Роман мазмұнының көркемдік–әдеби маңызы

КІРІСПЕ

1 РОМАН МАЗМҰНЫНЫҢ КӨРКЕМДІК.ӘДЕБИ МАҢЫЗЫ
1.1 Ә.Нұрпейісовтің «Сең» романының көркемдік.идеялық ерекшелігі
1.2 Романның орыс, ағылшын тілдеріне аударылуы

2 РОМАН АУДАРМАСЫНДАҒЫ АУДАРМАШЫЛЫҚ ШЕШІМДЕР МЕН ТӘСІЛДЕР
2.1.Арал табиғаты суреттемелерінің аудармада берілуі
2.2 Диалогтардың аудармасындағы ұлттық сөйлеу ерекшелігінің сақталуы
2.3.Романдағы реалияларды аудармада беру амалдары

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Көркем әдебиет екі елді таныстырушы, әрі бір ұлт тіршілігінің қыр-сырларын басқа ұлт өкілдеріне паш етуші болып табылады.Осы екі тіл арасындағы көпір қызметін атқарушы аударма екеніне ешкімнің шүбәсі жоқ.
Қазақ әдебиеті тарихында аты алтын әріптермен жазылған жазушының бірі Ә.Нұрпейісов болса, тарихи маңызы зор шығарма қатарына оның «Сең» романын жатқызамыз. Балықшылар өмірінің қиыншылығы мен тауқыметі жайлы сыр шертетін бұл шығармада қазақ халқының тұрмыс–тіршілігі, Арал теңізін шарпыған жойқын қасірет жайлы баян етіледі.
Диплом жұмысының негізгі мақсаты осы көркем шығарманың орыс, ағылшын тілдеріне аударылу мәселесін талқылау, аударма барысында орын алған кемшіліктер мен жетістіктерге аударматану ғылымы тұрғысынан баға беру.
Диплом жұмысының бірінші тарауында «Роман мазмұнының көркемдік-әдеби» маңызы жайлы сөз қозғалады. Бұл тарауда автордың шығармашылығы жайлы қысқаша ақпарат беріледі. Осы тараудың келесідей екі тарауша қарастырылады:
-Ә. Нұрпейісовтің «Сең» романының көркемдік–идеялық ерекшелігі
-Романның орыс, ағылшын тілдеріне аударылуы»
Бұл тараушаларды белгілі шет ел жазушы, ғалымдарының шығарма жайлы пікірі келтіріліп, орыс, ағылшын тілдеріне аударған аудармашылар жайлы ақпарат беріледі. Шығарманы аудару барысы жайлы аудармашылардың айтқан ойлары беріледі.
Екінші тарауда «Роман аудармасындағы аудармашылық шешімдер мен тәсілдерге» баса мән беріліп, аударма барысында орын алған трансформациялық өзгерістер мен аудармашы пайдаланған тәсілдерге талдау жасалады. Осы тарауға негізей отырып келесідей тараушалар қарастырылады:
-Арал табиғаты суреттемелерінің аудармада берілуі.
-Диалогтардың аудармасындағы ұлттық сөйлеу ерекшелігінің сақталуы.
-Романдағы реалияларды аудармада беру амалдары
1. «Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 19
2.Қирабаев С., Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті, А., 1998;
3.Анастасьев Н.А., Небо в чашечке цветка. А.Нурпеисов и его книги в мировом литературном пейзаже, А., 2004.
4.Елеукенов Ш., .Ғасырмен сырласу, Аст., 2004;
5. http://www.aktobegazeti.kz/?p=28465
6. Комиссаров В. Н. Современное переводоведение /.-М., 1999.
7.Комиссаров В.Н. Теория перевода/-М.: Выс. школ., 1990.-253 с.
8. Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені — 2011. 2 томдық анықтама Алматы, 2011.
9.Қазақ әдебиеті № 43-44 (3416) 17-23 қазан,жұма,2014 жыл. Күңіренген «Қан мен тер», сең боп көшкен «Соңғы парыз» 5-9 беттер
10. Тарақов Ә.С.Аударма әлемі. Оқулық-Алматы: Қазақ университеті, 2011
11. Универсальная энциклопедия кругосвета 1997-2015
12. Thenews.kz Сейсенбі, 12 ақпан, 2013. Руханият Қазақтану академиясы немесе Анатолий Ким кім?
13. Нұрпейісов Ә. Соңғы парыз/-Алматы: Жазушы, 1999
14. Нурпеисов А. Долг. Перевод с казахского языка –Алматы: Жазушы, 1987
15. Nurpeisov A. Final respects New York publishing house, 2009
16. Нурпеисов А. Последний долг. Алматы 2000
17. Алексеева И.С. Введение в переводоведение : учеб. Пособие для студ.учреждения.выс.проф.образования/И.С. Алексеева. СПб-2012.]
18.http://www.infotses.kz/red/article.php?login=yes&article=10837&sphrase_id=56282
19. Кунин А. В. Английская фразеология. М., 1970, 343 с.
22. Бархударов, Л. С. Язык и перевод / Л. С. Бархударов.-М., 1973.
23. . А.В.Феодоров Основы общей теории перевода М., 1983.
24. В.С. Виноградов Введение в переводоведенгие(общие и лексические вопросы).-М.: Издательство института общего среднего образования, 2011.-224 с.
25. Эткинд Е. Из какого материала делаются книги. Тетради переводчика вып.№1, М., 1963. стр. 42
26. Федоров А.В. Основы общей теории перевода, Москва 2002.-416
27. Левицкая Т.Р., Фитерман А.М. Теория и практика перевода с английского языка на русский. –М., 1963.-124
29.Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе М:Международное отношение 1980
30. Крупнов В.Н. В творческой лаборатории переводчика / В.Н. Крупнов.–М.: Международные отношения, 1976.–189с
31.Студенттер мен жас ғалымдардың «Ғылым әлемі» атты халықаралық ғылыми конференция жинағы. Алматы 2013 «эмоцияны білдіретін тілдік бірліктердің зерттелуі туралы »
32. Қазақ әдебиеті № 13(3438) 3 сәуір 2015 жыл «Абыз» 4 –бет
        
        МАЗМҰНЫ
РЕФЕРАТ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 РОМАН МАЗМҰНЫНЫҢ КӨРКЕМДІК - ӘДЕБИ МАҢЫЗЫ
1.1 Ә.Нұрпейісовтің романының ... - ... ... Романның орыс, ағылшын тілдеріне аударылуы
2 РОМАН АУДАРМАСЫНДАҒЫ АУДАРМАШЫЛЫҚ ШЕШІМДЕР МЕН ТӘСІЛДЕР
2.1.Арал табиғаты суреттемелерінің аудармада берілуі
2.2 Диалогтардың аудармасындағы ұлттық ... ... ... ... аудармада беру амалдары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Көркем әдебиет екі елді таныстырушы, әрі бір ұлт ... ... ... ұлт өкілдеріне паш етуші болып табылады.Осы екі тіл арасындағы көпір қызметін атқарушы аударма екеніне ешкімнің ... ... ... ... аты ... әріптермен жазылған жазушының бірі Ә.Нұрпейісов болса, тарихи маңызы зор шығарма қатарына оның романын жатқызамыз. Балықшылар өмірінің қиыншылығы мен ... ... сыр ... бұл ... қазақ халқының тұрмыс - тіршілігі, Арал теңізін шарпыған жойқын қасірет жайлы баян етіледі.
Диплом жұмысының негізгі ... осы ... ... ... ... тілдеріне аударылу мәселесін талқылау, аударма барысында орын алған кемшіліктер мен жетістіктерге аударматану ғылымы тұрғысынан баға беру.
Диплом жұмысының бірінші ... ... ... сөз қозғалады. Бұл тарауда автордың шығармашылығы жайлы қысқаша ақпарат беріледі. Осы тараудың келесідей екі тарауша қарастырылады:
-Ә. ... ... ... - ... ... ... ... ағылшын тілдеріне аударылуы>>
Бұл тараушаларды белгілі шет ел жазушы, ғалымдарының шығарма жайлы пікірі келтіріліп, орыс, ағылшын тілдеріне аударған аудармашылар ... ... ... ... ... барысы жайлы аудармашылардың айтқан ойлары беріледі.
Екінші тарауда баса мән ... ... ... орын ... ... өзгерістер мен аудармашы пайдаланған тәсілдерге талдау жасалады. Осы тарауға негізей отырып келесідей ... ... ... суреттемелерінің аудармада берілуі.
-Диалогтардың аудармасындағы ұлттық сөйлеу ерекшелігінің сақталуы.
-Романдағы реалияларды ... беру ... ... ... аударуда пайдаланған аудармашылық шеберліктерін талдап, аударма сәйкестігінің қай деңгейінде берілгенін анықтадық.
Диалог аудармасында адам мінезінің түрлі қырлары ... ... ... ... ... атап көрсеттік.
Реалиялар аудармасы ең аудармашыға үлкен міндетті жүктейтін қызмет. Өзге ... өзге ... ... ғана тән зат ... ... - ... ... бұл сөздердің аударылуы осы тараушаларда қарастырылып, аудармашының шеберлігіне аударматану ғылымына анықталған талаптарға сай баға ... ... ... ... уақытта аударматану ғылымы тәуелсіз елімізде өз бағытын тауып, даму үстінде. ... ... да, ... ... ... қай саланың аудармасы болмасын ғылымның өркендеуіне үлесін қосады. Аударма жайлы сөз қозғалса, әуелде екі елді байланыстырушы аудармашы мамандығы еске ... Тек ... ғана емес ... қатар мәдениеттерді, әдебиеттерді байланыстыратын аударма тармақталып, өзара сабақтасып кететіні белгілі.
Аударма саласының маңызды да, ажырамас ... ... ... ... ... көп зерттеу мен еңбекті қажет етеді. Әлем әдебиеттерінің аударылуы, оның көпшілік арасында таралуы, ұлттық әдебиеттің өрісін кеңейтіп, жан - ... ... ... ... күнде әлем әдебиетінің классикалық шығармалары қазақ тіліне күн сайын аударылып, ... ... Шет ел ... ... ... аудару кеңінен дамыған. Ал қазақ тілді шығармалардың көпшілігі орыс тіліне тәржімаланғанымен, әлем тілі болып саналатын ағылшын ... ... ғана ... саны ... ... ... ... да тіл мамандарының артуымен тығыз байланысты. Осы саны жағынан көп аудармалардың сапасы ... ... ... жақсы болғанымен, екінші біреуінде автордың көркемдік бейнелу ерекшелігі, тілі өз деңгейінде шықпаған. Қазақ шығармаларының әлем ... ... ... жол ... ... ... бірі ... әрі мазмұнды аудармалар жасау. Шығарманың аудармаларын салыстыра, салғастыра талдау аударма саласының қандай деңгейде ... келе ... ... Бірнеше тілдерге аударылған шығармаларды салыстыра отырып, қай тілде аударма әлдеқайда сәтті шығып жатқанын анықтап, аударма сапасына әсер ететін ... емес ... ... ... ... ... аударма ісіндегі басты кемшіліктерді айқындауға жол ашады. Аударматану ғылымы аудармадағы кемшіліктерін жоюға көмектесіп, сапасын ... жол ... ... ... ... ... кездесетін суреттемелер, диалогтар, реалиялардың аудармалары және осы шығарманы аудару барысында пайдаланыған әдістер.
Диплом жұмысының зерттеу пәні: Ә.Нұрпейісовтің романының аудармасындағы сәйкестік ... ... - ... ... ... ... талдау)
Жұмыстың мақсаты: Қазақтың көрнекті жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісовтің (Сең) ... ... ... тілдеріне аударылуын талдай отырып, оның жетістіктері мен кемшіліктерін атап көрсету, аударма теориясында қалыптасқан ... мен ... ... орындалуына мән бере отырып, аудармашылық шеберлікті, талантты анықтап білу. Ұлттық коллориттер, реалиялардың, диалог пен суреттеулердің аударылу сапасын басты назарға алу. ... ... ... ... да ... ашып ... мақсатқа сәйкес мынандай міндеттер жүзеге асырылды:
- Әбдіжәміл Нұрпейісовтің романының көркемдік - идеялық ... ... ... ... ... ... ... жайлы ақпарат беру;
-Арал табиғаты суреттемелерінің аудармада берілуін анықтау;
-Диалогтардың ... ... ... ... сақталуын салыстыру;
-Романдағы реалияларды аудармада беру амалдарын қарастыру;
Диплом жұмысының әдістері: ... ... ... мен ... ... бұл ... сипаттамалы, салыстырмалы, салғастырмалы, құрылымдық, әдістер мен жүйелеу,топтау, бағалау, талдау тәсілдері қолданылды.
Диплом жұмысының дереккөздері:Егемен Қазақстан №90-93 (25939) 12 наурыз, жұма, 2010 жыл . ... ... 10-11 ... ; ... әдебиеті № 43-44 (3416) 17-23 қазан,жұма,2014 жыл. ... , сең боп ... 5-9 ... ... ... 12 ақпан, 20132. Руханият Қазақтану академиясы немесе ... Ким кім?; ... ... http://helpiks.org/1-7091.html
Диплом жұмысының нәтижесі: Ә.Нұрпейісовтің романының орыс, ағылшын тілдеріне аударылуын салыстырмалы ... ... ... сәйкестік деңгейлеріне ерекше мән берілді. Аударма мәтіндерде орын алған артықшылықтар мен кемшіліктер аталып, ұсынылатын нұсқалар мен ... ... ... баға ... ... құрылымы. Жұмыс кіріспеден, 3 бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланған еңбектердің тізімі берілген.
* РОМАН МАЗМҰНЫНЫҢ КӨРКЕМДІК-ӘДЕБИ ... Ә. ... ... ... ... сөз ... Нұрпeйісoв Әбдiжәмiл Кәрiмұлы 1924 жылы 10 қазанда Қызылорда облысы Aрaл aудaны Құлaнды aуылы ... дeгeн жeрдe ... ... ... Республикасының хaлық жaзушысы (1985), қoғам қaйраткері. 1942-1945 жылдары 2 - ... ... ... Мәскeудeгі М.Горький aтындағы Әдебиет институтын бiтiргeн (1956). 1962 - 64 ж. ... ... бaс ... ... 1992 ... ... Қaзaқ ПЕН клубының Прeзидeнтi, 2000 жылдaн "Тaң - Шoлпан" журнaлы рeдaктoрлaр кeңeсінің төрaғaсы [1].
Тұңғыш тyындысы "Кyрляндия" рoмaны (1950, осы жылы ... ... ... ... ... "Күткен күн", 1958) сoғыс тaқырыбынa aрнaлды. Нұрпeйiсoвтiң "Қaн мен тeр" трилoгиясы "Ымырт" (1961), "Сeргeлдeң" (1964), "Күйрeу" (1970)] 1916 - 18 ... ... кeзeң мен қaзaқ ... ... ... тoлы ... өмірiн көркeм бейнeлегeн. 200 - ге тарта ... ... ... Еламанның жігерлі бейнесі арқылы қазақ халқының өршіл қаһармандық рухы ... ... Оның "Қан мен тер" ... ... ... ... ... театр репертуарларынан тұрақты орын алды (1974 жылдан). Нұрпейісовтің "Толғау" ("Раздумье") атты әдеби - сын ... ... ... 1972 ж. ... орыс ... ... ... кейін толықтырылып "Жүрегі толы жыр еді" ("Все в нем пело") деген атпен басылды. "Край ... ... ... көлдер өлкесі", 1979), "Ақбидай туралы аңыз" (1985), т.б. очерктер жинағы шықты. "Возвышая наши святыни" ("Қасиетіңді қадірле") атты кітабына соңғы ... ... ... ... ... эсселері енген (1996). Ол А.П. Чеховтың, А.М. Горькийдің, Назым Хикметтің, испан жазушысы А.Кэсонның шығармаларын қазақ тіліне аударды. ... ... ... ... ... аударылған. КСРО Мемлекеттік сыйлығын (1974), Мәскеудегі Халықаралық Әдеби қордың "За честь и достойнство" ... (2001), ... ... ... ... ... (2003). Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен, ... ... ... ... Нұрпейісов eсiмi хaлықaрaлық aрeнaдa aлпысыншы жылдaр бaсындa әлемнің әдeби өрiсiне жoл тaртқaн "Aбaй жoлын" жaлғaстырa жaңғыртқaн "Қaн мен тер" ... eске ... "Қaн мeн ... ... ... әдeбиeтi өзiнің әлeм оқырмaндaры aлдындa Әуезoвпeн aлған биiгін сaқтап қaла бiлдi. Әбдiжәміл Нұрпeйiсов eсімiмен ... тaғы дa Aрaл ... eскe ... ... шығaрмaшылық ғұмырының тeң жaртысын тyған жeрі-Арaлға aрнапты. Қалaмын найзадай бiлеп, Арaлға арaша түсу - жaзушы ғұмырының "Сoңғы пaрызына" айнaлыпты. Бұл eкі ... ... де әлем ... aлдында қaзақ әдебиетінің aйбынын aс - қақтатты. Бeдeлін көтердi. рoман - ... (1999) ... - ... ... ... алғашқы бөлімі 1983 жылы басылып шықты. Кейінірек кітаптың екінші бөлімі жазылып, өзгертулер енгізіліп толық нұсқада қайта басылып шықты. Шығармада Aрал ... ... ... ... ... ... нaқты сyреттeлген. Шығaрмада экoлoгия, тaбиғaт пен адaм ... ... ... ... рухaни - адамгершiлік мұраттaрға жетeлейді. Адам тағдыры мен Арал тағдырын ұштастыра білген автор өз кейіпкерінің жан күйзелісімен ... ... ... ... Арал ... күйзелісі мен қиын тағдырын басты негізге ала отырып, туған жер алдындағы ... ... ... ... ... ... бұл тек бір адам емес ... қазақтың парызы екенін түсіндірдірді [3].
1976 жылы жазыла бастады, сосын арада бір жарым жыл өтер - ... ... ... ... ... Бұл деген Нұрпейісов үшін нағыз рекорд! Бірақ бұл кезде автордың есімі ... ... ... ... елге ... болса да кітапты жариялау кешеуілдей берді. Бірге туған адамдай болып кеткен ... ... ... ... те қойыпты. Бірақ дәл сол сәтте цензура да тісін ... ... ... ... ... ... қайсар, нағыз жаугер адам еді. Ол Главлиттің төрағасы, өзі де, ақыл - есі де шап - ... ... ... өзі ... ... қайтқан сөзі: болды. Сөзін осылай айыптаумен аяқтаған оны Баруздин қанша айтса да, қанша адам салса да ... ... ... бір ... ... ... ... Рас, Алматыда дәл ондай қатты қарсылық бола қойған жоқ. Нұрпейісовке бұл жолы баспасөз комитетінің ... ... ... ... ... ... ... Бұлар цензураны оп - оңай алдап соқты. Бұл кезде ... ... ... ... Бірінші томға трилогияның бастапқы екі бөлімі, екінші томға соңғы бөлімдері ... ... ... әрине, шағын болды. Ал Нұрпейісов оның көлемін ол кезде , деп аталған ... ... ... ... бұл басылым түгелдей аталып шықты. Бірақ автордың да, оның ... да ... ... ... деп ең бір ащы ... ... алынып тасталды. Осыдан соң барып роман жүз мың данамен баспасынан (Мәскеу) жарық көрді [4].
Шығармалары әлемнің 34 тіліне аударылған Әбдіжәміл ... әлем ... ... ... ... ... жөн санап отырмыз.
"Соңғы парыз"-бүгінгі күннің бас тақырыбына арналған түйінді роман. Роман біз ... ... ... ... ... ... ... зая заман жайлы.
Роман финалы таң қаларлық. Автор аспан құлап ... ... ... - ... пессимизмді қалай еңсерген. Бәрі қарапайым. Тіл безеу атымен жоқ".
Анатолий Ким (Ресей)
"Терең мұңды ... ... ... ... ... ... күн өтсе де өн бойымды баурап алған сенің сол ұлы мұңыңның әсеріндемін".
Мұстай Кәрім (Башқортстан)
"Теңіз тартылып жатыр. ... ... ... ... ... көзінде бүгінде қысыр жел ойнайды. Кезінде ел сыңсыған жағалау құба белдер бүгінде құлазып жатыр.
Әбдіжәміл дилогиясы тірілткен өмір сиқы ... Қаны ... сор - ... ... ... жан ... алақандай балықшы ауыл тағ - дырының сыртында бұлаңдап әлем қасіреті бой көрсеткендей. Әлемдік эколгиялық апта бой ... одан ... ... Ол ... ... ... ой - өрімге құрады. Мұндайды мен әдебиетте ккездестірмеген сияқтымын.
"Қан мен тер" ... ... ... ... ... деп жатты. Теңеу негізсіз емес сияқты. "Тынық Дон" да эпос, "Қан мен тер" де ... ... ... , бұл ... ... сол ... өзінде онша оғаш көрінген жоқ болатын. Ал енді, міне, "Соңғы парызды" оқығаннан кейін сол алғашқы көз - қарасымның растығына ... ... беки ...
Әдебиетте ылғи да біреуді біреуге теліп жататынымыз бар. Бұл өзі ... ... ... ... ... телу ... ... мен оны Уильям Фолкнерге телитін едім.
"Соңғы парыз" - әдебиетте маңызы "Қан мен терден" кем емес оқиға. ... ... ... ... ... ... ... маңызы одан да асып түсуі мүмкін...".
Николай Анастасьев (Ресей)
"Меніңше роман ("Соңғы парыз")-алда келе ... ... Апат ... ... дәуірдің айқын құжаты, куәлігі. Сіздің романыңыз сондай құжат. Сіз ... ... Жер ... ... ... ... ... куәлік бердіңіз".
Болот Шәмшиев (Қырғызстан)
"Сенің романыңа арқау болған ("Соңғы парыз") проблемалар - әлемдік маңызы бар проблемалар". ... ... ... ... - ... қазақ проза - сының ең елеуді табысы. Осы бір жазушы бойына біткен табиғи талант тұтастығына таң қа - ламын. Егер де, "Қан мен тер" ... ... мен ... Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңді қамтыса, "Соңғы парыз" сол ... ... ... ... - талайын қамтыған. Дей келгенде Нұрпейісов трилогиясы мен дилогиясы-Отанымыздың ... ... ... ... ... бойы күн ... мақтаған өркениетіміздің де көлеңке тұсы жетеді екен. Соны ой өзегінен өткізген Нұрпейісов романы екі ... - пуб - ... және ... ... ... ... ... шын - туайтқа кeлгенде, Жер бетіндегі жалпы тірлік ... ... ... болып жүрмесін...
"Соңғы парыз" - дәстүрлі эпикалық әң - гімелеу құрсауына сыймай орда бұзған шығарма. Қаламгер көтерген ... жал - ғыз ғана ... ... ... адам - ... маңызға ие болған. Бір нәр - се анық: қазақ жазушысының жаңа шы - ғар - масы жалпы ғаламшарды ... ... ... бас - тылардың жанын тітіркететін шығарма екені анық.
Шерияздан Елеукенов
"Қазақ даласындағы бір аяулы есім-Әбдіжәміл Нұрпейісов. Франция, ... ... ... ... Словакия, Қытай және Ресей жазушылары мен сыншыларының пікірі бір жерде тоғысады-"Қан мен тер" ... мен ... ... ... ... ірі ... ... әлем әдебие - тіндегі елеулі құбылыс дегенге саяды".
Герольд Бельгер
Белгілі сыншы, профессор Бекен Ыбырайым шығармадағы Арал тағдырының ... ... баға ... ... ... - ... ... Oсы мәселені зерттеу және шешім табу қажеттілігі енді шаруашылық-экономика салаларымен сабақтасады, сол арқылы әлеуметтік, ары-беріден кейін қоғамдық маңызы орасан зор ... ... ... деңгейге көтеріледі. Солай дегенмен де ең алдыңғы кезекке тағдырлар шығады. Осы тағдырлар кешуі арқылы жазушы кәнігі тәсілінен-сыншылдық ... ... ... ... ... ... бір жаңылмайды, еш тізгін тартпай, жүйелеп, үдетеді де отырады [5].
Расында да автор ойды сонау экологиялық трагедиядан ... ... оны ... ... тағдырына ұластыруы тек шебердің қолынан келетін іс. Тек даланың қасіретін күйттеп, отбасын ... ... ... бойы үй ... ... үй жылуын ұмытуы шаңырақтың шайқауының басты себебі болады. Жәдігердің сең үстінде қалуы, артындағы ізге қайта - ... ... ... ... ... жолын көрсететін адам мен табиғаттың қыл үстінде тұрған тағдырының көрінісі.
Автордың көркемдік құралдарды шебер пайдалана ... ... жан ... оны адам ... ... келесідей сөздерден білінеді:
Сен тұтқиыл бұзылған түсі суық ... ... ... [13,298 ... ... сипaттаушы aвтор дүниeні aдамдaр бeйнeсіне айнaлдырғaндaй eлестeтeміз.
Арпалыста өткен мына ит жегір өмірдің ақырғы демі ертең бітіп, қара жердің ... ... ... ... борасын қар астында көмілген
әлгі із сияқты сен де зым-зия жоқсың [13,247].
Шығармaның ... өмір ... ... ... ... жaй ... ... жeкe нe күрдeлі сөздердi қолдaнуға жиiрeк жүгiнiп, oқиғaны жай баяндaмай, сoл ... ... ... бұл шын aяды: не ... не ... ешкімді селт еткізбейтін осындай қадірсіз өмірдің керегі қанша? [13,313].
Сөйлемiндегі "қaдірсiз" сын eсімінiң әдеттeгідeй "адам" сөзiмен тiркeспeй "өмір" зaт ... ... ... ... ... ... ... қaнықтыра түсетіні сөзсiз.
Роман жалпы тұтастықта бір ғана оқиғаны баяндамайды,автор кейіпкерді осы шақтан кейінге ... ... еске ... осы ... ... оралта отырып, адамдардың жеке-жеке мінезі мен адамзат болмысында кездесетін сипаттарды көрсетеді. Адам-табиғат-өмір үшбұрышын кезектестіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... аударылуы
Aудармaның aдaм қызмeтінiң eң көне түрi екeні дaусыз. Әуeл бaстан аударма тілі басқа адамдaрдың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік ... аса ... ... қызмет атқарды. Жазбаша аудармалaрдың тарaлуы адамдарға басқа хaлықтардың мәдениетімен танысуына кең жол ашып, әдебиеттер мен мәдениеттердің араласып, баюына ықпал жасады. Шeт тiлiн білу ... ... сол ... ... ... болады, алайда ең болмады бір шет тілін үйрену әркiмнiң қолынан келмейді, ал бiр адамның кітаптарды ... ... ... ... ... оқуы мүмкін емес. Рудаки мен Омар Хаямның, Шекспир мен Гетенің, Толстой мен Достаевскийдің, Абай мен ... ... ... ... ... ғана ... игілігіне айналды.
Aударма-түрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың арасындағы қатынас ... ... ... ету ... ... және аударматануда аударма бір тілдегі ойды басқа тілге жеткізіп аудару ретінде ... (Л. С. ... В. Н. ... Я. И. ... А. В. Федорова және т.б.).
В. Н. Комиссаровтың пікірінше, ... - ... ... ... ... бір ... үш сөйлеу актісінің бірлігі ретінде қарастыруға болады:
1) шет тілі арқылы ... ... ... ... ... тілі ... ... мәтінді тудыратын сөйлеу актісі;
3) бірінші және екінші актілерде іске асқан сөйлеу актісі арқылы ... ... ... ... ... теңеу) [6,35].
1970 жылы британдық А. Тайтлердің атты кітабында аудармаға қойлатын талаптар ... ... ... ... түпнұсқаның идеясын толықтай дерлік берілуі тиіс; 2)аудармадағы мазмұндау стилі мен сипаты түпнұсқадағыдай болуы тиіс; 3)аударма дәл тұпнұсқадай жеңіл ... ... ... таңда да бұл талаптар өз күшін сақтап қалды , әрі баршаға мәлім қағидаларға айналды [7,13].
Шығарманы аудару ... ... ... ... рет ... ... кітабы Герольд Бельгер мен Петр Красновтың авторландырылған аудармасымен деген атпен 1987 жылы ... ... ... ... (28 ... 1934 Энгельс қаласы, Еділ маңы немістерінің АКСР - 7 ақпан 2015, Алматы, Қазақстан) - Қазақстанның ... ... ... ... Прозашы, публицист, әдебиет зерттеушісі, сыншы, аудармашы. Герольд Бельгер 53 ... ... ... ... Бейімбет Майлин, Ғабит Мүсірепов, Әбдіжәміл Нұрпейісов секілді ... ... орыс ... ... ... ол ... сан ... шығармашылық дарынына, ақындық құдіретіне, жаңашыл дәстүріне шолу жасады. И. В. Гете мен А. ... ... ... ... ... этикалық, психологиялық заңдылықтарын талдады. Гетенің шығармасы негізінде туындаған М. Ю. Лермонтовтың мен ... ... ... ... бірлігін, әлеуметтік ой толғауындағы жақындық пен тамырластықтың түп төркінін ашып ... Абай ... орыс ... ... жай - күйіне, ақынның кемел ойы мен көркем теңеулерін тәржімелеудегі кемшіліктерге, текстолгиялық ала - ... ... ... сөздерге тоқталды. Б.Майлин, Х.Есенжанов, Ә.Нүрпейісов, Ә.Кекілбаев, Д.Досжанов, т.б. қазақ жазушыларының ... ... ... орыс тіліне, А.Раймген, Э.Кончак, Н.Ваккер, т.б. неміс жазушыларының жекелеген туындыларын неміс тілінен орысшаға аударды. Жиырмадай жинақтың құрастырушысы және жекелеген әңгіме, ... ... 25 - тей ... бар ... жылы роман автордың қалауымен екінші бөлімі Анатолий Кимнің аудармасымен ... ... ... ... ... Г. ... бұл ... Бірінші кітаптың алғашқы басылымын Петр Краснов екеміз аудардық.
Кейінірек Нұрпейісов оны түгелдей дерлік өзгетіп, қазір кітапта Анатолий Ким екеуіміздің ... ... ... ... ... ... ... Ким аударып шықты, менің оған ешқандай қатысым жоқ. Кимге жазушы ретінде өте жоғары баға ... оның тілі бай, ... ... ол ... ... ... бөлек қағидаларды ұстанады. Менікі-бар нәрсені аудару, яғни түпнұсқаны өзге ... ... ... ... ал ... өз ... салып ойнап шығу. Бұл екеуі де орынды нәрселер, бірақ мен дәл, адекватты аударманың ... - ... ... ... ... ... деп жазады. Себебі Нұрпейісов тек жолма - жол аударманы емес, сонымен ... ... ... мен ... ... ... ... стилінің, оның көркем сөзді пайдалу ерекшеліктерінің дұрыс жеткізілуін талап етеді. Бұндай аударма өз тарабыңнан қосуға жол бермейді, бұл көркемдік өңдеушіге ... ... ... ... [9].
"Жолма - жол аударма - сыбырлап жеткізу. Егер де мен осы ... ... өлең ... ... ... ... ... жасалғаны. Жолма - жолдық - ол ойды аңғару үшін қажет". Талантты ақын, ... ... Л. ... ... ... ... уақытта аудармада жолма - жол аударма, яғни, ... - сөз - ... ... жұмысшы аударма мәтіні ерекше орын алды. Жолма - жол аудармаға әдеби өңдеу жасалды. Көптеген кітаптар осы әдіспен шықты. ... - жол ... ... ... ... онда да ... аз ... Өңдеу кезінде жолма - жолдық аударма үлкен өзгеріске ұшырады. Бұл көбінесе идеологиялық жағынан деп саналды. Жолма - жол аударма ... ... ... мәтін жауапкершілігі ешкімге жүктелмеді, жіберген бұрмалауға,кемшілікке кінәлі кім екені ... Ол ... ... мен ... ... да ... ... тану,сараптау мүмкіндігі мамандану қабілеті жетпеді [10].
Анатолий Андреевич Ким (15 шілде 1939 жыл, Сергеевка ауылы, Оңтүстік Қазақстан облысы ), ... ... әрі орыс ... ... ... Қазақстан және КСРО құрамында болған мемлекеттерге (1976) шығармасымен белгілі болған. Шығармашылық жолын газетінде, журналында ... ... ... ... адамдардың балалардың алдындағы жауапкершілігі жайлы ертегі-романы (2006), (1995) , (1992) ... ... ... ... ... - эпопеясыныың жаңа нұсқасын , Әбдіжәміл Нұрпейісовтің , корей халқының аңызын орыс ... ... ... ... ... ... ... аударма Г.Бельгердің жолма - жол аудамасының көмегімен ... ... ... жайлы А. Ким былай деп жазады:
Мені қазақ ... ... жол ... ... ... Ә.Нұрпейісов диапазоны кең, кеңістік пен әлем туралы жазады. Оның кейіпкерлері тарихи оқиғалардың бел ортасында жүреді. Шытырман, сан тарам оқиғалар, ... ... ... ... бір ... суретін береді. Дос көңіл жан. Мінезі де ауыр. Жанына тым ... ... ... да көп ... ... бақ берген, құдай үлкен талантты үйіп-төгіп бере салған ірі адам, суреткер жазушы. ... ... ... ... ... ... бар емес пе? ... сөз шебері Г. Бельгер аударған екен. Ол екеуміз дос-көңіл жандар едік. ... да көзі тірі ... ... ... ... сыйластыққа жатпайды. Этикаға кірмейді. Сол себепті мен ... ... ... Сол ... соң үш жыл ... Әбең ... жаңа жолма-жол аудармасын жасатқанын айтты енді ... ... ... сыңай танытты. Кейін белгілі болғандай, өзі көңілі толыңқырамаған жерлерін ғана қайта ... - жол ... ... ... өзі aударған туралы Aнатoлий Ким бұл шығaрмaны әлеуметтік - ... ... деп ... ертегiдeгi грeктер трaгедиясынaн ұқсaстық тaбатынын айтады [12].
ағылшын тіліне аудырылу ... ... ... белді шығармасы болып табылатын романымен бірге 2013 жылдың 21 мамырында Вашингтон қаласында жарық ... ... ... ... ... Кэтрин Фитцпатрик. Ол бұған дейін Чехов, Бунин сияқты жазушыларды аударған. ... ... ... ... ... ... әзірге халық арасында тарай бермеді. МГУ - дің профессоры филология ғылымдарының докторы , Хэмингуэй, Фолкнер шығармашылығын зерттеуші ғалым ... ... ... ... ... Бұл ... орыс тіліне аударылуын Әбдіжәміл өзi қaдағалап отырған еді, Әбдіжәміл Нұрпейіoвпeн aз - кeм ... ... бәрі oның өз ... aудaрмaсынa қандaйлық қaдалып қарaйтынын жaқсы біледі. Қaзaқ ... сөз ... ... ... бaрынша дәл жеткізу үшін aудaрмaшыларын, aлдымен Юрий Кaзaкoвты, oдан кeйін Aнaтoлий Кимдi eсінен ... ... ... ... бергiсіз әңгімeлер айтылaды, ал aғылшын тiлiне aударылуын жіті бақылау мaғaн жүктeлгeн еді, белгілі аудармашы болғанымен кей-кейде Гомер ... да ... ... ... ... жағдайда не қылмақпын дедім? Әрі жақын досыма қалайша қиянат етермін? Шындықтың бәрін ашып айтсам, Әбекең жариялануына тыйым ... да, істі ... ... уақыт, еңбек зая кетер еді. Ал бұл кітаптың басылып шығуына Алтын Қыран>> қоры қаражат бөлген еді. Дегенмен аударма сәтті шықты. Кей ... ... ... ... ... ... сеніңкіремеген еді, аудармашымен танысқаннан кейін көңілі тыныштанды. мeн aғылшын тiлiндегі өмірі жаңа ғана бaстaлып жатыр, бoлашaқтaғы ... ... ... де ... ... деп үміттeнемін [3].
Шығарма жайлы осындай пікір әрине баршамызды қуантары белігілі, бірақ сатылы аударманың сәтті шығу екі ... ... ... ... ... аударылуына тікелей байланысты. романының аудармасына салыстырмалы талдау ... ... ... ... мен Петр ... аударма нұсқасымен салысытырып, қарауды жөн санап отырмыз.
Орыс тіліндегі аудармада бірінші кітаптың атауы деп аударылған ... ... 2000 жылы ... ... Анатолий Кимнің аудармасында деген атпен өзгерді. Ағылшын тілінде де яғни ... ... ... Орыс тіліндегі де, ағылшын тіліндегі де нұсқалары түпнұсқа шығарманың атын толықтай дерлік ашып ... ... ... кoмпoзициялық күрделiлiгінe қaрaмacтaн aудaрмa жaтық, қaрaпaйым, қaлыпты бaяндaлғaн. Екі тілдегі нұсқаларын оқып отырған оқырманның көз алдына дәл түпнұсқаны оқып ... ... ... Оқиғаның желісі, мазмұны, өрбу ортасы қаз - қалпында жеткізілген. Кейіпкерлердің есімдері, топонимдер, одағай сөздер түгелдей ... ... ... ... отырған. Ұлттық коллоритті ашатын сөздерді мәтін соңына ... ... ... ... ... ... ... болғанынан оқырманға сапалы аударма ұсынылған.
Түпнұсқа шығармасын оқу барысынды оқырман қандай әсер алатын болса, сапалы аударма да ... ... ... әсер ... ... авторының шығарманы жазудағы тебіренісін сезу, оның жан-дүниесінде болып жатқан толқынды, шығармада жеткізгісі келген ойын ... ... өте ... ... ... Ендеше түпнұсқа мазмұны мен ырғағын сақтау тек ... ... ғана ... ... ...
* ... АУДАРМАСЫНДАҒЫ АУДАРМАШЫЛЫҚ ШЕШІМДЕР МЕН ТӘСІЛДЕР
2.1 Арал табиғаты суреттемелерінің аудармада берілуі
Аударма шығармаларында ең қиын да, ... әрі ... ... ... ... ететін ерекшеліктер-табиғат суреттерінің аударылуы. Дәл осы табиғат суреттері ұшы-қиыры жоқ кең даланың пейзажын қамтитыны, бүкіл тіршілік пен ... - ... ... ішкі ... ... ... ... оқырмандарына белгілі. Қазақ тілі көркем сөзге бай, жетіліп, толыққан, икемді тіл. Жазушы да, ақын да осы ... кең ... ... ... ... ... ... ашады.
Қазақша:
Кешегі қара суық балықшылар ауылының бет алдындағы қолтық ұстасқан-ды. Сонан артына бірер күн салғасын сыпыра жағалау еңіреп қатып, көкше мұз көз ... асып ... ... ... ... түс ... Қысқы күн кешке тақады.....Оның арғы жағы буланып жатыр. Ұлы теңіз ашулы. Әсіресе осы жолы өз-өзінен долданып, өкпелеп ... ... ... жым жырт [13, ... ... ... и залив под кручей схватился молодым темным льдом. Резкие холода особенно прочно сковали побережье, а еще через несколько дней ... ... ... едва ли не до ... .... А ... уже ... Короткий зимний день идет на убыль... нет покоя сегодня морю. Оно грозно ревет, ворочается, и оттуда, из безбрежной ... ... ... ... гул, летит сизая изморозь. А остальной мир будто объят печальной тишиной [14,13]
Ағылшынша:
With a practiced eye, you noted that the cold snaps of the recent days had turned the coastal water hard, and the icy smooth surface of the shore ice ... almost to the very horizon. Running from the aul in the morning, dazed, you wandered along the taut young ice and almost reaching its ... bending edges, beyond which the open sea was ... and then you stopped. The brief winter day was rapidly ... But in the morning. And you thoughts were stamping in place. The sea was not calm today ... ... ... ... ... ... білдіру мақсатында пайдаланған сөз тіркесін орыс тіліне аудармашы деп, ал ... ... деп ... Орыс тілінде бұл сөз мұзға жабысып, ұстасып деген мағынаны беріп тіркестің мазмұнын ашады. Ал ағылшын тіліндегі нұсқадағы ... тура ... ... суы ... ... еді ... сәйкес келеді. Екі аудармашы да сөйлемнің мағынасын жеткізе білген. Орыс тіліндегі аударма әлдеқайда сәтті, әрі көркемдік жағынан да ... ... ... ... бір сөйлемді қазақ тіліндегі кез-келген бір сөйлеммен алмастыру аударма болып саналмайды. Мысалы: I live in Kazakhstan сөйлемі ешқашанда Мен ... ... ... ... бола ... ... ... ойша жасалатын үдеріс емес, ол белгілі бір ереже, заңдылықтарға бағынады,ал сол ережелердің шеңберінен шығып кеткен жағдайда біз екінші тілдегі ... ... деп ... ... жоқ. ... Бархударов мәтіндердің арасындағы эквиваленттілік деңгейіне қатысты келесідей пікір айтады: Осындай пікірдің айтылуы аудармадағы ... ... ... ... қалыптасуына әкелді. Әрине аударма тілінде түпнұсқа мәтіндегі сөздің тура әрі дәл аудармасы,толық баламасы болуы мүмкін емес. ... бұл ... ... ... жоқ деген ереже қалыптастыра алмайды [17,7].
Дәл қазақ тіліндегідей сөзінің орыс, ағылшын ... ... бір ... ие ... ... ... ... табуды күрделендіреді.
Қазақша:
Жан-жағың - қысқы қапырық ауадан кірлеп шыққан үйлер. Сұр көше. Сұр ... ... ... жосып жүрген сұрғылт шаң-шаң машиналар. Басқа, Бәкизат та солардан бөлектенгісі келмей, үстіне қайда бір көз тартпайтын сұрғылт бірдеңе киіп, ... ... жер ... жабыңқы сұрғылт жүзі жүдеп тұрған [13,7].
Орысша:
После затяжного зимнего смога горд у подножья сурово вздыбленных гор казался угрюмым, как ... ... ... были ... ... Серыми были улицы. Невзрачно серыми - люди. Разбрызгивая серую грязь, носились, мельтешили взад-вперед серые ... как бы не ... ... в этом ... сером мире, твоя невеста тоже одевалась во все серенькое, и таким же грустным и серым было ее лицо [14,5].
Ағылшынша:
In the fumes of the ... winter smog, the city seemed gloomy, like a man who has not slept enough. The pavement and the homes were all dirty gray. The people were ugly and gray. Spraying gray mud, they raced about in gray cars speeding busily. And as if she didn't want to stand out in that ... world, your bride always dressed in ... grayish, and her face was as sad and gray as well ... ... ... оның сөз қолданысын аудармада сақтай білу аудармаға қойылатын басты талаптардың ... Бұл ... сұр, ... сөздерінің бірнеше рет қайталануының өзіндік мәні бар. Автор айналадығының бәріне сұрғылт түсте бере отырып, сүреңсізденген қала ... ... ... ... ... аударсақ, екі тілде де сұр сөзі қаз-қалпында аударылған. Екі тілдің аудармасында да деген жаңа тіркес ... Бұл ... ... қолданылмаған, десе де бұл аударманың мазмұнын өзгертіп, бұрмалауға әкелмейді. Негізгі идея ... ... ...
В. ... ... ... ... таланты бойынша, автормен тең дәрежеде болуы тиіс, аудармашы ақын-жазушымен бірдей дәрежеде елестетуге, сөз саптау мәнеріне ие болу тиіс. Ой ... мен ... ... да тең дәрежеде болуын, түпнұсқадағы сұлулықты сондай сезіне білуін, керек болса онымен теңдесетін немесе асып түсетін өзіндік сөз ... ой ... ... ... ... ... бар ... жарқырата, көрсете алатын талантты шебер болу қажеттілігін ұсынады[10].
Қазақша: ... сары аяз. Күн ... ... ... ... жөнелген ат екпіннен бет алды кәпелімде желденіп, көңіл шіркін ұшатын құстай қанаттанып жүре ... ... ... ... сары аяз сыға - ... кәзір тіпті сығымдалып сіңірленіп қалған. Ала-бөле борасын үрген тұста қар бел алып, құдды қанатын ... ... ... ... жатқан күртікті, бұл кезде тақымы астында төрт аяғы денесін ауырламай ... ... тор ... тағалы тұяғы күтір-күтір ойып, қайсы бір омбылаған-омбылаған жерде тізесі дірілдеп тұрып қалмай, қайта өршеленіп ... ... ... ұмтылып, тағы бір белеңге алып шығар еді де, балықшылар аулының бет алдындағы қара жардың құлауына қалай ... ... ... ... ... тем ... уже светлое, обещающее солнце утро. Мороз поскрипывал, ... От ... ... рыси задувал в лицо сиверко, и душа твоя словно обретала крылья. Внизу из-под копыт ... ... ... ... рыссыпавшиеся в морозную пыль; а по всей степной шири причудливо горбатились, волна за волной уходили вдаль ... ... ... за ночь плотной глянцевитой коркой, и еще рыхловатые, вздыбленные, будто волчий загривок; и жеребец легко, с глухим топотом и ... ... ... ... ... а в ... местах прокладывал себе путь чуть ли не грудью, не ... при с рыси и все ... ... и ... ... ... одолевая перевал за перевалом, пока не достигал косогора за которым во всем своем безбрежье ... ... ... ... бликами, море [14,15].
Ағылшынша:
Meanwhile, morning would break. The frost squeaked and ... and a cold wind would blow in your face from the ... fast trot. And it was as if your soul acquired wings. Below, under the hooves, the snow flurries flew by and ... crumbled into white dust. And ... the entire breadth of the steppe, ... hunched over, wave after wave of ... receded into the ... The horse under you trotted easily, with a clattering of hooves and a frozen shriek plowing through the mounds of snow. And in the deep parts, he made his way almost with his chest, not ... even so his even trot and growing more heated. He broke forward, ... crossing after ... until he reached the ... beyond which the entire bread of the boundless sea opened, twinkling and blinding you with patches of sunlight ... ... ... автормен көркемдік таланты бойынша жарыса отырып, аударады. Аудармашы өзінің шеберлігін көрсете отырып, оқырманның көз ... ... ... ... ... ... ... жол нұсқамен аударылғанда автордың стилі, ырғақ, интонациясы, әуезі, сөздік байлығы, өзіндік қолдану жүйесі сақталса онда аудармашының ұтқаны. Өкінішке орай аударылған ... ... ... ... түпнұсқадан ауытқып кететін жайлар аз емес. Егерде қаламгердің бұдан ... ... ... ... ... ... ... арқылы аудармашы жазу ерекшелігінен, сөз саптау тәсілінен хабардар болары анық. Қалай дегенде де ... ... ... ... бар. ... ол сол ... ... аудармаса да автордың стилі мен идеясынан, шығарма мазмұнынан белгілі дәрежеде түсінік алады. Жолма жолдық нұсқа жинап-теріп, қайта құрастыру ... ... ... бар ... құндылығын жеткізетін тілмен аударылса, онда аудармашыға жеңіл, тәжірибелі тәржімашы әріқарай өзі-ақ сәтті жалғастырып әкетеді [10].
Қазақша:
Уақытты ұтқысы келгенде ... ... ... жалт ... да, қай ... бері суы тартылып таңқылдап кеуіп қалған қайсы бір басаттың, қолтықтың тұзды сор борпылдап бетіне шығып жатқан аппақ ақ шаңдағын бұрқылдатып ... ... ... кеме ... ... ... бәрі кәзір қара жер. Теңіздің бұл бетіндегі баяғы аралдар - Жалаңаш, Бұйырғынды мен сол анау көз ... ... ... бара ... ... - ... қара жерге тұтасып кеткен [13, 24].
Орысша:
Да, обмелело море, далеко ушло от изначальных ... ... ... ... дно ... и ... где ... еще недавно, бывало, стояли на якоре пароходы, баржи шныряли юркие катера. Небольшие острова по эту ... ... а с ним и ... ... оставшийся во-он за тем поворотом, за пологим песчаным увалом,-теперь сошлись, как ... на ... и ... с ... ... ... ... проплешинами [14,21].
Ағылшынша:
The sea had grown shallow and receded from its original shores. It unattractively bared the bottom of the coves and bays, where only ... ships and barges would stand at sea moored by their anchors, and motor boats would dart in and out nimbly. Beyond the turn, behind a ... sand dune, the small islands along this side - ... ... and the famous Kok-aral - had now come together like old men at the funeral and merged with the ... ... glowing white with salt patches ... ... ... салсақ қазақ тіліндегі үш сөйлем орыс тілінде екі ... ... ... ... кеме ... ... беріп, деп жеке - жеке атайды. Бұл оқырманға түсініктеме ретінде беріліп отыр, әрі сөйлемнің мазмұнын ашады.
Аударматану ... ... ... екі ... бар. Атап ... ... транскрипция және транслитерация. Лингвистикалық терминдердің сөздігінде келесідей анықтама беріледі:
Транскрипция-белгілі бір тілдегі сөздің дыбысталуын дәлме - дәл ... үшін ... ... ... ... ... бір ... сөздің әріптерін аударма тілінің алфавитіндегі әріптермен беру [18].
Екінші тәсіл көбінде ... ... өлі ... ... ... ... ... отырған мәтіндегі топонимдер транскрипциялау тәсілі арқылы аударылған. Ал шығармада көркемдік - ... ... ие ... тұрған тіркесі орыс тілінде деп аударылса, ағылшын ... ... ... ... ... ... ... Ал түпнұсқадағы тіркес көз алдыңа иен даладағы кеуіп ... ... ... ... Бұл тіркесті деп аударса аудармаға әлдеқайда дәл келер еді. Ағылшын тіліндегі нұсқада бұл анықтауыш ... ... ... түсіріп тастау ағылшын тіліндегі нұсқада көптеп кездеседі.
Қазақша:
Бұлар Шөміш-көлді қысқа мойыннан кесіп өтті. Ал баяғыда, теңіз ... ... е, ол ... ... атпен жүрген кісі Шөміш-көлдің басын айналғанда бір күн уақыт кететін. Көл маңы ол кездерде сыңсыған қамыс еді. Атты кісі ит ... ... ... ... ну қамысты жалғыз аяқ жолмен жарып келе жатады. Жалғыз-жарым жолаушы кәдімгідей ... ... екі ... ... боп ... ... қамысқа жалтақтап қарап болатын. Сәл сыбдыр шықса да селк етіп, жылдам көз ... ... ... ... , ... нар қамыстар биіктей-биіктей, бір кезде үстіндегі аспанды жауып алатын. Жел сәл ... де жер ... ... ... осы аралаға жиналғандай, жан-жағың сусылдай жөнелетін. Судыраған құрақ арасында ... жан ... ... ұшып қонған әлде бір әнші құстарға толып кететін [13,25].
Орысша:
Вот и ... ... ... по ... ... как старческая щека, логу. А в послнвоенные годы, ... ... ... ... в ... ... тратил лишь на то, чтобы обогнуть достославное это озеро. Тогда вокруг него шумел непролазный ... ... ... ... и ... ... бывало, коня на шаг, настороженно ехал по узкой тропинкуе. В жутких этих зарослях даже испытанному ... ... не по ... и он ... ... по сторонам , по - звериному чутко прислушываясь к каждому неясному шороху. А в ... ... все ... все ... ... ... камыш тянулся ввысь, до полоски сужая небо над ... ... ... ... верхушками Но вот проносился поверху ветерок, и все вокргу мгновенно менялось, наполнялось торопливобегущим шорохоми шелест ,-будто вмиг собрались и зашушукались ... ... ... метелки наперебой шептали что-то, лепетали, кивая и склоняясь друг к другу, словно сбежавшиеся на некую ... ... ... в ... ... с чего - то ... одобравшиеся друг друга. И камышовое царство мгновенно сбрасывало с себя стоячую сонную одурь, все ... ... и ... ... нашептывал свою непонятную никому бесконечную песню, и невидимые в густой чаще птахи заливались на все голоса ... had gone straight past ... But in the post -- war years, it seemed, a traveler headed to Aralsk would spend half a day just going around that renowned lake. Then the reeds stood up like a hard wall, and the ... easing his horse into a walk, would go carefully along the narrow path. In these terrible ... even an ... jigit would be beside himself and would look from side, like an animal ... keenly to each rustle. But in the thicket of rushes it would grow darker and more quiet. The thick reed would thrust upward like bamboo, closing and ... the sky overhead, its tips sometimes touching ... ... орыс ... ... ... екі есе ... ал ... тіліндегі нұсқада әлдеқайда қысқарған. Орыс тіліндегі нұсқада тек көлемі ғана кеңейіп қоймай сонымен қатар көркемдік мазмұны да ... Осы ... екі ... да ... бoй ... бaйқaймыз. Бірақ орыс тіліндегі аудармада нeгiзгі мaғынa сaқтaлғaн, aвтoр oйы бұрмaланбaғaн, Г.Бельгердің сөз сaрaптaу шeбeрлiгі бaйқaлaды. Ағылшын тілінде ... ... ... кеткен. Бұл көрініс оқырманның көз алдына сыбдырлаған, сусылдаған қамысты елестетеді. Автор қамыстарға жан бітіре отырып, оларды ... Бұл осы ... ... ... ... автордың табиғатты суреттеудегі ерекшелігі. Аудармада осындай мазмұнды тіркестерді түсіріп тастау мазмұнды жоғалтып, компрессия жол ашады.
Аударма орыс тіліне толықтай дерлік ... ... ... Орыс ... ... ... деп аударылған. Ал ағылшын тіліндегі нұсақада бұл тіркес кездеспейді. деген тіркес орыс ... ... ... ... ... ... ... нұсқада да дәл осылай. Тіркес , ал ... ... деп ... т.б. ... ... ... жақын болар еді. Аудармадағы тіркестердің мағынасы деген тіркеске балама ... ... ... , деп аударылған. сөзін , деп ... ... ... жол ... еді. ... ... бамбукпен салыстыру оның адам білегіндей жуан болғандығынан болса керек. Бұл орыс тілді оқырманның қабылдауына сәйкестендіріп, ... ... Десе де ... өз ойын ... ... емес ... ... сипаттайды.
Фразеологиялық бірліктер немесе тұрақты сөз тіркестері ең басты ... ... ... біріктіре отырып бір мағынаға ие болу. Сондықтан аудармашы оларды аударғанда компоненттерінің бөлек мағыналарына емес, жалпы сөз ... ... ... үлкен назар аудауы қажет. Тұрақты сөз тіркестері образды және образды емес болып ... ... ... емес тұрақты сөз тіркестеріне мысал келтірелік: to make a sacrifice-құрбандық ету, to have a good ... ... ... to pay ... ... ... баламалылық. Егер белгілі бір фразеологиялық бірлік түпнұсқа және ... ... ... ... және ... жағынан сәйкес келсе, оны фразеологиялық баламалылық тәсілімен аударамыз. Баламалар толық және ... емес ... ... бөлінеді. Толық балама мысалы: to cast a glance-көз тастау, the bitter truth-ащы шындық, to play with a ... ... ... емес ... ... to kill the goose that lays the golden ... жұмыртқа туатын тауықты өлтіру, a bird may be known by its song-құс ұшқанымен ... to fish in triobled waters -- лай суда ... ... Фразеологиялық нұсқаны қолдану. Мұндай тұрақты сөз тіркестер мағынасы жағынан ұқсайтын тұрақты сөз тіркестеріне аударылады. Мысалы: to work one's fingers to be ... ... ... ... to hit the bird in the eye-дәл табу.
3. Фразеологиялық бірліктерді немесе ... сөз ... ... ... тілінде баламасы немесе нұсқасы жоқ тұрақты сөз тіркестерін аударғанда ... ... ... ... қалу мақсатында сөзбе-сөз аударады. Мысалы: liars must have good memories-өтірікшілерге жақсы есте ... ... ... to keep a dog and bark ... ... өзің ... ... аудару. Егер аудармашы тұрақты сөз тіркес мғынасынан ауытқып кетсе, ол сол ... сөз ... ... ... ... ... аудара алады. Мысалы: And it is from this that we shall arrive at some ... ... the Newcome family which will show us that they have a skeleton or two in their closets, as well as their ... ... біз Ньюкомов жанұясына тиесілі олардың көршілерінде сияқты жанұялық құпиялары бар екендігі туралы кейбір жаңалықтарды біле аламыз [19].
Абзацтағы ... ... сөз ... орыс ... деп ... ... ... арқылы берген. Бұл сипат ағылшын тілінің аудармасында берілмеген. Ағылшын тілінде бұл ... ... ... ... көркемдік әсерін кемітеді.
Шығарманы аудару барысында міндетті түрде орын ... ... ... ... ... ... Әрі бір тілден екінші тілге аудару барысында трансформацияның орын алмауы мүмкін емес. Себебі бар тілдің грамматикалық, лексикалық, синтаксистік нормалары бірдей ... Әр ... ... байланысты түпнұсқа контекстіндегі сөздер аудармада сол тілдің ережелеріне бейімделіп беріледі.Трансформация ұғымы ең алдымен сөйлемнің құрылысын өзгертумен, ... ... ... ... ... ... Я.И. ... өзінің атты кітабында жазады. Мазмұнды лексикалық трансформациялар кезінде түпнұсканың лексикалық бірлігінің мағынасы өзгереді:
· ұғымды нақтылау,
· ... ... ... ... - біршама кең (тектік) мағынаға ие бастапқы тіл бірлігінің аударма тілінде тар (түрлік) мағыналы сөзімен алмастырылуы ... іске ... ... ... ... тәсілі).Мысалы шығармада кеме деп берілген сөзді екі аудармада да ... ... ... ... ... anchors, and motor boats деп ... ... өтеді.
Ұғымды жалпылау тәсілі жекелей мағынаны жалпымен, әралуандықты тектестік ұғымдармен ауыстыруға ... ... ... ... аударма кезіндегі сөзді не сөз тіркесін оның сөздік сәйкестігімен мағыналық жағынан бұрмаланып кетпеуінен сақтану мақсатында болады. ... ... ... боз інген, нар, атан түйе сөздері орыс тілінде түйенің өз ішінен бірнеше топқа бөлінбейтіндігінен верблюд , ағылшынша camel деп жалпылау ... ... ... ... ... орыс ... тектік ұғымдарды білдіретін верблюд, верблюдица сөздерінің түрлік ұғымдағы сөздері жоқ, ... олар ... ... бірқатар сөздердің баламалары болып шығады: нар (одногорбый верблюд), бура (двугорбый самец-производитель), үлек ... ... ... ... ... и ... ... желмая (верблюд-скакун), жалбай (с горбами в разные стороны), атан ... ... ... ... верблюд-самец), аруана (одногорбая верблюдица), інген (дойная верблюдица), қайымал ... ... ... 2005. Б. 182]. ... ... дамуы(модуляция)-бір-бірімен себеп пен салдар, бөлшек пен бүтін, құрал мен өндіруші ретінде ... ... ... бір ... ... бір ... ... бағытталған аударма тәсілі. Мысалы: [13 б.17] Орыс ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағынасы өзгеріледі:
· сөйлемдерді біріктіру,
· сөйлемдерді бөлу.
· ... ... ... ... екі не одан да көп жай ... тұратын синтаксистік құрылымды біріктіру жолымен құрмалас сөйлемге айналдыру негізінде жасалатын ... ... ... ...
Қазақша:
Ұзын қара кісі еңсесін тіктеді.Бүгінгі күннің бұннан бұрынғы күндерден айырмасы қандай екенін білгісі келгендей, әуелі айнала төңірекке көз салды.Сосын соңындағы ... ізге ... ... Көзі ... ... жүрегі дір етіп шошып қалды [13,16].
Орысша:
Темнолокий сутулый человек поднял голову, задумчиво оглянулся вокруг, как бы ... ... чем же ... ... ... день от ... других-прошедших-дней его жизни, и почему вдруг сегодня стоит он один - одинешенек на безлюдном ледяном поле [14,17].
Ағылшынша:
Now, as this ... lanky fellow, you raised your head, ... looking around as if trying to ... why today you different from the many others of your life and why suddenly today you were standing all alone on the deserted ice patch. Then once again, you looked at the line of ... which broke off at your very feet in doom ... бұл төрт ... керісінше орыс тілінде бір сөйлемге, ал ағылшын тілінде екі сөйлемге біріккен.
Сөйлемдерді бөлу-түпнұсқадағы құрмалас сөйлемді екі не одан да көп жай ... ... ... ... ... ... ... тәсілі. Мысалы: Обалына не керек,қалада да, далада да ... мол ... ... бұны ... ағыны қатты судай ала жөнеліп еді; бірақ сорлатқанда бұл серікке жарамады;талай рет бұны ... ... ... ... ... ... ... жены имели широкие связи и в городе, и в аулах. И надо ... им ... в ... время усердно принялись за тебя, с ходу подхватили, как подхватывает лодчонку бурное течение....
Ағылшанша:Yes, the ... clansmen of your wife had maybe ... in the city and in auls. And you had to give them credit, at first they swept you up like a rapid current grabs a boat. Орыс ... аудармада бұл сөйлем төрт сөйлемге бөлініп аударылған. Аудармашы бұл ... ұзақ ... ... орыс ... бейімдеп, ойды анық түсіну үшін бөліп аударған, ағылшын тілінде де төрт сөйлем.
Грамматикалық алмастырулар-түпнұсқадағы грамматикалық бірліктің аударма тілінде ... ... ... ие тіл ... ... ... трансформация. Мысалы. Шығармадағы Бәкизат есімі аудармада бірінші сөйлемде Бакизат деп аударылса, екінші сөйлемде деп жалғастырып кетеді. Бұл ... ... кім ... ... отырғаны белгілі, сондықтан оны қайталауды қажет етпейді. Сондықтан зат есімнің орнына есімдік пайдаланылған. Ағылшын ... ... да ... рет ... деп береді.
Лексикалық-грамматикалық трансформациялар кезінде түпнұсканың синтаксистік құрылымы да, лексикасы да өзгертіледі:
· антонимдік аударма,
· сипаттама аударма,
· компенсация,
· ... ... ... ... ... адекватты (дұрыс) баламасын беру үшін, оның сол ұғымға ... ... ... ... ... ... ... трансформация (аударма тәсілі). Сонымен бірге мұндай аударма барысында түпнұсқадағы болымды мағынаға ие сөз аударма мәтінінде оған қарама-қарсы мағыналы сөзбен аударылады және ... де ... ... ... бері ай ... Күн ... Ел ... жұрт тыныш [13,14].
Орысша:И теперь, понятно, небо не обрушилось, земля не разверзлась, все также светит солнце [14,14].
Сипаттама аударма (экспликация)-белгілі бір ... ... ... құралдарымен сипаттаудан (оның мағынасын экспликациялаудан) тұратын аударма тәсілі. Бұл тәсіл ... ... ... атаудың болмаған жағдайында немесе аудармашының оны білмеген жағдайында пайдаланылады.
Сипаттама ... ең қиын ... ... ... ... ... Ол әлеуметтік, географиялық не ұлттық ерекшеліктерге байланысты аударма тілінде сай ұғымды белгілейтін сөз жоқ ... өте ... ... ... ... емес ... ... (баламасыз лексиканы) оқырман мен тыңдаушыға түсіндіріп жеткізеді. Бұл тәсіл транслитерация немесе транскрипция арқылы жиі ... Бұл ... үшін өте ... ал ... не ... үшін өте ... ... Сипаттау-сызықша, жақша, сілтеме, кітап соңындағы ескертпелер арқылы беріледі. Мысалы: деген ... ... ... ... деп ... берген болса, ағылшынша аудармада беттің аяқ жағында сноскамен деп берілген.
Компенсация (өтем)-бастапқы тіл ... ... ... ... жағынан шарасыз кемуінің аударма кезінде екінші тілдің құралдары арқылы ... ... ... ... ... ... түпнұсқадағы орнына қойылуы міндетті емес.
Мысалы:
Қазақша: Атты кісі ит тұмсығы батпай жарланып тұратын ну қамысты жалғыз аяқ жолмен жарып келе жатады ... ... него ... ... ... стоял крутой стеной [14,22].
Ағылшынша:Then the reeds stood up like a hard wall ... ... ... - ... ... пішінге келтіру үшін, бастапқы мәтінді өзгерту арқылы жүзеге асырылатын аударма тәсілі. Контекспен немесе тілден тыс жағдаятпен анықтала алатын сөйлемнің ... ... ... ... біршама жинақы құрылымдарды қолдану арқылы жүзеге асады [20].
Ағылшын тіліне аудару барысында кейбір абзацтар қысқарған. Екі абзацтық сөйлемдер бір ... ... Бұл ... ... ... ... ықшамдап қысқартқан. Ағылшын тіліндегі аударма да орыс тілінен аударылғандықтан көлемі жағынан ықшамдалған. Орыс тіліне аудару барысында компрессияға жол ... ... ұсақ ... ... ... сипаттап, жоғалтып алмауға тырысқан.
Шығарманы аудару барысында аталған трансформациялардың ішінде басым көпшілігі грамматикалық трансформацияның көмегімен берілген.
Қазақша:
Таң ... ... ... кейін осынау буалдыр мұнар ішінле түсі суық түксиген дүние-мұз да, жер де-түгел аппақ. Айнала төңіректе көзге ілінер қарайған жоқ. Тек ... ... ... із әне бір ... әлденеге ширығып, әрі-бері адыраңдаса да, ақырында о да ... ... ... ... ... жығылыпты. Ұзын қара кісі сәл қозғалса да табан астында жатқан ... неме ... ... ... ... ... иттей беті ауған жақққа алғып, сүмпең-сүмпең шоқыта жөнелетіндей [13,13].
Орысша:
Сегодня на ... ... ... снег и ... ... ... все ... белым-бело и не за что уцепиться взгляду.Одни только волочащиеся за ним, будто плохо свитая веревка, ... его ... ... достащившись сюда, обессиленно обрываюся у самых ног. А он... все давит их, вдавливает в снег тяжелыми сапогами, будто боится, что ... ему ... с ... они, ... эти ... ... и, как ... собаки разбегутся, затеряются в огромном мире, и вместе с ними ... и ... о нем ... ... was howling and ... and from the ... distance, there was an endless hollow roar. A bluish sleet fell. The rest of the world was embraced in some kind of cautious quiet. Today at dawn, ... fell and whitened and ... ... around with fresh snow - except the dark, ugly steppe beyond ... All around there was nowhere for the eye to fall; only the listless ... dragging behind you, which lay powerless under your feet [15,21].
Орыс тіліндегі аудармада ... ... оның ... ... ... ... орын ... Түпнұсқадағы деген тіркес қарға беріліп тұрған анықтама, яғни ... орыс ... ... бұл ... ... ретінде аударылған. Ағылшын тілінде де бұл тіркес деп пысықтауыш күйінде берілген. сөйлемі орыс тіліндегі ... деп ... орыс ... ... ... да ... ... тіліндегі нұсқаға да балама болып табылатын тіркеспен аударған. Ағылшын тілінде де мазмұн айқын жеткізілген, әрі лексика да сәйкес ... ... ... орыс ... аудармада > деп сипаттамалы аударма тәсілімен берілген, ағылшынша деп түпнұсқаның негізгі ... ... Бұл ... ... ... дәл ... ... табылады. деген сипаттауыш тіркес деп аударылған. Бұл аудармада барлық норма сақталған, керісінше ағылшын тілінде бұл сипат мүлде қалып ... Бұл ... ... әдісі мәтіннің көркемдігін кемітіп, сипаттауды мағынасыз етіп көрсетеді.
Әр ұлттың өз ерекшелігі, салт-дәстүрі болғандықтан, сөз ... де ... ... ... ... ... аудару аудармашыдан ізденісті, білімді талап етеді, әрі сөзді тиімді, ... ... ... ... зер ... ... ... Көптеген аудармашылар фразеологиялық бірліктер мен тұрақты сөз тіркестерін ... ... ... жол ... Бұл ... ... ... мәтінді шұбарлайды. Келесі мысалды қарастырсақ, ,орыс тілінде ағылшын тілінде >. Аудармашы орыс тіліне тіркесті аударуда ... ... ... тамаша тәржімалаған . сөзі арасын кесіп өту мүмкін емес нуды ... ... ... ... ... ... ... жол берілмеді. Ал ағылшын тілінде осы сипаттау тағы да түсіп қалған. Осы тіркесті деп ... ... ... бермесе де, мағынасын ашар еді.
Қазақша:
Атып тұрды. Апалақ-құпалақ киінді. Тізе бүге сала ... ... бара ... ... ... ... ... Арал өңірінің аспаны әр кездегідей қайнап тұр екен. Сонан қашан жаз ортасы ауғанша аңызақ аптап басылмады. Әсіресе ... ... тас ... келген өрттей ыстық күн қайнап бергенде кішкентай қаланың топырақ борап ... ... ... ... ... ... ... баурында да жан саялар көлеңке қалмай, күйген кесек пен ащы сор иіс қолқа атып тұрғаны [13,8 ].
Орысша:
Ты вскочил. Быстро собрался. И, едва ... с ... ... ... почувствовал, как жарко здесь. До самой осени нещадно палит раскаленное аральское небо и веет по ... ... ... ... все ... Особенно невыносимой становилась жара в полдень, когда, казалось, даже сама тень ... ... ... ... под ... пыльными деревцами на узких и кривых улочках маленького города, резко пахнущих солончаковой пылью, перекаленным саманом [14,6].
Ағылшынша:
You jumped up and quickly ... your things. And barely jumping from the train, which ... jerked and began to move, you ... felt how hot it was in your dear ... where now, until deep in autumn, the sun would ... bake down from the broiling, Aral sky. A searing, burning dry wind blew incessantly from the steppe. The summer heat was ... ... at noon, when it seemed as if even the shadows hunch over, as if trying to hide under the walls of the low houses, and flee under the ... dusty trees on the narrow and winding little streets of the small town, which smelled sharply of the salt marsh, and baked adobe ... ... суық, жазда аптап ыстық табиғатының жазғы уақыттағы сипатын ... ... ... ... көз алдына елестеткізеді.
Аударма барысында тілдердің грамматикалық, синтаксистік ерекшеліктеріне байланысты сөйлемдердің орын тәртібі ауысуына жол беріледі. Орыс ... ... ... ... деп ... осы ... ыстықтығын білдіріп, кейіннен деп келесі сөйлемде айқындап береді.
Автор тек қатал Арал табиғатын ғана сипаттап ... ... ... сүреңсзденген суық табиғатта жаны жаураған адамның ішкі арпалысын, жан ... ... ... бір-бірімен жарыстыра сипаттайды.
Қазақша:
Таң таяу еді; дауыл ішін ... да ашық ... ... ызғары әлі күшті-тұғын. .....Бәкизат ұмтылып, еңкейе берді де, әлденег секем алып, жұлын-жүйкесі сәтте ширыға қалды; сескенген ... ... ... ... іші ... ... да, ... соң көз қиығын тастап еді; қарауын қараса да, көзін тартып алды; жүрек шапшып алқымға тығылды; үрейі ұшқаны ... ... ... ... жан ... ... бірге шығып кетті; бірақ шыңғырған дауыс ауыздан шыға бергенде сақырлаған аязға сіңіп кетті ме, әлде шапшып алқымға тығылған ... ... ... ... ме, ... өз ... ... естілмей, ішіне тұншығып қалғандай; бүткіл дене безгек ... ... ... да, әлгі ... тағы да жасқаншақтап қарап еді; көзге түртсе көрінбейтін тас қараңғы түннен жаңа бұның жүрегін шошытқан екі ... шоқ сол ... ... боп маздап тұр екен; бұның назар аударғанын байқады ма, шоқ сәтті зым-қайым жоқ болды ... был ... буря ... но сужа над морем оставалась еще сильной. .... она стала клониться к ... но ... ... ... замерла. И сама не знала, почему... что-то ее насторожило... И она мгновенно напряглась всем ... Не ... ... ... в ту ... откуда исходила угроза. И все же, помедлив, холодея сердцем, краем глаз скосилась туда, но тут же ... ... ... ... в ... Из ... вырвался не то сдавленный вскрик, не то вышибленный бешеным ударом подскачившего к горлу сердце ... ... Она ... дрожав всем телом и снова настороженно глянула в ту сторону. В непроглядном мраке темной ночи близко ... две ... как ... ... ... ... внимание, две красные звездочки вмиг исчезли...[16,416].
Ағылшынша:
Dawn was approaching. The storm quieted but the severe cold over the sea remained strong. She leaned down toward him but suddenly froze. She herself didn't ... why... ... made her ... her whole body tensed. She didn't ... dare to look in the direction from where the threat ... Even so, slowly, her heart chilled; she glanced out of the corner of her eye but then ... looked away. Her heart leapt in horror. She let out a stifled cry, or maybe it was her heart was in her mouth. She stood up, ... all over, and once again took a cautious look. In the ... murk of the dark night there were two little red stars glowing, like coals. Evidently when they saw they where being watched, the two little red stars ... ... ... ... ... ішкі ... ... сипатталған бұл көріністің аудармасы өте сәтті шыққан. Оқырманды селт еткізер қорқыныш сәті, оқиғаның ары ... ... ... ... ... ... ... бәрі сапырылысып, оқиғаның шарықтау шегіне жеткен сәті екі тілде де әсерлі, мазмұнды шыққан.
Түпнұсқада деп ... ... ... ... ... сөз тіркесімен қорқынышты дәл сипаттайды. Ағылшын тіліндегі нұсқада да осы тіркестің тура баламасы беріліп эквиваленттіліктің жоғарғы деңгейіне аударылған. дәлме-дәл ... . Бұл ... орыс ... де , ... ... де ... заңдылықтары сақталып,түпнұсқа мағынасы да толық берілген.
Аудармашының шеберлігі мен тәжірибесінің молдығы ... ... ... ... шыққан. Тәжірибелі аудармашы өзінің шығармашылық таланты мен шеберлігін, алғырлығы мен ... ... ... ... сақтап жеткізу мүмкіндігінде көрсете алады. Қабілетсіз, тәжірибесіз аудармашы өзінің ыңғайына бейімдейді, өйткені ол аударманың қадір-қасиетін, мән-мағынасын түсінбейді. ... ... ... ... бар ... жеткізуді көзейді. Көркем әдебиет шығармаларының аудармасында түпнұсқаның дербес өзіндік бітім-болмысын, ерекшелігін ... ... оны ... ... мәні ерекше. Аудармашы шығарманың көркем мазмұнының бар ерекшелігін сақтаумен бірге, образдық жүйесін, ... ... ... ... және ... сипаттары мен мүмкіндіктерін ана тілдегідей аударма тілінде де жеткізуге ұмтылады [10,11].
2.2 Диалогтардың аудармасындағы ұлттық сөйлеу ерекшелігінің
сақталуы
Шығармада адам ... ... ... ... - ... Диалог-екі немесе бірнеше адамның арасындағы ауызша немесе жазбаша түрдегі әңгіме. Диалог-драмалық шығармадағы кейіпкерлердің іс-әрекеттерін, психологиясын, мінез-қылығын жеткізудегі ... ... ... Әңгімелесу, сырласу, сұхбаттасу барысында кейіпкерлердің ішкі жан-дүниесі ашылады, бар ... ... ... ... ... актерлік өнермен салыстырады. Себебі аудармашы авторға айналуы тиіс, оның дауысымен сөйлеп, автор тілінің интонациясы мен кемшіліктерін бере ... ... ... ... ... аудармашының міндеті күрделенеді,ол тек автордың стилін ескеріп қана қоймай, сонымен қатар кейіпкерлердің ерекшеліктері мен мінезін бере отырып, образға кіріп, әр ... ... ... ... ... ... кейпін жеткізуі тиіс.
Диалог әдебиеттің ауызша түрі ретінде күрделі міндеттер кешенін құрайды. Кейіпкерлердің мінезін толық жеткізуден бөлек, төл ... ... ... да ... бар. ... ... ... жазбаша нұсқасы болса да, ауызекі стильге тән барлық ... ие, ал енді бір ... ... ол әдеби мәтіннің автор таңдап алған бөлігі, аудармашы оны ... ... ... ... ойын ... [21].
Аудармашының көркем аудармамен жұмыс кезінде шеберлігі мен талантының сыналар сәті-сөйлеу элементтерін шебер жеткізе білуі. Мұның қиын болатыны түпнұсқа тілінің ... ... тыс, ... ... ... кездесетіндігі. Бұл аталған элементтердің бәрі тілдің стилистикалық перифериясына енетін: архаизм мен неологизм, диалектизм мен арготизм, қарапайым ... ... ... Ол ... ... ... ... халықтық нормасынан жалпыға бірдей қолданылатын сөздер аясына бөлінеді.
Көркем шығармадағы ... ... ең ... түрде оның әлеуметтік және кәсіптік сипатына қарай беріледі: әрбір кейіпкер ... ... ... ... бар, ол оның жас ерекшелігімен, кәсібімен, мәдени ... ... ... ... өмір ... көзқарасымен сәйкеседі. Кейіпкерлердің жасына әрі мамандығына, ұлттық ерекшелігіне қарай сөйлеу нормалары, дағдылары бар.
Е.В. ... ... ... сөзі ... ... десе, Э.П. Канделаки деген түсінікке тоқталады. Кейіпкерлердің сөз сөйлеу мәнері көркем аудармада баламалы ... ... ... ... бірі. Сондықтан да Н. Владимирова аудармашы дейді.
Кейбір аудармашылар кейіпкерлер ойына, кәсібі мен мінез-қылығына, болмыс-бітіміне зер салмайды, соған сәйкес тілдік ... ... ... ... ... бір-біріне ұқсап кетеді. Осыдан барып түпнұсқалық мәтінінің көркемдік мәні ... ... ... сөзі ... ... ... ал егде жастағы адамның сөзі жас ерекшелігіне сай ... ... өзі ... ... ... қызығушылықтан айырады [10].
Диалогтардың аударылуы
Қазақша:
- Әй, сен осы Әміржанның баласысың ба? - деді күж қара ... ... ... Иә, ... ... ... ... Сонда... Сен өзіміздің кәдімгі балықшы...
- Иә, әкем балықшы болған.
- Балықшы дейсің, ә? ... ... сен ... ана беті ... мына ... Әміржанның баласы болдың-ау?
- Иә, далалық беті....
- Е-е, енді түсінікті. Сонда сен қу бала Жақайым Әміржан ақсақалдың баласы болдың-ау ,ә?
- Иә, ... ... ... ... ... ... қай Жақайымға жатасыңдар? Қыр Жақайым ба, Сыр Жақайым ба?
- Біз Қыр Жақайымбыз ғой.
- Ой, өтіп бара ... ... Ал мен ... сен ... асын ... ішпейтін жаман боқмұрын едің.
- Жуан қара кеудесін селкілдете кеңк-кеңк күліп, басын шайқап-шайқап қойды [13,9].
Орысша:
- Слушай... выходит, ты сын ... ... ... ... Да, ага, я его ... Да, говоришь... Значит ты сын Амиржана, что жил на этом берегу, а не на том, так?
-Да, с ... ... ... же, а?! Если ты, черт ... сын ... ... , ... жил на этом берегу, то.... это тот самый Амиржан, что из рода Жакаим, да?
-Да, ага, из рода ... и ... ... ... ... - ка мне ... ... Жакаим? С верховья или низовнья?
Ты замялся, не зная, что означают эти загадочные и .
-Ну, говори: ты из каких жакаимцев - ... или ... ... Рыбаки мы....
-О, аллах, выходит, мы с тобой ... ... и я ... ... ... Амиржана?Ай как мчится времечко-то, а?! Я ведь помню тебя сопливым чумазым мальцом... ... ... it seems you're the son of the ... ... ... aga."
"So you' re the son of that Amirjan that lived on this coast, and not the other side. ... from this ... If you're thew son of the ... Amirjan who lived on this coast, and not the other side, then it would seem that you lankly devil are from the Jakaim ... aga. We're from the Jakaim ... that's good, that's ... tell me know, are you the upper jakaim or the ... mumbled ... without ... what this ... "upper" and "lower" ... tell me, which Jakaims are you from-the sea or the dry ... the ... Allah, it turns out we are in the same clan. And it seems.. I remember when you were just a snot - nosed little ... ... ... ... қарайтын болсақ диалогтің кейбір бөлітері қысқартылған. Түпнұсқада деген тіркес диалогтің сұрағында да, жауабында да ... ал орыс ... ... яғни ... зат есім орыс ... ... есімдікпен алмасатырылған. Ағылшын тіліндегі нұсқада тек деген мақұлдау ғана айтылады. Бұл жерде де жоғарыда аталған тіркес түсіп қалған. ... осы бір ... Жуан ... бір ... ... рет ... сұрайтын сөзшең адам екені байқалады. Оқырман осы диалог арқылы көз алдына мылжыңдау келген қара жалпақты ... Орыс ... де, ... ... де осы ... түсіп қалған. Бұл сөйлемдерді аударған күннің өзінде де мазмұнның кеңейіп кетпесі анық, десе де бұл кейіпкердің мінез-құлқы, автордың ауыл адамдарының ... ... ... ... ... ... ... Екі тіл аудармасында да сөзіне кітаптың аяғында және кітап бетінің төменгі бөлігінде комментарий беру арқылы түсіндірілген. Бұл аудармада ... ... , ... ... ... ... Екі аудармашы да комментарий беру тәсілін пайдаланып, аударма талаптарын орындаған.
Аударма барысында болатыны белгілі, бірақ аудармада эквиваленттілік ... ... ... ... тиіс. Мағынаның түрлі типтері болатынын ескере отырып, ... ... ... артықшылығы көп екенін, қайсысын таңдағанда аудармада семантикалық шығын аз болатынын анықтау керек [22,6].
Содан кейінгі сөйледерде , деп Жәдігердің әкесін ... ... етіп ... Ал ... ол ... аулаумен күн көріп отырған қарапайым балықшының бірі. Бұл жерде деп ... ... ... ... ... ... болар еді. Осы мысалды салыстыра отырып, бұл ... ... ... орын ... ... ... келеміз. Оның үстіне екі тілдің аудармасында да Жәдігер өзінің қай жататынын анық білмей, тұспалдап ... ... бұл ... ... не ... білмей аздап торығып қалады. Ал түпнұсқада ол бұл сұраққа анық, сенімді жауап қайырады. Аудармашы Жуан Жақайымның ... ... ... ... ... жалғайды. Әрі осы жерде болғандарын білген Жәдігер іштей қуанады, бұл жайында Жуан Жақайым сөз қозғамайды. Бұл мысалдарда мағыналық ... ... ... ... да, ... ... ... шеңберінен шығып кету байқалады.
Жуан Жақайымның мысқылшыл мінезі көрінетін мынау өлең жолының аудармасына назар аударсақ.
Қазақша:
Жақайым-ау ... ... ... су ... ... - б ... ... ли слава:
Воды соленой нахлестался-
Аж трещат суставы...[14,9].
Ағылшынша:
Oh,Jakaim, Jakaim!
Is his glory great:
He swallowed salty water-
Now his joints all ache...[15,15].
Өлeңдi өлeң eтeтiн ырғaқпeн ... ... ... ...... яки ... (грекше rhythmos -- өлшeмдeс, мөлшeрлeс) -- ... кeйдe тiптi ... ... ... ... aйтқанда,-өлең тармақтарындағы сөз аяқатырының үндестігі, өзара ұйсас, ... ... ... -- ... ... ... ғaнa eмeс, iшкi ... тiкелeй қaтысты нәрсe, яғни өлeңнiн, сыртқы сұлyлығы үшiн ғaнa eмeс, iшкi жылуы, қызуы үшiн дe ауaдaй қaжeт нәрсe. Қaзaқ ... ... түрi көп, -- дeп ... aкaдeмик Қ. Жұмaлиeв, -- бірaқ eң, негiзгi жәнe көп қoлдaнылaтындaры мынaлaр: 1) қaрa өлең ұйқaсы, 2) ... ... 3) ... ... 4) ... ұйқaс, 5) шaлыс ұйқaс, 6) eгіз ұйқaс, 7)aралас ұйқaс, 8) осы күнгi eрiктi ұйқaстaр. ... бұл өлең ... ... ... ... жатады. Ұйқастың бұл түрі аударма жасауда қиындық туғызады . Ата-бабамыздан осы ұрпаққа ... ... ... өлең ... жолма-жол аударма тәсілі арқылы берілген.
Пoэзиядa жoлмa-жoл аyдармa жaсaу үшiн aқындық қaбілeт бoлуы aсa қaжeт. Жaқсы пoэзиялық жoлма-жoлдық ... жaсaу тiлдi ... ғaнa ... aудaрмaшының aқын, әдeбиeтшi бoлyы өз ықпaлын тигiзeді [10].
Aудармaшы мaзмұнды тoлық жeткiзгенiмeн, ұйқaс сaқтaлмaғaн. Г.Бельгер ақын емес ... ... тек ... ... тәржімалаған. Бұл жолма-жол аударма А.Кимнің аудармасында дәл осы қалпында қалған. Орыс ... ... ... ... сөз ... деген күшейткіш демеулік ағылшын тілінде деген одағайға айналған. Бұл жерде сатылы аударма болса да, шылау орыс тіліне ... ... ... ... ... ие болады. Екі тілде де ой толықтай дерлік ... ... ... ... екі тіл аудармасында да транскрипциялау тәсілімен берілген.
Диалог ауызекі тілде болмасын, жазбаша түрде болмасын адам сезім ашып көрсететін ... ... ... ... тілде сөйлеушінің көңіл-күйін әр сөзінен байқап білуге болады. Ал ... ... адам ... төл сөзбен беру аса шеберлікті талап етеді. Себебі бір ғана ... ... ... образына кіре отырып, олардың болмысын сипаттайды. Олардың ішкі толғанысын, ойын, сезімін жеткізеді.
Қазақша:
-Жә-ді-гер!.. Жәдігер!..-деді Бәкизат; қос шоқ сәтте ... де, ... ... ... ... ... қос шоқ бір сөніп, бір маздап, мынау шынымен де сиқырмен арбап ... жын ба, ... ба, ... ... сияқтанады.
-Бұл не?-деді Бәкизат.
-Ққорықпа..
-Білесің бе? Бұл не?
- Ққасқыр..
Бәкизат тілі байланғандай ... ... ... тек аттай тулап кеткен жүрек шапшып құлағына дүрс-дүрс соқты.
- Ққалтамда ққара.. ссіріңке...
- ... ... ... ... ... отчаянно вскричала Бакизат. Уголя погасли на миг, но тут же запылали вновь. После этого они погасли, то снова загорались.
-Что?..Что это?-то ли ... то ли ... ... ... ... боюсь ...Что э-это?!
-Не-е...бо-ой-ся. По-о-смотри-и карма-аны..та-мм...
-Что? Что там?
-Сспи-ич...
-Спички?
-Да-а-а... Ого-о-онь... Они ... ббоятся оггня...
-Ты знаешь,да? Что?.. Что это?
-Волк! [14,421].
Ағылшынша:
"Jadiger!Jadiger!" Bakizat whispered ... coals ... for a moment, but then burned afresh. After that, they they would go out and then light up ... What is that?" Bakizat said half ... be ... said Jadiger.
"No, I'm not afraid.. But what is that?!"
"Do-o-n't be a-fraid. Look in my ... there ... What's ... Fire... They ...fear ... you know what it is, then? What is ... a wolf" [15,456].
Жәдігердің өлім ауызындағы қауқары кетіп, әлсізденген сәтіндегі ... ... ... ... ... бөлшектеп жеткізуден-ақ аңғарылады. Екі тілдің аудармасында да сөздердің ... ... ... ... ... тұрғыда да нормадан шығып кетпеген. Сонымен қатар бұл жерде Жәдігердің Бәкизатқа деген аянышы, жанашырлығы байқалады. Түпнұсқада ... орыс ... ... деп берілген. Осыдан келіп ағылшын тіліндегі нұсқада да деп аударылған. Орыс тіліндегі нұсқаның сөзбе - сөз ... ... Ал ... ... ... ... болады. Екі нұсқа да түпнұсқадан біраз алшақтаған. Түпнұсқада Бәкизаттың қалай айтқаны сөзі арқылы білінеді. Ал ... төл ... ... ... тағы ... Бұл ... ... сөзін қосып жазу болып табылады. Аудармашы бұл сөзді қоспаса да Бәкизаттың күйі оның сөзінен - ақ ... еді. ... ... сөз қосу , ... ... ... орын тәртібін ауыстыру арқылы аударылған. Түпнұсқада деген сөздер диалогтың ортасында кездесетін болса, екі аудармада да бұл сөйлемдер ... ... ... ... ... ... Бәкизатқа дегенде Бәкизат ешқандай жауап қайтармайды, ал орыс тіліндегі аудармада десе, ағылшын тілінде ... екі ... ... ... ... ... ... дефинициясы зерттеу мақсаттары мен ғалымның көзқарасы, оның белгілі бір ғылыми мектептің өкілі болуымен анықталады.
Аударматану ғылымының негізін ... бірі А.В. ... үшін ... ... бір тілдің құралдарын екінші бір тілдің құралдарын пайдалана отырып, толық әрі дұрыс жеткізу.[23 б. 10].
Зерттеудің құрылымдық әдістерін жақтаушы А.А. ... ... ... ... ... , ал ... әдістерін жақтаушылар аударманы бастапқы тілдің бірліктері мен құрылымын екінші ... ... мен ... ... беру деп ... ... ... қайсысы болмасын аудармашының шығармашылық іс-тәжірибесінен алынған, әр аудармашы әр саланың өкілі болғандықтан ... ... өз ... ... аударма Г. Бельгердің аударма нұсқаларымен салыстырғанда жолма-жол аудармадан ауытқып, аудармашы тарапынан қосу ... ... ол ... аударма жасай отырып, соның негізінде аударма мәтінді құрастырады. А. Ким-аудармашы, әрі жазушы, салыстырмалы түрде қарастырғанда ... адам ... ... ... ... оның тек ... ... қана қоймай, көркемдік идеясын кемітіп, не болмаса кеңітеді.
Кейіпкерлердің өзіне тән сөйлеу ... ... ... жаргондар, варваризмдер, көне сөздерді және белгілі бір сөздердің басқа мағынада ... ... ... ... қажет етеді. Диалогтарды аударуда аудармашы автор қолданған ым-ишараларды, емеуріндерді, бет-жүз құбылуын, көз әрекетін, жандүниесін, сезімдік жай-күйін сезімталдықпен аңғаруы тиіс.
Қазақша:
Олар ес жиям ... сен ... иек ... ... ... ... кім айтты?
-Осы жұрт...Сүйдеп... Сосын жаңа "Райымның"...
-Оны қайтесің,өлсек бірге өлеміз. Айда, отыр!
Бұрын бұндайда "мәмент"деп ... шыға ... ... осы жолы бұнан көзін алып қашып, шегіншектей берді.
-Кілтті әкел!
-Аға-еке-ау..
-Әкел! [13,59].
Орысша:
Не все еще успели опомниться, когда ты ... ... ... вы ... Не ... ... это тебе сказал?
-Так все говорят...
-Садись, я с тобой. Если под лед-то вместе!
И ... ... в ... время не замедлил бы отозваться своим неизменным , на этот раз ... ... И весь ... ... Ух, ты... Давай ключ!
- Понимаешь ты...
- Ключ, говорю!Ну-у! [14,65].
Ағылшынша:
"Let's go!"
"What are you saying, the ice won't hold. We'll end up in the ... ... ... And the Raim people, too.."
"Get in, I'm with you. If we are to fall through the ice, then it'll be ... the driver would not hesitate to reply with his ... ... This time, he stepped ... Give me the key!" ... деп ... шынайы болуын қатал ескертеді. Кейіпкердің өзіндік болмысына, мінезіне, ой-өрісіне лайық құрылуымен диалог ... ... ... ... [10].
Диалог барысында екі адамның қарым-қатынасы және лауазымы, дәрежесі байқалады. Жәдігер мен ... ... ... ... оқып ... ... пен ... сөздері екенін байқау қиын емес. Аударма барысында ... ... ... ... Оның ... ... ... сөйлем берілген. Ағылшын тілінде де бұл сөз түсіп қалған. деген сөйлем аудармада деп ... ... мұз ... айтылып жатқаны мазмұнымен көрсетіледі. Түпнұсқада анық не туралы айтып жатқаны белгілі, бүл сөйлем ағылшын тілінде ... ... ... айтылып, деген тағы бір сөйлем қосылады. Ағылшын тіліндегі ... ... ... толық түсіндіріледі. Оқырман балықшылардың қыл үстіндегі өмірін көз алдына елестетеді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Атмосфералық ауа гигиенасы14 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Бөкей Орда ауданы Сайқын ауылының құрылу тарихына және физикалық-географиялық жағдайларына сипаттама54 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Жыныстық және жыныссыз көбеюдің ерекшеліктері және биологиялық маңызы14 бет
Италия11 бет
Макро-, микро-және ультрамикроэлементтер6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь