Тұрар Рысқұлов өмірі

Тұрар Рысқұлов (26 желтоқсан 1894, Жетісу облысы, Верный уезі Шығыс Талғар болысы – 10 ақпан 1938, Мәскеу) – мемлекет қайраткері. Оның әкесі Рысқұл Жылқыайдарұлы 19 ғасырдың 80-жылдары патша әкімшілігінің озбырлығына шыдамай Сырдария облысының Черняев уезінен (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы) Верный уезіне қоныс аударып келген болатын. Жаңа қонысында да әділетсіздік көрген Рысқұл 1904 жылы желтоқсанда халыққа тізесі батқан Саймасай Үшкемпіров деген болысты атып өлтіреді. Түрмеде жатып өш алушылардың жалғыз ұлы Тұрарға зияны тиер деп қауіптенген ол оны өзінің қасына алдыртады. «Түрме баласы» аталған Рысқұлов түрме үйлерін сыпырып, бастықтың атын айдап жүріп орыс тілін үйренеді. Әкесі 10 жылға сотталып Сахалинге жер аударылған соң Рысқұлов – «Қырғызбаев» деген жалған фамилиямен нағашыларының қолына келіп, Меркідегі орыс-түземдік бастауыш мектепте оқиды. Мұндай аралас мектептер белсенді миссионерлік мақсат ұстанған болатын. Әкесімен бірге Верный қаласының түрмесінде болған кезінде түрме бастығы Приходько жас Рысқұловты шоқындыруға әрекеттенсе, Меркідегі шәкірт кезінде де осындай әрекет оның алдынан тағы да шығады. 1910 жылы Рысқұлов Пішпектегі 1-дәрежелі ауыл шаруашылығы мектебіне қабылданып, оны 1914 жылы қазан айында бау-бақша өсіруші мамандығы бойынша бітіріп шығады. Бұл мектепті үздік бітірген оған Самара қаласындағы орта дәрежелі ауыл шаруашылығы училищесіне түсу үшін арнайы жолдама беріледі, бірақ училище директоры «қазақ – көшпелі, оған жер өңдеуді оқудың қажеті жоқ», – деп қабылдамай қояды. Тауы шағылған Рысқұлов 1915 жылы Ташкенттегі мұғалімдер семинариясына түсуге тырысады, бірақ оны мұнда да «бұратана» деген сылтаумен қабылдамайды. Ақыры ол оқу министріне арыздана жүріп, арнайы рұқсатпен емтихан тапсырады да, оқуға қабылданады. Күн көру үшін оқумен қатар Ташкент қаласының іргесіндегі Красноводск тәжірибе алаңында бағбан болып істеді. 1916 жылы жазда қазақ даласында ұлт-азаттық көтеріліс басталған кезде Рысқұлов оқуын тастап, Әулиеата уезіндегі Меркі ауылына аттанды. Ол Меркіге келген кезде халық ашық бас көтерулерге шығып, жер-жерде қарулы қақтығыстар өрши бастаған болатын. Ол Аққөз Қосанұлы бастаған көтерілісшілердің іс-әрекетіне ұйымдық сипат беріп, саяси бағдар сілтеді. Меркідегі көтерілістің өршіген кезінде Рысқұловты патша әкімшілігі тұтқындайды, бірақ оның іс-әрекетінен кінә таба алмай босатып жіберуге мәжбүр болады. 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін көктемде Рысқұлов Меркіге оралып, онда «Қазақ жастарының революциялық одағын» құрады. Осы жылы жазда Рысқұлов РСДЖП құрамына мүше болып қабылданды.
1918 жылы сәуірде Әулиеата уездік кеңесінің атқару комитеті төрағасының орынбасары болып сайланып, өз күш-жігерін ашаршылыққа ұшыраған халықты төніп тұрған ажал тырнағынан арашалап қалуға, орыстар мен қазақтардың арасындағы қарым-қатынасты реттеуге, кеңестерге жергілікті халық өкілдерін көптеп тартуға жұмсады. Әулиеата уездік төтенше комиссия ұйымдастырып, қарулы отрядпен бірге уезді аралап, орыстар мен қазақтардың өзара қырқысын тиюға, контрибуция ретінде тартылып алынған қазақтардың мал-мүліктерін өздеріне қайтарып бергізуге тырысты. Рысқұловтың ықпалымен Әулиеата уездік кеңесінің құрамы мен жұмыс тәсілі тез өзгере бастады. 1918 жылы 21 сәуірде уездік кеңестің мүшелігіне қазақтар арасынан депутаттар сайлау мақсатымен Әулиеата қаласында Рысқұлов ұйымдастырған қазақтардың жиыны болып өтті. Жиналыстың шешімі бойынша Әулиеата уездік кеңесінің 26 мүшесінің 15-і жергілікті халық өкілдері болды. Рысқұловтың жетекшілігімен Әулиеата қаласы маңында қоғамдық тамақтандыру орындары ұйымдастырылып, онда 20 мың адамға дейін ашыққан қазақтар тамақтандырылды. 1918 жылы шілдеде Әулиеата уездік кеңесінің атқару комитеті төрағасы болып сайланды. Уездік кеңестің сан түрлі қызметін ұйымдастыра отырып, Рысқұлов бұрынғысынша негізгі күш-жігерді ашаршылықпен күрес ісіне бағыттады.
        
        Тұрар Рысқұлов (26 желтоқсан 1894, Жетісу облысы, Верный уезі Шығыс Талғар болысы  -  10 ... 1938, ...  -  ... ... Оның ... ... ... 19 ғасырдың 80-жылдары патша әкімшілігінің озбырлығына шыдамай Сырдария облысының ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы) Верный уезіне қоныс аударып келген болатын. Жаңа қонысында да әділетсіздік көрген Рысқұл 1904 жылы желтоқсанда ... ... ... ... ... деген болысты атып өлтіреді. Түрмеде жатып өш ... ... ұлы ... ... тиер деп қауіптенген ол оны өзінің қасына алдыртады.  аталған Рысқұлов түрме үйлерін сыпырып, бастықтың атын ... ... орыс ... ... Әкесі 10 жылға сотталып Сахалинге жер аударылған соң Рысқұлов  -   деген ... ... ... ... ... Меркідегі орыс-түземдік бастауыш мектепте оқиды. Мұндай аралас мектептер белсенді миссионерлік мақсат ұстанған болатын. ... ... ... ... ... ... кезінде түрме бастығы Приходько жас Рысқұловты шоқындыруға әрекеттенсе, Меркідегі шәкірт кезінде де осындай әрекет оның ... тағы да ... 1910 жылы ... Пішпектегі 1-дәрежелі ауыл шаруашылығы мектебіне қабылданып, оны 1914 жылы қазан айында бау-бақша өсіруші ... ... ... ... Бұл ... үздік бітірген оған Самара қаласындағы орта дәрежелі ауыл шаруашылығы училищесіне түсу үшін ... ... ... ... училище директоры ,  -  деп қабылдамай қояды. Тауы шағылған Рысқұлов 1915 жылы Ташкенттегі ... ... ... ... ... оны ... да  деген сылтаумен қабылдамайды. Ақыры ол оқу ... ... ... ... ... ... тапсырады да, оқуға қабылданады. Күн көру үшін оқумен қатар Ташкент қаласының іргесіндегі Красноводск тәжірибе алаңында бағбан болып істеді. 1916 жылы ... ... ... ... ... ... кезде Рысқұлов оқуын тастап, Әулиеата уезіндегі Меркі ауылына аттанды. Ол Меркіге келген кезде халық ашық бас көтерулерге шығып, жер-жерде ... ... өрши ... ... Ол ... ... бастаған көтерілісшілердің іс-әрекетіне ұйымдық сипат беріп, саяси бағдар сілтеді. Меркідегі ... ... ... ... ... әкімшілігі тұтқындайды, бірақ оның іс-әрекетінен кінә таба алмай ... ... ... ... 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін көктемде Рысқұлов Меркіге оралып, онда  құрады. Осы жылы жазда Рысқұлов РСДЖП ... мүше ... ... жылы ... ... ... кеңесінің атқару комитеті төрағасының орынбасары болып сайланып, өз күш-жігерін ашаршылыққа ұшыраған халықты төніп тұрған ажал тырнағынан арашалап қалуға, орыстар мен ... ... ... реттеуге, кеңестерге жергілікті халық өкілдерін көптеп тартуға жұмсады. Әулиеата уездік төтенше комиссия ұйымдастырып, қарулы отрядпен бірге уезді аралап, ... мен ... ... ... ... ... ... тартылып алынған қазақтардың мал-мүліктерін өздеріне қайтарып бергізуге тырысты. Рысқұловтың ықпалымен ... ... ... ... мен ... ... тез ... бастады. 1918 жылы 21 сәуірде уездік кеңестің мүшелігіне қазақтар арасынан депутаттар сайлау мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... өтті. Жиналыстың шешімі бойынша Әулиеата уездік кеңесінің 26 мүшесінің 15-і жергілікті халық өкілдері болды. ... ... ... қаласы маңында қоғамдық тамақтандыру орындары ұйымдастырылып, онда 20 мың адамға дейін ашыққан ... ... 1918 жылы ... ... ... кеңесінің атқару комитеті төрағасы болып сайланды. Уездік кеңестің сан ... ... ... отырып, Рысқұлов бұрынғысынша негізгі күш-жігерді ашаршылықпен күрес ісіне ... ... ... ... ... оны тек ішкі резервтерді тиімді пайдалана білуге мәжбүр етті. Рысқұлов Әулиеата қаласының 52 орыс ... ... ... ... ... 3 млн. сом ... ... 1918 жылы қыркүйекте Рысқұлов Түркістан автономиялы Республикасының Денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайындалды. Бұл комиссариатқа ... ... ... ... ... ... ... де тапсырылған еді. Аштықпен күресуге Денсаулық сақтау ... ... ... ... жеткіліксіз болатын. Сондықтан да Рысқұлов аштықпен жүйелі түрде күресу үшін, құрамына түрлі ... ... ... ... ұйым құруды талап етеді. Осыған орай 1918 жылы 28 қарашада ерекше Орталық Комиссия ұйымдастырылып, оның төрағасы болып Рысқұлов тағайындалды. Рысқұлов ... ... ... комиссия Түркістан автономиялық республикасының 19 уездері мен қалаларында 923 мың адамға ... ... ... ... 1919 жылы 14 ... ... Республикасы кеңестерінің 7 съезінде Орталық атқару комитеті төралқасы төрағасының орынбасары болып Рысқұлов ... Осы жылы 14  -  31 ... ... ... ... ... өткен Түркістан КП-ның 2 конференциясында ОК жанынан ... ... құру ... ... ... Рысқұлов Мұсылман бюросы қызметін жандандыра түсу мақсатымен оның ... ... ... және ... ... ... 1919 жылы шілдеде Түркістан Республикасы атқару комитеті Әулиеата және Черняев ... ... және ... ... жайымен танысу үшін онда арнайы комиссия аттандырды. Рысқұлов төрағалық еткен бұл комиссия Әулиеата ... ... ... өз ... іске ... алмағаны үшін қатаң сынға алып, бұл комитеттің таратылғанын жариялады. ... ... ... ... атқару комитетінің орнына Түркістан атқару комитетінің шешімімен Әулиеата уездік ... ... ... ... 1920 жылы 21 қаңтарда Рысқұлов Түркістан Орталық атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. Ол атқару комитетін Түркістанның тарихи-объективті ... мен ... ... алып ... ... ... айналдырды, жергілікті халықтардың құқығын қорғайтын ұйым дәрежесіне көтерді. Атқару комитетінің төрағасы ретінде Түркістан ... ... сай ... ... ... ... орыс ... қарусыздандырылуына, олардың экономикалық жағдайының жергілікті халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайларымен теңестірілуіне, орыс шаруалары мен казактардың көшпелі халықтардан тартып алған жерлерін иелеріне кері ... қол ... Ол ... ... ... егемендігі жолында табанды күрес жүргізді. Республиканы түркі тілдес халықтардың ұлттық мемлекетіне айналдыруға, республика ... яғни ... ... ... ... және мәдени мәселелер бойынша нақты болуы тиіс ... ... ие ... бар күш-жігерін жұмсады. 1924 жылы 4 ақпанда РКП(б) ОК шешіміне орай Рысқұлов Коминтерн атқару комитетінің құрамына қызметке жіберілді. Коминтерн атқару ... ... ... ... орынбасары болып бекітілді. 1924 жылы жазда Коминтерн атқару комитетінің Монғолиядағы өкілетті ... ... ... Ол онда ... ... ... ... нық тұрған мемлекеттік ретінде қалыптасуына зор еңбек сіңірді. Ол Моңғолия Конституциясының жобасын әзірлеуге атсалысты. Моңғолия ... атын ... ... деп қоюды ұсынған Рысқұлов болатын. 1926 жылы наурызда Рысқұлов Қазақстанға жіберіліп, Қазақ өлкелік БК(б)П комитетінің ... ... ... ... тағайындалды. Осы жылы 19 сәуірде Рысқұлов Қазақ өлкелік БКП (б) комитеті қаулысымен  газетінің жауапты редакторы болып бекітілді. Көп ... 31 ... ... ... ... ... ... Ресей Федерациясы Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасары болып бекітілді. Бұл қызметіне қоса Рысқұлов Түрксіб темір жолын ... ... ... ... ... оны 6 ... ... орнына 3 жылда пайдалануға берілуін ұйымдастырды. Маманданған қазақ жұмысшыларын қалыптастыруға, қазақ ... ... және шет ел оқу ... ... ... көп көңіл бөлді. Қазақ өлкелік БК(б)П к-тін басқарған Ф.И. ...  ... ... ... ашық ... шықты. Кеңестік ұжымдастыру саясатының зардаптарын жою, Қазақстандағы ашаршылықтың апатынан халықты құтқару жайында И.В. Сталинге нақты ұсыныстар жасады. Бірақ И.В. ... ... гөрі Ф.И. ... ... ... ... Рысқұлов қолынан келгенше ашаршылық тауқыметіне ұшырағандарға жәрдем көрсетуге талпынды. 1937 жылы 21 мамырда Кисловодскіде демалыста жүрген Рысқұлов ,  деген ... ... ... ... ... ... ... Мәскеу түрмесінде жүрек ауруынан қайтыс болды. Рысқұловтың әйелі Әзиза да кеңестік қуғын-сүргін құрығына ілігіп, АЛЖИР-де 18 жыл ... ... ... Ұлы ... ... ... ... Рысқұлов есімі КСРО Әскери коллегиясы Жоғырғы Сотының шешімімен 1956 жылы 8 желтоқсанда ақталды. Қазіргі кезде Жамбыл облысының бір ауданына ... ... ... Тараз қаласында Рысқұлов есімімен аталатын демалыс паркі бар, онда Рысқұловқа ескерткіш қойылған Қызыл граниттен жасалған Рысқұлов ескерткішінің архитекторы  -  ... ...  -  ... ... ... ... ... Рысқұлов есімі берілген. Көрнекті қазақ жазушысы, мемлекеттік қайраткері Шерхан Мұртазаның  (1-2-кітабы), , ,  атты ... ... ... ... ... ... ... өмірбаяны
left0Тұрар Рысқұлов 1894 жылы 26 желтоқсанда Жетісу облысы (қазіргі Алматы облысының шекарасы) Вернен уезінде ... ... ... ... және ... ... әкесі Рысқұл патшаның бодандық саясатына қарсы шыққандығы үшін 10 жыл каторгыға айдалды және Сібірге айдауға жіберілді. Тұрар Меркі ... ... ... тұрды, орыс-қазақ мектебінде оқыды. Мектепті тәмамдаған соң ол Пишкек ... ... ... ... ... училищесіне оқуға түсті.
Училищені озат аяқтаған соң ол Ташкент мұғалімдер институтына тапсыруға бел байлайды. Ол институтты аяқтай алмайды; оны революциялық қызмет ... ... ... 1917 жылы ол ... ата ... жастар ұйымын құрады және Әулие ата Кеңесімен тығыз байланыс орнатты. 1917 жылдың қараша айынан 1918 ... ... ... ... ... ... департаментінің төрағасы болады. 1918 жылдың шілдесінен желтоқсанына дейін - Түркістан АССР ... ... 1918 ... ... 1920 ... ... ... Ұлттық Комиссарлар Кеңесі (ҰКК) төрағасының орынбасары болып жұмыс істейді.
1921 жылы Т. Рысқұловты ... ... ... ... комиссариаттың құзыретті өкілі ретінде Әзербайжанға жібереді.
1922 жылы ... ... ісі ... ... ... орынбасары болып тағайындалады. 1922 жылдың 6 қыркүйегінен 1924 жылдың қыркүйегіне дейін Түркістан АССР СКО ... ... ... ... 1924 жылдың сәуірінен 1926 жылдың маусымына дейін - Коминтерндегі Шығыс бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 1925-1926 жж. - ... ... ... өкілі. 1926 жылдың наурыз-маусымында партияның қазақ аймағының баспа бөлімінің басқарады. 1926 жылдың шілдесінен 1937 ... ... ... ... ҰКК ... ... ... ұлты үшін көп жұмыс атқарды. Оның бастамасымен Қарағанды ... ... ... кен ... ... ... ... мыс балқыту зауытының құрылысы басталды. Ол Түрксіб құрылысы комиссиясының ... ... ... және ... ... көп көңіл бөлді. Оның бастамасымен Ташкент қаласындағы Орта Азия университеті және С.М. ... ... ... ... ... ... ... атындағы Қазақ ұлттық университеті) құрылды.
РСФСР Ұлттық Кеңес Комитеті төрағасының орынбасары жұмысын ... ... ол ... қаласының қала шаруашылығына жетекшілік етті.
Тұрар Рысқұлов халық арасында өте беделді болды, ол Орталық Азиядағы ... ... және ... ... бірі еді. М. В. Фрунзе В.И.Ленин атына жазған баяндама хатында былай деп ... . ... ... ... X, XII, XIII, XV ... ... ХҮІ және ХҮІІ ... делегаты болды. ВКП(б) XVI съезінде делегаттар алдына шыққанда ол Ресейдегі ... мен ... ... ... ... жағдайды теңестіруге болмайтындығын атап өтті. Орталық Азиядағы Ресей патшалығының бодандық саясатының табы әлі басылмаған, және оны ескермеуге болмайды.
Орта Азия компартиясы ... және ... АССР ... отырып, ол Түркістан шекарасының тұтастығын сақтау мәселесін бірнеше рет ... ... ... ... - ... халық екендігін, тарихтың ағымына қарай бөлініп кеткендігін дәлелдеді. Оны үшін ... ... ... ... еді, бірақ оның осы ұстанымдық мәселеге қатысты пікірі партия желісіне түбегейлі қарсы еді.
Рысқұловтың адалдығы мен бірбеткейлігі көбіне ұнамады... Оның ... - оның ... ... ... бір ... орнынан екіншісіне ауыстырып отырды. Оны Түркістан СКО төрағасы ... ... ... ... ол ... отырса Түркістан Ресейден алшақтап кетеді деп ойлады. Ресей бұған ... ... ... өте бай ... айырылуға жол бермеу керек еді.
Рысқұлов Түркістанның біртұтастығын сақтау туралы өтініш жазған сәттен бастап оны қудалау басталды. 1925 жылы И.В. ... ... ... жетекші кадрларымен жиналыс өткізді. Өз баяндамасында ол Рысқұловты үшін айыптады, Рысқұлов Татарстанның белгілі ағартушы-революционері, басмашылық жағына шыққан Сұлтанғалиевке қолдау ... деп ... ... ... ... өзі ... революция ісіне берік коммунист деп мадақтағандығын еске ала отырып, оның айыптауын жоққа шығарды. Қандай себеппен ... ... ... басмашылыққа көшті дейді, ол ВКП(б) ОК белгілі болуы керек.
1929 жылы газетінде Рысқұловтың ... ... онда ... ... практикалық тұрғыда жүзеге асырылды, бірақ олар партияның басты желісінен мүлдем бөлек еді. Түркістан түркітілдес халықтардың ортақ үйі еді. Тұрар ... ... бөлу ... ... ... және ... ... да назардан тыс қалдырмауды ұсынды. Ұлтының қайғысы мен мұңына Тұрар Рысқұловтың қабырғасы қайысты. Тұрардың мінез-құлқын оның 1933 жылы ... ... ... ... ... ол ... ... аштықтан өліп жатқан халқының тағдырын ашық жазған. Осы ... ... ғана ... ... ... ... көрсету мәселесі шешілді. Ұжымдандыру қазақтарды негізгі азық-түлік көзінен - ... ... ... жж. ... ... ұлт ... кете ... Тұрардан басқа ешкімнің шындықты айтуға батылы жетпеді.
Т. ... ... ... қолдады. Оның идеяларын Орталық басшылық қабылдамады. Бірлік пен тәуелсіздікті сақтау Ресейдің большевиктік басшылығының жоспарына кірмеді. Өзінің дәлеледері, адалдығы, бір ... үшін ... ... жауы ... және ... ... ... ондаған кітаптар, кітапшалар, жүзден аса мақалалар шыққан. Қазақ халқының осындай керемет ұлының ... ... ... ... ... ... университетіне де оның есімі берілген.
Жал - пы, Т.Рысқұловтың Қазақстанда атқарған жұмыстары де - ген сұраққа толық жа - у - ап бе - ру тек бір ғана ... ... кел - мес еді. ... ... ... са - на - лы ... мен ... - я - си және мемлекеттік қызметі қазақ халқының болашағы жо - лы - на бағытталды. Оның ... - ... ... та - ри - хы - мен ... ... ... ... - ла - лы қызметі мен қажырлы ... ... ... сіңген еңбегі көптеген тарихшылардың зер - т - теу еңбегіне жүк бо - лып ... Біз тек ... ... ... на - за - ры - на ... қоймаған кейбір мәселелерге тоқтала кетейік.
Мы - са - лы, Т.Рысқұлов кеңестік қазақ ... ... ... оның ас - та - на - сы Таш - кент ... бо - луы тиіс де - ген ... ... Ол 1919 жы - лы күз ай - ла - рын - да ... рес - пуб - ли - ка - лар ... өз ... ... мәселесін көтереді. 1917 жы - лы желтоқсанда өткен екінші Орын - бор сиезі күн тәртібіне қойған қазақ жерлерін біріктіру мәселесін ары ... ... ... ... ... жерлерінің ас - та - на - сы ретінде Таш - кент қаласын белгілеуді ... та - лап ... Біз бұл жер - ден ... ал - ды - мен ... со - дан ... ... болғандығын көреміз.
Сол кездегі ірі са - я - си, ... әрі ... - ха - ни ... бірі ... Таш - кент ... ... ас - та - на - сы - на ай - нал - ды - ра оты - рып, ша - шы - лып ... ... ... ... иде - я - сы сол та - ри - хи ке - зен - де ең ... идея бо - ла - тын. Себебі, қазақ халқының жар - ты - сы - нан ас - та - мы ... ... ... сон - ... ... ... аймақтарына қарағанда халқы тығыз орналасқан, шаруашылықтың түр-түрі дамыған Түркістанға қарасты қазақ жерлері ... өзге ... ... ... ... ... ... мен тұрмысын ұйымдастырып, мәдени өміріне ықпал ету анағұрлым оңай әрі тиімді бо - лар еді.
Екіншіден, Таш - кент ... ... ас - та - на - сы - на ай - нал - ды - ра оты - рып, ... жерінің ас - та - на - сын тұтас ... ... да ... бо - лу - ын ... ету ... қазақ ұлтының алдыңғы қатарлы жетекші ұлт бо - лу - ын қалыптастыру бо - ла - тын. Са - ны ... ... ... ара - сын - да Түркия түріктерінен кейінгі екінші орын - ды иеленетін және Ә.Бөкейхан айтқаңдай өзге ... ... ... ең са - у - ат - ты, көзі ашық ... ... ... бұл орын - ды ... әбден дұрыс бо - лар еді. Қазақстанның ас - та - на - сы ... ... ... ... орналасқан Таш - кент қаласының ұсынылуы Т.Рысқұлов та - ра - пы - нан ... ... ... бағындырылған, әрі өзге түрік халықтары та - ра - пы - нан дәл сол ... ... ие ... ... бо - ла - ... Рысқұловтың аштықпен күрес сияқты және басқа да ірі та - ри - хи қызметтерін айтпағанның өзінде, оның ... ... ... ... ... үшін ... нақты іс-ша - ра - ла - ры бір төбе. Мы - са - лы, ... жер - лер - де ке - дей - лер ... ... ... 1918 ... 11 маусымдағы дек - рет Жетісуда 1920 жыл - дан соң ғана жүзеге асы - ры - ла ... еді. ... оған ... ... Түркістан Рес - пуб - ли - ка - сы - на қарасты Жетісу облысының шын ... ... - ... орыс ку - лак - та - ры мен ... ка - з - ак - тар еді. ... ... қаулы-қарарлары жергілікті тұрғындарға - қазақтарға дер ... же - те ... 1920 жы - лы 21 ... ... ... ... ... бо - лып сай - ла - ну - ы - нан кейін ғана бұл істің беті бері қарай бас - та - ды. ... ... рет - те - уде 1920 жы - лы 16 на - урыз - да ... күш са - лу - ы - мен ... ... ... рөл атқарды. Бұл үндеуде ұлттық белгілеріне қарай қуғындауға қатаң тый - ым са - лы - на - ты - ны, ... жол ... ату жа - за - сы - на ... өз ... ... ... тонаған не - ме - се өтірген бо - лыс, ста - ни - ца, се - ло - лар мен де - рев - ня - лар ... ауыр ... са - лы - на - ты - ны ерек - ше атап ... егер ... атқару комитеттері ұлтаралық қақтығыстарға жол бер - ген жағдайда, толық құрамымен Революциялық-әскери трибуналдың со - ты - на тар - ты - ла - ты - ны ... ... ... ... ... ... 1920 жы - лы 31 на - урыз - да жарияланған Тұрар Рысқұловтың Жетісу об - лы - сы бой - ын - ша ... де аса ... бол - ды. Осы ... ... ... комитетінің 1920 жылғы 31 наурыздағы пле - нар - лы мәжілісінде Т.Рысқұлов Жетісудағы ку - лак - тар мен ка - з - ак - тар - ды ... ... ... Жетісудың босқын қазақ және қырғыз халықтарын ор - на - ла - с - ты - ру үшін 100 000 000 сом ... ... қол ... ... ... халқының ата жа - уы - орыс-казактарының қазақ халқының ба - сын - да ... ... ... са - лып, ... ... рет ... бер - ген ... Рысқұлов бо - ла - тын.
Тұрар Рысқұловтың осын - дай нақты іс-шараларының нәтижесінде, Жетісу ... ... ... рет ке - дей - лер ... ... бас - та - ды. Ке - дей - лер мен жал - ... осы ... комитеттері Кеңес өкіметі қабылдаған дек - рет - тер мен қаулыларды іске асы - рып, Түрікатком мен об - лат - ком, ... ат - ком та - ра - пы - нан күн сай - ын ... ... жа - та - тын ... ... мен ... ... бұқараға жеткізіп, олар - ды на - си - хат - тап оты - ру - да үлкен еңбек сіңірді. Біз бұл жер - ден өзі ... ... ... ... жа - ны аши - тын, ... ... ... ада - ми бейнесін көреміз.
Тұрар Рысқұлов Түркістан АКСР Халық ко - мис - сар - лар ... ... ... ... жыл - да - ры ... өкіметінің оқу-ағарту саласындағы оң саясатының қазақ жерінде ... ... асу - ы - на ерек - ше ... ... Осы са - я - сат ... ... кедейлерінің ертеңгі күнге де - ген үміті ар - та ... Бұл ту - ра - лы ... 1923 жы - лы 24-28 ... аралығында өткен ТКП Жетісу облыстық ІІІ пар - тия кон - фе - рен - ци - я - сы - на ... кет - кен ... ... ... ретінде жазған ат - ты кітабында жан-жақты ба - ян - дай - ды. . Осы - лай - ша, ... ... ... ... де - ген күшті ұмтылыстың бар екендігін ай - та оты - рып, қазақ ауыл - да - рын - да жап - пай мек - теп ашу - ды ... үшін ... ... - ра - лар ... іске асы - ру - ды ұсынды. Т.Рысқұлов, мем - ле - кет мек - теп - ке ... ... ... бірін бер - се де бо - ла - ды дей оты - рып, ең ал - ды - мен ... үшін ... ... мек - ... - тер - нат - тар ашы - луы тиіс деп атап көрсетті.
1923 жы - лы өткен ТКП Жетісу облыстық ІІІ пар - тия кон - фе - рен - ци - я - сы - нан ... ... ... ... ... ... төрағасы қызметін атқарып отырған Қабылбек Са - ры - мол - да - ев (ол 1922 ... 14 ... мен 1923 ... 18 ... ... об - л - рев - ком ... бо - лып ... істеді) Т.Рысқұловтың тап - сыр - ма - сын орын - дай оты - рып, ... ... ... ке - дей ба - ла - ла - ры - на ... мек - ... - тер - нат - тар ... ... ала - ды. Осы са - я - сат ая - сын - да уездік ... ко - ми - тет - тер мен ... ... ... ... ... ... облыстық мек - теп-интернаттарға жетім, жал - шы және ке - дей ба - ла - ла - ры - нан ... адам ... ту - ра - лы ар - найы ... жіберілді. Міне, осы са - я - сат ая - сын - да көптеген қазақ ба - ла - ла - ры ... ... 30 жыл - да - ры ... ... ... ... Олардың қатарында Нұрбапа Өмірзақов, Ақай Нүсіпбеков сын - ды және т.б. ... де бол - ... кет - кен - нен ... ... 9 ай ... ... өкілі ретінде Моңғолияда жұмыс істеген Т.Рысқұлов 1925 жылғы шілде айының ба - сын - да Мәскеуге қайтып кел - ген соң ... ... ... есеп ... Оған дейін-ақ, 1925 жы - лы 10 шілдеде өткен МХ - РП ... ... ... ... ... ... ... оған оң баға бер - ген бо - ла - тын. Көп ұзамай, КС - РО ... ... хал - ко - мы ... - че - рин де осын - дай баға ... және Т.Рысқұловқа ба - рын - ша қолдау көрсету қажет де - ген пікір білдірді. Осы - дан соң, БК(б)П ОК-і ... ... ... ... баға бе - ре оты - рып, ... ... пар - тия және шаруашылық қайраткерін одан ары ... пай - да - ла - ну ... ой - ла - с - ты - ра бас - та - ды. ... бұл кез - де ... үкімет бас - шы - сы болған қызметі арқылы-ақ өзін ше - бер шаруашылық қожайыны, ТК(б)П Мұсылман бюросындағы жұмысы ... да - рын - ды ... ... ... ... ... қызметі арқылы халықаралық дәрежедегі сұңғыла са - я - сат - кер, ше - бер ... ... ... ... ... да оған қай са - ла - дан бол - са да ... ... бо - ла - тын еді.
БК(б)П ОК Ұйымдастыру бю - ро - сы ... ... ... пай - да - ла - ну орын - ды бо - ла - ды де - ген ... жа - сай - ды. ... сол кезеңде БК(б)П Қазақ өлкелік пар - тия ... аса қиын ... ... ... жатқан еді. 1925 жылдың қыркүйек ай - ын - да Қазөлкекомының бірінші хат - шы - сы ... ... Ф.Го - ло - ще - кин ... асқынып тұрған қазақ топшылдығымен күрес бас - та - ды. ... бұл ... өте ... са - я - сат - кер, ... ... Ф.Го - ло - ще - кин үшін де ... соқпады. Бұл күрестің аса ауыр, әрі ұзаққа со - зы - ла - ты - нын БК(б)П ОК-і де, Ф.Го - ло - ще - кин де анық ... 1925 ... ... ай - ын - да ... V ... пар - тия кон - фе - рен - ци - я - сы мұны анық ... ... Оның үстіне, бұл кезеңде рес - пуб - ли - ка ... да 1913 ... ... ... са - ла - лар бой - ын - ша же - те ал - май, ... ... бо - ла - тын. Сондықтан, БК(б)П ОК-і Т.Рысқұловты Қазақ өлкелік пар - тия комитетіне қызметке жіберуді ой - ла - с - ты - ра бас - та - ды. Көп ... ... ... Т.Рысқұлов та осыған қарсы емес еді.
Т.Рысқұловтың Қазақстандағы топшылдыққа ешқандай қатысы жоқ. Ол ... ... ... ... дейін қазмет атқарған жоқ. Екіншіден, Түркістан АКСР-індегі оның то - бы - ... ... ор - га - ны ... ... ... түрік халықтарының мүддесін қарсы қоя білген Мұсбюро бо - ла - тын. ... ... то - бын ... - ... ... Рес - пуб - ли - ка - сы мен ... ... Ком - пар - ти - я - сын құру ту - ра - лы ... ... ... бо - ла - тын. Сондықтан, Т.Рысқұловты топшылдықпен ай - ып - тау ешбір қисынға ке - ле қоймайды.
Бірақ, Қазақ ... ... ... одан ... ... тұрған түрікшіл тұлға Т.Рысқұловқа да салқынын тигізбей қоймады. Ол 1926 жы - лы ... ... кел - ген кез - де осы ... бет - пе-бет кездесті.
Т.Рысқұловты Қазақстанға жұмысқа жібермес бұрын БК(б)П ОК-і Ф.Голощекиннің және Қазөлкеком бюросының өзге де мүшелерінің көңіл-күй ауа - нын ... ... ... Қазақстанға жұмысқа жіберсек қалай қарайсыңдар де - ген мазмұнда же - дел - хат жол - да - ды. ... ... ... ... бю - ро - сы 1919 жы - лы ... ... ... Ф.Го - ло - ще - кин мен ... ... ... емес ... өте жақсы білетін. Оның үстіне, оған дейін өте жоғарғы деңгейдегі ... және ... ... абы - рой - мен ... ... ... ... Т.Рысқұловтың қатардағы қызметке келмейтіні ау бас - тан-ақ белгілі. ... бұл ... ... жы - лы ор - ны - нан жыл - жуы де - ген сөз. Бір ... 1926 жы - лы 10 ... ... ... ... ... Ф.Го - ло - ще - кин, И.Ки - се - лев, ... - до - сов, Н.Нұрмақов, Ж.Мыңбаев, А.Серғазиев, ... ... - ев, ... ... ... ... ... қаралып, де - ген қаулы қабылданды. Осы жер - де, ... ... ... тіреліп, одан шығар жол іздеп отырған Ф.Голощекиннің ... ... ама - лы жоқ ... шығар де - ген ой - да - мыз. ... ... ке - ре - мет ... да - ры - ны ... ... үшін ауа - дай ... бо - ла - тын.
Қазақ өлкелік пар - тия комитетінің рес - ми ... ... ... ОК ... бю - ро - сы 1926 ж. 3 на - урыз - да ... ОК ... келісімімен Т.Рысқұловты БК(б)П Қазөлкекомының қарауына жіберу ту - ра - лы шешім шығарды.
Біздің қолымызға Т.Рысқұловтың Қазақстанға дәл қай күні ... ... ... ... түсе ... жоқ. Тек ... - 1926 ж. 10 ... өткен Қазөлкекомы бюросының мәжілісі оның қатысуынсыз-ақ мәселені ... оны ... ... ... бөлімінің меңгерушісі қызметіне тағайындады. Ал 19 сәуір күні өткен атал - мыш бю - ро ... ... ... ... Осы ... Ф.Го - ло - ще - кин ... ... алқасы ту - ра - лы>> ха - бар - ла - ма жа - сап, ол бой - ын - ша де - ген ... ... ... ... Қазақстанға осы екі аралықта кел - се ке - рек.
Т.Рысқұлов Қазақстанға ке - ле са - лы - сы - ... ... ... қызу ... кетеді. Ол кез - де Қазақстанда 29 мерзімді ба - сы - лым шығып тұратын еді. Оның 16-сы орыс ... бол - са, 12-сі ... ... 1-уі ... ... ... ... өлкелік баспасөз бөлімінің меңгерушісі ретінде ауыл кеңестерінің жұмысын жан - дан - ды - ру ... ора - сан ... ... ... қазақ ауылдардарындағы қоғамдық қатынастарды рет - те - уге, ... ... ... ... ... ... жұмылдыруға күш сал - ды. Со - ны - мен қатар, республикалық баспасөзге жұмсалатын ... ... ... баспасөз бөлімдерінің жұмысын жетілдіруге ба - са на - зар аудар - ды. Біз ... аз ... ... ... жұмыстарын кеңірек көрсету үшін нақтылы де - рек - тер - мен бе - ре ... жөн са - нап отыр - ... - са - лы, ... 1926 ж. 21 ... күні ... ... ... мәжілісіне қатысады. Т.Рысқұловтың мәжілістегі рөлі мен ықпалы, оның энер - ги - я - сы ... хат - та - ма - сы - ... ... сезіліп тұр. Осы мәжілісте Т.Рысқұлов қаржының жетіспеушілігі сал - да - ры - нан ... ... ... ... ал - дын - да ... жур - на - лы - на ... іздестіру ту - ра - лы мәселені көтере оты - рып, жур - нал - ды ... ... және оған ... 3000 сом суб - си - ди - я - ны ... деп есеп - тей оты - рып, ... ... тез ара - да та - бу - ды Қазақ ХКК ком - ф - рак - ци - я - сы - на ... ... ре - дак - ци - я - сы - на жур - нал - ды та - ра - ту мен на - си - хат - тау бой - ын - ша ... ша - ра - лар - ды ... асы - ру - ды ұсыну, 5 ма - мыр күні өтетін мерекесіне орай Қазақстанның партиялық ұйымдарына журналдың беделін ... мен оны та - ра - ту ... ... ауда - ру - ды ... ... шешімдердің қабылдануына ұйытқы бол - ды. Со - ны - мен қатар, Т.Рысқұлов Сыр - да - рия ... Сыр - да - рия ... және ... ... және ... біріктіру ту - ра - лы 1926 ж. 27 наурыздағы қаулысы ту - ра - лы ай - та ... ... ... ... және осы шешімді аяғына дейін жеткізу үшін Ә.Байділдинді Шым - кент қаласына іссапарға жіберу жөнінде шешім қабылдатты.
Көріп отырғанымыздай, Т.Рысқұловтың бір ... ... ... өзі ... ауқымды. Бірақ, Т.Рысқұловтың ба - сы үнемі кеңестік ноқта мен партиялық жүгенге сия бермейтін. Сондықтан да, Ф.Го - ло - ще - кин одан ... тар - ты - нып, ... ... ба - са - тын. Ф.Го - ло - ще - кин ... ... рес - ми ... әрі ... бірінші хат - шы - сы ретінде Орталықпен ым-жы - мы бір болғанымен, көп жағдайда Т.Рысқұловтың ... ... ... мен ... мы - сы Ф.Го - ло - ще - кин - нен ба - сым ... Сондықтан да, Т.Рысқұловтың Қазақстанда одан ары жұмыс істей беруі де - ген сөз - ... көп ... ... кетуі бо - лып шығар еді. Ал Т.Рысқұловтың Орталық үшін тиімсіз тұстары көп бо - ла - тын. ... ... ... ... ... соғу ... ... отарлық жымысқы са - я - са - тын ... асы - ра - тын әккі Ф.Го - ло - ще - кин кет - кен ... ... қазақ қайраткерлерін тұтас бір арнаға біріктіріп, орталық пен ұлт аймағы арасындағы қарым-қатынаста рес - пуб - ли - ка ... ... ... ... еді. Бұл ... кейіннен, 1928 жылғы ірі бай - лар - ды тәркілеу науқанына бай - ла - ны - с - ты ... по - зи - ци - я - сы - нан анық ... Осы ... кел - ген - де, ... басқа жұмысқа ауы - с - ты - ру Орталық үшін де Ф.Го - ло - ще - кин үшін де ... бо - ла - тын. ... ... РК - ФСР-дің орталық мемлекеттік басқару ор - га - нын - да қызмет атқаруы ... үшін де, өзі үшін де ... бо - ла - рын Ф.Го - ло - ще - кин де анық ... ке - рек. Осы - лай - ша, ... ... екі ап - та ... өтер-өтпес Т.Рысқұловтың басқа жұмысқа ауы - суы ту - ра - лы ... ... бас - та - ... ж. 25 ... күні Қазақ, Та - тар және Башқұр автономиялық рес - пуб - ли - ка - ла - ры ... ... - ... ХКК ... ... -- ... ОАК төрағасы, Ах - сан Мұхаметқұлов - БАКСР ХКК төрағасы, Ха - физ Ку - ша - ев - ... ОАК ... Шай - гар - дан Шай - мар - да - нов - ... ОАК ... ... өткен кеңесте мәселе қаралып, Т.Рысқұлов -- РК - ФСР Халкомкеңесі ... орын - ба - са - ры ... Са - ит - га - ли - ев - РК - ФСР Кіші ... ... орын - ба - са - ры ... Би - и - шев - РК - ФСР Қаржы халкомының орын - ба - са - ры ... ... ... осы ... ... бекітуді сұрап БК(б)П ОК-нің бас хат - шы - сы И.Сталиннің, хат - шы - сы ... ... ... ... төрағасы В.Куйбышевтың аты - на жазған ха - тын - да ... ... ... оты - рып, бұл шараның Орталық пен шет ұлт аймақтарының арасындағы шаруашылық және са - я - си байланыстарға ... ... бо - ла - ты - нын атап ... РК - ФСР ХКК ... ... ... ту - ра - лы мәселе Орталықта қаралып ... ... ол ... ... ... жалғастырып жатқан бо - ла - тын. Ол 1926 ж. 26 сәуір күні өткен Қазөлкеком хатшылығының мәжілісінде ай - та ... ком - со - мол ... ... ... қажеттігін, ком - со - мол газетіне ... ... ... ... ... ту - ра - лы ... Бю - ро мәжілісіне қою керектігін, Қазөлкекомның баспасөз ... мен БЛ - К - ЖО ... ... оты - рып ... ... ... ... газеттің си - па - ты мен оған керекті қаржы ту - ра - лы мәселені ба - ян - дау тап - сы - рыл - ды. ... осы ... ... 1924 жылдың 8 ақпанынан бері газетінің 4-бетінде қосымша ... ата - у - ы - мен, 1925 ... 3 ... (С.Сәдуақасовтың ре - дак - тор бо - лу - ы - нан ... - С.Ш.) бері ата - у - ы - мен ... ... ... кел - ген ком - со - мол ... же - ке шығару мәселесі орын - ды шешім та - у - ып, 1927 ... ба - сы - нан бас - тап ... ... шыға бас - та - ды.
Сон - дай-ақ, Т.Рысқұлов хатшылықтың осы мәжілісінде ха - бар - ла - ма жа - сап, Се - мей ... ... рес - пуб - ли - ка үшін пай - да - ла - ну ... ... ... Се - мей ... ... мен Қазмембаспасының жұмысын ұштастыруды және оның орын - да - луы мен жүзеге асу - ын бақылауды өзі ... ... ... алу - ды ... Ұсыныс толық қабылданып, Се - мей мем - бас - па - сы республикалық маңызы бар ... ай - нал - ... ... ... бір ... - ... бол - ды. Бұл мәселе бой - ын - ша да оң шешім қабылданып, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің 10 ... атап ... жос - па - рын жа - сау үшін ... ... ... ... - до - сов, Бруд - ный, Ря - за - нов және Хан - ге - ре - ев - тер - ден ... ко - мис - сия ... Осы ко - мис - сия ... нәтижесінде 1916 жылғы көтеріліске алғаш рет орын - ды та - ри - хи баға берілгені ... ... кел - ген - нен ... көп ... 1926 ... 30 ... - 3 ма - мы - ры аралығында өткен 5-сайланған Қазөлкекомның ІІ пле - ну - мын - да ... ... ... ... ... бе - ру ... көрсетті. Бай - лар рулық және туысқандық қатынастарға сүйенгендіктен емес, қолына биліктің экономикалық тұтқасын ұстағандықтан да ... ... ... деді ... Ал өз кезегінде осы жағдай қазақ ауылдарының әлеуметтік-экономикалық да - му - ы - на кедергі деді. Сондықтан, байларға са - лы - на - тын ... ... ... ... ша - ру - а - ла - ры мен ... одағының нығаюына жәрдемдесу ке - рек де - ген пікір білдірді.
1926 жы - лы 5 ма - мыр - да ... ... ... клу - бын - да Баспасөз күні мерекесіне арналған сал - та - нат - ты жи - ын ... Осы жи - ын - да ба - ян - да - ма ... ... ... құру ... ... да - му ба - ры - сы - на тигізетін баспасөздің рөлі мен ... ғана ай - тып ... ол ... ... ал - ды - на ... ... қоя білді. 1926 ж. 13 ма - мыр күні өткен Қазөлкомы бюросының мәжілісінде қабылданған ... ... ... жос - па - ры - С.Ш.) осы ба - ян - да - ма ... ... ... ай - ... деп бас - та - ла - тын атал - мыш құжаттан Т.Рысқұловтың ноқтаға ба - сы сый - май - тын ... мен де - ген ұран ... ... ... әсер қалдырады. Бю - ро мәжілісі Т.Рысқұлов басқаратын бөлімнің жұмыс жос - па - рын ... қана ... ... ... жаңа ... ... іздестіру мен тар - ту бой - ын - ша да Т.Рысқұлов ұсынған ша - ра - лар - ды ... ж. 19 ма - мыр күні ... ... хатшылығының мәжілісіне қатысқан Т.Рысқұлов газетінің жа - зы - лу ақысын 8 мил - ли - он ... ... ... ту - ра - лы ... ... ... жа - са - ды. Мұның барлығы оның беделі мен іскерлігін ... ... ... ... Қазөлкекомына БК(б)П ОК хат - шы - сы В.Мо - ло - тов - тан 1926 ж. 31 ... БО - АК ... ... ... РК - ФСР ... төрағасының орын - ба - са - ры бо - лып бекітілгені ту - ра - лы ха - бар - ла - ма ... ... ... бұл ... 8 мау - сым күнгі са - нын - да рес - ми ха - бар ... Ал 14 мау - сым күні ... ... ... хатшылығының мәжілісінде, Т.Рысқұлов 5 мәселе бой - ын - ша ха - бар - ла - ма жа - сап, өз ... ... ... ... ... Қазақ тілінде өлкелік шаруалардың жаңа газетін шығару шешілді;
- Өлкелік ша - ру - а - лар ... ре - дак - то - ры бо - лып ... орын - ба - са - ры етіп ... бекітті;
- БК(б)П Қазөлкекомы Баспасөз бөлімін басқару уақытша Ә.Бай - диль - дин мен А.В.Швер - ге жүктелді;
- ... ... ре - дак - то - ры бо - лып ... - до - сов ... ... ... ғылыми тер - ми - но - ло - ги - я - ны тексеріп, оны ... ба - ян - дау ... ... тап - сы - рыл - ... - дан кейін, Т.Рысқұлов 14 мау - сым күні ... ... ... және 16 мау - сым күні ... ... ... мәжілістеріне қатысады. 16 маусымдағы бю - ро мәжілісі Т.Рысқұловтың жаңа ... ... ... оны Орталыққа жіберу ту - ра - лы шешім шығарды. Осы - лай - ша, Т.Рысқұловтың Қазақстандағы қызметі небәрі 2 айға ғана со - зыл - ды. Осы ... ғана ... ... Т.Рысқұлов Қазақстан та - ри - хы - на өзінің өшпес қолтаңбасын қалдырды.
Сәбит Шілдебай,та - рих ... кан - ди - да - ... ... ... Абай ... ... Ма - гист - ра - ту - ра және PhD док - то - ран - ту - ра ин - сти - ту - ты ... орын - ба - са - ры

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұрар Рысқұлов өмірінің алғашқы кезеңдері20 бет
Білім беру саласындағы маркетинг47 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Рысқұлов Тұрар4 бет
Тұрар Рысқұловтың қоғамдық-саяси қызметі17 бет
Тұрар Рысқұлұлы (1894-1937)12 бет
ХХ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті11 бет
Т.Рысқұловтың қоғамдық саяси өмірі23 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен барысы13 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь