Жалпы экологияның қысқаша тарихы

Жоспар

I. Кіріспе

Жалпы экологияның қысқаша тарихы

II. Негізгі бөлім
1. Адамзаттың XXI ғасырдағы экологиялық дағдарыс пен және табиғатты тиімсіз пайдаланумен байланысты Қазақстанның проблемалық жағдайлары.
2. Табиғи қоршаған ортаның негізгі әсерлері

III. Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Жалпы экологияның қысқаша тарихы
Организмдер, олардың түрі бір тобы (популяция) және бірге түрлі тобы (сообщество) белгілі бір жерді қоныстанып өмір сүреді, сол ортада табиғатпен және өзара байланыстар жасайды.
Қоршаған табиғи ортаға адамдар, жануарлар, өсімдіктер, басқа да тірі жәндіктер өмір сүретін мекен-жәй, ондағы жер-су, aуa мен жел, жылы мен суық, ас пен қорек, олардың достары мен жаулары кіреді.
Қоршаған орта тірі және өлі табиғаттан құралған, өзара тығыз байланыстары бар біртұтас жүйе. Табиғатта болатын барлық құбылыстар мен өзгерістер осында өтеді.
Табиғат байлықтарын есепсіз, бақылаусыз жұмсауға болмайтынын, қоршаған орта бүлініп, істен шығуы оңай екенін адамдар XX ғасырдың алғашқы жылдарынан түсіне бастады. Сол кезден бастап қоршаған ортаны қорғау деген ұғым пайда болды.
Бұл ұғым, әуелі жануарлар мен өсімдіктердің жойылып кеткен, табиғаттың қымбат ескерткіштерін қыйраудан қорғауды білдіретін.
Отызыншы жылдары қазбалы кен қорлары таусылу, ормандар мен су көздері жойылу қаупі төнген кезде бұл ұғым табиғат байлықтарымен қорғаумен толықты» 50-60 жылдары қоршаған ортаны қорғау ұғымына жоғарыда айтылғандарға қосымша ауаны» су көздерін, топырақты зиянды өңдірістік және радиоактивті қалдықтардан, уытты химиялық заттардан қорғау кіретін болды.
Сонымек, қоршаған ортаны қорғау жануарл. р мен ©сімдіктер дүниесін азып-тозудан, жойылып кетудёк, қазбалы , зсендср қорларын таусылудан, талан-тараж болудан, ауаны, топырақты, өзендерді, көлдерді, теңіздер мен мұхиттарды ластанудан, исырап болудан сақтау болып табылады.
Табиғатты қорғау проблемалары әр елде әр түрлі. Тіпті кейде басқа елдің, іс-әрекетінен де зиян көріп жатады.
Ауаның, өзен, теңіз суларының ластануы мемлскеттік шекараға тоқтамай желмен, ағын сулармен өтіп, біреудің зиянды қалдықтарын мыңдаған километр қашықтықта жатқан жазықсыз екінші елдің ауасын, суын, топырағын орманын ластап, оны тазалауға көп қаржы мен күш жұмсауға мәжбүр етеді.
Табиғат қорғау арзанға түспейді. Көп қаражат жұмсалатын күрделі проблемаларды шешу бір елдің қолынан келмейді. Сондықтан бірнеше мемлекеттер қосылып, өзара шарт жасасып, тез уақытта және арзан бағамен сондай жұмыстарды орындауға мүмкіндік алады. Сөйтіп қоршаған ортаны қорғау бір аймақтың немесс бір елдің проблемасынан көп елге қатысы бар, халықаралық проблемаға айналады. Соңғы жылдары көптеген мемлекеттер халықаралық келісімдерге конвенцияларға, шарттарға қатынасып, табиғатты бірлесіп қорғауға келісті. Онда өсімдіктер және жануарлар дүниесінің жойылып кету қалпы төнген түрін қорғау, теңізден балық пен басқа жануарларды аулау мөлшері мен мерзімі туралы келісімдерге қол жетті.
Табиғат жағдайын үнемі бақылап отыратын халықаралық ұйымдар мен одақтар құрылды. Оларға мүше болған мемлекеттер халықаралық ұйым жарғыларын мойындап, міндетті түрде орындауға келіседі. Жарғы талаптарын орындамаса немесе бұзса жауапқа тартылады. Табиғат байлықтарын қорғау, пайдалану және қалпына келтіріп отыру жөнінде әр мемлекет өзінің заңдарын қабылдап, мемлекеттік орындар мен азаматтардың оны толығынан орындауын қатаң қадағалап отырады. Министрліктер, мемлекеттік комитеттер, жергілікті өкімдер заңның орындалуын ұйымдастырушы және бақылаушы рольін атқарады. Кәсіпорын, ұжым, мекеме басшыларынан, жеке азаматтардан заң талаптарын уақытында орындалуы» талап етіп, көнбегендерін жауапқа тартады.
Туған табиғатты қорғау мәселелеріне экономикалық мекемелер, құқық қорғау орындау орындары және қоғамдық ұйымдарда қатысады.
Міне, сондықтанда табиғат жұмыстары тек мемлекеттің ғана міндеті болып қоймай, оған бүкіл жұртшылық, барлық азаматтар қатысуы қажет,
Сонымен, қоршаған ортаны қорғау деген ұғымға табиғат байлықтарын сақтау, ұтымды пайдалану, қалпына келтіріп отыру туралы, ортаның зиянды қалдықтарымен, уытты және басқа да тіршілік үшін қауіпті заттармен ластанбауын қамтамасыз ету жөнінде қабылданған мемлекеттік заңдар, қаулылар, экономикалық мекемелер хұқық қорғау және ұйымдардың ережелері мен нүсқаулары, халықаралық және мемлекеттер аралық келісімдер, конвенциялар, шарттар кіреді.
Мемлекттің заңдары мен халықаралық шарттарда көзделген табиғатты сақтау жөніндегі шаралар жинағын қоршаған ортаны қорғау деп атайды.
Қоршаған ортаның күрделі проблемаларын зерттейтін, ғылыми тұрғыдан ұсыныстар жасайтын ғылым саласы соңғы жылдары экология деп аталып жүр. Ол грекгің "oicos"-үй, мекен, тұрғын жер, және "logos''-білім, ғйлым, зерттеу деген екі сөзінен құралған.
Экология балық тірі организмдерді, олардың тұратын "үйін", "мекен-жайын" және сол "үйді" тұруға қолайлы ету үшін атқаратын міндетті зерттейді.
Экология - белгілі бір ортада тұратын организмдерді зерттейтін, олардың басқа организмдермен және қоршаған ортамен арақатнастарын анықтап, жиынтық қорытыңды жасайтын ғылым. Сондықтан экология қоршаған ортаны сақтаудың ғылымң негізі болып саналады.
Ең алғаш "экология" деген сөзді пайдаланган Генрих Девңц, Тюро. Ол 1858 жылы қаңтар айының бірінші жұлдызыңда бір досына Гоар мырза әлі Конкордта, 'ботаника және экология мен айналысуда" деп жазған болатын.
Экологаяны ғылымға бірінші болып енгізген - белгілі табиғат зерттеушісі, дәрігер, аса дарынды неміс ғалымы Э.Геккель. Ол ғылымға көптеген жаңа сөздер, ұғымдар қосты, соның бірі экология.
1869 - жылы Э.Геккель экологняға мынадай анықтама берді: Экология табиғаттың экономикасын білу, сонымен қатар тірі организмдердің осы ортадағы басқа органикалық және органикалық емес заттардың арақатынасын, өсімдіктер мен жануарлардың , олардың достары мен бір – бірімен байланысын зерттеу.
Пайдаланылған оқулықтар мен әдебиеттер

1. Жатқанбаев Ж.Ж. «Экология негіздері» Алматы 2003 ж.
2. Грин Н., Стаут У., Тейлор Д. Биология: в 3 т.: Пер. с англ. М, 1990 Т 2
С.78-146.
3. Чернова Н.М., Былова А.М. Экология. М., 1988.
4. Одум Ю. Экология в 2 т. М., 1986.
5.Андерсон Дж.М. Экология - наука об окружающей среде: биосфера,
экосистема, человек: Пер. с англ. Л., 1985.
6. Будыко М.И. Климат и жизнь. Л., 1971.
7. Вернадский В.И. Биосфера. М., 1967.
8. Радкевич В.А. Экология: Учебник. М., 1997.
9. Реймерс Н.Ф. Надежды на выживание человечества. Концептуальная
экология. М., 1992.
10. Пехов А.П. Биология и общая генетика: Учебник. М., 1994.
11. Агаджанян Н.А., Торшин В.И. Экология человека. М., 1994.
12. Молдахметов М., Ғазалиев А. «Экология негіздері».
        
        Жоспар
I. Кіріспе
Жалпы экологияның қысқаша тарихы
II. Негізгі бөлім
1. Адамзаттың XXI ғасырдағы экологиялық дағдарыс пен және ... ... ... ... ... жағдайлары.
2. Табиғи қоршаған ортаның негізгі әсерлері
III. Қорытынды.
Пайдаланылған ... ... ... тарихы
Организмдер, олардың түрі бір тобы (популяция) және бірге түрлі тобы
(сообщество) белгілі бір ... ... өмір ... сол ортада
табиғатпен және өзара байланыстар жасайды.
Қоршаған табиғи ортаға адамдар, жануарлар, өсімдіктер, басқа да ... өмір ... ... ... ... aуa мен жел, жылы ... ас пен ... олардың достары мен жаулары кіреді.
Қоршаған орта тірі және өлі ... ... ... ... бар біртұтас жүйе. Табиғатта болатын барлық құбылыстар ... ... ... ... есепсіз, бақылаусыз жұмсауға болмайтынын,
қоршаған орта бүлініп, істен шығуы оңай екенін адамдар XX ... ... ... ... Сол ... бастап қоршаған ортаны қорғау деген
ұғым пайда болды.
Бұл ұғым, әуелі жануарлар мен ... ... ... ... ... ... қорғауды білдіретін.
Отызыншы жылдары қазбалы кен қорлары таусылу, ормандар мен су көздері
жойылу ... ... ... бұл ұғым ... ... қорғаумен толықты»
50-60 жылдары қоршаған ортаны қорғау ұғымына жоғарыда айтылғандарға қосымша
ауаны» су көздерін, топырақты ... ... және ... уытты химиялық заттардан қорғау кіретін болды.
Сонымек, қоршаған ортаны қорғау жануарл. р мен ©сімдіктер ... ... ... кетудёк, қазбалы , зсендср қорларын таусылудан, талан-
тараж болудан, ауаны, ... ... ... теңіздер мен
мұхиттарды ластанудан, исырап болудан сақтау болып табылады.
Табиғатты қорғау проблемалары әр елде әр түрлі. ... ... ... ... де зиян ... ... өзен, теңіз суларының ластануы мемлскеттік шекараға тоқтамай
желмен, ағын сулармен өтіп, біреудің ... ... ... ... ... ... екінші елдің ауасын, суын, топырағын орманын
ластап, оны ... көп ... мен күш ... мәжбүр етеді.
Табиғат қорғау арзанға түспейді. Көп ... ... ... шешу бір ... ... келмейді. Сондықтан бірнеше
мемлекеттер ... ... шарт ... тез уақытта және арзан бағамен
сондай жұмыстарды орындауға мүмкіндік алады. Сөйтіп қоршаған ортаны ... ... ... бір ... ... көп елге ... ... проблемаға айналады. Соңғы жылдары көптеген мемлекеттер
халықаралық келісімдерге ... ... ... табиғатты
бірлесіп қорғауға келісті. Онда өсімдіктер және жануарлар дүниесінің
жойылып кету ... ... ... ... ... ... пен басқа
жануарларды аулау ... мен ... ... ... қол ... жағдайын үнемі бақылап отыратын ... ... ... ... ... мүше ... ... халықаралық ұйым жарғыларын
мойындап, міндетті түрде орындауға келіседі. Жарғы талаптарын орындамаса
немесе бұзса жауапқа тартылады. Табиғат ... ... ... ... ... ... жөнінде әр мемлекет өзінің ... ... ... мен азаматтардың оны толығынан орындауын қатаң
қадағалап ... ... ... ... ... ... орындалуын ұйымдастырушы және бақылаушы рольін атқарады.
Кәсіпорын, ұжым, ... ... жеке ... заң ... ... талап етіп, көнбегендерін жауапқа тартады.
Туған табиғатты қорғау мәселелеріне экономикалық мекемелер, құқық
қорғау орындау ... және ... ... қатысады.
Міне, сондықтанда табиғат жұмыстары тек мемлекеттің ғана міндеті
болып қоймай, оған ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау деген ұғымға табиғат байлықтарын
сақтау, ұтымды пайдалану, қалпына ... ... ... ... ... ... және басқа да тіршілік үшін қауіпті заттармен
ластанбауын ... ету ... ... ... ... ... ... хұқық қорғау және ұйымдардың ережелері мен
нүсқаулары, халықаралық және мемлекеттер ... ... ... кіреді.
Мемлекттің заңдары мен халықаралық шарттарда көзделген табиғатты
сақтау жөніндегі шаралар жинағын қоршаған ... ... деп ... ... ... ... зерттейтін, ғылыми тұрғыдан
ұсыныстар жасайтын ... ... ... жылдары экология деп аталып жүр. Ол
грекгің "oicos"-үй, мекен, тұрғын жер, және "logos''-білім, ғйлым, зерттеу
деген екі ... ... ... тірі ... ... ... "үйін", "мекен-
жайын" және сол ... ... ... ету үшін ... ... - белгілі бір ортада тұратын ... ... ... ... және ... ... арақатнастарын анықтап,
жиынтық қорытыңды жасайтын ғылым. Сондықтан ... ... ... ғылымң негізі болып саналады.
Ең алғаш "экология" деген сөзді пайдаланган Генрих Девңц, Тюро. ... жылы ... ... ... ... бір досына Гоар мырза әлі
Конкордта, 'ботаника және экология мен айналысуда" деп жазған ... ... ... ... ... - белгілі табиғат
зерттеушісі, дәрігер, аса ... ... ... ... Ол ... жаңа ... ұғымдар қосты, соның бірі экология.
1869 - жылы ... ... ... ... берді: Экология
табиғаттың экономикасын білу, сонымен қатар тірі ... ... ... ... және ... емес заттардың
арақатынасын, өсімдіктер мен жануарлардың , олардың ... мен бір ... ... зерттеу.
Негізгі бөлім
1. Адамзаттың XXI ғасырдағы экологиялық дағдарыспен және табиғатты тиімсіз
пайдаланумен ... ... ... жағдайлары
Адамзаттың экологиялық проблемалары – ... күрт ... және ... пайдаланудағы ұтымсыздықтың ықпалымен қалыптасатын
және адамзаттың тiршiлiк етуiне қауiп төндiретiн ... ... ... ... орта ... проблемалық
жағдайлар жиынтығы.
«Көшеткi эффектiсi» (парник эффектiсi) – ауадағы ... ... ... химиялық заттардың күн энергиясын өздерiне сiңiруi нәтижесiнде
атмосфераның қызып, жер бетiнiң орташа температурасының көтерiлуi.
«Озондық тесiк» - тiрi ... өте ... ... өзiне сiңiрiп, жерге өткiзбей ... ... ... ... азайған (50%) аймақтар.
«Демографиялық жарылыс» - адамзаттың экологиялық проблемасының негiзгi
факторы ... ... және ... ... медицина жетiстiгiмен
тiкелей байланысты әлем халқы санының өте тез ... ...... ... химиялық
ластануының нәтижесiнде қышқылдық дәрежесi жоғары жаңбыр мен қардың ... ... ... су ... мен ... қышқылдығы
көтерiледi, бұл жағдай топырақтың өнiмдiлiгiн ... ... ... қиындатады.
Жер бетiнде пайда болғаннан бастап адамның ... ... ... ... ... бұл ... ... дағдарыстардың
туындауына себеп болды.
Алайда халықтың саны аз, әрi өздерiнiң техникамен жабдықталуы нашар
болған ... ... ... ... ешқашан да ғаламдық деңгейдегi мәнге
ие болмаған-ды. Адам өзiнiң ... ... ... да ... ғана ... ... ... аумақтың табиғатын ғана ... ... ... негiзгi ерекшелiгi және бұрынғылардан
басты айрмашылығы – оның бүкiл ғаламдық ... Ол ... ... ... немесе таралу қаупiн төндiрiп тұр. Сондықтан да
жаңа аумақтарға қоныс аудару арқылы дағдарыстан ... ... ... ... ... ... Бұл ... шығу жолдарын тек өндiрiс
тәсiлдерiн, табиғи ресурстарды пайдалану ... және ... ... ... ғана жүзеге асыруға болады.
Адам қазiргi ... ... ... 140-150 ... т. қатты тау
жыныстарын өзiне белгiлi барлық ... ... ... жер
қойнауынан шығарып, өңдеу, топырақ эрозиясы, грунттың бұзылуы және т.с.с.),
оларды ... ... ... ... Химиялық элементтер мен эрозия
өнiмдерiн құрлықтан мұхитқа шығару жалпы табиғидың 50%-не жеттi және ... ... т. асып ... ... ... ендi мiне, ХХІ ... ... таусылуы тәрiздi ғаламдық проблеманың туындағанын бiлдiредi.
Адам өзендерден су алудың ең жоғары ... ... ... ... ... 10%). Атмосфрераға көмiрқышқыл газын, ... ... азот ... ... ... табиғимен (жанартау атқылауы, тау
жыныстарының бұзылуы) салыстыруға келетiндей болды. Мұның ... су ... ... ... ... тәрiздi ғаламдық проблемалардың тереңдей
түсуiне әкелiп соғады.
Ғаламдық ... ... ... ... ... әкелiп соғатын табиғи экожүйелердiң ... ... ... ... ... ... – «демографиялық күрт
өсудiң» ықпалымен және табиғатты ... ... ... және адамзаттың тiршiлiк етуiне қауiп төндiретiн себептердiң
кейiнге қалдырылатындығымен ... ... орта ... ... жиынтығы.
Қазiргi заманғы экологиялық дағдарыс бүкiл ғаламшарға таралуда және
дүние жүзiнiң барлық елдерiне, барлық саяси және ... ... ... ... ... ... оның ... қарама-қарсы
бағытталған, әлеуметтiк және экономикалық факторлардың әсерiнiң нәтижесi
болып табылады. Бұл ең алдымен шаруашылықты ... ... ... ... ... ол ... та, ... та
көзқарастар тұрғысынан ақталмаған экожүйелердiң бұзылуымен, ... ... ... ... ... және ... жүрдi. Қазiргi экологиялық жағдайдың күрделiлiгi адамзаттың
техникалық iлгерiлеудiң жетiстiктерiнен, ресурстарды ... бас ... ... ... күннен-күнге үдеп келе жатқан
техникалық жарақтану және ... күрт өсуi ... ... әсер ... арту ... жоғары.
Экологиялық проблемаларды ғаламдастыруға көп ... ... және су ... жылжымалылығы да ықпалын тигiзедi, бұл
экологиялық қауiптi ... ... ... ... бiр ... тiптi, адам қоныс теппеген жерлерге таралуын тудырады.
Жер бетiлiк кеңiстiкте ... ... ... ... ... ... бұл ... ғаламдық жылынуына әкеп
соғады. Биосфредағы жылу теңдестiгiнiң бұзылуы ... ... ... топырақтардың, су қойма-ларының және басқа да үстiңгi
беттердiң өсiмдiктер жамылғысының булануының ... ... ... ... ... өткеруде. Таяу болашақта ... ... ... ... 1-30 С көтерiледi деп күтiлуде.
Шикiзатты қайта өңдеу үрдiсiнде көптеген заттар пайда болады. Қазiргi
уақытта адам шамамен 10 млн. аса жаңа ... ... жоқ) ... ... ол ... ... шамамен 50 мыңдай, ал аса зор мөлшерде – ... ... ... алады. Бұл жағдайда шикiзаттың шамамен 90% қалдыққа
шығады. 2 тоннадай негiзгi өнiмнен сол жылдың iшiнде бiр ... ... ... 100 жыл ... ... ... әсер ... тағы бiр
механизмi – антропогендi тектi өнiмдердi шығару (төгу) пайда болды.
Экологиялық проблемаларды ғаламдастырудың себептерiн қарастыру кезiнде
адамның қоршаған ... ... әсер ... ... жоғарыда
аталып өткен өндiрiстiк-экономикалық ... өзге ... ... ... ... және ... ... мәнi арта
түседi.
Саяси-мемлекеттiк факторлар мынадай түрлерде ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстар, кикiлжiңдер,
оның iшiнде әскери де, терроризм, экстремизм және сепаратизм.
Факторлардың әлеуметтiк тобында мынадай түрлер бөлiнедi: әлеуметтiк-
экономикалық, ... және ... ... ... тобының екi
жағы бар – материалдық және рухани.
Әлеуметтiк-экономикалық факторлар ... ... ... даму ... ... және ... ... материалдық жағдайының деңгейiнен, медициналық,
көлiктiк және коммуналдық қызмет көрсету деңгейiнен ... ... ... ... ... саясаттың сауаттылығы-ның да атқаратын ролi аз
емес.
Мекендеу ортасының ... ... ... ... ... ... сапасының төмендеуiмен,
ауру-сырқаулардың өсуiмен жүредi.
Қазақстан Республикасының қазіргі экологиялық жағдайы
I.Арал көліне байланысты экологиялық проблемалар
П. Каспий теңізінің жағдайы
III.Соғыс өндірісіне қатысты проблемалар
IV.Азғыр ... ... ... күні ... ... ... жуық ... аймақ бар. Бұл Семей ядролық полигонын, Сарышаған, Азғыр,
Тайсоған әскери-сынақ полигондарын,сондай-ақ,Арал экологиялық апат ... ... ... ... ... ... аумақтық-
өнеркәсіптік кешенге әсерін қоса алғанда, ... ... ... ... ... ... талдау
қорытындысы — қала тұрғындарының 20-40% ... ... ... көрсетті. Қазақстан территориясының 75%-дан астамын шөл және
шөлейт (құмды, батпақты, тасты) белдемелер алып ... ... ... ... басым (Қызылқұм, Қарақұм, Мойынқұм, ... ... т.б.) ... көп. Бұл ... ... ... және континенттілігімен
сипатталады; мұндағы булану шамасы жауын-шашын мөлшерінен ... ... мыс, бұл ... Арал және Балқаш өңірінде 10 еседей ... ... ... ... пайдалану оны суландыру мүмкіндігіне
байланысты. Аридтық белдемелердегі ірі жасанды су ... ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізуді
талап етеді.
I. Арал көлінің өмірлік азығы болған Сырдария мен Әмудария ... ... 66 мың км 2-тық ... ... ең ... ішкі ... көлдері арасында 4-орында алатын.
Солтүстік-оңтүстік жағалаулары арасындағы қашықтық 435 км және шығыс-
батыс жағалаулары ... ... ... 290 км. еді. ... ең терең
жеріндегі биіктігі 654 метрден асады. Бүкіл бұл өлшемдермен құрамында
шамамен 1.060 кмЗ су ... ... ... және ... ... ... ... "Арал" аты болса көл үстіндегі және ең ... ... ... ... 1130 ... ... ... осы жағдай Түркістанның өмірлік бастауы болған және жүздеген
шақырымға ... ... ... климаттың болуына себепкер болған Арал
көлінің бастаулары 1960 ... ... ... ... ... ... Қазақстанның кең-байтақ жерлерінде мақта мәдени дақылын ... ... ... ... Сырдария мен Әмударияның суларын кең егін
жерлеріне жұмсап, Арал көлінің көп мөлшерде су жоғалтуына және күннен-күнге
азаюына жол ... мен ... ... ... ... ... ... су құрамы 1060 км З-ден 640 км З-ке ... ... ... - ... су көлемінің 40%-ке азаюы деген сөз. ... ... ... су ... ... 14 ... ... және
Аралдың оңтүстік жағалаулары 90 км-ге солтүстікке ойысты. Көл жағалауындағы
ойысу ... ... ... 100 ... де ... 1960 жылы іске ... балықшы порты бүгін көл жағалуынан 60 км ұзақтықта қалған.
Әрине, бүкіл бұл ... ... ... ... ... ... ... еді. Өйткені, Арал келінің әрбір екі үлкен
өзеннен келген мол ... ... ... тұз ... 1% ... экологиялық апаттан кейін көлдің тұздылық дәрежесі шамамен 3 ес.е
артып, ... ... Арал ... ... ... нәтижесінде ашықта
қалған 2,5 млн. гектардан астам көл орнынан шамамен күнде 200 мың тоннаға
жуық тұз бен құм ... ... ... ... ... Бұл таралу қазір
құрғаған және тұзданған көл ... 300 км ... ... ... Арал ... бүкіл аймағы ең құрғаған ... ... ... ... алынғанда зиянды
эсер шамамен 1000 км көлеміндегі бір ... ... және бұл ... ... ... және ... жан-жануарларға зиянды әсерін тигізуде.
Арал көлінің бұл экологиялық апатынан әсерленген ... ... 1,5 ... жуық және ... ... ... Қызылорда
аймағында өмір сүреді. Сондай-ақ дәл осы ... сулы және ... ... егіннің жылдар бойы мал шаруашылығына керісінше кеңінен
өріс алуының нәтижесінде жердің және қоғамның ... ... ... қалыпты жағдайы әлдеқайда бұзылған. Көп мөлшерде су, көң,
химиялық дәрі және жиі ... ... ... ... аймақтың адамы мен
жерін ауруға шалдықтырған, сондай-ақ егістіктерде жұмыс істеген әйел мен
балалардың егіннің ... ... ... ... ... ... тері, рак аурулары сияқты өте ауыр және жұқпалы ауруларға
ұшыраған.
1992 жылғы UNEP ... ... Арал көлі ... алынған
ана сүтінің құрамынан улы заттар табылған және 1995 жылғы London of Hugiene
and Tropical Medecine ... ... да ... ... бұл ... ... ... жоғарғы температура деңгейі 12%-тік дәреженің үстіне
шыққандығы көрінуде. Бүкіл ... ... бір ғана ... ... ... ... ас-су мен өмір сүріп отырған жердің ... ... ... алған кезеңдерде аймақта өмір сүрген 15 ... ... ... ... ... шалдыққан және Қазақстанның Қызылорда
қаласында 60 мың адам бұл аурудың зардабын шегуде. Әйелдер мен ... ... өте көп, әрі ... ... ... бала ... ... орта есептен асып түсетін. Айрықша Қарақалпақстанда әрбір 9 бала
бір жыл өмір сүрместен өледі.
Әрине, бұлардың ... ... ... және ... ... ... ... жылдар бойы ішкі теңіздің экологиялық
зардаптарының нәтижесінен, ішкі ... ... ... ... ... сондай-ақ жергілікті адамдарға тигізген ... ... Бұл ... экологиялық өлімге қарсы орыс білгірі
Феодоровичтің өзі "Адамзат тарихында ... рет өте ... ... бір көл
жойылуда" деген сөздерін ашына айтса, орыстың биолог-ғалымы Коболевич "Біз
бір нәсілде үлкен теңізді жер жүзінен жойған ... ...... ... ... ... ... қол жеткізген тәуелсіздік
кезеңінде бірнеше әлеуметтік-экономикалық мәселемен айқасуда ... ... Арал ... бұл ... ... үшін IFAS ... ... the Aral Sea" сияқты халықаралық ұйымдармен келіссөздер жүргізу арқылы
шайқасуда.
Арал көлінің қайтадан жандануы және ... ... ... ... алға қойылған және қолданысқа енгізілмек те болған шешу жолдары
арасында мыналар орын ... ... ... шаруашылығына тәуелді етуден құтқару
• Құрғақ аймақтарда желден қорғану шараларын ұйымдастыру
• Жаңа ... егін ... ... Су ... ... ... жүйелерді жандандыру
• Су қоймасы және жер асты су ... ... Мал ... саласын қайтадан жандандыру
• Әйел және балаларды егін шаруашылығындағы ауыр істерде жұмыс істетпеу.
II.Каспий теңізі шамамен 400 мың шаршы ... ... ... ... көлі ... теңізі) саналады. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы ұзындығы
1200 км және шығыс-батыс бағытындағы орташа кеңдігі ... 300 км ... ең ... ... су ... 1000 метрден асады. Каспий
теңізіне құйылған жалпы өзен суының 90%-іне жуық бөлімі Ресей Федерациясы
құрамындағы су ... ... Урал және ... ... ... ... (1980 ... басына) Каспий теңізі балық қоры ... ... ... ең бай ... бірі саналатын. Қара уылдырық
өндірудің бірден-бір қайнар көзі болған ... ... ... ... тура қазына саналатын. Айтқандай аталған жылдарда Ресей экспорттық
табыстарының 90%-ін тек осы ... ... қара ... ... ... 1980 жылдан бұрынғы кезеңдерде Каспий теңізінен орташа жылдық
650 мың тонна ... ... ... және тек Еділ ... ... 120 ... астам адам балықшылықпен күнелтетін. Бірақ, соңғы
жылдардағы өте ... ... ... ... ... ... көлемі жылда 200 мың тоннаға төмендеді.
Еділ (Волга) су ... ... ... адам саны ... ... ... ... жылдардағы Каспий теңізінде болған өте қатты ... ... ... былайша көрсетуімізге болады.
• Тазартылмастан көлге құйылған химиялық өндірістің қалдықтары.
• Көл ... ... ... ... ... өндіру
жұмыстары.
• Тікелей көл табанында жүргізілген мұнай өндіру жұмыстары.
• Аймақтағы ауыл ... ... ... заттар.
♦Кез-келген бір тазарту жүйесінен өткізілместен көлге құйылған ... ... ... ... ... ... Федерациясынан өтетін Волга
өзені) орнатылған су қоймаларының себебінен көлге құйылған су ... ... ... ... ... жыл сайыа 367 мың ... зат, 45 мың ... ... 20 мың ... ... және 13 мың ... қалдығы құйылуда. Жабық көл аймағында ортаға шыққан ... ... ... ... ... бұл ... ең ұзақ ... байланыста болған Қазақстанды өте қатты қобалжытуда. Өлкенің
батыс жағалауларын ... ... бұл ... ... Солтүстік
Каспий теңізінің бірнеше жүз км шығысында қалған Арал ... ... ... ... ... ... Казахстан үшін өте
маңызды проблемалар ... ... ... ... ... ... ... туындаған зардаптардың Арал көліндегі ... ... ... ... отыр.
Бірақ, Каспий теңізіндегі бұл ластану әрине, тек қана ... ... ... ... бүкіл өлкелер үшін, тіпті бүкіл дүниежүзі үшін өте
маңызды қатер туғызуда. Осы ... ... ... ... ... үшін Арал ... мен ... ластануына ешкім
жолдарының қарастырылғанындай халықаралық ынта мен ... ... ... ... Бүгін орнында жел ескен ескі Кеңестер ... бір ... ... ... ... екі ... біреуі саналатын пікірі қалыптасқан.
Мұндай пікірдің орнығуының себебі де экономикалық негіз бен көрсеткіштерден
гөрі дүниежүзінің ең қуатты күші болған АҚШ-пен ... ... ... ... ... жарысында жеткен ерекше жетістік мен стратегиялық негізге
барып тірілген.
Кеңестер Одағы ұзақ ... бойы атом және осы ... ... ... ... уранның қамтамасыз етілуі және ... ... ... жерінде топтастырған айрықша солтүстік-
шығыс Қазақстанда орналасқан Семей аймағында ең маңызды стратегиялық ракета
базалары және ... да ... ... ... ... Мұнда 470-тен
астам жер үсті және жер асты атом мен ... ... ... ... ... ... ... халықаралық шектен Ю0 есеге ... ... ... ... атом бомбасымен байланысты сынақтар мен
жарылыстар түгелдей Қазақстан территориясында өткізілген. Алматыда ... ... ... ... ... байланысты рак ауруының саны
30 есе және өлім саны З есе артқан. Осы жылдары ... ... ... жаңа ... ... 60%-і бір жасқа жетпей өлген.
1950 жылдардың орталарынан бастап кең-байтақ ... ... ... уранның өндірілуі үшін 1955 жылы Белогорскте және 1960
жылы Стпеногорскта уран байыту кәсіпорындары ... ... ... ету мен ... ... ... 1960 жылдарда Каспий
теңізінің солтүстік-шығыс жағалауларындағы ... ... ... 1970 жылдарда да Оңтүстік Қазақстандағы Жамбыл және Шымкент
аймақтарына ... ... ... ең ... уран ... ... болса
Солтүстік-шығыс Қазақстандағы Өскемен аймағында орналасқан. Тәуелсіздік
алмай тұрып 12 қыркүйек 1990-жылы бұл ... ... ... ... ... өте маңызды көлемде радиоактивті аттар
таралғанымен ресми орындар бұл ... ... ... ... ... ... Әйткенімен кейіндері түрлі газеттерде берілген
дәлелдер осы ... ... ... ... жайылған радиация
мөлшерінің дүниежүзіне (Еуропаға әлдеқайда жақын болғандықтан болуы керек)
қайғылы оқиға ретінде ... ... ... ... ... радиация мелшеріиен 4 есе көп болғандығын көрсетеді.
Кеңес режимінің салтанат құрған жылдарында адамды және адам өмірін
есепке ... ... ... ... өз ... бұл қайғылы
оқиғаға қарсы ешқандай маңызды шаралар жүргізбеген. Кеңестер ... ... ... ... ... қылмыстарымен тарихтың
айыпты және қара беттерінен ... орын ... ... ... ... кейін қазақ халқы енді бүкіл бұл шындықтарды біледі
және Қазақстан Республикасы өкіметі бұл мәселеде ... ... ... алу мен ... ... ояту ... күш-қайрат жұмсауда.
Бүгін, 1999 жылдан бастап Қазақстан территориясынан шығарылған
уранның мөлшері ... ... ... өңдірудін 5%-інен де
төмендетілген ... ... ... қарамастан ... әрі ... ... ... ... радиоактивті
ластанудың теріс әсері жалғасуда әрі тәуелсіздік барысында жасалынған
кейбір келіссөздер ... ... ... ... ... космос базасы секілді) кейбір әскери базадар мен орталыктардың
жұмысын жалғастыртын отыр.
Осы ... ... ... әлі ... дейін радиоактивті ластануға
байланысты пайда болған ... ... ... ... ... бұл ... жалғыз үміт беретін нәрсе — тәуелсіздік.
Қазақстан Республикасы ... бұл ... ізгі ... мен ... де Қазақстан пайдасына қызмет етуінен тұратын сияқты.
IV. IX ғасырдың басындағы Бөкей ордасында хандық ... ... жер ... бес уез бен екі округ құрылған ғой. Сонда Азғыр өңірі
жеке Қалмақ уезі аталған, оның ... бірі ... ... ... ... баласы, атақты күйші Дәулеткерей болғаны ... ... ... ... Қазақ АССР-іне қарайтын жеке Азғыр
ауданы құрылды. Оның 22300 ... 14 ... ... ... Ал атақты Нарын даласында 30-ға тарта ауылдық кеңестер құрылғаны
құжаттарда сақталған.
Бұрынғы аудан ... ... ... ауылына енді "Оңтүстік
сейсмикалық эксиедициясы" ... ... ... ... атом ... базасы жайғасты. 1960-1980 жылдар аралығында осы базаның ... ... ... 17 дүркін жер асты атом сынақтары жасалғаны
экологтардың ашына айтатын әңгімелері болуда.
1991 жылы ... ... қол ... Бір ... ... ... ... басқан "әскери аймақ" етек-жеңін жинап, үдере көшіп
кетті. Азғыр ауылындағы атом сынақ алаңдары жабылды.
Азғыр өңірінің ... ... ... ... ... ... деп аталатын Нарын даласынын ... ... ... ... үлкен байлығы — ... тұз ... Оны ... 1880 ... ... ауылының өзінде қалыңдығы бірнеше метрге жететін ... ... мол. Тау ... ... дөңестер-тұтасымен
тұз қатпарлары.
Бетіндегі аз ғана ... ... ... тұздар шығады. Оны
балғамен, сүйменмен ойып алады екен. Азғыр ауылының түстігіндегі 60 шақырым
жерде ... ... ... бар. Орыс ... ... ... ... Бозаң арналарынан балық көп ауланады. Азғырдың көк тұзы
кезінде осы ... ... ... ... ... ... 1952 жылы атом сьшақтарының базасы орналасқан соң, ... көк ... ... ... ... ... ... ғасырдан
бері сол тұз таулар жабық жатыр.
Осы аймақтағы тағы бір ... ... айта ... ... ... ... шетінде Жандыр деген дала көсіліп жатыр. Оның бір шеті
Жиделі, екінші қапталы ... ... ... Әзі бұлағы деген қасиетті орны
бар. Бұл да ... ... сор. Оның ... ... ... ... ойық
бар, ішінде балшық араласқан суы бүлкілдеп ... ... ... балшық бірқатар сырқатқа емге пайдаланды. Денеге, тамырға, жүйкеге
пайдасы көп.
V. ... 1973 жылы ... ... жасалды. Қызылқұмда сау адам
саусақпен санарлық. Қызылқұмның құлағын шулатқан ... ... әлі ... ... облысы Отырар ауданы "Овцевод" совхозының жерінде 1973
жылы атом каруы сынақтан құпия жүргізіліп, осы ... ... алты ... зым~зия хатталып жасырылып келген. Атом жарылысы өткеннен бергі 17
жыл ізсіз ... жоқ, көк ... ... ... ... құты ... сынағы айнала қоршаған ортаға шексіз қауіп төндіріп отыр. Тұрғындар
арасында ... ... ... ... ... ... ... сәбилер келе бастады. Осынау сұмдықты көріп отырған ... ... әрі ... ... ... 50 адам қол ... осы ... туралы Арал-
Балқаш проблемалары және ... ... ... сол ... төрағасы, ССРО халық депутаты Мұхтар Шахановқа хат жолдады.Қазір
Отырар ауданы туберкулез, бруцеллез, сары ... ... іш ... Республикада 1-ші орында тұр. Әрбір мың сәбидің 74 өледі. Аудандағы
52 мың халықтың 80 пайызы бүйрек, қанның азаюы, ... ... ... ... ... қоршаған ортаның негізгі әсерлері
Ортаның ластануы деп әдетте оған тән емес әр ... ... ... ... сол ... ... ... шектен тыс шоғырлануының
(химиялық, ... ... ... ... ... ... ... Ластағыштар құрамы тек қана улы ғана емес, зиянсыз
заттардан да тұруы ... ... ... ... ... тыс суарған кезде,
табиғи су да зиянды болып ... ... ... экожүйенi тепе-теңдiктен шығаратын агент ретiнде
қарастыруға болады. Көп жағдайда ластануды өз орнына қойылмаған кез ... ... ... оның ... ... ... ... түрлi
белгiлерi бойынша жiктеледi (2-кесте).
2 кесте
Қоршаған ортаның ластануының жiктелуi
|Белгiсi | ... түрi ... ... |
| ... (антропогендi) |
| ... ... ... ... т.б. |
| |Бiр ... ... ... |
| ... (басқа аймақтардан, |
| ... ... |
| ... ... | |
| ... |
| ... ... |
| ... ... | |
| ... |
| ... |
| ... орта ... | |
| ... орта |
| ... ... iшi |
| |Үй ... |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... (өндiрiстiк ластаулар) |
| ... ... ... өнiмдерi) |
| |Өте ... (өмiр сүру ... ... ... |және мыңдаған жылдар бойы) |
| ... (өмiр сүру ... – 5-25 жыл) |
| ... ... ... ... ... қара және түстi металлургия, химия
және мұнай химиясы, құрылыс ... ... ... ... ... ... Бұл ... орындары
ластанудың жоғарғы деңгейiн экологиялық қауiптi заттардың: бенз(а)пиреннiң,
формальдегидтiң, аммиактың, ... және т.б. ... ... ... тұр. 1996 жылы Қазақстан бойынша тек қана ... ... ... ... және ... шығаруы 786.2 мың т.
жеттi.
Әсiресе iрi қалалардағы өнеркәсiп орындарының ауаны ластауы аса ... ... тұр. ... 63 ... адам ... ... 42%-ы) 200-
ден астам қалаларында орташа жылдық шоғырланулар шектеулi ... ... (ШРК) асып ... ... ... өндiрiстi қалаларының ауа
бассейндерiне жыл сайын 3 млн. т. ластаушы заттар шығарылады. 2000 жылғы
өлшемдер бойынша ... улы ... ... ең ... ... ... - Өскеменде, Балхашта, Шымкентте, Павлодарда, Жезқазғанда және
Темiртауда байқалды. 2002 жылы ... ... ... ... ... қабылдады.
Адамның тiршiлiк етуiн қамтамасыз ететiн сулы ортаның ластануының
мәнiн бағалау өте қиын. Шамамен 1 млрд. адам таза ауыз ... ... 1,7 ... ... санитария құралдары жоқ, ал ... ... ... ... 2-3 млн. бала ... жағдайлар Әлемдiк мұхит суларына да тән болып тұр. ... ... ... ең ... үлес ... ластануда болып тұр.
Теңiз суларының мұнаймен ластануында ең үлкен үлестi жағалаулық ... ... ... ... асты ... жасап отыр. Өнеркәсiптiк
қалдықтар мен ... ... ... ... 60.8% ... тұр, ... мен мұнай өңдеу заводтарының ластаулары 1.2% құраса, теңiздегi
мұнай-газ қондырғылары, платформалар мен скважиналарластаулары – ... ... ... ластаулары – 11.3%-тi, су транспортындағы
басқа ластаулар – ... ... ... ... ... ... өнiмдерi су экожүйесiнiң тамақтық тiзбегiне
кiредi (балықтар арқылы) және олар бұл ... ... ... ... ... ... теңiз жәндiктерiнiң хеморецепторлық
реакцияларын, олардың репродуктивтiк және тамақтық функцияларын бұзады.
Қоршаған ортаны өте ... ... ... ... ... Бұл ластанудың негiзгi көздерiне ядролық қаруды жару, ... мен ... ... ... ... ... ... пен авария кезiндегi сәулелену көздерi
болып радиоактивтi элементтердiң бөлiну өнiмдерi, ... ... ... ... және ... болып табылады.
Ластану жер топырағының құлдырауының негiзгi себептерiнiң бiрi болып
тұр. Өндiрiс ... мен ... ... ортаға шығаратын улы
заттары, суарылмалы егiстiк жерлерде ... ... ... мұнай
өнiмдерiн өндiру, өңдеу және қолдану кезiнде технологиялық шарттарды бұзу,
нефтқұбырындағы авариялар топырақтағы ... ... ... ... ... және ... қасиеттерiн нашарлатуда.
Өте үлкен егiстiктiк аймақтарда топырақтың улы ... ... ... Пестицидтердiң мөлшерi ... ... ... ... есе ... тұр.
Табиғат-бізді қоршаған орта,ол адам ... ... ... ... ... ... ... болуы адамның пайда
болуына алып келеді. ... адам ... өмір ... ... бір ... ол өзінен ... ... ... ... өзін ... тазарта алады. Ол адам
баласының іс-әрекетінің қалдығынан өзін-өзі тазалай алмайды. ... ... Бұл ... ... ... керек-Ақ.Жер бетіндегі
бейбітшілікті сақтайтын әдісінің өзі табиғатты ... ... ... да ... ... барлығында
қоршаған ортаны қорғау мәселесі күн тәртібінен түсіп ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылы 18
ақпандағы Қазақстан халқына ... ... ... іске
асыру мақсатында Оңтүстік Қазақстан облысында ... ... ... ... ... ел» ... ... әзірленген.
Бұл бағдарлама «Қазақстан-2030» стратегиясының ... ... ... 2010 ... ... даму ... Республикасыеың ... ... ... әр ... ... ... Ұйымының Климаттық өзгерісі
туралы шектеулі ... ... ... жөніндегі ковенцияның»(1997ж.) негізгі
ережелеріне сәйкес әзірленіп отыр.
Президенттің ... іске ... ... мектепте
оқушылардан құралған «Жасыл желек» бастама ... ... ... ... ... ... барынша көбейту, елді мекендерді жасыл ... ... ... ... ... жұмыстарға
тарту,жұмыссыздықты және нашақорлықты жою.Әр аптаның демалыс ... мен ауыл ... ... мен ... ... ... ... ұйымдастырып отыру.Орманды өңірлердің
көлемін ұлғайту мақсатында екпе ... ... ... ауылдың,
ауданның орманды алқаптарының ... ... ... сүру жағдайларын жасау және биологиялық ... ... ... ... Автомобиль жолдарының бойындағы екпелер
мен егістіктерді, жайылымдарды эрозияға ұшыратпау және су ... ... ... ... ... ... шешу барысында атқарылатын
жұмыстардың реті ... ... ... ... ... ... ... ала
отырып, елді мекендер мен ... ... және ... аралық жолдарының
бойларын қайта қалпына келтіру, ... ... ... ... күрес және ... ... ... ... ... ... Жеке ... орман қорын дамыту, орман өсіру үшін жер ... және ... ... қол ... ... Елді ... ... жөніндегі іс-шараларды орындау
үшін тұрғындарды, үкіметтік және үкіметтік емес ... ... ауыл ... ... ... ... ... отырғызу жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... көк жасыл белеске
бөленуін, жастар саясатын іске асыру, жұмыссыздықты жою ... ... ... ... орман отырғызу мен себу
жұмыстарының көлемі ... ... ... ... орман тұқым
шаруашылығы нысандарының едәуір ... ... егу ... ... ... ... тұрмай жол бойындағы ... ... ... ... ... жіберу көрініс беріп отыр.Бұл
әдеттерді тез арада ... ... ... не ... үшін ... Н.Назарбаевтың халыққа жолдауында аталған
«Жасыл ел» ... ... ... ... ... елу ... қосылу мемлекеттік бағдарламасын орындау,елді жасыл ... ... ... ... ... ... деп білуіміз
тиіс.
Қазығұрт ауданының физико – географиялық жағдайы:
Қазығұрт ... ... Тянь - Шань ... Оңтүстік Шығыс
бөлігінде орналасқан. Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Батысында
Отырар, Арыс ауданымен шектеледі.Аудан ... ... ... ... 800 – 1200 метр ... ... оны орап тұрған
таулардан Қазығұрт ... 2000, ... ... 2800 ... ... ... мәліметтен шығыстан батысқа ... ... ... деп батыс жағы шөлді аймаққа ұласады.
Климаты ... ... ... суық, орталығы мен ... ... ... ... – 27, - 32 ... ... ... 200 күнге жуық.Жауын шашынның жылдық мөлшері
200 мм,Шығысында 400 – 500 мм. ... 3 ... ... ... ... ... қамтамасыз етілген аймақты жылдық жауын
– шашын мөлшері 500 – 750 мм. Ол ... ... ... ... ... елді – ... кіреді.
2 – аймақ: ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген аймақта жылдық
жауын – ... ... 400 – 500 мм. Оған ... ... ... ... елді – мекендері кіреді.
3 – аймақ: ылғалмен ... ... шөл және ... аймақта
жылдық орташа ылғалдық түсімі 250 – 350 мм. Бұл ... ... ... және ... елді ... кіреді.
Климаты шұғыл контитентальдық ... ... ... ... ... төрт ... қоңыр жайлыққа өзгеріп отырады. Мұны
батыстан шығысқа ... ... ерте ... ерте ... тез ... ... ... табиғат ... ... ... Бұл ... жылдың төрт мезгілі өз
уақытында және бір мезгілде өтіп ... ... және жер асты ... ... ... өзен ... ... 72 км.Олауданның шығысында
орналасқан,солтүстіктен Оңтүстікке қарай ағып ... ... ... ... бұдан басқа ірі өзендер қатарына Келес ... Ұясу ... ... ... деп аталатын бірнеше өзендер бар. Олар Қазығұрт
баурайындағы Төлеби ауданына өте ... ... ... ... ... ... ... Майбұлақ сайымен ағып Жылыбұлақ
арқылы Келеске жалғасатын ... ... ... Ақпарақ, Ортасу, Жетсу, ... ... ... ... ... ... Ашыбұлақ,
өзендері бар.
Бұл өзендер Келес өзені арқылы ... ... ... ... ... ... ... өзендердің сулары бір жағынан ауыз су, көп бөлегі егіншілік
пен мал ... ... ... биік ... ... басталғандықтан көктем
кездерінде арнасынан асып, ... ... ... ... ... қар және ... суларынан жиналатындықтан көктемде ... ... ... ... ... қасиеті мол бұлақтар көп. Атап ... ... ... ... Қотырбұлақ (Тұрбатта)
т.б. әртүрлі ауруларға ... ... ... жұмыстарының
қорытындысы бойынша жер асты ... мол ... ... ... ... ... ... бар екендігінен мәлімет
береді.
Аудан аумағының Шығысында таудың сұр ... ... ... ... ... Биіктігі 23 – м, діңінің төменгі бөлігінің диаметрі
0,8 м. Кең ... ... жиі ... ... ... түзу, цилиндр пішінді биік болып келеді.Қабығы
ашық сұр ... ... ал ескі ... ... ... қара түсті
терең тыртықты.Өркендері ақсұр түсті. Жапырағы 3 – 5 ... 12 см – ... ... Жас ... ... ... ... жоғарғы беті
қою жасыл және ... Ал ... жағы ақ сұр ... да бұл ...... деп атайды. Тамыр жүйесі мықты.
Жерасты суы жақын орналасқан құмды жерлерде өсе ... Ұзақ ... ... ... аз ... тұздануын көтереді.
Құрғақшылыққа өте төзімді. Суғаруды ... ... Газ бен ... ... ... Республиканың барлық аймақтарына таралған.
Негізінен бақтарда, саябақтарда, демалыс орындарында. Өзендер мен
су ... ... ... ... ... ... Басқа теректерге
қарағанда топырақтың тздануына өте төзімді. Дала ... ... ... ... ... мен жылыжайлардың, тоғандар мен
су қоймаларының ... ... ... өте қолайлы.Мәдени тұрмыстық
бағыттағы ғимараттарды ... ... ... ... ... оның ... түсті орамасы. Күзге дейін сақталатын
жарқын ақ ... ... ... ... ... ... өте тиімді. Қатты түтінденген аудандардың ластануынан жапырақтарын
шаң басып,көріктілігін жоғалтады.
Жабайы алма. Биіктігі 7м жететін, ірі бұта ... ... ... ... тәрізді. Жапырағы тоқ жасыл түсті, жұмыртқа ... ... он ... ... ... Гүлі ақ немесе қызғылт түсті,
хош иісті, бұтақтарын жауып ... ... ... 4-см, ... маусым
айларында гүлдейді. жемістері сары, жасыл түсті қызғылт, майда диаметрі 3-
см.
Республиканың ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік облыстарда. Топырақтың құнарлылығын
қалайды, Республиканың ... ... ... пен ... ... ... мен газға өте төзімді.
Шырпуды және қалыпқа келтіруді жақсы көтереді.Топтастырып жол ... ... ... ... ... ... мен орта Азия тауларында өте көп таралған
өсімдік. Ол жарық жақсы түсетін ашық топырақтарда өседі. ... ... ... ... тұрады. Ол жартастарда да өсе береді. Өсімдіктердің
ішінде . Өсімдіктердің ішінде ең көп өмiр ... ... ... ... ... ... өсе бередi.
Аршалардың әр түрлерi биологиялық ... ... ... мен тұқым бүрлерiне және ... өмiр ... ... ... метр ... кетедi. Биологиялық маңызы
өте зор. Олар топырақты көшуден сақтайды. Жапырақтары ... ... ... ... зат ... ... ... Сонымен қатар
оның құрамындағы эфир майлары өте көп ... ... ... ... ... ... ... ауданның көгалдандырылатын аймақтарына егуге ... ... ... құруда, баөтар мен демалыс орындарына, мекпет,
әкiмшiлiк ғимараттарының ... ... ... ... ағаштардан кәдiмгi итмұрынды, қарақатты, бадамды көрiктендiру
материалы ретiнде алынып отыр.
Итмұрын-биiктiгi 1,6 метрге жететiн, сабақтарында тiкендерi бар, ... ... ... ... ашық ... ... өте хош ... 1,5-2 см. болып келедi. Жемiсi ашық қызыл ... ... ... көп ... және ... ... заттар болады. Республикамыздың
барлық территорляларында таралған. Көбiнесе өзен бойларында және жыраларда
көп кездеседi. ... пен ... өте ... және ... тұзға шыдамды. Қарашiрiктенген аралас топырақты қалайды. Бал
бергiш өсiмдiк. Тұқым мен және ... ... ... әчiрсе ауылды жерде көгалдандыруға қолданылады. Көрiктендiрудi
жоғары ... ... бұта ... жаңа ... құрылыстардың
айналасын көгалдандыруға ... ... ... ... ... ... оындарының жолдарының бойына егiлетiн биотоптрадың
қатыран енгiзу керек.
Бiр ерекшелiгi оны мал ... ... ... төзiмдi. Ескерту
балабақшалар мен мектептерге егуге болмайды.
Қара қарақат-биiктiгi 2 метр келетiн, бұталы өсiмдiк. Кронасы қалың,
шар тәрiздi. ... үш ... тоқ ... хош иiстi. Гүлшоғыры үш –бес
см, тiк сағақты орналасқан. Гүл жасылдау, бал ... ... ... ... ... ... ... Мамыр айында гүлдеп, шiлде айында жемiс
бередi. Табиғи ... ... ... шекараларымен батыс сiбiрге
дейiнгi ... ... ... бойында өседi. Жабайы формалары
әртүрлiлiке ие. Көшiруге жеңiл. Сабақтарымен көбейедi. Суыққа өте төзiмдi,
көлеңкеге ... ... және ... ... ... ... Калциге бай,
тұздалған топырақтарда өте жақсы өседi. ... ... ... және газ ... ... тез бейiмделедi. Аурулар мен зиянкестерге
төзiмдi. Көгалдандыруға сары және алтын түстес ... ... ... тiк ... кең ... ... кроналы,
биiктiгi 1,5 метрге жететiн, бұта тектес ... ... 7 ... ... пiшiндi, тоқ жасыл түстi, гүлдерi ашық қызғылт, өскiндерiн
әрдайым жауып тұратындай үлкен ... 2,5 см) ... ... мамыр
айларында гүлдейдi. Жемiстерi жұмыртқа тәрiздi. Дөңгеленген сұр ... 2 см. ... ... пiсiп ... ... ... ... Мәдени жағдайларда өте кең таралған. әсiресе
құрғақ климатты аймақтарда өсiрiледi. ... ... ... ... жол ... ... өсiмдiктердiң құрамына кiредi. Жарық
сүйгiш. Аязға ... ... ... өсiмдiк. Тұзға өте төзiмдi.
Шаңданған ... ... ... ... ... өсуi ... жақсы бекiнетiн тамыр ... ... ... Қарағанды,
Шымкент, Жамбыл облыстарында қалың гүлдеп ... ... ... ... кездескен. Шырпуға және формаға келтiрудi қаламайды.
Басқа өсiмдiктердiң түстiрiнен өзiнiң гүлдеу кезiндегi қызғылт гүлiмен
өте көркем болып ... ... ... ерте және ... ... ретiнде кең қолдануға болады.
Топтастырып өсiруге, жол жиектерiне, ... жеке ... ... альп ... ... және ... ... безендiруге ұсынылады.
Бұл бұталы ағаштардың физологиялық, морфологиялық ерекшелiктерiн ескере
отырып, сондай-ақ олардың тiкенектерi мен ... ... ... есекере отырып, жолбайларын, газондарды және мәдени тұрмыстық
объектiлердi ... ... ... ... ... оны
мал жемейдi, екiншiден олардың ... мен ... ... ... ... ... де ... қолдануға болады.
Мәселен, құртқашаш, люпин, бақпионы.
Құртқашаш-шығу тегi Орта ... 50-60 ... ... да ... ... ... әртүрлi
жабайы астық тұқымдастармен бiрге ... ... ... ... ... пен ... ... өсiмдiктi салыстырғанда, одан 15-20 см
биiк болады. Жарық сүйгiш, құрғақшылыққа, ... ... ... Мәденилендiрiлген түрi жылдам өседi. 2-3 ... ... ... ... сақталатын мықты, әдемi гүлдер тобын құрайды. ... ... 3 ... ... ... Уақытында шырпылса, әр жылдың тамыз
айнының ... он ... ... рет ... ... жабайы
формаларының гүлдерiнiң мөлшерi мәденимен салыстырған да ... ... ... Гүлдерiнiң түсi өзгермейдi. Кәдiмгi жағдайда Сары және
күлгiн. әр ... ... орын ... ... Тамыз айында
көшеттерiн бөлу арқылы көбейтуге болады. Оны ... үшiн көп ... ... Ал ... ... өте жоғары. Таволга, бобовник және туя
өсiмдiктерiмен бiррге композициясы өте ... ... ... ... ... ... өте ... түйнек тәрiздi
тамырлы өсiмдiк.
Биiктiгi 65-75 см. Жапырақтары кезектесiп орналасқан. Бөлек салалы,
гүлдерi хош иiстi, қызғылт ақ және тоқ ... ... ... гүл бүршiктерi ашылады. Гүлдеу мерзiмi 2-2,5
аптаға ... ... ... ... ... де ... ... салыстырғанда тоқ жасыл түсiмен көрiктендiрiп, көзге түсiп
тұрады.
Жарық сүйгiш, көлеiкенi жақтырмайды. Басқалармен салыстырғанда суыққа
төзiмдi. өсiмдiктердiң жабындарымен ... ... ... өсу мезгiлдерiнде
ылғал жеткiлiктi болғанын және топырақтың қара ... бай ... ... ... ... ... ... шыдамды және
жақсы қасиеттерiне ие болғандықтан негiзгi көп жылдық ... ... ... ... жеке экземпляр ретiнде, сондай-ақ топтастырып,
композияциялар арқылы да ... ... ... және ... ... гүлзарлар мен газондарды, мавритан газондары мен ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып, жануарлардың қорек ретiнде
пайдалануға мүмкiндiгi жоқ. Себебi оның құрамында күштi әр ... эфир ... ... ... ... ... екпе ... физологиялық экологиялық
ерекшелiктерiнiң ескере отырып, әртүрлi демалыс ... мен жол ... су ... ... құрылыс объектiлерiнiң бойын көрiктендiруге
қолдануға болады.
елдi емекендердi көрiктендiру, ... ... 2004 ... аудан бюджетi есебiнен 11500 түп, жеке тұлғалардың ... түп екпе ... ... ... 275000 көшеттер егiлген. Соның
15400 түбi көшет түптелдi. 2005 жылы көктем ... ... ... ... су ... ... ... ағаштарын отырғызу үшiн 3400, автомобиль жолдарының бойына қорғаныштық
екпелердi құру үшiн 3000 дана, ауыл ... ... ... 43000 дана екпе ... аудандық бюджет есебiнен қаржы
аударылып, көшеттер сатып алынды бұл егiлген екпе көшеттердiң барлығы ... оның 35080 түп екпе ... ... ... орта ... ... ... орын екi аймаққа бөлiнедi.
1.Сұр топырақты мектеп учаскесi
2.Құнарсыз қызыл топырақты мекетеп айналасы
Сұр топырақты мектеп учаскесi ... ... ... ... ... ... және солтүстiк жағы тегiс, ал оңтүстiгiнде биiк
төбе бар. ... ... ... сұрғылт. Құрамында 10 пайызды қара шiрiк бар. Тұзданбаған,
сорланбаған аймақ. Климаты жайлы, жылдық жауын-шашын ... 400-500 ... ... суымен суландырылады. Қыс кезiнде ерте салқын ... кезi кеш ... ... биiк ... ... ... Бiрақ оңтүстiктен келетiн жел ызғарына қорған болады.
Құнарсыз қызыл топырақты мекетеп айналасы. Шарбұлақ өзенiнiң солтүстiк
беткейiнде орналасқан. ... ... ... Қара шiрiк ... 15 ... ... Күз ... өсiмдiк және жануар қалдықтары жабын ... ... ... жауын-шашынның азх түсуiне және аңұзақ желдiң көп
болуына байланысты қара шiрiк қабаты өте ... ... көп ... ... ... ... шiридi және топырақ ... қара ... ... күз ... жел ... ... ... кетедi. Бұл
жерде көбiнесе астық тұқымдас әрүтрлi ... ... ... ... ... Суарылмайтын аймаққа жатады.
Мектеп учаскесiнде 2004 жылы көктемде егiлген қара ағаш, өрiк, алма,
терек сияқты көшеттердiң 300 түбi ... күз ... 200 түп ... егiлдi. Көктем мезгiлiнде егiлген 300 түп көшеттiң 210 түбi
түптелiп, күз ... ... 200 түп ... 170 түп ... ... жылы ... ... көшеттерге әртүрлi агротехникалық шараларды
қолданып, 500 түп екпе көшеттердi ектi. Күз ... 350 түп ... ... 2005 жылы ... мезгiлiнде егiлген 500 түп көшеттiң 340
түбi түптелдi.
Ал күзде егiлген 350 түп көшеттiң 312 түбi түптелген. 2004 жылы ... ... 2005 ... ... көшеттердiң түптенуi бiр-бiрiмен
сәйкес келiп тұр.
2004 жылы көктем мезгiлiнде егiлген ағаштардың 60 пайыз түптенген, ... ... ... көшеттердiң 85 ... ... ... ... ... ... деп есептелiнiп егiлдi. 2005 жылы
көктемде егiлген көшеттердiң 70 пайызы түптенген. Ал күзде ... ... 85 ... түптенген. Басқа елдi мекендермен (Қаратас, ... ... ... жасағанда бұл жерлерде де осындай жағдайлар ... ... ... ... жер ... мен ... ... ғана емес,
сонымен қатар жер асты суларының мөлшерi мен жылдық ... ... ... әсер ... Бiр ... аудан халқы көгалдандыру жұмысын
көктеммен қатар күз ... ... Күз ... ... ... ... тез ... Ауданның жылдық жауын-шашыны
тек қыс пен көктемде түсетiнiн ... онда күз ... ... қыс пен көктем мезгiлiнде ... ... ... ... ... ... ... аптап ыстыққа (370С кезiнде (өсiмдiктiң
вегетациялық ... ... ... Су ... өсiмдiк организмiн
физиологиялық-биохимиялық терең өзгерiстерге душар етедi.
Су тапшылығының өсiмдiкке ... ... ... ... профессор
А.М. Алексеев 1937 жылы шыққан өзiнiң «Қуаңшылықтың өсiмдiкке әсерiнiң
физиологиялық ... ... ... ... деп ... ... аяғында
топырақ қыртысының қуаңшылығынан өсiмдiктiң құрғақ массасымен өнiмнiң кемiп
кетуiнiң негiзгi себептерi пластикалық өнiмiн ... ... ... өсуiн тежейтiн, соның салдарынан фотосинтездiң дағдарысына ... ... ... ... ... ... ... жапырақтың
мерзiмнен бұрын түсуiнде деп бiлетiн ... ... ... ... ... ... ... мекендермен ғимарат бойларын, жалпы көгалдандыру мен көрiктендiру
жұмыстарын тек көктем мезгiлiнде емес ... ... күз ... ... тиiс. ... ... және ... , көктемде түсетiн жауын-шашынды
есепке алған ... ... ... орта мен адам ... ... ең
қажеттi шараларының бiрi. Себебi қазiргi экологиялық жағдайлардың арқасында
Қазақстанның атмосферасының құрамы ластануда. Жүргiзiлген ... ... ... ... мен көгалдандыруды жоблау
кезiнде ... ... ... мен ... қатарлы оқыз
технологияларды, өсiмдiктердiң физиологиялық - ... ... ... ... жиi ... ... ... – Жер сәбиі, табиғаттың бір кішкенс бөлшегі, биосфера дамуының
нәтижесі. ... ... ол ... іс-әрекетімен тіршілік
жасайтын ... ... ... ... бұзып, ... ... ... планетамыздың табиғи ортасы Жер бетінде 4
млрд. жыл бойы өмір ... келе ... ... ... - биоталар
арқасында жасалды. Осы ... ... ... тірі ... ... ... осы ... қоршаган ортаның жағдайын реттеп отыруды
меңгерді. Ал адамзат, қоршаған ортаны теңдеуші биотаны ... ... ... жок. Ал ол, осы өзі өмір ... ... ... иелерінің
қалдықтарын өңдеп отыратын табиғи экожүйенiң 70%-тін жойып жіберді. Мысал
ретінде Жердің озон ... ... ... мен ... ... ... ... мен өсімдіктердiң жоғалып
өліп кетуін және т.б. келтіруге ... ХVIII ғ-ға ... ... ... ... ... өмір
сүріп келді. Ал XIX ғ. аяғына қарай бұл тепе-теңдік жағдай бұзыла ... ... ... әсер 8-10 есе ... кетті. Адам қоршаған ортаға
жыл сайын 3 млрд.т. ... ... ... ... 1 ... ... екен. Шын мәнісінде ... және ... ... жүріп жатыр, ал бұл жақындап қалған алапат апаттың
белгісі. Антропогенді ... ... ... ... ... алу, оларды болдырмау, зардаптарын жою — адамзат қоғамының бірінші
кезекті міндеті. Ол үшін, ең алдымен, биосферадағы ... ... ... ... ... т.б) сақталуы ... ... адам ... ... бұзылып жатқан
себептеріне терең үңілу – ... ... бірі ... ... уақытта адамның физикалық және психикалық денсаулығы қоршаған
ортаның ластануының өте үлкен ... ... ... ... Негізінен
экологиялық проблема қоршаған орта ... Ноmо ... ... ... ... ... болды. Экологиялық проблема ғаламдық
дәрежеде болғанымен, ол әр елде әр ... ... ... тұр. ... уақытта
Қазақстанда да экологиялық терiс факторлар әсерi әр аймақта әр ... ... ... ... ... аймағында халықтың денсаулығының
нашарлауының өсуi, рак ... ... ... ... ... ... ... өсуi байқалады.
Адам денсаулығының жүйелi түрде нашарлауы экологиялық апат ... ... ... ... Арал теңiзi аймағында да күштi жүрiп жатыр.
Бұл аймақта ... өлiмi ең ... ... ие, ... ... өңiш
ракiмен ауыратындар 14 есе, бронх демiкпесiмен жүрек ауруымен әлсiздiгiмен
ауыратындар 10 есе ... Арал ... 80%-i әр ... ... ... ... осындай әсерлерге қатысты экологиялық
проблемалар ядролық жарылыстардың зардабы мен әскери ... ... ... ... ... таза ... ... ауаның, топырақтың, өсiмдiктердiң және ... ... ... ... ... ... болып тұр.
Қоршаған ортаның адам денсаулығына әсерiн айта отырып, экологиялық
проблемалардың таза түрде ... ... ... Олар әрқашанда
тiкелей немесе жанама түрде саясатпен, экономикамен, жаңа технологиялармен,
адам мен қоғамның жалпы мәдениетiмен және ... ... ... ... ... ... байланысты келедi. Егер де жалпы ұлттың және
әрбiр жеке адамзаттың ... ... ... қалыптаспаса, ол жағдайда
экологиялық проблемалар шешiледi деп айту қиын.
Табиғат байлығын тиiмдi ... ... ... жер, су ... ... зиянды заттармен ластануына жол бермеу – көкiрегi ашық,
көңiлi ояу әрбiр азаматтың парызы.
Пайдаланылған оқулықтар мен ... ... Ж.Ж. ... ... ... 2003 ... Грин Н., ... У., Тейлор Д. Биология: в 3 т.: Пер. с англ. М, 1990 Т 2
С.78-146.
3. Чернова Н.М., Былова А.М. ... М., ... Одум Ю. ... в 2 т. М., 1986.
5.Андерсон Дж.М. Экология - наука об окружающей среде: биосфера,
экосистема, человек: Пер. с англ. Л., 1985.
6. ... М.И. ... и ... Л., ... ... В.И. Биосфера. М., 1967.
8. Радкевич В.А. Экология: Учебник. М., 1997.
9. Реймерс Н.Ф. Надежды на ... ... ... М., ... ... А.П. ... и ... генетика: Учебник. М., 1994.
11. Агаджанян Н.А., Торшин В.И. Экология человека. М., 1994.
12. Молдахметов М., Ғазалиев А. ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологияның қысқаша тарихы9 бет
Экологиялық мектептердің қалыптасуы7 бет
Экологияның даму тарихы10 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет
«Казтрансгаз-Алматы» АҚ-ның қысқа мерзімді міндеттемелер есебін ұйымдастыру44 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Кондитер цехы жабдықтары» қыскаша оқу құралы40 бет
«Лизинг- инвестицияның қысқа мерзімді қаржыландырудың әдісі ретінде»22 бет
«Приречное» ЖШС-тің кәсіпорнының қысқаша сипаттамасы31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь