - оғуз ... және ... - ханнан қуғынға ұшырағандарды жазаламайтынын хабарлаған еді. ... ол ... ... күшімен далада қалып, қарсылық көрсетуін қоймай отырған ... лап ... еді. ... ... ... ... ... және оларды тықсыра отырып, ол ұйғырлардың қоныстарын қиратты, ал ... ... - ... таулы тайгасына апарып тыққан. Ұйғырлардың ... ... ... ... өз ... ... алған түрік сарбаздарына таратылып берілген болатын. Ұйғырдың жансаясы ... ... ... ханы ... санын көбейткен болатын. Ұйғыр эльтебері жүз салт ... ... ... ... ... бәсеңдетпей Білге қаған Хинганға ... ... ... ... ... ... нәтижесі сол - тағы да ... ... ... алынған еді. Ал мұның өзі түрік тудуны Яштар ... ... ... ... ... да гөрі ... болған. Солтүстік Жоңғария ... ... ... ... . 717 ж. аяғына таман дала ... ... ... табаны астында жатқан болатын [ 64 , 316 б. ].
720 ж. ... ... ... ... ... шабуылға шығатын кезді ... еді . ... ... ... ... ірі ... да жеткен болды . Себебі ... ... - ... Жоңғарияны мекендеген басмалдар тайпаларын ... ... ... ... сәтін түсіріпті. Басмалдар ұлы түрік қағанатының ... ... ... және ... Ашин ... ... басқарыпты.
Қытай астанасы Чаньаньде жасалған жоспар бойынша қидандар, ... және ... әр ... ... әрі бір ... ... қағанның қосынына жетіп, оны ұстап ... тиіс еді. ... ... ... үшін ... 300 мың адамнан құралған әскері ... Бұл ... ... орындауға келмейтінін байқау қиын ... ... ... мен ... әскерлердің біркелкі жылжуын келісіп алу ... ... Оның ... тек көшпелі сұлтанаттардың ғана ... ... ақ ... ... ... да ... ... болмаған көрінеді. Тоныкөк осыны ... ... ... , ал ... ... үш күн ... ... қарай шегініп кетуге , қытайлықтардың жейтін азық - ... қоры ... олар ... - ақ кері ... ... бола ... ақыл - кеңес берген еді. Алайда жағдай ... ... ... ... ... ... болып жақындады, бірақ өздерінің одақтастары кешіккенін біліп , кері ... ... ақыл - ... түріктер оларға тиіспеді, яғни арлы - ... ... ... да , ... да ... - қалжырауына мүмкіндік туғызған . Ал өздері ... ... ... ... Бәйтін - Бесбалыққа қарай ... , оны ... ... ... ... Шаршап - шалдыққан басмалдар өздерінің ... ... ... Бесбалыққа қарай шұбатылып келе ... ... дем ... азық - түлікпен жабдықталу орнына ол жерден жауларын ... ... ... ... қоршауға алынған басмалдар тұтқынға беріліп, бұл ... ... ... ... ...
Алайда түріктер мұнымен шектеліп ... жоқ. Олар өз ... ... Ганьсуға , қытай әскерінің ... ... ... , Юаньчжоудың және басқа қалалардың ... елді ... ... ... ... Ян Кин - шу киби ... телестерін жинап , оларға өз ... ... , ... ... үшін бекіністен сыртқа шығыпты. Түріктер қарсы әрекетке ... ... ... күші жаяу ... ... ... ал ... атты найзашыларына сеніпті. Даладағы аяз аса күшті болыпты, сондықтан ... ... ... ... ... ... болып , онысымен садақ қылын дұрыстап тарта ... ал ... ... ... ... ... ... Садақ тарту мүмкіндігінен айрылған ... ... ... ... ... . Жеңіс даңқы бүкіл Ұлы даланы шарлап ... ... ... ... ... ... тайпалар түрік қағанының байрағындағы ... ... ... алдында бастарын иген болатын [ 64 , 319 б. ].
Білге қаған ішкі ... ... де ... шеше білген билеушінің бірі болды. Түріктердің көбі 716 ж. ... ... ... кеңесшілерді қыру оқиғасынан қатты секем алып , ... ... ... ... ... шақырып, Білге қаған наразыларды ... ... ... де осымен бірге ол > деп көрсеткен. Бұған ол тек ... ... ... ... ... ... ... және ордаға еріктілерді ... яғни , ... ... ... ... ... қызықтырып тарту арқылы ғана жете алған. Осы әдісімен ол ... ... ... ... ... өзін және ... ордасын күшейткен еді.
Ол сыртқы саясатын да осы айтылған ... кем ... ... ... ... - ол империямен бітім жасасуға қол ... де ... ... жеңісінен кейін ол бірден , ... сөз ... ... > . Бұл ... ... туатын келісім еді: мұндай қадірлеушілік ... ... де ... сөйтіп оған ындын тыныштық беріпті. Мәселенің бұлай ... ... ... ... ... болып, өз мәртебесін сақтап қала алған еді. Бірақ оған түріктерден ... алу ... ... ... Сондықтан ол түріктерден бір ақсүйегін өзін қорғайтын корпуста ... ... ... ... ... Бұл ... қол ... барлық көшпелілер атқаратын әскери міндетті ... ... ... ... ... еді [ 64 , 323 б . ]. ... да өздерін ұйғырлар сияқты ... ... ... ... Кэтугань қытай итаршысы , ... ... ... оның ... ... ... біреуді қойды және татаптықтармен бірге 730 ж. ... өтіп ... Оған ... ... ... ... ... жіберіледі. Татаптықтар бірден ... ал ... ... 732 ж. ... ... ... жылы Кэтугань түрік әскерлерімен оралып ... 10 мың ... ... ... ... ... ... әскермен бірге жауға қарсы шыққан болатын. ... ... ... ... ... татаптықтар ұрыс алаңынан қашып ... ... ... жеңіліске ұшырайды. Корпусқа жаңадан тағайындалған генерал Шэугуй Кэтуганьның Ли Го - си ... ... ... ... ... ... сатып алыпты. Ли Го - си түнде > ... ... . ... еңбегі үшін Ли Госи ... ... ... ... ... ... бірақ өлтірілген Кэтуганьнің ... ... ... ... оны ... ... майдалап турап тастайды. Көтеріліс жалғаса беріпті, сондықтан имперлік ... ... 734 ж. ... ... екі рет ... жасайды, оларды талқандайды... бірақ көтерілісті ... - ... ... Әйтсе де оның күресу әдісін Чаньаньдегілер қатты ... ... да дәл сол 734 ж. ... ... елші ... сонау 727 ж. өзінде - ақ жеке ... ... мол ... ... ... ақсүйегі Білге қағанды у ... ... ... [ 64 , 327 б. ] . Өлім ... ... ... опасыздың және оның барлық туыстарының көзін жоюға бұйрық ... ... . ... ... тез ғана ... ізін ... үшін ... өліміне байланысты көңіл айтуға арнайы елші жібереді.
Бірақта екі ... ... ... еді. Білге қағанның мұрагері, оның ұлы Иоллығ - ... ... ... ... ... келуі жағдайында таққа отырған. Бұл жазушы әрі ... екі ... жазу ... ... ... Өз ... саясатын жалғастыра отырып , ол ... ... шығу ... табуға тырысады, сөйтіп Қытайға үш ... ... ... ... осымен қатар ол қидандарды қолдауды жалғастыра берген еді, ... ... ... ... әлі жатқан болатын.
Батыста бүкіл 30 - ... бойы ... ханы Сұлу ... ... Ол ... барлық күшін шабуыл жасап келе ... ... ... ... жұмсаған. Сол үшін олар мұны ... яғни деп ... . ... ... сол ... ... соғысуға және әскерін ... ... ... жасауға кетіріп жатқан болатын. Сондықтан ол да оқиғалардың жетегінде жүріпті. ... елді тып - ... алты ... басқарған болатын. 739 ж. ол ... ... Тақ оның ... ... ... ... ... оны және оның жаңа Тәңірхан деген құрметті атағын мойындапты [ 64 , 328 б. ... өте жас ... , ... оның ... ... дананың қызы басқарған болыпты. Бұл ... ішкі ... алып ... ... ... ұйғұрлар бірігіп билікке Ашина руынан шыққан ... ... алып ... ... ол көп бола ... 744 ж. оның орнына ... ... - ... Күл ... - ... тап ...
Ақырында көктүріктердің мемлекеті ұйғыр ... ... еді. ... отбасының мүшелері ұйғырлар мемлекетінің басқарушы орындарында қала берген ... ... та бұл ... ... емес еді. ... ... ... күшейеді. Билікке таласушы ... ... ... ... деп жариялаған болатын. Сөйтіп 200 ... өмір ... (552 - 744 жж. ) ... империясы ыдырап кеткен еді [ 29 , 85 б. ]. ... , ... ... ... ... ... бейбітшілік саясат ұстанып отырған егеменді Қазақстан Республикасының ... ... бір ... Түрік қағанатының , оның ... ... және ... ... ... ... құрамдас бөлігі болып табыла білуі ... ... ... еді. Осылайша сыртқы , ішкі қатерлермен күрескен олар бүгінгі кең ... ... ... мұра ... ... ... етті. Алдағы жас ұрпақтың санасына ... ... ... түсіндіріп, болашаққа нық сеніммен тәрбие беру білу, бүгінгі ... ... ... бірі ... тиіс деп ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі және монғол көшпелі қоғамы: саяси – әлеуметтік және этникалық байланыстар мәселесі (VI-XIII ғғ.)119 бет
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы55 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Заңдылық және құқықтық тәртіп туралы5 бет
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы қарым-қатынастар9 бет
Қазақстан Республикасындағы ішкі саяси тұрақтылығы12 бет
Қонаев дінмұхамед3 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь