Қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану қоғамның экономикалық даму барысын жетілдірудің міндетті шарты

Кіріспе 3

1 ҚОРШАҒАН ОРТА МЕН ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ОРНЫ
1.1 Қоршаған ортаға әсер етуді басқару ұғымы мен мәні 7
1.2 Табиғат ресурстарын пайдалану қажеттілігі және негізгі түрлері 14
1.3 Экономиканың дамуындағы экологиялық факторлар 20

2 ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУДЫ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУДЫ МЕМЛЕКТТІК РЕТТЕУДІ ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан Республикасындағы экологиялық саясаты және стратегиясы 26
2.2 Қазақстан Республикасындағы табиғатты пайдалануды мелекеттік
реттеу 40
2.3 Қазақстан Республикасындағы табиғатты пайдалану саласындағы ғылми.техникалық жетістіктер дің мүмкіндіктеріне талдау жасау 51

3 ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫН ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ЖЕТІЛДІРУДІҢ ЖОЛДАРЫ
3.1 Экономика құрылымын өзгерту. табиғат ресурстарын үнемдеудің жолы ретінде 59
3.2 Ресурс үнемдеуші және аз қалдықты өндірісті пайдалану 61
3.3 Инновациялық жаңалықтарды қоршаған ортаны қорғауда қолдану 74

Қорытынды 75

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 78
Дипломдық жұмыстың өзектілігі, қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану қоғамның экономикалық даму барысын жетілдіру- дің міндетті шарты болып табылады.
Біздің елімізде табиғатты қорғау және оның байлықтарын тиімді пайдал-ну қоғамның дамуының конституциялық қағидаларына енгізілген, ол әрбір адамның парызы ретінде жалпы мемлекеттік міндет болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына жолдауын негізге ала отырып, ел 20 жыл бойы егемендігіміз бен саяси салмағымызды нығайтуға жұмыс істеді. 20 жыл өткен соң бұл мақсатқа қол жетті.Біз Қазақстан жариялаған Жаһандық энергиялық-экологиялық стратегияны жүзеге асыру үшін барлық күш-жігерімізді жұмсауға тиіспіз. Біз «жасыл» технологиялардың трансфертіне бағытталған Астананың «Жасыл көпір» бастамасын жүзеге асыру жөніндегі жұмысты жалғастырамыз. Қазақстанның сыртқы саяси ұсыныстары әлемдік қоғамдастықтан қолдау тапты. Оларда біздің алдағы ондаған жылдардағы сыртқы саяси стратегиямыздың мәні кестеленген.
Біз экологиялылыққа баса назар аудара отырып, ұлттық бәсекеге қабілетті брендтер құруға тиіспіз. Нәтижесінде мен агроөнеркәсіптік кешеннің алдына – экологиялық таза өндіріс саласындағы жаһандық ойыншы болу міндетін қоямын.
Біз қазірдің өзінде астық дақылдарын аса ірі экспорттаушылар қатарына ендік. Бізде аса ірі экологиялық таза аумақтар бар және экологиялық таза тағам өнімдерін шығара аламыз.
Стратегияны әзірлеудің негізгі бағыттары:
- Өңірлер инвестициялар тартуға мүдделі болуы үшін жер қойнауын пайдалануға мораторийді жою қажет.
- Біз жай ғана шикізат беруден энергия ресурстарын қайта өңдеу мен аса жаңа технологиялармен алмасу саласындағы ынтымақтастыққа көшуге тиіспіз. 2025жылға қарай біз өз нарығымызды жаңа экологиялылық стандарттарына сай жанар-жағармай материалдармен толықтай қамтамасыз етуге тиіспіз.
- Барлық өндіруші кәсіпорындар тек экологиялық зиянсыз өндірісті енгізуге тиіс. [1]
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап адам мен орта және қоғам, таби-ғат арасындағы қатынастар шиеленісе түсті. Жер жүзіндегі халықтар санының тез өсуі мен мемлекеттерлің жаппай өнеркәсіпті дамыту жолына түсуі бұған себеп болып отыр. Соның салдарынан табиғат қорларын пайдалану бірнеше есе өсіп, адамдардың қоршаған ортаға тигізетін зияны үнемі көбейіп отыр.
Табиғат-санада және санадан тыс жүретін обьективті анықтылық және адам жаратылысының өмір сүру ортасы негізгі 3 түрлі қызмет атқарады:
1. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы
2. Абдуллин А.А. Прогноз развития минерально-сырьевой базы Казахстана- основа стабильного развития республики // Вестник инженерной академии Республики Казахстан, - № 2 (10) -2003. –С. 117-118.
3. Үпішев Е.М., Мұқаұлы С. Табиғатты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау: Оқулық, -Алматы.: Экономика, -2006. -480 бет.
4. Искаков Б.С. Оценка внутреннего облученич населения региона с неблагополчной радиационной обстановкой. –Медицина. 2004. № 2, С.129-131.
5. Өтепов П.Д.,Медетов Ж.Б.,Алибеков А. Шу-Сарысу уран кен провинциясында мекендейтін тұрғындардың эколого-гигиеналық проблемалары // Вестник ЮКГМА, -2007. №1(34). –С.172-175.
6. Сравнительный анализ показателей имунитета у жителей экологический неблагоприятных регионов Казахстана. // Э.Т.Битана, А.А.Шортанбаев, А.К.Жанкулов и др. // Здоровье и болезнь -2004, -№8(36), -С.50-53.
7. Абдуллин А.А. Прогноз развития минерально-сырьевой базы Казахстана- основа стабильного развития республики // Вестник инженерной академии Республики казахстан, №2 (10) 2003. –С.117-118.
8. Қазақстан Республикасы Президентінің «Жер, жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Жарлығы. Алматы, 1996.
9. Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы. Егемен Қазақстан, №320. 2003 ж. 10 желтоқсан.
10. Қоршаған ортаны қорғау. Нормативтік актілер жиынтығы. Алматы, 2004.
11. Мұқаев С. Байлығымызды дұрыс пайдалана білейік. Ақиқат 1995, № 2.
12. Мустакаев Е.А. Загрязненность атмосферного воздуха и его влияние на здоровье населения Республики Казахстан. // «Информационный экологический бюллетень», 2000, № 1. –С 110-113.
13. Шукпутов А. Устойчивое развитие в Центрально- Азиатском регионе: обзор прессы для РИО-10 // «Экология и устойчивое развитие». № 9, 2001. – С. 61-75.
14. Яблоков А.В. Популяционная экология.М.,Высшая школа, 1987.
15. Бейсенова Э.С. Экология. Алматы, 2001 г.
16. Сагымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы, 1995 ж.
17. Мұқаұлы С. Табиғатты пайдалану экономикасы. Алматы: Дәуір. – 2010. – 269б.
18. Рамад Ф. Қолданбалы экология негіздері. Алматы: А-Полиграфия. – 2011. – 360б.
19. Шаймерденов Б.Н. Табиғат және біз. Ақтөбе: Жебе. – 2008. – 230б.
20. Оспанова Г.С., Шатаева Г.Т. Экологиялық оқулық. Алматы: Палитра. – 2007. – 315б.
21. Әлімбеков А.Е. Табиғатты пайдалану және оны қорғау негіздері. Алматы: Полиграфия. – 2007. – 240б.
22. Бекішов Қ. Жасыл желекті тиімді пайдаланайық // Дала мен қала. – 2011. №8
23. Алматы қалалық «Жасыл ел» порталы
24. www.zhasylel.citylife.kz
25. Ибраев Д.А. ЦАЭК дает Зеленый рост // Казахстанская правда. - №198-199.
26. ҚР Жер ресурстарын басқару агенттігі мәліметтері
27. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Алматы: Атамұра. – 2003.-215б.
28. Әділов Ж. Қала және қоршаған орта // Егемен Қазақстан. – 2009. - № 112.
29. Боев В. Эффективность затрат экологического назначения: вопросы теории и методологии. – М.:Институт экономики. – 2000. – 482б.
30. Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы
31. www.government.kz
32. Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексі, 2009ж 23 маусым №164-ІVҚРЗ.
33. Үкішев Е.М. Қазақстанның су ресурстары және оларды қорғау // Экология. - №5. – 2009.
34. Қазақстан Республикасының Су Кодексі. Алматы: Жеті жарғы. – 1995.
35. Зайролла ДҮЙСЕНБЕКОВ, Ұлттық ғылым академиясының академигі.
36. http://i-news.kz/
37. БҰҰ. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Стокгольм Конференция-1972
38. ҚР 2004-2015 жылдарға арналған Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы
39. Тауар-ақша қатынасы жағдайында табғатты пайдалану жане меншік
40. қатынастары
41. Бисенов П.Б., Ортасов А.Ш., «Сарқылатын ресурстнегіздері»Орал 2002ж.
42. 22Казгидромет: табиғат тамыршысы |Егемен Қазақстан
43. www.egemen.kz/2011/03/19/300124/‎
44. Экологиялық аудит түрлері және оны жүргізу үшін негіздер
45. ҚР-ның президенті Н.Ә.Назарбаев «Стратегия -2050» 2013ж Қазақстанның
46. Халықаралық «Зеленый мост» ұйымына кіріуі. www.akorda.kz.
47. Мұқаұлы С. Ресурс үнемдеуші жене аз қалдықты өндіріс .Алматы:
48. ДӘУІР.—2009- 57б
49. Еуропа төріндегі тұғырлы елмен етене жақынбыз | Егемен ...
50. www.egemen.kz/2011/06/25/307620/‎
51. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі
52. supcourt.kz/export/sites/default/kaz/zakonodatelstvo/kodeksi/Ecolog.doc
        
        Мазмұны
Кіріспе 3
1 ... ОРТА МЕН ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ОРНЫ
1.1 Қоршаған ортаға әсер етуді басқару ұғымы мен мәні ... ... ... ... ... және ... ... 14
1.3 Экономиканың дамуындағы экологиялық ... 20
2 ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан Республикасындағы экологиялық саясаты және стратегиясы 26
2.2 Қазақстан Республикасындағы табиғатты пайдалануды мелекеттік
реттеу ... ... ... ... ... ... ... жетістіктер дің мүмкіндіктеріне талдау жасау 51
3 ... ... ... ... ... ... Экономика құрылымын өзгерту- табиғат ресурстарын үнемдеудің жолы ретінде ... ... ... және аз ... ... ... ... Инновациялық жаңалықтарды қоршаған ортаны қорғауда қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және ... ресурстарды тиімді пайдалану қоғамның экономикалық даму барысын жетілдіру- дің міндетті шарты болып табылады.
Біздің елімізде табиғатты қорғау және оның ... ... ... қоғамның дамуының конституциялық қағидаларына енгізілген, ол әрбір адамның парызы ... ... ... міндет болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты>> атты Қазақстан халқына ... ... ала ... ел 20 жыл бойы ... бен ... ... ... жұмыс істеді. 20 жыл өткен соң бұл мақсатқа қол жетті.Біз Қазақстан ... ... ... ... ... ... үшін ... күш-жігерімізді жұмсауға тиіспіз. Біз технологиялардың трансфертіне бағытталған Астананың бастамасын жүзеге асыру жөніндегі жұмысты жалғастырамыз. Қазақстанның сыртқы саяси ... ... ... ... ... ... біздің алдағы ондаған жылдардағы сыртқы саяси стратегиямыздың мәні кестеленген.
Біз ... баса ... ... ... ... ... ... брендтер құруға тиіспіз. Нәтижесінде мен агроөнеркәсіптік кешеннің алдына - ... таза ... ... ... ... болу міндетін қоямын.
Біз қазірдің өзінде астық дақылдарын аса ірі экспорттаушылар қатарына ендік. Бізде аса ірі ... таза ... бар және ... таза ... ... шығара аламыз.
Стратегияны әзірлеудің негізгі бағыттары:
* Өңірлер инвестициялар тартуға мүдделі болуы үшін жер қойнауын пайдалануға мораторийді жою қажет.
* Біз жай ғана ... ... ... ... қайта өңдеу мен аса жаңа технологиялармен алмасу саласындағы ынтымақтастыққа көшуге ... ... ... біз өз ... жаңа ... ... сай ... материалдармен толықтай қамтамасыз етуге тиіспіз.
* Барлық өндіруші кәсіпорындар тек экологиялық ... ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап адам мен орта және қоғам, ... ... ... ... түсті. Жер жүзіндегі халықтар санының тез өсуі мен ... ... ... дамыту жолына түсуі бұған себеп болып отыр. Соның салдарынан табиғат қорларын пайдалану бірнеше есе ... ... ... ... ... ... үнемі көбейіп отыр.
Табиғат-санада және санадан тыс жүретін обьективті анықтылық және адам жаратылысының өмір сүру ... ... 3 ... ... ... ... қажетті биологиялық жағдайды қамтамасыз ететін эколо-гиялық қызмет;
2.Адамдардың материалдық қажеттіліктерін қанағаттандырудың қайнар көзі ... ... ... ... жан ... ... әсер ететін негіз құлықтылық
қызмет.
Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы негізі 2 нысандағы қоғамдық қатынастар негізінде, табиғат ресурстарын пайдалану мен табиғатты ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған қоғамның экономикалық мүддесімен анықталады. Табиғатты ... ... ... және ... ұрпақтар үшін қоршаған табиғи ортаның сапасымен байланысты қоғамның экологиялық даму мүддесі болып ... ... ... ... ... арада таусылуы, өсімдіктер мен жануарлардың кейбір түрлерінің толықтай жоғалу қоршаған ортаның шектентыс ластану қаупі төнді. Өнеркәсібі дамыған ... ... ... ... нашарлағаны сонша, енді адамзаттың денсаулығына кесірін тигізе бастады.
Міне, сондықтан да табиғат қорларына құнтты болу, бұзылғандарын қалпына келтіріп ... ... ... пайдалану, әсіресе ауаға, жерге, суға, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне қамқорлықты күшейту барлық азаматтар- дың борышы және абыройлы міндеті болып саналады.
Табиғаттағы ... өте баяу ... ... қоршаған ортаға келген зиян көзге көріне бермейді, бірнеше жыл өткесін ғана ... ... ... ... ... ... ... үшін алынған шаралар тым кеш болып нәтиже бермей, болмаса мезгіл өтіп кеткен соң көп күш, қаржы мен материал жұмсауға тұра ... Олай ... ... ... ... мен ... пайдалану бүгінгі күн талабы екенін есте ұстаған жөн.
Өкінішке орай, табиғатпен арақатынаста бұл талап ұмытылып, бүгінгі пай-даға қызығып, ертеңгі ... ... ... ... ... ... ортаға талай әсер салып келеді, олардың зардаптары әлемге әйгілі. Мысалы: XX ғасыр ортасында Мәскеулік ... ... суы ... үшін ... ... ... бөгет салып теңізді бөліп тастауды ұсынды. Бөгет салушылар теңізді сақтауды ойлағанымен шығанақтың ... ... ... ... ... ... шығанақтан жыл сайын 120 140 млн. тонна шаң мен тозаң, тұз ... жел мен ... ... Қазақстан, Түркіменстан, Түркия, Иран, Қытай, Ресей, Украина т.б. жерлерге жеткізіп жатты. Ақылға симайтын бұл бөгет экономикаға көп зиян ... ... ... ... ... Мал ... ... ауру сырқау мен өлім көбейді. Арада 25 30 жыл ... соң ... суы ... ... ... елді ... ... баса бастады. Сөйтіп, теңіз суының көбеюі мен азаюы Қарабұ-ғаз ... ... ... ... ... ... Жалпы экология негіздері, оқулығынан алынған осы үзінді, табиғатты ұтымды пайдаланудың өткір проблемаларын шешудегі экологияның ғылым саласы ... ... ... ... ... ... табиғат қорғаудың нақтылы мәселелерін шешуге тым бой алдырып, біз табиғаттың өмір сүру және даму заңдарын білмейінше, жұмсаған бар күш - ... ... пен адам ... ... ... себептермен емес, оның зардаптарымен күресуге жұмсалатынын естен шыға-рып аламыз. Адамды құтқару дегеніміз - ең алдымен табиғатты сақтау. Бұл ... тек ... ғана ... ... ... мойындатар дәлелдер келтіре алады деп жазады Ф.Рамад атты еңбегінде. Жоғарыда айтылғандардан шығатын ... ... ... ... жолындағы әрекетті табиғаттың тіршілік ету және даму заңдылықта-рын оқып - үйренуден бастау қажет. ... - ... ... еске ... ... ... жұмысының өзектілігі. Табиғатқа келтірілген нұсқада түзетудің ешқандай көпе - көрнеу жатқан әдістері жоқ ... ... анық ... ... ... ... деген келеңсіз көзқарасы үшін адамға тағылатын кінә да, өзендерге шайынды суларды ... ... ... ... ... найзасы мен мылтығы, автомашиналардан шығатын түтін, қала ... ... ... ... ... ... құралмауы тиіс. Адамға табиғат экономикасы негізінде жатқан заңдарға тиесілі дәрежеде көңіл бөлмегендігі үшін айып ... ... ... қорғаудың әлеуметтік заттар алмасуын немесе табиғат пен қоғам арасындағы заттар алмасуын ... ... ... ... кездері жиі ұшырасады. Қоғам мен табиғат беталды зат және ... ... ... ... ... ... алғандығы соншалық адамзаттың бұған әрі тіршілік етуіне айтарлықтай қатер төніп ... ... ... ... ... ықпалының дәрежесі жағынан геологиялық күшке айналды. Кен өндіру және жер қазу ... ... жыл ... жер ... 5 ... ... тау жыныстары шығарылатынын айтсақ та жеткілікті: бұл біздің ... ... ... ... ... ... ... көлемінен 3 есе ғана кем. Соңғы 500 жыл ішінде жер ... ең кем ... 50 ... ... ... 2 млрд. тонна темір алынды. Соңғы 100 жыл ішінде өнеркәсіп атмосфераға жалпы көлемі 360 млрд. Тоннаға жуық көмірқышқыл газын шығарды, бұл оның ... 13 ... ... байланысты зиянды өзгерістерді тоқтату үшін алынған шаралар тым кеш ... ... ... ... ... өтіп ... соң ғана көп күш, ... мен материал жұмсауға тура келеді. Олай болса қолда барды сақтау мен ұтымды пайдалану - бүгінгі күн ... ... есте ... жөн.
Елімізде үшінші рет өткізілген Еуразиялық саммиттің болашағынан үміт үлкен. Қазіргідей ... - ... ... ... ... ... жоқ. ... әйгілі Давос форумының бір бұтағын Алматыға әкеп отырғызу арқылы, Қазақстан мен Орта ... ... ... әлем ... ... ... ... дұрыстығы дәлелдене бастады. Тұралаған экономикасы орнынан қозғаушы күш инвестиция ... ол ... ... ... ... ... Тікелей шетелдік инвестиция игілігіне берілгені әзірге мұнай мен газ секторы ғана екені рас, табиғи байлықтарды игеруден ... ... ... ... кемде-кем. Экономикалық даму жағынан Қазакстанның көрші елдерден көш алда келе ... ... ... мен ... кажеттілігін көлденең тартады. Израильдің компаниясының төрағасы Люсьен Броницки коммуналдық салаға озық технологияларды енгізу және ... ... сай ... дамыту мәселесін көрсетеді.
Табиғи байлықтарды тиімді пайдалану осы тасымалдауға да тәуелді. Каспий мұнайы мен газы қара ... ... ... ... ... ... жаңа жоба да ... шындыққа айнала бастады.Бұлардан басқа қандай мүмкіндіктер бар. Табиғи байлықтан түсер пайданы дұрыс есептеу, ... ... өмір ... жатқан адамдардың мүддесіне келіп тірелгенде, толық түсіністік табылды деп айта аламыз.
Дипломдық жұмысымның мақсаты мен міндеті. Жұмыстың басты мақсаты - ... ... ... азайту әдістері мен жолдарын анықтау, елдегі әлеуметтік экономикалық қатынастарды реттеудің мәселелерін қарау ... ... ... сақтау бағыттарын анықтау.
Міндеттері: елдегі экологиялық қауіпті мекендерді анықтау, олардың қазіргі жағдайларын білу, экологиялық дағдарыстан шығудың жолдарын айқындау және ... ... алу ... қалыптастыру.
Дипломдық жұмыстың обьектісі. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ескере отырып, табиғатты қорғауды әдетте адамзат қоғамының игілігі үшін ... ... ... табиғи ресурстарды қалпына келтіруге, қорғауға және молайтуға бағытталған ... бір ... ... ... ... ... ... Жұмыстың бірінші бөлімі қоршаған орта мен табиғат ресурстарын ... ... ... ... қоса бұл ... ... адам баласының шаруашылық жүргізуіне аса маңызды экологиялық ... ... ... ... экологиялық фактордың маңыздылығы жайлы, осы екі санатты қандай қарым-қатынаста болу ... ... ... ... табиғатты қорғаудағы және пайдаланудағы мемлекет қызметін талдауға арналған. ... аса ... ... коммерция-лануының арқасында, шаруа қожаларының қоршаған ортаға деген көзқарасы-ның теріс жаққа өзгеруі бәріне ... Міне ... ... ... ... ... ... кірісуі (экологиялық саясат, стратегия, заңнамалар тағайындау) аса маңызды шаруа. Екінші бөлім осы ... қоса ... ... ... мен ... ғылми-техникалық жетістіктердің мүмкіндіктерін қарастыруға бағытталған.
Үшінші бөлім, тиісінше осы проблемаларды шешу жолдарына арналған. Мұнда инновацияны осы салаға жұмсаудың кейбір ... ... ... ресурс үнемдеудегі алатын орнын анықтау. Жұмыста 3 сурет, 3 сызба, 3 кесте бар.
1 ҚОРШАҒАН ОРТА МЕН ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ортаға әсер етуді басқару ұғымы мен мәні
Қоршаған ортаға әсер етуді басқарудың негізі - ... ... ... ... ... жаңғыртудың, молайтудың, пайдаланудың қоғамдық тиімділігі.
Басқарудың негізгі мақсаты - өндірістің және басқа әрекеттердің табиғи ортаға зиянды әсер етуді басқару ... ... ... ... ... ... ... негізде жоспарлау, құқықтық ережелерді дайындау, экономикалық ынталандыру техникалық - ... ... ... ... ... ... ... және орындалуын қадағалау арқылы жүргізіледі.
Қоршаған ортаны басқарудың ... ... ... қағидасы. Бұл экологиялық басқару процесінде мақсатқа жету барысында, озу ... ... ... ... ... ... мотивация қағидасы. Оның іс-әрекеті экологиялық проблемаларды шешуге бағытталған мотивациялық құралдарды қолдану. Тәжірибе бойынша әкімшілік және қарулы күштер басқармасын қолдану тиімсіз.
3. ... ... Бұл ... мақсаты басқарушының экология
саласындағы білімін пайдалану арқылы арнайы жобаларды дайындау.
4. Озу қағидасы. Көптеген экологиялық проблемалардың алдын алу оңайға ... ... ... ... ... ... төтенше жағдайдан бұрын іске асырылуы қажет.
5. Мақсатқа жету және стратегия қағидасы. ... ... егер ... стратегиясы болмаса және алға қойған мақсаты болжанылмаса, онда ол ... ... ... ... алу ... ... проблемалар байланыстарын көрсететін, тіке және жанама әсер салдарын ... және ... ... ... шешуде және басқару шешімін табуда оның іс -әркет салдарын есептеуде экологиялы-экономикалық тұрғыдан қарау ... ... ... Экологиялық басқарудың әр-түрлі факторлар-ға байланысты туындайтын проблемаларына жауапкершілікпен қарау. [1, 10б]. Қоршаған ортаны басқару қағидасының механизмі 1-2- суретте ... ... ... ... кезде биосфераны ластаушылар-дың негізгі көзі болып отыр. Табиғи ортаға күн сайын, сағат сайын өнеркәсіптің газ тәріздес, сұйық және ... ... ... ... Осы ... әр түрлі химиялық заттар ауаға, суға және топыраққа түсіп, бір трофикалық тізбектен екіншісіне өте отырып, соңынан адам организміне ... ... ... жер шарында осы ластаушы заттардың түспеген жері жоқ деп айтуға болады. Тіпті ешқандай өнеркәсіп орындары жоқ Антарктиданы ... Бұл ... ... ... ғылыми станцияларда тұрып, ғылыми бақылаулар ғана жасайды. Ғалымдар осы заманғы өнеркәсіптердің әр түрлі улы заттарын осы ... да ... Олар бұл ... ... ... ауа ағындарымен келіп түскен.
Сурет 1. Экологиялық менеджментті басқару факторы бойынша жіктеу
Табиғи ортаны ластаушы ... әр ... ... ... Ол ... ... табиғатына, шоғырлануына және адам организміне әсер ету уақытына қарай. әр түрлі жағымсыз нәтижелер туғызады. Осындай заттардың ... ... ... да ... ... ... басын айналдырады, құсқысын келтіреді, тамағын жыбырлатып, жөтелдіреді. Егер адам организміне осындай улы заттар көп мөлшерде әсер етсе ... ... ... ... тіптен өліп кетуі де мүмкін.
Сурет 2. Қоршаған ортаны басқарудың функциясын жіктеу
2 сурет бойынша орталық функцияны әлеуметтік басқару функциясы атқарады. Екінші ... ... - ... ... ... топта өндірістік - технологиялық функциялар.
Ондай улы заттарға ірі өнеркәсіптік қалалардың үстіне желсіз күндері ... қара ... ... ... ... қалдықтары мысал бола алады. Электр станциялары, түрлі-түсті металл ... ... ... және ... ... ... кәсіпорындар атмосфераға үлкен түтін шығаратын мұржалар арқылы көптеген адам ... ... улы ... ... ... ... ауаны ластайтын улы заттардың 150-ден астамы белгілі. Бұл заттар ауада күн сәулесінің ... ... ... ... жаңа ... түзеді.
Өнеркәсібі дамыған елдерде ауаны ластаушы улы заттың бірі күкірттің қос тотығы коксохимия зауыттарымен, тау-кен өндіру және целлюлоза-қағаз өнеркәсіптерінің жұмысы ... ... ... Олар ауада ылғалдың әсерінен күкірт қышқылына айналады. Құрамында күкірт кышқылы бар тұман ... ... ауа ... жануарлардың тыныс жолдарының кілегей қабаттарына, терісіне әсер етеді. және өсімдік те көп зардап ... ... ... ... адам ... улап қана қоймайды, сонымен қатар адамдардың жүйке ауруларын туғызады. ... ... ... өте улы. ... ... ... ... адамды, жануарларды құстырып өте жаман ауру туғызады. Хлорлы ... ... ... ... ... ... Осы ... тыныс алғанда, адамның тыныс жолдарының кілегейлі қабығын ... ... ісік ... ... ... ... ... нәтижесінде ауаға күл бөлініп шығады. Ол ауыл шаруашылығы мен ... ... әсер ... ... ... жеміс-жидек өсімдіктеріне де зиянын тигізеді. Ластанған өсімдікпен қөректенген жануарлардың ... ... ... ... болады.
Цемент зауыттарынан шыққан цемент шаңдары топырақта калий, кальций, магний элементтерінің көбеюіне себеп ... Ал ... ... ... ... ... ... көбейеді. Құрамында мырыш пен қорғасын бар металлургия зауытының қалдықтары да өте улы әсер етеді. Осындай улы ... ... ... адам не ... ... ... ... қауіп төнуі мумкін.
Организмнің осы улы ... ... әр ... ... жеке ... ... байланысты, ең алдымен денсаулығы, жасы мен жынысына байланысты болып келеді.
Аталған улы заттарға балалар, қарт адамдар және ... ... ауру ... өте сезімтал қеледі.
Улы заттар адам организміне біртіңдеп жүйелі түрде жинала берсе, онда созылмалы улануға ұшырайды. Оның басты ... ... тез ... ... үнемі шаршап тұратыны, сезімі, ұйқы басуы немесе ұйқысының қашуы, бейжайлық, ұмыт-шақтық, көңіл-күйінің тез өзгеруі, зейінінің төмен-деуі. Улы заттар ... қан ... ... жүйке жүйесіне, бауырына әр түрлі әсер етеді. Улы химиялық қосылыстар адамның әрбір ... ... ... ... ... өзгеруіне, адам ұрығының дамуына, жас нәрестенің ауру болып тууына әкеліп соғады.
Дәрігерлер адамдардың әртүрлі аллергиялық ... өкпе ... ... ісік ... болуы сол аймақтың экологиялық жағдайымен тығыз байланысты екенін анықтап отыр. Сонымен қатар, хром, никель, бериллий, ... ... ... улы ... ... тағы басқа өнеркәсіп қалдықтары - канцерогендік заттар болып табылады. Олардың адамдарда қатерлі ісік ауруларын туғызатындығы анықталды. Егер өткен ... ... ... ісік ... ... болса, қазір балалардың арасында ол ауру өте жиі кездесіп отыр. Ал, химиялық заттармен ластану нәтижесіңде бұрын кездеспеген жаңа аурулар ... ... ... зиян ... улы химиялық заттардың қатарына темекі мен есірткі заттары да ... ... ... ... 4 ... жуық ... заттар кіреді, олардың көбі улы заттар. Олардың қырыққа жуығы қатерлі ісік ауруын ... ... уы ... ... ... ... ... туғызады, сол себептен де темекі шегетіндер жиі жөтеледі. Темекі шегетін ата-аналардың жаңа туған нәрестелерінің организмінде улы газ ... жылы ... ... бірнеше сағатқа дейін болады. Есірткі заттары да қолқа, өкпенің қатерлі ісік ауруларын ... ... ... ... авиациялық, желім, бензин, эфирі еріткіштер мен аэрозольдер буланып ауаға шығарылады. Егер осы ... буы көп ... ... түссе жүйкені, миды, асқазанды және өкпенің ауруын туғызады. Кейде ол өлімге де әкеліп соғуы мұмкін.
Қоршаған ... ... ... ... -проблемаларына тоқталсақ.
Қазіргі кезде бізді қоршаған ортаның ластаушы көздері төмендегідей топқа бөлінеді:
Физикалық ластану -- ... ... ... ... ... ... және ... ластану - көміртегі өнімдері, күқірт, көмірсулар, шайыңды сулар, пестицидтер, гербицидтер, фторлы қосылыстар, ауыр ... ... ... -- ауру ... ... мен ... ... карапайымдылар, шектен тыс көбейіп зиян келтіретін жәндіктер.
Эстетикалық зиян -- ... ... сұлу ... ... ... ... және т.б. [2, ... заттардың биологиялық топтануы немесе қорлануы.
Адам баласының организмі ластаушы заттарды ... ... ... бір ... ... ... ғана көтере алады. Ал, зиянды заттардың одан әрі ... ... ... ... ... ауруға шалдықтырады.
Көміртегі оксиді (СО2) және монооксид (СО). Жалпы отын жаққан кезде көміртектің екі ... ... ... де ... газдар. Оның: бірі көміртегі диоксиді улы емес ал монооксид улы болып келеді. Ол адамның қанындағы гемоглобинмен өте тез ... ... ... ... ауру ... ... ... атмосферадағы көміртегі оксидтері тез көбейіп өсімдіктерде жүретін фотосинтез ... ... ... көміртегі оксиді әрбір 10 жыл сайын 2 %-ға өсіп, атмосферада жылу эффектісін туғызуда. Ал, жылу ... өз ... жер шары ... ... ... ... ... экологиялық апаттардың (мұхиттардың көтерілуі, ауа райының өзгеруі, кауіпті циклондар мен ... ... ... т.б.) ... ... ... ... Аталған газдармен қатар метан, азот оксиді, озон, т.б. газдар күн сәулесін жер бетіне ... ... ал жер ... ... ... ... ұзын толқынды жылу сәулелерін өткізбей, көмір қышқыл газдарының ... ... ... ... жылу ... ...
Қоршаған ортаның химиялық ластануының кейбір түрлері казіргі кезде глобалды ... ... ... ... Олар жер ... жиі-жиі байқалып отырған "Жылу эффектісі", "Озонның жұқаруы", "Қышқыл жауындар", "Фотохимиялық тұмшалар" және осылардың әсерінен туындайтын аурулар [3, 15б].
Адам баласы әсіресе, ... ... лас - тану ... тереңірек білгені жөн. Жоғарыда біз, атмосфераның ластануына жалпы сипаттама берсек, ендігі жерде оған толығырақ ... жөн ... Оның ... ... зиянды заттар атмосфера арқылы түрлі химиялық қосылыстарға айналып, газ, сұйық немесе қоспа түрінде топырақ, су бетінде келіп, одан адам организміне ... ... ... барлық процестер оның тропосфера кабатында жүреді. Оның жер бетінен калыңдығы 10-18 км. қашықтықты ... Енді біз ... ... ... ... және ... ортаға тигізетін әсеріне тоқталамыз.
Соңғы жылдары атмосферадағы көміртегі ... тез ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде, көміртегі оксиді әрбір 10 жыл сайын 2 %-ке өсіп, атмосферада жылу эффектісін туғызуда. Ал жылу эффектісі өз ... жер шары ... ... температурасын көтеріп, түрлі экологиялық апаттардың (мұхиттардың көтерілуі, ауа райының өзгеруі, кауіпті циклондар мен цунамилар, шөлейттену, өрттер, т.б.) тууына ... ... ... ... ... қатар метан, азот оксиді, озон, т.б. газдар күн сәулесін жер бетіне кедергісіз жібергенімен, ал жер ... ... ... ... ұзын ... жылу сәулелерін өткізбей, көмір қышқылы газдарының қызып, жалпы атмосфера ... жылу ... ... ... XIX ... 20-жылдарында көмір қышқылы газының атмосферадағы мөлшері 0,029% болса, ал 90-жылдары ... ... 20%-ке ... отыр. Бұл көрсеткіш БҰҰ-ның зерттеулері бойынша 2020 жылдары 30%-ға жетпек. Ол ... жер ... ... температурасы 0,1°С-қа, ал 2050 жылдары екі есеге өсе түсетіні дәлелденген. Осы ... ... жүйе ... ... жер шарының орташа температурасы жақын жылдары 1,5- 4,5°С-қа жетуі ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік мұхиттардың деңгейін 1,5 метрге көтеріп, планетамызда "топан су" қаупін туғызары сөзсіз.
Мұхиттардың деңгейінің көтерілуі адамзат үшін кауіпті проб - ... ... ... бәрі жылу ... ... ... оның жүру ... бәріміздің де білгеніміз жөн.
"Озонның жұқаруы". XIX ғасырдың 80-жылдарында атмосфера қабатында ... ... ... ... ... Мәселен, 1987 жылы Антарктида тұсында озонның мөлшері күрт азайып, (космостық станциясының ... ... ол 7 млн км2 ... қамтыған. Осы жағдай 1992 жылы Оңтүстік Америка тұсында оның мөлшері 50%-ға ... ... ... ... жанынан ғылыми кеңес кұрылып "озонның жұқару" себебін зерттеу басталды. Нәтижесінде, оның негізгі көзі ... ... ... ... ... Осы ... қосылысс атмосфераға көтеріліп, фотохимиялық ыдырауларға ұшырап, хлор тотығын ... Ол өз ... озон ... ыдыратып жойып отырады. Нәтижесінде озонның жұқару процесі басталып, Космостан келетін ... ... (УК) ... ... ... жол ... ... тіршілік атаулыға қауіп төндіреді.
Бүкіл дуниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша атмосферадағы озонның 1%-ға азаюы кауіпті ісік ... ... ... ... Сол ... УК сәуленің көбірек өтуі адам баласының иммундық қорғаныс кабілетін азайтып, жұқпалы аурулардың мендеп кетуіне жол ашатыны ... ... ... ... 1985 жылы озон проблемасын шешу үшін халыкаралық Конвенция кабылданды. Оньщ мақсаты -- озон ... ... ... ... ... ... ... Осы бағытта Ресей мен ТМД елдернің біріккен ғалымдар ұжымы еңбек етуде.
Радиациялық ластанудың басқа ластанудан көп ... бар. ... ... ... ... ... мен ... бөліктерді бөліп шығаратын тұрақсыз химиялық элементтердің ядросы -- ... ... ... осы ... мен ... сәулелер адамның организміне түскенде жасушаларды бұзады, соның нәтижесінде түрлі ауру - лар пайда болады.
III-орташа қауіпті; IV-аз қауіпті. I және II ... ... үшін ... ... жету ... ШРК ... жағдайында аса жоғары.
Тәжірибелі байқаулардың нәтижелері негізінде максималды әрекетсіз зат шоғырының орташалаудың әр дәрежесі арасында келесі мысалдық қатынас орнатылған: 1: 1,5 : 4 : ... ... ... ... ... ... және ... сияқты радиоактивті сәулелер. Ионданған сәулелер адам, жануар организмдерінде ақуыз, фермент және ... да ... ... яғни ... ... ... әкеліп соғады. Сәуле ауруы сырткы мүшелерінің зақымдануынан және радиациялық ластаушылардың ішкі органдарға түсуі нәтижесінде ... ... ... лас ... ШРК ... ... о.т.,
мг\м[3]
ШРК м.б.,
мг\м[3]
Қауіптілік сыныбы
Бенз(а)пирен
0,000001
-
1
Сынап
0,0003
-
1
Қорғасын
0,0003
-
1
Хром оксиді
0,0015
0,0015
1
Азот диоксиді
0,04
0,85
2
Кадмий оксиді
0,001
-
2
Марганец оксиді
0,001
0,01
2
Мырыш
0,002
-
2
Метилмеркаптан
-
9*10-6
2
Мышьяк
0,003
0,003
2
Никель
0,001
-
2
Күкіртсутек
-
0,008
2
Күкірткөміртек
0,005
0,03
2
Фенол
0,003
0,01
2
Формальдегид
0,003
0,035
2
Фторлы сутегі
0,005
0,02
2
Хлорлы сутегі
0,2
0,2
2
Күкірт диоксиді
0,05
0,5
3
Азот оксиді
0,06
0,4
3
Шаң
0,15
0,5
3
Цинк
0,05
-
3
Аммиак
0,04
0,2
4
Көміртегі оксиді
3,0
5,0
4
Сәуле ауруының дәрежесі ... ... ... бай - ... ... карт ... мен ауру ... сәуле ауруын көтере алмайды. Адамдарда 50 рентген мөлшеріндегі сәуледен сәуле ауруы байқалмайды. Ал, 100 ... ... ... ... дами ... ... ауруы өзінен алынған сәуленің мөлшеріне карай ауыр және ... ... ... Адамдар екі-үш рет сәуле алғанда ауыр сәуле ауруына ұшырайды, ал аз мөлшерден ұзақ уақыт сәуле ауруына шалдығады.
Сәуленің әсер ету ... ... төрт ... ... ... болады: 1-дәрежесі жеңіл түрлі 100-200 рентген мөлшерінде; 2-ші дәрежесі орташа 200-300 ... 3-ші ... ауыр 300-500 ... мөлшерінде; 4-ші дәрежесі өте ауыр -- 500 рентгеннен астам мөлшерде ... ... ... болады. Адамның іс-әрекеті нәтижесінде биосфераның радиациялық ластануы өте ... ... ... отыр. Қазіргі кезде радиоактивті заттар өте кең қолданылуда. Осы элементтерді тасымалдауда болатын немкұрайдылықтың ... өте ... ... ... ... [4, 8б].
1.2 Табиғат ресурстарын пайдалану қажеттілігі және негізгі түрлері
Жердегі барлық биологиялық тіршіліктің, әрбір тірі организмнің ең басты кажетгілігі өзінің үдайы өмір сүру ... ... ету. Олар ... ... ... қамтамасыз еткенде ғана өмір сүре алады. Осы мақсатта биосферада ұдайы үздіксіз зат, қуат, акпарат алмасуы болып тұрады.
Қажеттілік барлық тірі ... тән ... ... ... ортамен қарым-қатынасы арқылы көрініс табады. Әрбір тірі организм өзінің қажеттіліктерін табиғаттан алады және ... ... ... ... ... ... организмдердің емір сүру ортасымен байланысын, оған тәуелділігін білдіреді. Сонымен қатар, ол табиғи ортаның біртүтастығы. Өйткені, әрбір тірі организм өзінің қажетін ... ... ... және ... ... ... ... дамуының жоғары сатысында түрған жануарлар мен адамдардың да табиғи ортамен ... -- ... ... ... табылады. Олар өздерінің қажеттерін табиғаттан алады. Бірақ, оны қанағаттандыру үшін ... етуі ... ... ... ... ғана табиғаг қажетті қанағаттандырушы бола алады.
Өмір сүру үшін кез келген тірі ... ... ... ... заттарға (ауаға, суға, қоректік заттарға), қуатқа (жарыққа, жылуға) және ... ... ... ... ... ... өзгертпей түтынады. Олар табиғаттан алатын заттарының қуатын өзгертгіейді, керісінше эволюциялық даму барысында өздері табиғи ортаға бейімделеді. Ал адамдардың олардан ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... өзгертуге тырысады. Еңбек нәтижесінде адамдар өздерінің қажеттіліктерін етейтін заттарды ғана өзгертіп қоймай, оларды ... ... ... жасайды. Сонымен, жануарлардың табиғатпен қарымқатынасы біржақты, ал адамдардың қатынасы екіжақты болады. Жануарларды табиғат ... ... мен ... ... ... ... ... үшін жануарлар табиғатпен тікелей қарымқатынаста болады. Өмір сүру үшін олар тек қана ... ... ... сезу ... бүлшық ет күшіне, тісіне, тырнағына, қанатына сенеді.
Адамдар ездерінің кажеттілігін қанағаттандыру үшін әр ... ... ... ... және оған ... ... адамдар қатысады. Сөйтіп ендірістік процесте қоғамдық қатынастар қалыптасады. Еңбек әрқашан қоғамдық ... ... яғни ... ... жасалады және қоғамдық еңбек нәтижесін пайдаланады. Еңбек және ол тудыратын қоғамдық қатынастар адамдар мен табиғатты байланыстырушы болады. ... ... ... ... ... ... басты ерекшелігі болып табылады.
Еңбекпен табиғи ресурстарды өзгертіп, оны өзінің қажетіне бейімдеп, адамдар өздерінің өмір сүруіне қолайлы ... ... ... ... ... нәтижесінде адамдар өздерінің қабілеттерін, кажетгіліктерін жетілдіреді, тәжірибе жинақтайды, өздерін әлеуметтік тұлға ретінде қалыптастырады. Әлеуметтік қатынастар ... ... ... ... болып табылады. Адамдар тек қана биологиялық тұлға болып калмай, тарихи дамитын әлеуметтік тұлғаға айналады.
Адамдардың ... ... тек кана әмір сүру ... ... да ... ... ... Адамдар табиғи ортамен қатар әлеуметтік ортаға бейімделеді. Адамдардың биологиялық және әлеуметтік бейімделуі ылғи үйлесе бермейді, қайшылықта да болады.
Адам және ... өмір сүру ... ... әр түрлі, алуан сипатты ішкі және сыртқы байланыстағы әлементтер жүйесі болып табылады. Адамдарды табиғи ортамен байланыстыратын барлық кажеттіліктерді санап шығу ... ... ... ... ... ... ... болады.
* Биологиялық қажеттіліктер адамдардың биологиялық түр ретінде өсіп-өнуін қамтамасыз ететін қажеттіліктер. Оларға жататындар:
* қолайлы ... ... ... ... ... зат, энергия және ақпарат алмасу қажеттілігі.
* Әлеуметтік кажеттіліктер адамдардың әлеуметгік ... ... ... ... ететін қажеттіліктер. Олар:
* барлық әрекет түрлеріне қажеттілік;
* өзі ... ... ... ... ... [2, 20б].
Адамдардың қажеттіліктерін бұлай сұрыптау, әрине кез келген сұрыптаулар сияқты, шартты өмірде адамдар қажеттіліктері ... ... ... ... және әрекеттерін қамтамасыз ету үшін адамдар барлық қажеттіліктерін мейлінше толық қанағаттандыруға ... ... ... ... ... ... ... орындалмауы организмдердің тіршілігін нашарлатады немесе тоқтатады.
Сурет 3. Табиғатты ... ... ... - [1] ... ... автор құрастырған
Биологиялық кажеттіліктерді бір-бірімен алмастыруға болмайды. Ал әлеуметтік қажеттіліктердіц кейбіреуінің орындалмауын басқа түрімен жабуға ... ... өзін ... ... ... ... ... тіршілігі жойылмайды.
Биологиялық қажеттіліктер және оларды қанағаттандыру өмірдің алғышарты. Биологиялық қажеттілік барлық тірі организмдерге тән, сондықтан ол адамдардың ерекшелігі емес. ... нақ осы ... ... ... даму ... ... ... тууына себепші болды.
Адамдардың қажеттіліктері үзақ уақыт қалыптасқан жүйе. Өмірге қажетті заттарды, куатты, ақпаратты алып тұру ... ... ... ... туғызды. Еңбек адамдардың тарихи дамуының алғышарты және нәтижесі ... ... Г. ... ... айтқаида, еңбек қажетгілікті қанағаттандыру кұралы, ал қажеттіліктер еңбектің бастауы болады. Сондықтан Ф. Энгельс деп айтқан [5, ... ... ... ... тек қана ... ... ортаны өзгертіп қана коймай өздерін де өзгертеді. Олар қоршаған ортаға анатомиялық және психологиялық тұрғыдан бейімделеді. Біртіндеп ... ... ... органдары сәйкестендіріледі. Қолмен еңбек ету кажеттілігінен адамдар екі аяқпен жүруге көшті және бүл олардың бүрынғыдан гері кеңістікті жақсы ... жол ... ... ... даму ... қолы еңбек қүралдарын ұстауға, олармен еңбек етуге бейімделді, көру, есту, сезіну органдары жетіліп жаңа ... ... ... ... ... ... бір-бірімен сөйлесу қажеттілігін туғызды. Олар өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бірлесіп еңбек етуге мәжбүр болды. Сөйлесу, ақпарат алмасу нәтижесінде ойлау қабілеті де ... ... ... ... пайда болды [6].
Биологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін туындаған әлеуметтік қажеттіліктер біртіндеп жетілдіріліп, өз кезегінде ... ... ... ... Мұндай өзгерістер бүгінгі күні де жалғасуда. Биологиялык қажеттіліктің мағынасы бұрынғыдай болғанымен оны ... түрі ... ... ... ... ... ... (ыстық-суығынан) қоргану үшін тұрғын үйге қажеттілік сақталады. Бірақ осы қажеттілікті қанағаттандыру ... ... ... адамдар қарапайым үңгірлермен, баспанамен қанағаттанса, қазіргі адамдарга барлық коммуналдық қызметтермен жабдықталған колайлы пәтер, жеке үй ... ... ... өзгеруі адамдардың биологиялық өзгерістерін тудырады. Мысалы, физиологтар адамның асқазанында түқым ... ... ... ... Қазіргі адамдардың асқазаны пісірілген (жұмсақ) тамаққа бейімделген, бұрынғыдай түрпайы, шикі асты қорыта алмайды.
Биологиялық және әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудың мақсаты -- ... ... ... ... ... адамдардың өмір сүруі және дамуы осы мақсатта багытталған. Бүл ... ... жаңа ... ... және олар осы жаңа ... қанағаттандыру жолдарын жетілдіруге тырысады.
Қажеттіліктің артуы адамдардың және адамзат қоғамының оларды басқа жануарлардан ерекшелендіретін маңызды касиеті. Бұл жалпы адамзатқа тән заңдылық ... даму ... ... ... ... ... және бола ... 4. Ғылыми жаналыктың ашылуы мен өндіріске енгізілу мерзімінің қысқаруы
Өркениеттің дамуы адамдардың артып отыратын қажеттіліктерін канағаттандыру жолдарын ... ... 4 ... ... бұрын пайдаланылмаған бұйымдар қазір өмірлік қажеттіліктерге айналды. Қазіргі адамдар бұрынғыдай телефонсыз, теледидарсыз, радиосыз және т.б. тұрмысқа ... ... тұра ... Жаңа ... ... оның ... тұрмысқа енгізілуі барғансайын тездеп келеді.
Қоғамның дамуының алғашқы кезеңінде адамдардың табиғи ортаға, оны өзгертуге ықпалы өте ... ... ... ... ... ... болды, табиғат апаттарынан қоргануға әлсіз болды. Өмір сүру үшін оған табиғат күштерімен ... түра ... ... ... сайын адамдардыц габиги ортамен катынасы өзгерді. Ғылыми-техникалық жетістіктер ... ... ... арттырды. Оған бүгін тамақтану үшін ацга шығудың қажеті жоқ. ... ... оның ... қауіп төндірмейді. Орта ғасырда миллиондардың емірін қиған ... ... ... ... ... ... адамзат қоғамында тіршілікке бейімделу табиғи сүрыпталу заңдылығы да ... ... ... ... ... ис болды. Қазірі і адамдар өздерін табиғатка тәуелсіз сезінсді, табиғатты билеушіміз деп ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды жетілдіру аркасында табиғат апаттарын ауыздықтау жолында едэуір жетістіктерге жетті. Бірақ бүл табиғатпен қатынастың негізін ... жоқ, ... ... өздерінің кажеттіліктерін табиғаттан алады, табиғи ортада өмір сүреді, тек табиғатты пайдалану арқылы ғана өмір сүреді. Адамдар өздерінің ең ... ... ... үшін ... ... ... ... Өндірістің дамуы арткан сайын табиғаттан алатын заттар артады, яғни табиғат пен когамның байланысы күшейе түсетіні ақиқат. Біздің табиғатқа тәуелділігіміз кемімейді, ... ... ... тіршілік өздерінің қажеттіктерін қанағаттандырумен байланысты. Қажеттілік дегеніміз тірі организмдердің табиғи ортамен арақатынасын, оған тәуелділігін ... ... ... ... ... ... ... заттарды, қуатты ақпаратты дайын күйінде алумен канагаттандырылады. Адамдар еңбекпен табиғи минералдарды өзгертіп өздерінің қажеттіліктерін қанағатғандырады.
Адамдарға тән қажетгілік биологиялық және ... ... ... ... ... Адамзат даму тарихының басында биологиялық қажетгіліктері әлеуметтік қажетгілікті тудырды, ал уақыт өте келе алгашқыларына өзгерістер әкелді.
Адамдардың басқа жануарлардан өзгешілігі, олар ... ... ... ... ... ... Қажеттіліктін артуы жалпы адамзатқа тән заңдылық, адамзат ... ... ... ... ... ... да және қазір де табиғат пайдаланумен мүмкін болады. Табиғат пайдалануды адамдардың ... ... ... ету үшін ... ресурстарын қоғамдық өндірісте пайдалану теориясы мен тэжірибесі деп айтуымызга болады.
Қоғамның ... күші және ... ... сайын табиғатқа тәуелділігі кемімейді, керісінше арта түседі.
Тауар-ақша катынастарының дамуы және еңбек бөлінісі адамдардың табиғатты пайдалану сипатын өзгертті. Табиғи ... мен ... ... ... ... ... жагдайы болып табылмайды. Олардың орнын қолдан жасалған заттар, бұйымдар және басқа ... ... Егер ... табиғат зандылықтары қоғамның өндірісті калыптастырса, енді қоғамдық ... ... пен ... және ... ... адамдар арасындағы қатынастарға ғана емес адамдар мен табиғат арасындағы қатынастарга, тіпті табиғи қүбылыстарга әсер ете ... ... ... айырбас арқылы болады, ал ол адамдар мен адамдар арасындагы ғана емес, адамдар мен ... ... ... ... ... ... дейін адамдар табиғаттан тек өзіне керегін ғана алып, өзініц ... ... ... қатынастары дамығанда қатынас желісі үзарып бірнеше тізбекке бөлінді. Тауар өндірушілер казір табиғаттан өзінің ғана қажетін алып қоймайды, ... ... ... үшін ... Өндіріс кезінде, яғни табиғатпен тікелей қатынас кезінде табиғаттан қанша зат, қуат алу шегін білмейді. Ол тек айырбас пен тұтыну соңында ғана ... ... ... табиғат ресурстарын артық тұтынуга жол беріледі. Тауардың пайдалылыгы жеке тұтынушының қажетімен шектелмейді қоғамдық қажеттілікпен ... ... ... ... ... ... оны ... сақтаушылар, саудагерлер, араласады және халықаралық еңбек бөлінісі нәтижесінде көптеген елдердің тауар өндірушілері мен ... ... Бір ... ... ... айырбасы бүкіл қоғамдык сипатқа ие болады. Оған экономикалық саясат, халықаралық сауда, кеден саясаты және т.б. әсер етеді.
Егер бүрын адамдардыц ... ... ... ... ... болса, енді әлеуметтікке айналды және адамдардың табиғатқа тәуелділігі комескіленіп, когамдық өндіріс алдыңгы орынга шықты.
Табиғат ресурстарын ... ... ... ... сарқылтуга экологиялық токырауға әкелетін ең негізгі себеп. Жеке адам енді өзінің тіршілік ... ... ... ... ... ... ... ету үшін қоғамдык айырбасқа қатысуга мэжбүр болады. Жеке ... ... ... өзінің көптеген қажеттерін канағаттандыру үшін ресурс пайдалануды арттыра береді. Табиғат ресурсын сарқылтып, оған ... әсер етіп ... ... ... ... ... ... тоқтата алмайды. Өйткені өзінің қажеттерін ендірген тауарын сату арқылы ғана ... ... ... тауар-ақша қатынастары табиғат ресурстарын түтынуды арттыруға себеп болады, яғни экологиялық тоқыраудың алғышарты жасалады.
Тауар-ақша қатынасы адамды табиғаттан оқшаулатады, енді қанша ... ... ... ... ... өзі шешпейді, адамның табиғатпен катынасын оның еркінен тыс ... ... ... орта ... ... орта ... мен табиғатгың және адамдардың езара қатынастарын ретгейді. Адамдар қүрған өндірістік және әлеуметтік қатынастар тауар өндіруді ұлғайту үшін орманды жоюға, жерді ... ... ... ... ... етеді.
Индустриалдың қоғамда табиғаттағы зат, қуат алмасуы едэуір өзгерістерге үшырады. ... адам ... ... ... ... ... айналымға қосылатын, енді ол айналымга жаңа заттар, қуат косатын күшке айналды. Өнеркәсіп табиғи ортадан аса көп мәлшерде ... қуат ... және ... ... көптеген қалдықтар шығарады. Олардың кейбіреулері табиғи ортада үзақ уақыт ыдырамайды, яғни табиғи зат ... ... ... жат ... ... ... ... зат және қуат алу арқылы;
* Табиғи ортаға қалдық шығару арқылы;
* Табиғи зат және қуат ... ... ... ... қатар адамдардың әрекеттері биосфераның әр түрлілігін қысқартып келеді. Адамдар өздерін және биосфераны сақтау үшін шаруашылық әрекеттерін табиғат заңдылығына сәйкестендіруі ... ... ... ... ... меншік қатынастары өзгереді, ол табиғатты пайдалану дәрежесі еңбек өнімділігіне, еңбек бөліністеріне сәйкес болады. Меншік қатынастары табиғат ресурстарын иелену, ... және ... ... ... отырады.
Табиғатты қорғауға оның ресурстарын ұтымды пайдалануға меншіктің кандай түрі ... ? ... ... ... ... ... әлі жауап бере алған жоқ. Жауап қоғамның пайдасына ... ... ... ... ... ... іске ... алған жоқ.
Табиғатты пайдаланудың екі үлгісін ажыратуға болады. Біріншісі адамдардың табиғатпен тікелей қатынасы. Онда адам - дардың табиғатқа әсері онша ... ... ... ол табиғатқа қолайлы болды деп айтуға болмайды. Әсерлердің аздығы ... ... ... ... ал ... ... табиғаттан ала беру болды.
Екінші үлгіде табиғатты пайдалану айырбас аркылы болады, шексіз тауар ... және сол ... байю ... етіп ... ... ... кажеттігі тауар өндіру табиғи жағдайлармен шектелгенде ғана еске түседі. Адамдардың пиғылы сол табиғаттан ала беру ... ... ал ... ... өсті.
Осы табиғатты пайдалану үлгілерінде меншіктің қоғамдық, жеке, жалпы ... ... ... Олардың ешқайсысы да табиғатқа теріс әсерлерді шектей алған жоқ. Осыған қарсы меншік қатынастары табиғатты корғауга әсер етпейді, ... ... ... айырбас қатынастары табиғатқа тек қана теріс әсер етеді деп айтуға бола ма? Әрине, жоқ. Өндіріс күштерін, ҒТЖ ... ... ... керек, тұтынушылық мүддені табиғат мүддесіне үйлестіру керек.
1.3 Экономиканың дамуындағы экологиялық факторлар
Экономика саласында жаңа экологиялық-экономикалық жобаларды қалыптастыру үшін ... ... ... қажет болады. Қоғамның техносферамен және оны коршаған табиғи ортамен қарым-қатынасына экономиканың барлық құрылымдары мен салалары өндіріс, бөлу және ... ... ... ... экономиканың дамуы адамзат коғамындагы қажеттіліктің шексіздігі, ал ... ... ... ... ... ... түбірлі жағдайды мойындауымыз керек. Ол жағдай шектеулі ресурстармен ... ... ... ... үшін экономикалық процестерді оңтайландыру, тиімділігін арттыру қажетілігін туғызады [7].
Экономиканың ... ... ... ... ... ... бағынышты екені ұзақ уақыт мойындалмай келді. Бірақ, соңғы он жылдықтарда өндіргіш күштердің қарқыны өсуіне байланысты бүл тәуелділік ... ... ... ... топырактың бір пайыз төмендеген қүнарлыгын бүрынғы қалпына келтіру үшін жұмсалатын шығындарды 10% арттыру керек. КСРО-да өткен ғасырдың 20-шы және 90-шы ... ... 1 ... ... ... ... жүмсалатын қаржы 1100 есе өсіпті. Кесілген орманның орнына қолдан отырғызылған немес қалпына келтірілген орман бұрынгы ... ... ... белгілі болды. Осы мысалдардың өзі табиғат ресурстарын ысырапшылдыкпен пайдалану қымбатқа ... ең ... зор ... және ... зиян ... ... Бул мәселені әлеуметтік-экономикалық саланы экологиялау арқылы шешуге болады. Ол ... ... ... мен ... оның ... қалпына келетіндерін басқа экономикалық категорияларды байлықтың басқа категорияларымен тең қарастыру;
* ресурстарды ... мен ... ... ... - ... ... және толем жүйесін кеңіте отырып, табиғатты тепе-тендік жагдайында пайдалану принципіне багындыру;
* табиғат қорғау қызметгерін экономикага ... ... ... ... ... ... ... сапалы өсу стратегиясына етуі [8].
Қазіргі күнге дейін табиғаттан қанша ресурс алуга болатыны, оған ... әсер ... ... және оның ... қалай болатыны айқындалған жоқ. Біздің экономикамыз ресурс түтынушы бағытта екені ... ... ... ... артуы ұлттық табыстың осуіне шамалас емес. Яғни, ... ... ... көлеміне емес, экономикалық қүрылымга байланысты. Қазіргі қалыптасқан үрдіспен экономиканың қарқынды дамуына табиғат ресурстары жетпейді. Оның үстіне көптеген ... ... ... және ... шектелді. Экологиялык мәселелерді талдау және экономиканың ресурс үнемдеуші түрақты даму жолына түсу үшін жаңа шешімдер ... ... ... ... ... ... ... қанша өнім шығару емес, табиғатқа зиян келтірмей ... ... ... ... ... қалыпты жагдайын өзгертпей қаншалық әсер етуге болады деген мәселені шешу керек. Ол үшін өндірістің алгашқы факторларын соңгы түтыным өнімімен байланыстыратын ... ... ... Осы ... тізбектің (өндіру, тасымалдау, өндеу, тұтыну) бойында ресурс үнемдеу ... ... ... ... ... ең ... ... түтынуды азайтуды ойластыру қажет.
Шешім кабылдаудағы маңызды мәселенің бірі ҒТР нәтижесінде табиғат ресурстарын қаншалықты жасанды ... ... ... ... ... оте ... ал кейбір адамға аса маңызды табиғат игіліктерін және экологиялық жүйені ештемемен алмастыруга ... ... отын ... ... ... немесе олардың орнына күннің немесе желдің қуатын пайдалануға болады, ал табиғи ландшафты, өсімдіктер мен жануарлар әлемін, олардың тұқым ... ... ... ... ... өзен қабатын, т.с.с. жасанды заттармен алмастыруга болмайды. Тіпті, жасанды заттардың өзі алғашында табиғаттан алынады.
Қазіргі экономикалық теорияның кемшіліктерінің бірі экологиялық факторларды ... ... ... ... маркстік саяси экономия экономикалық категорияға адамның еңбек ... ғана ... ... ... ... ... мен экологиялық жағдайлар-дың қатысуымен кұрылатын нәтижелер мен шығындар ... ... ... ... ... ... факторлары мен жагдайы қатыспаған құндылық жоқ.
Экономиканың маңызды көрсеткіші елімізде өндірілген тауар мен кызметтің багасы. Бірақ өнімнің әр өлшемін ... одан 10 ... ... ... ... ал табиғатты пайдалануда одан бірнеше есе көп. Бұл қалдықтар, табиғи ортаны ластап, тіршілік жагдайын ... ... ... игілігін кемітеді. Бірақ, зиян жалпы ұлггык өнімнен шегеріліп алынбайтындықтан халықтың жагдайы еспеді. Әзірге қол жеткізгеніміз ары карап өндірісті экологиялау, табиғат ... ... үшін және ... ... ... үшін ... белгілеп, табиғат пайдалануды мемлекеттік түргыдан реттеу болып отыр.
Табиғат ... ... ... мен ... ... арасында тікелей байланыс жоқ екенін шет елдік тэжірибелер де керсетіп отыр. Мәселе түлынылған табиғат ресурстарының келемінде емес, керісінше ... ... ... өнім ... экономикалық кұрылымда болып отыр.
Экономикада ресурс үнемдеушілікке жаңа көзқарас керек. Қазіргі көзқарас бойынша негұрлым көп ресурс тұтынылса, согурлым мол енім алынады ... ... ... өндірісті көпшілік жагдайда теңейді. Оның аузына табиғат ресурстарын саламыз, ал ... ... ... мен қалдықтар аламыз.
Сурет 5. Техногендік өндіріс сипаты
Өнімдерді көп алу үшін табиғат ресурстарын тұтынуды арттырамыз, демек, шыгарылатын ... да ... ... ... ... ... ... сарқылуы және табиғи ортаның ластануы экономиканың дамуын тежейді, яғни алға ... ... жете ... Ол үшін ішін ... экономиканың құрылымын әлсіретпеуіміз кажет, яғни аз ресурстан мол өнім алуға тырысу керек. ... ... та ... және ... да ... ... ... басты көрсеткіштері: жалпы ішкі өнім, ұлтсық табыс. Бүл көрсеткіштердің ресурс ... ... ... тыс, ... ... ... өсімін экологиялық корсеткіштерді (индикаторларды) қолдана отырып бағалау түралы ізденістер жүріп жатыр. БҰҰ хатшылығының статистика ... ... ... ... (System for Inteqroted Environmental and Economic Accountinq, 1993) үсынды. Бүл жүйе үлттық есептеу ... ... ... және табиғат ресурстарын есептеуді қарастырады. Оның негізгісі қалыпты экономикалық корсеткіштерден екі шаманы: жұтайған табиғи ресурстық қүны мен ... ... ... экологиялық зиянды шегеру. Соның нәтижесінде экологиялық бейімделген таза ішкі өнім ... ... adgusted ned domestic product) ... Ол үшін ең ... таза ішкі өнімнен (NDP) жүтайған табиғат ресурстарының (DN) (кесілген ағаш, өндірілген мұнай, минералдық шикізат, т.с.с.) күны шегеріледі.
Осы ... ... жеке ... ... ... ... ... өзгеше болды. Алғашқы есептеулер бойынша экологиялық бейімделген таза ішкі өнім ЖІӨ 60-70% ... ... ең ... Жапонияның экологияланған ЖІӨ әдеттегі есептелетін ЖІӨ-ден 16% кем болған [11].
Аталған әдісті ... ... ... ... ... бар. ... бастысы экологиялық көрсеткіштердің акшалай өлшемін дәл есептеп шығару болып отыр.
Бүкіл әлемдік банк мамандары ... ... ... көрсеткіші ретінде қүндылықты (qenune (domestic) savinqs) үсынды. Нақты сақталған күндылықтар экономикалық корсеткіштерді біртіндеп түзету арқылы анықталады. Алғаш жалпы ішкі ... оған ... ... (CFC) ... содан кейін оған білім беруге жүмсалған шығындар (ЕЕ) қосылады, ... ... ... (DN) және қоршаған ортаның ластануынан болатын зиян (ED) шегеріледі.
GS = (CDS CFC) + ЕЕ DN ED. ... ... ... ЖІӨ ... регінде алынады. Осы әдіспен есептелген корсеткіштің әдеттегі көрсеткіштен ... өте ... ... ... Мысалы, Ресейде 2000 ж. 1999 ж. салыстырғанда ЖІӨ өсімі 9% болғанда, нақты сақталған қүндылық шикізат базасының жүтаюы салдарынан 13% кеміген. ... ... да ... ... ... сөзсіз. Өйткені, экономикамыздың өсімінің басым бөлігі шикізат өндірумен (сарқылтумен) ... ... ... түрақты дамудың жиынтық көрсеткішін есептеу жолдары әлемде белсенді түрде іздестірілуде. ... ... ... коры ... ... ... үшін агрегатының көрсеткішін есегггейді. Сондай-ақ табиғатқа жүктемені корсететін көрсеткіші анықталды [9].
Тұрақты даму ... ... ... тағы бір ... дамудың экологиялық, экономикалық, әлеуметтік, т.б. жақтарын сипаттайтын көрсеткіштер жүйесін колдану. Жиынтық көрсеткішке қарағанда бүл көзқарас ... ... ... ... БҮҮ түрақты даму түралы Комиссиясының эдістемесін (1996, 2001) атауға болады. Сондай-ақ, Бүкіләлемдік банк зерттеулерімен ұсынылған көрсеткішін ... ... ... ... және даму ... экологиялык-экономикалык индикаторлар жүйесі әлемде кең қолдау тапты, АҚШ және Ұлыбритания сияқты жеке елдерде жасалған көрсеткіштер де бар.
Бірақ, ... ... ... ... ... ... әлемде танылған жиынтық көрсеткіш элі жасалған жоқ. Осыған байланысты индикаторлар жүйесін қүруга күш жүмсалуда. Бірақ, олардың саны өте көп ... ... Көп ... шешім қабылдау қиын. Негізгі басымдылық берілетін көрсеткіштерді анықтау керек. Олар -- жалпы натуралдық көрсеткіштер (жалпы ... жан ... бір ... есептелген көрсеткіштер) немесе үлестік көрсеткіштер (соңгы енімнің бір өлшеміне табиғат ресурстарының шығыны, ресурс сыйымдылық үлестік ... ... ... ... ... ... және қызметтің бір өлшемін алу үшін қанша табиғат ресурстары жұмсалатынын білдіреді. Кең ... ... ... ... де осы ... ... ... яғни тауардың немесе қызметтің бір өлшеміне есептегенде табиғатқа қанша әсер етеміз. Табиғат сыйымдылық шамасы табиғат ресурстарын ... ... ... өнім ... ... ... ... үтымды пайдаланылғанын білдіреді. Табиғат сыйымдылығын өнім, кәсіпорын, ... ... және ... анықтауга болады. Мысалы, макроэкономикалык деңгейде табиғат сыйымдылығы ... ... ... ішкі өнімнің (ЖЮ) бір өлшеміне табиғат ресурстарының шығындалуы (Рш)
(2)
Макроэкономикалық деңгейде ... ... жеке ... ... ұлттық табыс бір өлшеміне жүмсалатын ресурс шығындары: қуат сыйымдылығы, металл сыйымдылығы, су сыйымдылығы, т.с.с.
Өнім ... ... ... ... ... не - месе қызметтің (W) бір өлшеміне жұмсалған ресурс (Р0) ... 1 т ... ... целлюлөза алу үшін қанша ағаш; 1 т металға қанша кен өндіру қажет және т.с.с. Табиғат сыйымдылыгы азайған сайын, ... ... ... аз және ... орта тазарақ болады.
Табиғат сыйымдылығы көрсеткіштерді динамикада салыстыру, әр ... ... ... өзық ... үздік технологиямен және ғылыми нормалармен салыс - тыру үшін ... ... ... ... қуат ... ... ... АҚШ-тан 4 есе, Жапониядан 11 есе артық. Бізде ауыл ... ... өнім алу ... ... нарықтық елдермен салыстырғанда анағүрлым жоғары. Кенді ашық әдіспен өндіргенде көп жер қамтылады. Экономикамыздың табиғаг сыйымдылығы жоғары ... ... ... ... мысалдар дәлел бола алады.
Экономикада табиғат сыйымдылығына кері көрсеткіш -- ресурс шығымдылыгы ... ... ... ауыл ... ... 1 ... ... ауыл шаруашылық дақылдардың мол өнімдерінің түсімі және т.с.с. ресурстардың бір өлшемінен алынатын өнімдер немесе қызмет шамасы [12].
Экономиканың экстенсивті дамуы көп ... оның ... I ... ресурсын талап етеді. Ресурс кажеттілігін канагаттандыру үшін косым ша жаңа ресурс корын игеру кажет болады, ал ол, эдетте, бұрынғыдан кымбатырақ ... ... ... ескі ... да ... ... ... және саркылтады, сонымен қатар, экологиялық-экономикалық жағдайды қиындатады.
Дамудың интенсивтік жолы табиғат ресурстарын ... ... мен ... ... ... жетілдірілген технологияны ендіру аркылы өндірістің тиімділігін арттырудың, аз қалдықты және ресурс үнемдеуші өндірісті ендірудің, кайтарымды ресурстар мен ... ... ... ... ... ... қол жеткізеді. Бұл үшін экономиканың қүрылымын кайта ... ... ... ... ... ... үнемдеуші түрақты дамуга жету барлық экономика шеңберінде ғана мүмкін болады. Экономиканың күрылымын жетілдіріп, экономикалық кешендер мен ... ... ... ... ғана ... мәселелерді шешуге болады. Ол үшін экономиканың дамуына ... ... ... ... ... ... тар ... жеке өндіріс пен салаларда, аймактарда шешуге тырысу әрқашан ... бола ... Со - ... ... барлық экологиялық мәселелер бірден шешіле қоймайды. Басымдылықтарды, кезекті мәселелерді айқындау қажет.
Өтпелі экономика ... ... ... мен ... ... шешудің кезекті басымдылықтары:
* экологиялық мәселені шешудің болама нүсқалары ... ... ... тиімді экспорт, макроэкономикалық шаралар және т.б.);
* ресурс үнемдеуші, аз қалдықты технологияларды қолдануды дамыту;
* табиғат коргау шаралары (тазарту қүрылыстарын, құрылымдарын салу, ... ... ... ... ... ... территориялар құру және т.с.с.).
Жоғарыда айтылған экологиялық мәселелерді шешудің бағыттары экономикалық дамуды экологиялаудың негізгілері бо - лып табылады. Экологиялық ... ... ең ... экологиялык және экономикалык бағыты әрекеггер мен салаларды дамыту. Ең бірінші кезекте табиғатқа тікелей байланысты емес экологиялық мәселелерді шешу ... ... ... керек. Тікелей табиғат корғау шараларын өндірістің басқа аз қалдықты технологияларын іске асыру мүмкін ... ... ... ... ... ... бағыттарының ауқымы әр түрлі. Балама нұсқаларды жүзеге асыру макроэкономикалық және салалық ... ... ... үнемдеуші, аз қалдықты технология кәсіпорын және аймақ деңгейінде жүзеге асырылады. Тікелей ... ... ... да осы ... колданылады.
Экологиялық мәселелерді шешудің балама нұсқалары ең бірінші кезекте экономиканың қүрылымын өзгерту мүмкіндігіне байланысты.
2 ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУДЫ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУДЫ МЕМЛЕКТТІК РЕТТЕУДІ ТАЛДАУ
2.1 ... ... ... ... және ... ... 1990 ... бастап табиғат пайдалануды экономикалық әдістермен басқаруға бағытталған экологиялық саясат қалыптаса бастады. Әсіресе, табиғат ресурстарын пайдаланғаны және қоршаған ... ... үшін ... ... ... ... ... Ластаушы заттарды шығарушы кездерді тіркеу жұмыстары жүргізіліп, жергілікті басқару орындарының табиғат қорғау мен оның ... ... ... ... рөлі ... ... ... даму мен экологиялық қауіпсіздікті қолдайтынын әрдайым дәлелдеп келеді. Ядролық қаруы бар мемлекеттер арасында бірінші болып олардан бас ... БҰҰ ... орта ... ... ... ... құжаттарына қол қойды, климаттың өзгеруі, тақырлануымен күрес, ... ... ... жөніндегі маңызды халықаралық конвенцияларга қосылды, Орхус және ... ... ... ... бекітті.
Қазақстан халықаралық қоршаған ортаны қоргау форумының, БҰҰ Тұрақты Даму комиссиясының тұрақты мүшесі. Экологиялық қауіпсіздік және тұрақты даму Қазақстанның даму стратегиясының ... ... ... ... ... ... экологиялық саясатпен тікелей байланысты. Ол еліміздің ұзақ мерзімдік даму стратегиясы Қазақстан - 2030 және оның ... ... ... ... ... ... ... мақсаты экологиялық қолайлы орта құру үшін табиғат пен қоғамның арақатынасындагы үйлесімділікке қол жеткізу болып ... ... ... 4 ... ... айқындалды:
* Экологиялық қауіпсіз қоршаган орта құру;
* Табиғат ... ... ... ... ... - ... ... мен жануарлар элемінің алуан түрлілігін сактау;
* Экологиялық ... ... ... ... жүзеге асырудың төрт кезеңі: 1998-2000; 2001-2010; 2011-2020; 2021-2030 жылдары қарастырылды. Олардың әрқайсысының мақсаты, міндеттері мен басымдылықтары халықаралық, аймақтық және ... ... ... ... ... ... ... [13].
Едәуір қаржы жұмсауды қажет ететін ластану салдарын жою негізгі мәселе болып отыр. Табиғат қорғау қорларына түсетін ... ... ... ... ... кетеді. Қазір оларға зәрулік басым болып отыр.
* Халықаралық және аймақтық міндеттеріне сәйкес елдер үлттық бағдарламалар мен ... ... ... ... ... ...
Кесте 2
Қазақстан Республикасының экологиялық стратегиясының басым бағыттары [1]
Негізгі бағыттар
Атқарылатын жұмыстар
* Экологиялық қауіпсіз қоршаған орта ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару және бақылау қүралдары қүрылды;
* табиғат ресурстары мен қоршаған ортаның мониторингілік бірыңғай ақпараттық жүйесі құрылып жатыр;
* барлық ластаушы көздердің ... ... ... нормативтікқұкыктық база жүйеге келтіріліп жатыр;
* табиғат қоргау шараларын қаржыландыру көздеріне, оның ішінде халықаралық қорлардан, улгайту және қаржы ... ... ... ... ... ... Табиғат ресурстарын теңдестікті сақтай отырып пайда - лану;
* аймақтардың экологиялық жагдайына сәйкес табиғи ортаға ластаушы заттар шығару шектері ... ... ... ... ... үшін экологиялык сараптамамен камту карастырылуда;
* ластанганы үшін ... ... ... ... ... ... бағыттау және төлем жарналарын зиянды экономикалық бағалау шамасына теңестіру шаралары жүргізіліп ... ... ... ... ... ... ауыстырьшуда;
* өз қаржысымен табиғат қорғау шараларын жүзеге асыратын кәсіпорындар мен ... ... ынта - ... механизмі жетілдірілуде.
* Өсімдіктер мен жануарлар элемінің алуан түрлілігін сактау;
* биологиялық алуан түрлілікті сақгау жөнінде ұлттык Стратегия бекітілді;
* аңшылық пен ... ... ... ... ... ... күшейтілді.
* Экологиялық білім беру.
* Орхус конвенциясы аясында қоршаган ортаға қатысты ... жол ашу үшін ... ... ... қабылдауына, қүқықтық мәселелерге қатысуын қамтамасыз етудің кешенді шаралары іске ... ... ... ... беру және ... жұмыстар тұрақты жүргізілуде.
Қазақстанда және Орталық Азия елдерінде төмендегідей кұжаттар жасалган:
* Қоршаған ортаны қоргау туралы ұлттық әрекеттер жоспары ... ... ... ... және теңдестікпен пай - далану туралы ұлттық стратегия және әрекеттер ... ... ... күресу жөніндегі ұлттық бағдарлама (1997);
* Қоршаған ортаның тазалығы бойынша ұлттық жоспар (1999);
* Озон ыдыратушы заттарды ... ... ... ұлттық бағдарлама және әрекеттер жоспары (2000);
* Парник газдарын шығаруды азайту туралы Ұлттық стра - тегия (1999), парник газдарын шыгаруды ... ... ... ... ... ... (1999);
* ҚР дамуының 2030 ж. дейінгі ұзақ мерзімдік Стратегиясы (1998).
Экологиялық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің негізгі стратегиялық іргелі ... бірі ... ... Ол ... теңдестіктің тұрақтылығымен, табиғи ортаға шектен артық антропогендік әсерлерден қоғамның қоргалуымен аныкталады.
Экологиялық қауіпсіздіктің стратегиялық мақсаты мен міндеттері:
* табиғи ортаның жағдайын бақылайтын ... ... - ринг ... ... ... ... ... және табиғатты пайда - лануды жоспарлау;
* табиғи ортаның жағдайын бағалап, экологиялық аудандастыру;
* біртүтас табиғат қорғау ... ... ... табиғатты пайдаланудың экономикалық механизмін жетілдіру;
* эколоі иялық нормалау мен бақылау жүйелерін жетілдіру;
* экологиялық білім беру және ... ... ... ... орта жөнінде халықаралық ынтымақтастықты дамыту [14].
Стратегиясының негізгі міндеттері ҚР экологиялық жагдайын жақсарту жоспарында және табиғи ортаның сапасын ... және ... ... ... ... ... қарастырылған.
Қазақстанда табиғи ортаның жагдайы өте күрделі, шешілмеген мәселелер көп. Негізгі экологиялық мәселелер қалаларда ауаның ластануы, өндірістік және ... ... ... көбейіп жинақталуы, ауыл шаруашылык жерлерінің азуы және тақырлануы, жер бетіндегі және оның қойнауындағы су көздерінің ластануы, территориялардың радиоактивтік ластануы, ... ... ... Іле, Шу, ... ... ... территориялардан лас сулардың қүйылуы. Әмудария және Сырдария озен бассейндерінде жоғары қарқынмен суармалы егістікті дамыту Арал қасіретін туғызды. Каспий теңізінің ... ... ... ... су ... қалдырып, теңіздің биологиялық ресурстарына қауіп төндірді. Бұрынгы эскери және сынақ полигондарының (Сарышаған, ... Яр, ... және т.б.) ... ... және ... ... ... мен елді мекендерде халықтың денсаулығына теріс әсер ... ... ... ... және ... ауыз ... ... Ауасы аса ластанған қалалар Балқаш, Теміртау, Риддер, Өскемен, Ақтөбе, Алматы, ... ... ... Ауаны негізгі ластаушы заттар: шаң, күкірт және азот тотықтары, көмірсутектер, ... ... және т.б. Олар ... ... ... ... ... кәсіпорындары жылына атмосферага миллион тоннаға жуық зиянды заттар шығарады. Атмосфераның ластануына ... және ... ... ... ... шлактары Едәуір үлес қосады. Автокөлік бірнеше қалаларда ауаны негізгі ластаушыларға айналды. Мысалы, ... ... ... ... 93%ы ... үлесі.
Қазақстанда су ресурстарының тапшылыгы табиғат ресурс - тарын үтымды игеріп, ... ... ... ... ... ... негізгі кедергілердің бірі болып отыр. Осыған байланысты еліміздің экономикасының болашақта дамуы су ресурстарын қорғауға және үтымды, үнемдеп пайдалануға тікелей қатысты.
Қазақстанның ... ... ... қоры 100 км3 ... оның 56 км3 өз территориямызда қалыптасады. Өзен ағыстары көлемі бойынша Қазақстан элемдегі сумен аз ... ... ... ... ... 1 км2 ... 37 мың м3, 1 ... 6 мың м3 су келеді.
Климаттық жагдайларға байланысты өзен ағысының 80% ына дейінгі шамасы жазғытұрымғы су тасу ... ... Өзен ... республика территориясында біркелкі емес, олардағы су көлемі маусымға ... ... ... ... жагдайлар аймақтарды, экономика салаларын сумен қамтамасыз етуді қиындатады. Өзен суларын түгелдей пайдалану мүмкін емес, экологаялық, санитарлық мақсаттарға су ... ... ... ... ... Осыларды ескере отырып, пайдалануга болатын су көлемі 45 км3 аспайды, ал құрғақшылық ... ол 25 ... ... ... жер асты тұщы су қоры 15,8 км3. Оның 2 км3 ... қалғандарын игеруге Едәуір қаржы жұмсау керек.
Халық шаруашылығында су тұтыну ... ... 3035 км3 ... 2000 ж. 20 куб км ... ... ... ... жылдары халық шаруашылығы сумен нормалы мөлшерде қамтамасыз етіледі, бірақ бесалты, Орталық және Батыс Қазақстан ... ... ... ету ... 5090% гана. Қүрғақшылық жылдары халық шаруашылығын сумен қамтамасыз ету 60%, жеке аймақтарда 1050% ... Су ... ... ... ... үлкен әсер етеді. Жалпы еліміздің су шаруашылық ... ... ... ... ... 15 км3 су ... ... құргақшылық жылдары -- 67 км3 су тапшы;
* өте құрғақ жылдары ... 18 ... ... бөлігін (72%) ауыл шаруашылыгы тұтынады. Өндірістік қажеттіктерге су тұтыну 24%, ауыз су және үй шаруашылық қажеттіктерге 4%, су ... ... ... салыстырғанда Едәуір азайғанымен, жеке өнімдерге шаққанда үлестік су шығыны жоғары болып отыр. Су көздерінен ... ... ... дейін шамасы тасымалдаганда ысырап болады. Соңғы жылдары қайтарымды және ... су ... ко - лемі ... 5,7 куб км дейін кеміді. Ол халық шаруашылығында су түлынудың 39%ын ... ... ... тазартпай және жеткілікті дәрежеде тазартпай төгу кемімей отыр.
Елімізде халықты сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету мәселесі шешілмей келеді. Ауылдық елді ... ... 40%ға ... ... ауыз суға қол ... алмай отыр. Су құбырларының 15% қолданыстан шыққан, 26% санитарлык нормаларға сай емес.
Су көздерінің көпшілігінің тазалыгы ... ... ... 2000 жылгы мониторинг бойынша (СЛИ) судың ластану индексі Балқашта 4,7, Ертісте 4,0, ... 3,2, ... 3,0 ... ... ... сияқты тайыз өзендер категориясына өтті.
Су көздерін ластаушылар: өнеркәсіп, таукен өндіру және өңдеу кәсіпорындары, ... ... мал ... ... ... егістіктер, қалдыктар жиналған орындар, мүлай онімдерін сақгау және тасымалдау болып табылады. 2000 ж. Республикалық санэпидемстанция ... ... ашық су ... ... ластанғаны 11,1%, болған. Әсіресе, бүл көрсеткіш Қызылорда (18,9%), Қарағанды (29,2%), Ақмола (19,2%), Актөбе (17,6%) ... және ... ... (16%) ... ... көрсеткіштер бойынша 8% су көздері талапқа сай емес. Әсіресе Қызылорда облысында (18,7%) және Алматы қаласында (41%) жогары дәрежеде ластану ... ... ... ... және ... жүйелерін, су үнемдеушітехнологияларды қолдануды кеңейту
Суғару жүйелерін қайта құру және жаңа ... мен ... ... ... су ... қүралдармен, компьютерлік басқару автоматтарымен жабдықтау
Су коймаларын тазарту және қайта жабдықтау, ... ... ... 6. Қазақстандағы суды үнемдеудің басты бағыттары
Елімізде таза ... ... ... ... су ... ... ... кәріз суларды төгуді және басқа жағымсыз әрекеттерді тоқтату керек; пайдаланылатын су көздерін (қоймаларын, өзендерді, көлдерді және т.б. су ... ... ... судың тазалығын сақтайтын құрылыстармен, кұрылымдармен қамтамасыз ету ... ... ... ауыз сумен қамтамасыз ету үшін суды түтынуға дайындау технологиясын жаңартып, тиімді су ... ... ... су ... ... ... ... Жер асты суларын пайдаланып, жайылымдарды суландыруды қолға алу керек. Бұрынғы қүдықтардың сорғыштары тозган немесе су сарқылған. Олардың орнына жаңа су ... ... ... [16].
Кесте 3
Қ.Р-ның теңіз суын пайдаланудың артықшылық коэффициенті
Атауы
Шеткі шығын
руб/м[3]
Теңіз суын пайдаланудың артықшылық коэффициенті, км.
Төлем ... ... ... ... ... шын мәнінде су рентасын ескере отырып су ресурстарын қорғау мен жаңғырту үшін төленетін төлем болып табылады.
Республика территориясының жартысына ... (48,2%) ауыл ... ... пайдаланылады, оның басым бөлігі жайылым. Ауыл шаруашылық ... ... ... әр ... ... ... ... Өнеркәсіп аймакгарында таукен өндірісінің қалдықтары үйілген территориялар, мұнай үңғыларының орындары 60 мың га астам ауданды ылғи ... ... ... ... 6% астамын алып жатқан эскери полигондар, ғарыш айлағы, бұрынғы атом қаруын сынаған ... әр ... ... ... ластанған.
Жердің тақырлануы, топырағының және өсімдіктер жамылғысының азуы үдеп келеді. Тақырлану қаупі ... ... 179,9 млн га ... ... жер ... 60%. ... Арал ... 59,6 млн га жердің тағдыры аландатады. Ғарыштан суреттерге қарағанда Арал тұзы 150300 км ... ... ... ... ластауға өндіріс және тұрмыстық қалдықтар да үлес қосуда. Қазір 20 млрд т астам қалдықтар жинақталган. 14 млрд т қара және ... ... ... 50 мың га ... алып жатыр. Жыл сайын 14 млн м3 тұрмыстық және 500 - 700 млн т өндірістік қалдықтар шығарылады, оның 92 млн т. улы ... Жан ... ... елімізде жылына 50 т. тау жыныстары өндіріледі және өнделеді. Оның 95% қалдыққа шығарылады.
Радиоактивті қалдықтарды залалсыздандыру, көму мәселесі толық шешілген жоқ. ... ... уран ... ... және ... ... көп жылдық әрекетінен кен ашу жыныстарын, кедей кендерді, кен өндеу қалдықтарын жинактайтын 118 орын пайда болды. Оларда жиналған 56 млн м3 ... 1412 га ... алып ... ... ... ... 35тен 3000 мкр/сағ. жетеді және халықтың денсаулығына қауіпті.
Қазақстанның мемлекеттік орман қорының жері 25,6 млн га, оның ішінде орманды жер 11,4 млн га. ... ... ... бөлігі сексеуіл (48%) мен бұталар, тек 29% ғана қылқанды және жапырақты ағаштар. Орманның ағаш қоры 373 млн м3, оның ... ... ... үшін ... ... (карагай, май қарағай, шырша, сағыз қарағай) 231 млн м3 немесе 63%ға жуығы.
Солтүстік ... мен ... ... ... ... ... кесуден және өрттің шығуынан өте сиреген. Шығыс Қазақстанда орманды жаппай кесу ... ... ... ... жапырақты агаштардың басуына экелді. Ауыл шаруашылыгы және өзен арналарын өзгерту әрекеттері тогайларды азайтты. Көп жылдық қүргакшылықтан, өрт ... және ... ... ... ... ... зиянкестерден зардап шегіп отыр.
Ағаш отырғызу, қалалар мен елді ... ... ... ... ... ашық ... 300 мың га ... ал жылдық ағаш отырғызу 56 мың га шамасында. Сексеуіл ... мен елді ... ... жол ... агаштар отынга рұқсатсыз қырқылуда.[17]
Жоғарыда аталған әрекеттерден және баска құбылыстардан бірнеше жүз миллиард зиян келді. Мысалы, Арал теңізінің тартылуынан жылына 139,5 млрд ... ... азуы мен ... ... 44,0, ... ... су ... 31,4, қатты қалдықтардың ластануынан 13,7, су ресурстарының сарқылуы мен ластануынан 12,2, ... ... ... 24,6 млрд тенге жыл сайын зиян болады.
Кесте 4
Қазақсанның тақырлануға қарсы стратегиясы

Стратегия міндеттері
1
Жердің ары қарай азуын токтату, егістіктің, жайылымдардың және ... ... ... ... ауыл ... түрақты дамыту, жайылымдарды, егістікті суландыру, сортакданган топырақты шаю үшін су ... ... ... алуан түрлілікті, еліміздің экологиялык ахуалын сақтау үшін елді мекендерді, ... ... ... ... ... ... ... арттыру;
3
Биологиялық және ландшафт алуан түрлілігін сақтау мақсатында ерекше қорғалатын территориялар құру және кеңейту;
4
Құрғақшылық пен тақырлануға қарсы шаралардың үтымды құқықтықнормативтік ... ... ... ... - ... ... мен ... пайдалануды ынталандыратын экономикалық механизм күру;
5
Жердің техногендік бүлінуін болдырмау және қүлдылыгын қалпына келтіру;
6
Халыққа экологиялық білім, тәрбие ... ... ... және ... ... ... қатыстыру;
7
Құрғақшылық пен тақырлануға қарсы дәйекті экологиялык шаралар қолдану, уақтылы шара қолдану және ... алу ... ... ... ... ... ... үшін мониторинг үйымдастыру.
Табиғи ортаның сапасының нашарлауы, экологиялық ахуалдар еліміздің азықтүлік және ... ... ... ... ... зиян ... отыр.
Қазақстан 1997 ж. БҰҰ туралы заң қабылдады. Сөйтіп, Конвенция талаптарын ... ... 1999 ж. ... [18]
Орта Азия елдерінің (ТМД) Ташкент Конференциясында Арал өңірінің ... ... ... ... іске ... туралы шешім қабылданды. Оның Қазақстанға тиесілі бөлігі 59,6 млн га, оның ішінде 0,6 млн га ... 5 млн га ... кету ... төнген Сырдария өзенінің құрғақ тоғайлары. Осы өңірде 20 млн га. астам жайылымның азғаны, 150 мың га. ... ... ... ... ортаны қорғау мәселелері бойынша халықаралық жоспарларга (Батыс ТяньШаньның биоресурстарын қорғау, Каспий теңізі бассейнінің экожүйелерінің ... ... Осы ... ... тақырлануға қарсы шаралар жасалып жатыр. Республикамызда аймактық-территориялық мо - ниторинг тармактары қүрылуда. ... оның 36 ... және 16 ... ... ... ... бар. ... ісәрекеттер шеңберінде Қазақстан бағдарламасына қосылып, өзінің үсыныстарын ... ... ... келу ... ... ... экологиялық аудандастыру және табиғат ресурстарын үтымды пайдалану шараларының, тақырлануга қарсы күрестің келесі басты бағыттары белгіленді:
* кұнарлы жерлерде астық шаруашылығын ... ... ... ... ... мал ... ... ауыстыру; жер өндеуде топырақты қоргау жүйелерін қолдану;
* ... ... алу, ... және ... ... ... жүйесін қүрып пайдалану;
* орман қорының жерлерінде ағаш өсіру; шөлдегі, таудагы, ... ... ... ұйымдастыру, бүлінген жерлерді орман отырғызып, суландырып қалпына келтіру;
* суғарудың су үнемдеуші технологияларын ... су көп ... ... ... орнына қүргақшылыққа төзімді дақылдар өсіру.
Қазақстан жерлерінің тақырлануы үлттық қана емес, халықаралык мәселе. Ол ... ... Азия ... ... ... ... мен ... қол қойды. Ыстықкөл және Нүкіс Мәлімдемелері Арал, Каспий бассейндерінің мәселелерін шешуге және тұрақты дамуының жоспарын жасауға арналған. Бес мемлекеттің басшылары қол ... ... ... ... ... экологиялық қауіпсіздіктің кешенді жоспарын жасау. Онда Алматы қаласында аймақтық экологиялык орталық құру туралы шешім қабылданган. Қазақстанда экологиялық мәселелерді шешуде ... ... ролі ... ... ... ... астам мемлекеттік емес ұйымдар жүмыс істейді. Қазақстан ... ... ... ... ... қол ... ... Орхус конвенциясына қол қойған Орталық Азиядағы бірденбір мемлекет. Елімізде тақырлану мәселесіне жергілікті орындар да көңіл бөледі. Алматы, Қызылорда, Қарағанды, ... ... ... осы мәселе бойынша бірнеше семинар откізілді. Оларда экологиялық, экономикалық және әлеуметтік мәселслер қарастырылды, тақырлану үрдісін тоқтату туралы накты ... ... ... қол ... ... ... денсаулығын, тұрмыстық жағдайын жақсартатын әсер ететін басты фактор ауаның, судың тазалығы.
\s
Сурет 7. Атмосфералық ауаны қорғау шараларының орындалуына қоғамдық көзқарас
2011 жылы ... ... ... ... ... ... 11,7, 2012 жылы - 11,8 құрады. Ол көрсеткішке сәйкес біздің қаламыз ең ластанған қалалардың бестігіне кіреді. ... ... және ... тұлғаларының автокөліктердің ауаға шығарындыларын бақылауы арнайы табиғат ... ... және жол ... ... бірлесіп жүзеге асырылады.
Мысалы, 2012 жылы арнайы табиғат прокуратурасымен бірге жолаушылары тасымалдаумен айналысатын 16 мекеме ... ... ... ... ауаға шығарындылары нормативтік шектеуден тыс болғандықтан 210000 тенге мөлшерінде 57 айыппұл салынды.
2012 жылдың мамыр айында Жол полициясымен ... ... ... ... 150 ... ... ... көліктердің шығарындылары 50 пайызы нормадан жоғары екені анықталды.
Елімізде атмосфераны ластаушы ... ... қара және ... ... кәсіпорындарынан, мүлайгаз кешендерінен шыгарылады.
Жалпы еліміз бойынша 1 адамға есептегенде жылына атмосферага 200 кг әр ... ... ... ... ... қалаларда бүл көрсеткіш 1300 кг дейін жетеді. Ең көп шыгарылатын зиянды заттар: коміртек тотығы, азот ... ... ... ангидриді, аммиак, фенолдар, металл тотықтары және ұсақ тозаңдар.
Кәсіпорындардың үштен бірінің нормаға сай қорғау ... жоқ. ... ... тұрғындардың Едәуір болігі өндірістің зиянды факторлары: атмосфераға шығарылымдар, шуьш, тербеліс, электромагнит өрісі және т.б. ... ... әсер ... ... ... ... есептеулер бойынша осындай жағдайда Алматыда 100 мың адам, Өскеменде 60 мың, Жезқазган мен Таразда 30 мың, ... 25 мың адам ... ... Атмосфераға шығарылымдарды тазарту шараларын тексергенде 24 мың нормалы тәртіпті бұзушылық анықталған, әрбір ... ... ... ... ... ... істемейді немесе жұмысы нәтижесіз.
Осындай жағдайлардың салдарынан калалардың тұрғын аймақтарының ауасынан азот ... ... ... және т.б. ... 34 ... ... ... өзінде, қауіптілігі 12 сыныпқа жататын әр түрлі химиялық ... ... ... ... 1ші сыныпқа жататын улы зат бенз(а)пиреннің қалалардағы орташа шамасы жол берілетін деңгейден 2,5 есе артық, Алматыда 37 есе ... 33 ... ... Таразда 16, Өскеменде 11 есеге дейін ... ... ... ... фосфор ангидридінің, фторсутектің, мыстын, қорғасынның, кадмийдің шоғырлануы жоғары. Павлодар, Екібастұз қалаларының ауасында бенз(а)пирен, мырыш, хром, қорғасын, никель, марганец, ... ... ... бар ... ... ... ластануы еліміздің кептеген қалаларында қиын экологиялық мәселеге айналып отыр.
Ауадағы зиянды заттардың аз ғана ... өзі ... ... әсер еткенде, оның денсаулығын бүзады, организмінің ауруларға қарсы тұру мүмкіндігін шектейді, әр түрлі тері ауруларын тугызады. Улы газдардың әсері ең ... ... ... жолдарын, асқазанды, қан жүйесін, жүйкені бұзады.
Алматы қаласында шығарылымдардың құрамында жүзге жуық зиянды заттар, оның ішінде 10-ға жуық ... ... ... ... ... ... бенз(а)пирен, ванадий бес тотығы, қорғасын, хром ангидриді, 24 екінші сынып (фенол, формальдегид, мышьяк, перхлорэтилен, фторлы сутек, күкіртсутек, акролеин, т.б.) бар. Кей ... ... бір ... шығарылымдары жол берілетін шамадан 5 есе, одан да көп асып кетеді.
Алматы қаласының шартты , , ... ... 100 мың ... ... ... ... 534, 657, ... 924 болғанын көрсетті. ауданда бронхитпен ауыру 2,5 есе, ОРЗ 2,0 есе, ... 1,8 есе, ... 5,2 есе, ... ... ... 1,5 есе артық болған. Еліміздің басқа қалаларындағы жағдай да мәз емес. Атмосфераның ластануынан қан аурулары, қатерлі ісіктер ... ... ... өлім, оның ішінде балалар өлімі көп. Лас аймақта ... ... мен ... 22,6 есе жиі ... өсуі тежеледі, күшкуаты төмендейді.
Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қызметтің зерттеулері аймаққа қарағанда аймақта балалар ауруының 4,8 есе артық болатынын көрсетті ... ... ... кенті). Ластану деңгейі мен ауру арасында тура көрреляциялық байланыс коэффициенті 0,8. Ондай байланыстың нақты дәлелі ретінде ... ... ... ... ... ... ... (Майқұдық ауданы) (ОңтүстікШығыс) ауданымен салыстырғанда гипертония аурулары 2 есе, ... 4,5 есе, ... ... ... 1,2 есе артық болган.
Қоршаған ортаның ластануы жұқпалы аурулардың артуына да ... әсер ... ... ... ... аурулар аймақтағы балалардың 8% -ы болса, аймакта 37% болған.
Экологиялық жағдайдың тұрғындардың денсаулығына әсері Екібастұз ... ... анық ... Соңғы он жылда мұнда фарингитаен ауыру 6,8 есе, пневмания 2,3 есе, ... ... пен өкпе ... 5,4 есе, ... ... 1,6 есе артқан. Ақсу қаласында тыныс ... ... 39%, оның ... ... ... 6 есе, ... астмасы 1,7 есе, гипертония аурулары 1,4 есе, тері ауру - лары 2,8 есе ... ... ... ... ... ... ... сандық және сапалық құрамын, олардың адамдардың денсаулығына әсерін динамикалық зерттеу;
* атмосфера ауасының сапасын бақылау нормативтерін ... ... ауа ... ... ... ... ... және нысандық бағдарламаларын жасау;
* тұрғындардың денсаулығына химиялық қосындылардың әсерін, олардың ауруға ... және ... ... ... ... ... ... әрекеттерді, өндіргіш күштерді орналастыру және дамыту жобаларын, қала және елді мекендердегі құрылыс салу ... ... ... ... ... ... ... құру жобаларын экологиялық және санитарлықэпидемия-логиялық сараптамадан өткізу қажет.
Содай-ақ, фосфор және қорғасын зауыттары жұмыс істеп тұрған жылдары жиналған және Шу-Сарысу уран кен ... бір ... кен ... ... ... ... ... Кентау қалаларындағы полиметалл кендерін байытуда түзілген өндірістік және радиоактивтік қалдықтарды, оның ішінде иондандырылған сәуле шығару көздерін залалсыздандыру ... орын ... ... ... жәтижесінде, аймақтың радиациялық фоны бекітілген норма шегінде ... Бұл, ... ... ... байланысты табиғатты қорғау шараларының қарқынды жүруін айқындайды.
2012 жылғы статистикалық есеп мәліметтеріне сай жалпы өнеркәсіп шығарындылар, Оңтүстік Қазақстан облысы ... 31 мың ... ... ... заттарды атмосфераға шығару динамикасы (стационарлық көздерден) сурет 1-де берілген (ОҚО облыстық статистика басқармасының мәліметтері ... ... ... ... сай ... ... ... көлемі келексі тенденцияда өседі: - Мұнай өңдеу бойынша - ... ... ... ... ... ... шығару бойынша - құрылыс индустриясының интенсивті дамуына байланысты;
\s
Сурет 8. 2011-2012 ... ауа ... ... ... ... ... ... стационарлық көздердің шығарындылары Қазақстан Республикасы, сурет 8-де көрсетілгендей, келесі түрде таралады бұл, ең үлкен ұшпалы органикалық қосылыстар (42,6 %) мен ... қос ... (16,4 %) ... Яғни ... ең ... ... 3 және 4-ші сыныпты уыттылық заттары құрайды.. Негізгі ластауыш заттардың шығарыдылары жөніндегі мәліметтер кестеде берілген (2ТП - ауа ... ... ... ... ... ... ауа атмосферасын ластаушы химиялық элементтерінің көрсеткіші
Атаулары
Жылдық шығарымдылар (мың. тонна)
2011 жыл
2012 жыл
Күкірт қостотығы
3495,1
5103,0
Азот тотықтары
1514,0
1666,4
Көміртегі тотығы
3791,3
4233,7
Қазақстан Республикасы өндірістік орталығы болып ... ... ... ... ... ... ауасын ластаушы негізгі заттар; формальдегид, аммиак, азоттық диоксиді, көміртегі оксиді және шаңмен ластану дәрежесі анықталды және ... ... ... ... орташа жылдық концентрациясы негізінде динамика жасалынды. Алынған мәліметтеріміз бойынша, ластаушы заттардың динамикасына сипаттамасы мен Қазақстан Республикасы халықтары ... ... ... ... ... жөніндегі сұқпаттасумен алынған қоғамдық көзқарас арасында өзінді қатынас айқындалады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... формальдигидтің орташа жылдық концентрациясы 2008жылы - 0,013 мг/м, 2009 жылы - 0,01 мг/м, 2010 жылы - 0,009 мг/м, ... - 0,015 мг/м, 2012 жылы -0,018 мг/м ... 9. ... ... ... ... формальдегидпен ластану динамикасы
Қазақстан Республикасы атмосфералық ауасының аммиакпен ластану динамикасы бойынша, аммиактың орташа жылдық концентрациясы ... - 0,04 мг/м, 2009 жылы - 0,02 мг/м, 2010 жылы - 0,02 мг/м, 2011 жылы - 0,05 мг/м, 2012 ... ... ... 10. ... ауаның аммиякпен ластану динамикасы
\sҚазақстан Республикасы атмосфералық ауасының азоттың диоксидімен ластану динамикасы бойынша, азоттың диоксидінің орташа жылдық концентрациясы 2008 жылы - 0,02 мг/м, 2009 жылы - 0,02 мг/м, 2010 ... 0,04 мг/м, 2011 жылы -0,04 мг/м, 2012 жылы -0,05 ... 11. ... ... ... ... азоттың диоксидімен ластану динамикасы
Қазақстан Республикасы атмосфералық ауасының көміртегі оксидімен ластану динамикасы бойынша, көміртегі оксидінің ... ... ... 2008 ... мг/м, 2009 ... 2010 жылы-2,5 мг/м, 2011 жылы- 3 мг/м, 2012 жылы -3 мг/м ... 12. ... ... атмосфералық ауасының көміртегі оксидімен ластану динамикасы
Қазақстан Республикасы атмосфералық ауасының ... ... ... ... ... оксидінің орташа жылдық концентрациясы 2008 жылы - 0,01 мг/м, 2009 жылы - 0,2 мг/м, 2010 жылы -0,2 мг/м, 2011 жылы - 0,3 мг/м, 2012 жылы - 0,3 мг/м ... 13. ... ... ... ... шаңмен ластану динамикасы
Басым көпшілік елді мекендердің өнеркәсіп орындарына жақын орналасуының өзі, ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай облыс көлемінің ірі кәсіпорындарына тән. Олар: Алматы, Астана, Талдықорған, Ақтөбе, Орал қалалары мен елді мекендері. Қазақстан Республикасының ... ... ... арқылы, жинақталған мәліметтер негізінде, респонденттердің 41,3 пайызы өнеркәсіп орындарында, 20,1 пайызы құрылыс мекемелерінде және әлеуметтік салада 26,9 пайызы жұмыс ... ... ... Бұл ... 40 ... ... өнеркәсіпте жұмыс атқара жүріп жұмыс орнының зиянды факторлеріне шалдығатынын және жұмыстан тыс уақытта өнеркәсіп шығарындыларынан, ... ... ... ... ... көрсетеді. Ал халықтың 60,0 пайызы қаланың ластанудан алшақ таза аймақтарда 8 сағаттан артық арада болады. Сонымен атмосфералық ауаны ластаушы ... ... ... ... халықтың денсаулығын тұрмыстық көңіл-күйін жақсартуда өз орнын табатыны сөзсіз.
2.2 ... ... ... пайдалануды мелекеттік реттеу
БҰҰ 1972 ж. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Стокгольм Конференция-сынан кейін көптеген ... ... ... ... оның ... басқару саласында да жүргізіле бастады. Табиғат қорғау жөнінде арнайы мемлекеттік басқару органдары (министрліктер, ведомстволар, ... және т.б.) ... ... Ұлыбританияда 1970 ж. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі құрылды, сондай министрлік Данияда, ... ... ... ... ... Жаңа ... Италияда, Польшада құрылды.
1972 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесінің қаулысы шықты. Соған сәйкес Табиғатты қорғау міндеттері жекелеген министрліктер мен ведомстволарға ... ... ... мен ... ... ... комитетіне, су ресурстарын қорғау мен пайдалануды бақылау - Ме - лиорация және су ... ... жер ... ... мен ... ... - Ауыл шаруашылық министрлігіне, балық қорын қорғау мен пайдалану - Балық шаруашылығы министрлігіне тапсырылды. Оның ... ... ... ... ... ... ... өздері бақылады, табиғатты қорғауға кешенді көзқарас болмады, жоспарланған шаралар орындалмай ... ... ғана ... ... ... ... ... өтірік ақпарат берілді.[18]
Үкіметтің 1988 ж. қаулысымен ... ... ... КСРО ... ... ... Оған ... ортаны қорғау саласында еліміздің ұтымды саясатын жүзеге асыру міндеттелді. Сондай комитеттер барлық республикаларда, ... ... ... егемендік алғаннан кейін аталған комитет бірнеше рет кайта құрудан өтті. Оған қарасты ... ... ... ... рет ... ... ... бақылау міндеті алынып, Табиғатты қорғауды бақылау қызметтері күшейтілді. 2002 ж 6 қарашадан ... ... ... ... ... ... ... құрылды.
Табиғатты қорғау заңдарын жүзеге асыруды басқарушы, қадағалаушы органдар маңызды рөл атқарады. Табиғатты қорғауды басқарушы құрылымдар-ды екі қатарға бөлуге болады: арнайы және ... ... ... мемлекеттік органдарға: Президент, Парламент, Министр-лер Кабинеті, облыстардың өкілетті және ... ... және ... ... ... ... қорғау олардың арнайы міндеті емес. Олар Табиғатты қорғау мәселелерімен қатар өздерінің арнайы міндеттерін де ... ... ... ... Табиғатты қорғау міндеті арнайы жүктелген органдар жатады. Тәуелсіздік алғаннан бері басқару органдарының кұрылымын жетілдіру мақсатында Табиғат қорғауды басқарушы арнайы органдар ... ... ... ... ... Табиғат қорғау және пай - далану органдары біріктірілсе, кейде бөлектендірілді және т.с.с.
Қазақстан ... ... ... және ... ... ... саясаты БҰҰ 1992 Рио-де-Жанейро Конференциясында қабылдан-ған құжаттарға, Бағдарламасына сәйкес дамиды және оның негізгі бағыттары:
- Қазақстан ... ... үшін ... ... ... ... ... табиғи-географиялық жағдайы мен үйлесімді-лігін қамтамасыз ету;
* нақты территорияларда санитарлық-гигиеналық нормаларға сәйкес өмір сүруге қолайлы жағдаймен қатар ... ... ... ... ... биосфералық тепе-тендікті, жануарлар мен өсімдіктердің генетикалық тұлым ... ... және ... ... ... ... ... ресурстар потенциалын тиімді пайдалану.
Аталғандарды жүзеге асыру үшін экология және табиғатты пайдалану саласында тиімді мемлекеттік басқару органдарын ... ... Олар ... ... бір басқару жүйесіне біріктірілуі керек. Бәлкім, Табиғатты қорғау ... ... ... қорғаудың құқықтық Экологиялық нормаларын рухани құндылыкқа айналдыратын және өнегелік, тәрбиелік мәні бар экологиялық Кодекс қабылдау ... ... ... ... өкіметі - Парламент халықтың атынан Табиғат байлықтарына иелік етеді, еліміздің экологиялық саясатын анықтайды. Табиғатты және оны құраушы ... ... ... ... ... мемлекеттік Экологиялық бағдарламаны бекітеді, қоршаған ортаны қорғау сала - ... ... ... негіздерін белгілейді, төтенше Экологиялық жағдайларда, экологиялық апатты аймақтардағы құқықтық ... ... ... және ... ... шеккен азаматтардың құқықтарын анықтайды, Табиғатты қорғау мәселелері бойынша халықаралық қарым-қатынас жасайды, Табиғатты қорғау зандарының орындалуын бақылай-ды.
Үкіметке экологиялық саясатты жүзеге асыру, ... ... ... ... ... барлық органдардың жұмыстарын үйлестіру, бюджеттен тыс экологиялық қорларды құру және жұмсау, Табиғатты пайдалану төлемдерінің ... ... ... ... ... ... ету және т.с.с. міндеттер жүктелген.
Қазақстан Республикасының үкіметі атқарушы орган ретінде Табиғатты қорғау саласында:
- мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын, оны жүзеге асыру ... ... және ... ... ... ... әзірлейді және мемлекеттік экологиялық оларды бекітуге ұсынады;
* министрліктердің, Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы орган-дардың және жергілікті атқарушы органдардың ... ... ... ... ... ... оны ... жөнінде үкіметке жүк-телген шараларды жүзеге асырады;
* қоршаған орта сапасының нормативтері мен ... және өзге ... ... ... ... әзірлеу мен бекіту тәртібін белгілейді;
* табиғи ресурстарды ... ... ... пайда - лану шарттарын, лимиттер мен квоталар белгілейді;
* қоршаған ортаны ластауға рұқсат беру тәртібін бекітеді;
* ... ... ... ... мен кадастрларын және монито-рингін жүргізу тәртібін белгілейді;
* ерекше қорғалатын объектілердің тізбесін бекітеді, мемлекеттік қорықтар, Ұлттық және табиғи парктер, ... да ... ... ... аумақтар ұйымдастырады;
* қоршаған ортаны қорғау саласында ақпарат беру мен мемлекеттік статистиканы жүргізу тәртібін белгілейді;
* табиғатты пайдалануды басқару және ... ... ... ... ... ... ... аудиторлық қызметке лицензия беру мен жүргізу тәртібін белгілейді;
* ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Аталған мәселелер мен міндеттерді барлық басқарушы құрылымдар орын-дайды. Олардың әрекеттері ... ... және ... ... ... ... Мәселен, республикалык басқару, заң шығарушы және атқарушы органдары өздерінің құзыретін ... ... ... ... Ал ... ... ... - өздерінің құзыреті жүретін территорияда.
Сурет 14. ҚР үкіметінің ... ... ... экологиялық саясат пен экологиялық Бағдарламалардың негізгі бағыттарын белгілеу, бағалау, мониторинг, бақылау, қорғалатын, нысандар, экологиялық ... мен ... беру әр ... ... органдардың міндеттері. Бірақ, әрбір территорияда маңыздылыгы әр түрлі: республикалық, ... ... ... ... ... Бұл ... ... білдіреді. Мысалы, Табиғатты пайдалануға рұқсат беру барлық деңгейдегі ... ... ... ... ... олардың құзыреті тек өз билігіндегі ресурстарға ғана жүреді. Осы тәртіпке ... ... ... бар ... ... рұқсатты республикалық органдар береді. Мұндай құқық жергілікті ... ... ... ... ... ... - өздерінің құзыретіндегі ресурстар бойынша беріледі.
Табиғатты қорғау ... ... ... және атқарушы органдар арасында да бөлінеді. Ол конституциялық әкімшілік бөлініске байланысты.
Халықтың, қоғамдық ұйымдардың, халық қалаулыларының талаптарына ... ... ... ... ... ... органдардың құзыретін-дегі басқа мәселелерді де қарастыра алады. Сонымен қатар, олар өздерінің құзыретін табиғатты ... ... ... ... қабылдау үшін атқарушы органдарға бере алады. Мысалы, экологиялық және санитарлық нормаларды бұзған кәсіпорындардың жұмысын тоқтату ... ... ... әрекеттерге жол бермеу туралы.
Егер атқарушы органдардың шешімдері табиғатты қорғаудың экологиялық талаптарына қарсы келетін болса, өкілетті органдар оларды тоқтата ... ... ... атқарушы органдар өкілетті органдардың шешімдерімен келіспесе, сотқа шағына алады.
Жоғарғы өкілетті орган құзыреті
* экологиялық саясаттың басты бағыттарын анықтау;
* мемлекеттік экологиялық бағдарламаны ... ... ... ... ... ... аныктау;
* табиғатты қорғау саласындағы құлыретті және осы ... ... ... ... мен ... ... аныктау;
* экологиялық апат және экологиялық төтенше жагдайлар аймактарындағы тәртіпті белгілеу.
Облыстық өкілетті органдардың құзыреті
* ... ... және ... пайдалану бағдарламаларын бекіту;
* экологиялық қорлар құру және жер бөлімшелерін беру тәртібін аныктау;
* өз территорияларында қорғалатын Табиғат нысандарын (ескерткіштерін)жариялау;
* табиғатты ... ... құру және ... ... ... қабылдау.
Жергілікті өзін-өзі басқару заңына сәйкес қалалық, аудандық өкілетті органдардың қрыреті
* табиғатты қорғау және пайдалану тәртіптерін белгілеу;
* өздерінің территорияларында қолайсыз ... ... ... ... тыйым салу;
* өздерінің қарауындағы территорияларда экологиялық, санитарлық ... ... ... ... ондай нысандарды салуды, пайдалануды токтату туралы шешім қабылдау;
* экологиялық, тарихи, ғылыми маңызы бар ... ... ... ... ... деп ... және ... қорғау тәртібін анықтау.
Сурет 15. Конституциялық әкімшілік бөлініске байланысты табиғатты қорғау жөніндегі құзыреттер.
Табиғатты қорғау жөніндегі арнайы мемлекеттік органдар құзыретінің көлемі мен ... ... ... кешенді, салалық, қызметтік және террито-риялық түрге бөлінеді:
Кешенді органдар барлық міндеттерді немесе Табиғат қорғау ... бір ... ... ... - жеке ... ... қорғауға және пайдалануға назар аударады. Қызметтік - барлық табиғат нысандарына қатысты бір немесе бірнеше қызметтер атқарады. Территориялық - өз ... ... ... орындайды.
Кешенді басқару органдарына жататындар: Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... жөніндегі агенттік; Гидрометеорология және монито - ринг қызметтері.
Салалық арнайы басқару ... Жер ... және ... ... ... ... шаруашылық, Су және ба - лык шаруашылық комитеттері, Ауыл шаруашылық министрлігі.
Қызметтік және территорнялық арнайы басқару органдары: Ядролык және радиациялық қауіпсіздікті ... ... ... ... ... комитеті, Ішкі істер министрлігі.
Табиғатты қорғауды арнайы басқару органдарының қызметтері төмендегі-дей: Қоршаған ортаны қорғау министрлігі табиғат қорғау жөнінде басты арнайы ... ... ... ... Оған ... қорғау жөнінде мемлекеттік саясатты жүзеге асыру, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және биологиялық түрлерді сақтау, салааралық үйлестірушілік, осы ... ... ... сондай-ақ, мемлекеттік экологиялық бақылау, мемлекеттік экологиялық сараптама, мемлекеттік Табиғат қорыктарын және ... ... ... ... ... ... ... қызметінің үш ерекшелігі бар. Біріншісі - бақылау, қадағалау қызметтерін ... ... Оның ... ... табиғи ортаны қорғауды және табиғи қорғалатын нысандарды бақылау жатады. Басқа Табиғат нысандарын бақылау салалық арнайы ... ... ... - ол ... ... ... ... Табиғат ресурстарын пайдалануды басқармайды.
Үшінші ерекшелігі - мемлекеттік экологиялық қызметі табиғат ресурста-рын экономикада ... ... ... ортаны қорғаудың негізгі қызметтері:
* табиғатты қорғау жөніндегі өкілетті органдардың, сондай-ақ басқа министрліктердің жұмыстарын үйлестіру;
* табиғатты пайдалануды реттеу, яғни Табиғат ... ... ... ... табиғатқа әсер ететін шаруашылык әрекеттердің тәртіптерін белгілеу. Мұндай нормалар мен ережелерді кез келген Табиғатты ... ... ... ... мекемелер орындауға міндетті;
* бақылаушы-қадағалаушы әрекеттерді ұйымдастыру және басқару. Бұл қызметтің бір бөлігін Минэкологиялық тер - риториялық органдары атқарады. ... ... ... ... ... ... экологиялық сараптама жүргізу. Қалғандары салалық Табиғат қорғау органдарына жүкте-леді. Мысалы, жерді, жер ... ... ... ... қорғауды арнайы өкілеттік берілген мекемелер жүзеге асырады. Біртұтас мемлекеттік ... ... ... де ... ... министрліктің рұқсат беру жұмыстары: зиянды заттарды шығаруға, төгуге, орналастыруға, биологиялық нысан-дарды "(оның ішінде Қазақстанның Қызыл ... ... ... ... ... ... ... тасымалдауға, шетке шығаруға және әкелуге рұқсат беру болып табылады. Табиғатты пайдалану шарттарын, ... ... ... ... ортаның сапасының нормаларын анықғау Минэкология қызметіне жатады.
* табиғи ортаның жай-күйі, шаруашылық әрекеттер салдарынан ондағы өзгерістер туралы дер ... ... ... ... ... ... ... қызметіне жатады. Минэкология жыл сайын табиғи ортаның жагдайы және ... ... ... пай - ... ... баяндама жариялап отырады;
* табиғатты қорғау қорларын басқару;
* Экологиялық тәрбие мен ... ... ... ... ... және ... ... қорғау жөнінде халықаралық ынтымақтастықтың дамуына қатысу.
Минэкология өзінің құзыретін жергілікті ... мен ... ... ... ... құрылған облыстық, қалалық, аудандық террито-риялық органдар жүйесі арқылы жүргізеді.
Индустрия және табиғи ресурстар министрлігіне экономикамызда пайда-ланатын Табиғат ресурстарын қорғау және ... ... ... жүктелген. Сонымен қатар, оған бұрынғы Геология министрлігі міндеттері де жүктелген.
Санитарлық-эпидемиологиялық ... ... ... ... жөнінде мынадай қызметтер атқарады:
- табиғи ортаны санитарлық қорғау жөнінен министрліктердің, ұйымдар-дың, кәсіпорындар мен мекемелердін жұмыстарын үйлестіреді;
* табиғи ортадағы зиянды ... ... ... ... және ... ... ... нысандарына тиесілі санитарлық нормалар мен ережелерді белгілейді;
* адамның денсаулығына қауіпті зиянды заттармен атмо - сфера ауасының, су ... ... ... ... ... өмір сұру ... саулығы туралы, антропогендік әсерлерден ондағы өзгерістерді болжап мәліметтер жинақғап, ақпараттық қызмет атқарады. Санитарлық-эпидемиялық жағдайлары және табиғи ортаны сауық-тыру шаралары ... ... ... ... табиғи ортаның мониторингі қызметін атқаратын басшы ұйым болып табылады. Оған табиғи ортаның жай-күйін, ондағы өзгерістерді қадағалауды ұйымдастыру, жүргізу және ... ... Оның ... ... ... ... жер бетіндегі су, теңіздер, ауыл шаруашылық алқап пен өнімдер, ғарыш кеңістігі. Гидрометтің негізгі ... ... ... ... және ... ... ... хабарландыру. Гидро-мет жазалаушы немесе сақтандыру шараларын жүргізуші мекеме емес, Табиғатты қорғау тәртібін бұзушыларға ... шара ... ... Ондай шаралармен мәлімет алған министрліктер, инспекциялар, ұйымдар, кәсіпорындар айналысады.
Гидромет қызметінің жүйелері өздерінің ... ... ... ... алып ... ... ... министрлігі табиғи және ондірістік апаттар кезінде, төтенше жағдайларда адамдардың қауіпсіздігін ... ... ... Оның ... қызметі экологиялық апаттардың салдарын жою туралы төтенше ... ... Жер ... жер ... есептеу, мемлекеттік жер кадастрін жүргізу, жерді пайдаланушыларға беру және олардан алу, жерді қорғауды және пайдалануды бақылау, жерге орналастыру қызметін ... ... ... ... ... ... ... территориялық органдары арқылы атқарады.
7. Орман шаруашылығы комитеті орман ... ... пай - ... ... шаруашылығын ұйымдастыру, ағашы кесілетін орман бөліктерін белгілеу, ағаш кесу билеттерін беру, ... ... мен ... ... шараларды ұйымдастыру, opманды пайдалану ережелерін бұзушылармен күресу, орман алқаптарын қалпына келтіру, молайту жұмыстарымен айналысады.
8. Балық шаруашылығы ... ... ... ... қорғау және пайдалануды реттеу, балық аулау тәртіптерін, ережелерін белгілеу, балық қорын есептеу, аулау шектерін нормаларын бекіту жұмыстарымен айналысады. ... ... су ... мен ... де оның ... Ауыл ... ... арнайы үш Экологиялық, қызметтер атқарады:
* жануарларды есептеу, пайдалануды реттеу, аң ... ... ... территориясына жануарлар мен өсімдіктердің ауруларының, зиянкестерінің болмауын, таралмауын бақылау;
* Өсімдіктерді қорғаушы ... және т.б. ... ... ... ... да ... және территориялық органдар экологиялық қызметтер атқарады.
10. Қазатом халыктың табиғи ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... атом ... ... ... ... және ... шаруа-шылығында пайдалану, ядролық материалдарды, радиоқауіпті заттарды, олар-дың негізінде жасалған өнімдерді пайдалану мәселелерін бақылайды.
11. ... ... ... қадағалау қызметі кен өндіргенде, тағы басқа жағдайларда жарылыс, қопару жүмыстарының қауіпсіздігін, жер қойнауын пайдалану ережелерінің сақталуын бақылайды.
12. Кеден ... ... ... ... ... ... оның ішінде Қызыл Кітапқа жазылғандарды шетке әкетпеуді, адамға және табиғатқа Экологиялық қауіпті тауарлардың әкелінбеуін бақыттайды.
13. Ішкі істер министрлігі ... және өзге ... ... ... ... ... ... атмосфераны, су көздерін, топырақты ласта-мауын бақылайды. Табиғат нысан дарын қорғайды, санитарлық нормалардың орындалуын бақылаушы органдарға ... ... ... ... ... атқаратын органдармен қатар өздерінің жұмыстары мен табиғат қорғау мәселесін шешетін ... және ... ... бар. Олар:
Экономика министрлігі, әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын, өндіріс күштерін дамыту жоспарларын жасағанда, инвестиция саясатын анықтағанда экологиялық мәселелерге баса ... ... ... ... ... және ... ... бірлесіп экологиялық таза технологиялар қолданылуын, аз қалдықты және қалдықсыз технологияларды өндіріске енгізуді, экологиялық таза ... ... ... ... ... ... ... тиісті сала органдарымен бірлесіп, табиғат-ты қорғау, табиғат ресурстарын тиімді пайда - лану стандарттарын әзірлейді және бекітеді. Ол стандарттардың ... ... ... ... ... ... ... қойылатын экологиялық талаптардың дұрыстығын бақылайды, оларға сараптама жүргізеді.
Картография қызметі геодезиялық картографиялық жұмыстармен айналы-сады, басқа қызметтермен бірлесіп Экологиялық карталар жасау, ... ... ... ... ресурстарының кадастрларын жасау жұмыстарын орындайды.
Қазіргі экологиялық құрылымдардың негізгі үш маңызды жақтарын атауға болады:
* ... сана ... ... ... ұйымдастырушылық түрлерін жетілдіру;
* экологиялық мақсаттарды жүзеге асырудың жолдары мен тәсілдерін жетілдіру.
Экологиялық сана қалыптастыру. Кез келген экологияны жақтаушы әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... бастауы Табиғат тыныштығын қорғаудан басталады. Кейін, индустриалды даму кезінде, елімізде табиғатқа тұтынушылық көзқарас қалыптасты. Табиғат ресурстарымыз мол ... ... ... көзқарас өкімет пен үкімет тарапынан қолдау тапты және тікелей жүргізілді.
Осы негізде бұрынгы Кеңес Одағында адамдар табиғатқа бағынбайды, қайта оны ... ... ... ... ... ... деген қагида пайда болды. Мичуриннің сөзімен айтқанда . Мұндай мүмкіндіктер қуатты су каналдарын ... ... жаңа ... ... яғни айналамыздағы шағын өзгерістермен дәлелденді. Ресми ақпарат қоғамдық меншік пен жоспар-лы экономикада және социалистік ... ... ... ... пен ... арасында ешқандай антогонистік қайшылықтар болуы мүмкін емес дегенді халықтың санасына сіңіріп бакты. Бірақ, әрбір аймактардағы экология-лық тоқыраулар, апаттар, Табиғатты қорғау ... ... ... ... ... ... саясаттың кемшіліктері халыктың наразылығын туғызып, бұл мәселеге көзқарасын өзгертті. Табиғи ортаны ластауға, табиғат ресурс - тарын тиімсіз пайдалануға, ... ... ... ... ... ... қасіреті, Чернобыль апаты және тағы басқа техногендік апаттар халықгың көзқарасын Табиғатты қорғау қажеттігіне түпкілікті, біржола аудар-ды және ... ... ... ... ... ... ... түсті. 1950-ші жылдардың аяғында Бүкілодақтық табиғат ескерткіш-терін қорғау ұйымы ... ... ... қалаларда, аудандарда оның бөлімшелері ашылды. Оның артынан кәсіподақ, ком - сомол, пионер ұйымдарында Табиғат қорғау бөлімшелері ... ... 1985 ж. ... олар ... өмірде елеулі күшке айнала алмады. Экологиялық ұйымдардың қоғамдық күшке айналып, белсенділігінің артуына, бір жағынан, экологиялық жағдайдың қиындауы, экологиялық ... ... ... ... жағынан, жариялылық пен демократияның дамуы себеп болды. Жаңа экологиялық ұйымдар ... ... ... ... талаптары күшейе бастады. Экологиялық ұйымдар мен жақтаушыларының талаптары бойынша мындаған зиянды өндірістер жабылды. Ең бастысы, Қазақстанда ядролық сынақ тоқтатылды. Арал, ... ... ... ... назары аударылды, Табиғатты қорғау және Табиғат пайдалану саясаты жаңа сипат ала бастады.
Қазақстанда экологиялық ұйымдар, қозғалыстар, қорлар, саяси партиялар және т.б. ... ... ... ... ... ... О. ... баста-уымен кұрылған қозғалысы Қазақстанда ядролық сынақтың токтатылуына бастама болды, полигон аймағын сауықтыру, ондағы халыққа медициналық, әлеуметтіктұрмыстық көмек көрсетілуін талап ... ... ... ... арнайы Жарлыгы шыкты, Үкіметтің арнайы қаулылары қабылданды. ядролық сынақтарды болдырмау мәселесін ... ... ... ... және ... елдерде де осындай қозғалыстар мен ұйымдардың пайда болуына түрткі болды.
Арал, ... ... ... құрылып, осы мәселеге байланысты бірнеше халықаралық конференциялар, форумдар, симпозиумдар, ... ... ... ... ... кұрделілігіне байланыс-ты түпкілікті шешімін таба алмай келеді.
Экологиялық ұйым ретінде Қазақстанда ең белгілісі көп ... ... ... ... ... Олардың ең бастысы халыктың экологиялық санасын ояту, үкіметтін шешімдеріне ықпал ету, ғылыми жұмыс-тар және т.б.
Қазақстанның өздерін Экологиялық деп ... ... ... ... ... ... нақты экологиялық партия деңгейіне көтеріле алмай келеді. Сондай-ақ, жерге жекеменшікке ... ... жеке ... ... экологиялық ұйым дәрежесіне әлі көтерілген жоқ. Осындай әр аймақ-тағы Табиғат жақтаушылары, белсенді әрекет ететін арнайы, бағдарламалары бар ұйымдарға бірігуі, экологиялық ... үдей ... ... ... қалмайтын құбылыс. Өйткені, бір жағынан, Қазақстандағы экологиялық жағдай,екінші ... ... ... ... өсуі ... әкеледі.
Экологиялық ұйымдардың, партиялардың, қорлардың және т.б. жанашыр-лардың әрекеттері кешенді немесе арнайы болуы мүмкін. Арнайы ... тек бір ... бір ... ... ... ... ... Кешенді Табиғат қорғау бағыттарының барлығымен және өзге кызметтерімен қатар айналысады.
Территориялық сипаты бойынша қоғамдық Экологиялық ұйымдар, ... ... ... ... ... немесе халықаралық болуы мүмкін.
Қоғамдық экология әрекеттері әр түрлі болғанымен алға қойған мақсатта-ры ... ... ... алдындағы Экологиялық мәселелерді шешуге ықпал ету;
* Экологиялық білімді, әрекеттерді насихаттау;
* Экологиялық тәрбиені, білім беруді ... ... ... ... ... ... ... заңына сәйкес қоғамдық ұйымдар:
* өздерінің Экологиялық бағдарламаларын бекітуге, ... ... ... мен ... қорғауға, олар - ды табиғат қорғау әрекеттеріне белсенді араластыруға;
* табиғатты қорғау, сауықтыру жұмыстарына қатысуға, ерекше ... ... ... ... бар Табиғат нысандарын қорғауға, Табиғат ресурстарын өсіру мен тиімді пайдалану мәселелерін шешуге қатысуға;
* табиғатты қорғау ... ... ... Экологиялық білім, тәрбие беруге, ғылымизерттеу жұмыстарына қатысуға;
* мемлекеттік Экологиялық сараптама жүргізілуін талап етуге, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... бақылаулар жүргізуге;
* мемлекеттік органдар мен ұйымдардан табиғи ортаның жайкүйі, өзгерістері, Табиғат қорғау шаралары туралы дер кезінде ... ... ... ... ... ... саласында мемлекеттік, халықаралық органдармен ынтымақтасуға, олармен шартқа отырып жүмыстар атқаруға;
* табиғатты қорғаудың заң жобаларын талқылауға қатысуға;
* табиғи ... ... және ... ... ... кәсіпорын-дарды және өзге нысандарды пайдалануға, орналастыруға, кеңейтуге, қайта құруға тыйым салуды, сондайақ ... ... ... жеке ... әрекеттерін тоқтатуды талап етуге;
* табиғатты қорғау заңдарын бұзу арқылы адамдардың ден - ... ... зиян ... ... жауапқа тартуда, келтірген зияндарының орнын толтыруын талап етуге, сотқа іс қозғауға;
* зандарда және өзге нормалық құжаттарда қарастырылған ... ... ... ... ... ... құқылы.
Сонымен қатар, қоғамдық экологиялық ұйымдар қабылданған табиғат қорғау зандарына сәйкес әрекет етуге міндетті.
ҚР-ның Табиғат қорғау заңдары экологиялық ұйымдарға қолдау көрсетуге, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдарды міндеттейді.
Экологиялық ұйымдардың әрекеттерінің басты мақсаты Табиғат, ... заң ... ... ... ... ... пайдалану саласындағы ғылми-техникалық жетістіктердің мүмкіндіктеріне талдау жасау
Ғылымитехникалық жетістіктер (ҒТЖ) ... ... ... оның ... ... ... зор мүмкіншіліктер ашады. Соңғы ғасырда, әсіресе, оның екінші жартысында, ҒТЖ арқасында табиғатты пайдалану, оның байлығын игеру ... ... ... ... ... ... есе өсті, шикізаттың жаңа түрлері іске қосылды, энергия ... жер ... мен ... байлықтарын пайдалану көбейді. ҒТЖ адамдарға жаңа құралдар, ... ... ... ... ... үлкен күшке айналуына көмектесті.
Осының арқасында адамдардың мүмкіншілігі, табиғи ортаға ... ... ... ... ... екі ... әсер етеді. Бір жағынан, өндіріске көп мөлшерде шикізат қолданылып, өндіріс қалдықтары кебейіп, оның табиғи ортаға әсері артып, табиғи орта ластанады. ... ... ҒТЖ ... өнімнің бір елшеміне жұмсалатын шикізат мөлшері азаяды, технологиялық процестер жетілдіріледі, олардың табиғатқа зиянды әсері шектеледі, шикізаттың бір түрі екіншісімен алмастырылады, ... ... ... және ... ... ... ауқымды жүргізуге мүмкіндіктер ашылады. Табиғи және антропогендік апаттарға жол бермеуге, олардың зиянын азайтуға ... ... ... ... ... ... табиғат бай-лығын игеру ауқымы артты. Мысалы, қуатты экскаваторлар көмірді ашық ... ... ... ... береді. Мұнай мен ғаз өндірудің жаңа әдістері арқасында олардың өндірілу шамасы артты; құбырлармен тасымалдау, сұйылтып тасымалдау ... ... ... ... ... ... ... алу әдістері жетілдірілуде. Пайдалы қазбаларды геофизикалық барлау, ғарыштан барлау әдістері кеңінен қолданыла бастады.
Мұнай ендіруде қазіргі ... ... 5 мың м ... ... ... ... туғызып отыр, тек қана тік бұрғылау емес, көлбеу, қиғаш тармақға бүргылаулар жүргізілуде. Жер қабатына қосымша қысым тудырылып, мүнай өндіру көлемі ... ... ... басқа түрлері де механи-ка - ландыру арқылы көптеп өндірілуде.
Қуатты техника ағаш даярлау өнімділігін арттырады. Жаңа ... ағаш ... ... ... жаңа ... мен ... ... мүмкіндік туғызды.
Ауыл шаруашылығын механикаландыру, химия қолдану және суландыру, егістіктің көлемін, ... ... ... ... ... Қуатты жер қазатын техниканың арқасында едәуір алқаптарды сумен қамтамасыз ету мүмкіндігі туады.
Жалпы ... ... қай ... алсақ та, бүгінгі ҒТЖ-сіз көзге елестету қиын. ... ... ... ... - лану ... күннен күнге қиындап отырған мәселелерді шешуге тура келеді. Өйткені, табиғат байлығы-ның оңай игеруге ... қоры ... және ... ... Сондықтан бұрын игеруге қиын қорларды игеруге тура келеді және ... ... ... ... жағдай күрделене түсті.[22]
Осы жағдайда бірденбір тиімді жол ҒТЖ-ді пайдалану, әсіресе отын энергиясының жаңа ... жаңа ... жаңа ... ... Энергияның табиғи ортаны ластамайтын көздерін пайдаланудың болашағы зор. ... және ... ... жел энергиясын пайдалану ҒТЖ нәтижесінде ғана мүмкін болады. Күн және жел энергиясының Қазақстан үшін, әсіресе, маңызы зор. ... күн ... ... ... ... оте ... Күн батареяларының пайдалы коэффициенті 20%-дан аспайды, оларды жасайтын әлементтер өте қымбат. Сондыктан, кремний күн батареясынан 1 квт энергия алу, атом ... 100 есе ... ... ... ... ... ... айналдыратын жаңа әдіс табылатын болса, тазалыгы жағынан және энергия ... ... ету ... оте ... ... ... ... да экологиялық тазалығымен тиімді. Оны пайдалану мүм-кіндіктері Қазақстанда жүзеге асырылмай ... Оның ... ... ... ... жел ... станциялары ауыл шаруашылығы үшін, әсіресе тиімді болар еді.
Тау өзендеріне салынатын шағын гидростанцияларды да тиімді энергия көзі деп ... ... ... көздері бойынша Қазақстан жан басына шаққанда алдыңғы қатардың бірінде. Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс тау озендерінде жалпы қуаты қазіргі жылу ... ... тең ... ... су ... станцияларын салуға болады, ал жел электр станцияларының мүмкіндігі одан ондаған есе ... су, жел ... ... тиімділігі де жоғары. Мысалы, Алматы облысына қажетті қуаты 500 мВт жылу электр станциясын салуға 68 жыл ... ал ... ... жел энергия қондыргыларының бір күнде екеуін құрып пайдалануға беруге болады. Сонда бір ЖӘС салынатын жылда ... мың жел ... ... ... одан ... екі есе ... ... алуға болады. Бір ЖӘС салынып біткенше, жел қондыргыларына жүмсалған қаржының 60-70%ы қайтарылады. Пайдалану шығындары да оте аз. Бір қондырғыны бір адам ... ... Оның тағы бір ... жағы ауыл ... ... жақындығы. Сондыктан энергияның электр желісінде жоғалуы азаяды.
Елімізде дәстүрлі ... ... ... ... ғаз ... көп ... ... таусылатыны белгілі. Сонымен қатар отын жағу атмосфераны ластайды. Екінші жағынан, аталған отындар аса ... ... ... ... ... гөрі ... ... пайдалану тиімді. Осы тұрғыдан алғанда атом электр станциясының болашағы бар. Мысалы, 1 млн кВт car. электр ... ... ЖЭС 3 ... 300 ... ... ... АЭС ... 2 вагон керек. ҒТЖ АЭС қауіпсіз ... ... ... пайдалану мүмкіндігі артады.
Ауыл шаруашылығындағы биологиялық қалдықтарды пайдаланып таза тыңайтқыш және электр энергиясын алуға болады. Қазақстанда органикалық қалдықтар шамамен жылына 40 млн т, одан 18 млрд м газ ... ... ал ол 14-15 млн т ... ... ... көзі ретінде сутегін пайдалану қызыктыратын іс. Автомобиль жанармайына бензиннің орнына сутегін қолдану атмо - сфераны ластанудан қорғауға көп ... ... еді. ... ... ... ... әлі көп. Басты қиындықтар сутегін алу, алынғаннан кейін оны ... ... үшін өте ... ... ... тұру керек. Қазіргі жағдайда сутегін алу бензинге қарағанда әлденеше есе қымбат. Электролиз жолымен алу кеп мөлшерде электр энергиясын талап етеді. ... әлі ... ... ... ... ластауын болдырмаудың тағы да бір жолы аккумулятор қолдану. Ол мәселе де толығымен шешілмей келеді, аккумулятордың пайдалы ... өте ... ... бағытының бірі табиғат ресурстарын үнемдейтін жаңа материалдар, жаңа технология, жаңа техника қолдану арқылы табиғатқа өндірістің жағымсыз әсерін азайтады. Жалпы ҒТЖ ... ... ... ... ... ... ... Оның ішінде қалдықсыз технология колдану аса маңызды.
Қазіргі кезге дейін өндірісті экологияландыру бір жақты ... ... ... ... ... ... залалсыздандыру, оларды тазалау, үйіп қоюмен ғана айналысып келеміз. Оның екінші терендеу жағы қалдықтарды болдырмау, табиғат ресурстарын үнемдеу мықты қолдау таппай ... ... ... ... ... ... артып отыр. Жалпы табиғат қорғау шығындарынан басқа өндірістің әр саласында табиғат қорғау шығындарьшың үлес салмағы өсіп келеді. Мысалы, таукен ... ол ... ... ... ... 25%-ына, металлургияда 47%-ға жетті. Мұның өзінде қалдықтарды тазалау, залалсыздандыру дәрежесі темен деңгейде қалып отыр. Тазалау дәрежесін одан әрі ... ... ... кұрт үлғайтады. Мысалы, жылу энергетикасында ғаздарды тазарту дәрежесін 90%-дан 99%-ға жеткізу шығынды екі есе ... ал ... ... ... төрт есе артады. Қант өндірісінде ақаба суды тазарту дәрежесін 90%-дан асырғанда, оның әр ... қол ... үшін ... ... 90%-ға ... 10-100 есе ... ... қалдықтарды 100%-ға жуық тазарту экономикалық түрғъщан тиімсіз. Оның ... ... ... ... ... ... тек ... ортаға зиянын азайтады. Тазаланған қалдыктың өзін үйіп қоюға жер бөлу, күш, қаражат жүмсау керск болады және ол әлеуметтік зияндар әкеледі.
Табиғатты ... ... ... ... ... ... кемітеді. Мысалы, біздің есептеуімізде таукен ондірісінде табиғатты қорғау шығындары онімнің ... ... ... ... ... 13%-ға кемітеді.
Осыған байланысты 70жылдардан бастап қалдықсыз техно - логия қолдану, ... ... ... ... басты мақсатқа айналды. Ондай технологиялар өндіріс шығындарын азайтумен қатар, табиғат ресурстарын үнемдейді және табиғи ортаға зиянын ... ... ... ... табиғат ресурстарын кешенді пайдалану, ондіріс және тұтыным қалдықтарын қайта пай - ... ... ... ... ... ... ... елдерде, әсіресе өнеркәсібі дамыған елдерде тез қаркынмен дамып келеді. Мысалы, ... ... ... қалдыктардың 60%-дан астамы қайта қолданылады.
Қалдықтарды қайта пайдалануды шектейтін технологиялық себептерден басқа да біраз ... бар. ... ... ... ... түрі ... шаруашылық қажеттіліктен анағұрлым асып жатады. Кейбір өндірістерде, мысалы, кен өндіру, байыту, ұқсату қалдықтары негізгі өнімдерден бірнеше есе ... ... ... ... ... ... үқсату шығындары аса қымбатқа түсетін болғандықтан, экономикалық тиімді болмайды. Кейде қалдық өте аз мөлшерде ... ... да оны ... ... масштабта пайдалану мүмкін болмай қалады.
Осыларға байланысты экономикалық талдау, бағалау, табиғат ... ... ... және аз ... тех - ... қолдану, қалдықтарды қайта пайдалану, табиғат ресурс - ... ... ... ... ... ... және бағалау әдістері жетілдірілуі тиіс. Ол үшін табиғат ресурстарын ысырап еткенде, табиғи ортаны ... ... ... зияндарды есептеу керек. Табиғи ортаның ластануынан болатын зияндарды мейлінше толық есептеп, ондай зияндарға жол берілмегенде, оны ... аз ... және ... ... ... технологияларының тиіміне қосатын болсақ, онда оларды халық ... ... ... ... шегін едәуір кеңітеміз.
Қалдықсыз технология қолданылғанда мынандай принциптер сақталады:
Ең маңызды принцип шикізатты және отын энергия қорын кешенді пайдалану. Өйткені, табиғи ... ... ... ... ... әлементтер мен компоненттерден түрады. Олардын тек қана біреуін немесе негізгі бірнешеуін ғана пайдалану қалғандарының ысырап болуына әкеп соғады. Кейде қосымша ... ... ... ... артық болады.
Қалдықсыз технология ұйымдастырудың келесі принципі циклділік. Ол су ресурстарын пайдалануда әсіресе айқын көрініс табады. Біртұтас су жүйесінде сумен жабдықтау, оны ... ... суды ... ... ... суды ... алынған қалдықтарды пайдалану жүзеге асырылады. Өнеркәсіпте суды өндіруден бастап, тасымалдап әкелу, оны өндірісте бірнеше қабат пайдалану, ластанған суды ... және су ... ... суды төгуғе дейін біртұтас тұйықталған жүйе болып табылады.
Қалдықсыз және аз қалдықты технология ұйымдастыру үшін ... ... және ... ... ... ... ... кешендер шеңберінде маңыздылыгы зор.
Түптеп келгенде, осы принциптерді дәйекті қолдану Алғаш жеке ... ... ... одан кейін жалпы республикамызда қалдықсыз, аз қалдықты өндіріс ұйымдастыруға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... табиғи ортаның тазалығын сақтау немесе жақсарту болып табылады. Сондықған қалдықсыз, аз ... ... ... ... ... табиғат ресурстарын үнемдеу ғана емес, табиғи ортаның ... ... оған ... ... шамасын белгілеген жол берілетін шамадан арттырмау. Бұл прин-циптің орындалуы өте маңызды.
Өндірістің, технологияның қалдықсыз, аз ... ... ... ... белгілеріне қарап, қандай көрсеткіштермен бағалаймыз? Бұл жөнінде көптеген ... ... ... ... ... ... бар. ... көмір және химия өндірістерінде қалдықсыздық коэффициенті, түсті металлур-гияда кешенділік коэффициенті ... ... ... ... ... мақсаты табиғат ресурстарын толық пайдалану және өндірістің табиғи ... ... ... ... ... ... J ... ... J - ... ... ... ... ... - әр сала ... табиғат ресурстарын толық пай-даланудың коэффициенті;
Кэ - экологиялық талаптарға сай келетінін көрсететін ко - эффициент.
Қазіргі кезде егер ... ... ... 0,9-дан жоғары болса, ондай өндіріс - қалдықсыз өндіріс, 0,8 бен 0,9-дың арасында - аз қалдықты өндіріс деп есептеледі.
Минералдық шикізатты ... ... ... коэф - ... (Кио) ... ... ... мен алынуға мүмкін өнімдерді салыстыру арқылы анықғалады:
(7)
мұнда: A - кендегі j компоненттер құрамы;
К - ... ... ...
Р-өнімдер бағасы
Бөлшектің алымы нақты алынған өнімдер құнын, бөлімі ... ... ... көрсетеді. Кеннен алынуға мүмкін өнімдерді ғылыми-жобалау мекемелері мен лабораторияларда анықталады. Мүлда технологиялық мүмкіндіктермен ... ... ... ... - жер, су, минералдық шикізат, биоло-гиялық ресурстар, өндірістің көптеген салаларының материалдық базасы. Олардың саны және ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Қазақстан экономикасы табиғат пайдалану бағытында дамыды және алдағы уақытта да осы сипатта болады. Осыған байланысты табиғат ... ... ... ... ... үнемдеп пайдаланудың маңызы аса зор. Табиғатты қорғау талаптарын сақтамай, оның ресурстарын, әсіресе минералдық шикізат, су, жер, биологиялық қорларын ғылымитехникалык ... ... ... ... ... шаруашылык өндірістік және өмір сүруге қолайлы табиғи орта ретінде ... әкеп ... Оның ... ... бүгінгі күні байқалып та отыр. Мұндай кері құбылысқа ... шара ... ... ... ... ресурс үнемдеуші, табиғатты ластамайтын қалдықсыз және аз қалдықты технология қолдану ұсынылады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... өсіру, қорғау, пайдалануды шектеу қажет болады. Сарқылатын ... ... ... шектеулі түрлерін басқа түрлерімен алмастыру, сарқылмайтын энергия қорларын пайдаланудың осы ... ... ... жетілдіру табиғатты пайдаланудың бүгінгі және болашақтағы сипаты болуы керек.
Қазақстан минералдық шикізат қорына бай. Барланған хром, ... ... қоры ... дүние жүзінде бірінші орын алады, ал мыс, ... ... ... ... ... ... ... мүнай, фосфор, асбест қоры бойынша алдыңгы қатарда түр. Пайдалы ... кен ... ... аса ірі және ... ... ... ... және игеруге тиімділері де жетерлік.
Минералдық шикізат қорының жалпы сипаты қолайлы деуге болады. Бірақ, игерілген бірталай кен өндіріс қоры сарқыла ... ... ... ... өндірістік қорында металл құрамы азайып келеді. Мысалы, соңғы жылдары өндірілетін кен ... ... 20%ға, ... 30%ға, мыс 10%ға ... ... елімізде жаңа кен орындарының ашылу мүмкіндіктері бар. ... оған көп ... ... ... ... ... ... кен қорының бір өлшеміне шаққанда, геологиялык барлау шығындары едәуір артты. Оның басты себебі: гео - ... ... жаңа ... жабдықтау, ҒТЖ қолдану кемшіліктері және геологиялық, географиялық қиындықтар. Сондықтан алдағы уақыттардағы басты мақсат ... ... ... ... ... ол үшін ... материалдықтехникалық базасьш жақсарту қажет. Кешенді Бағдарлама бойынша бүл саланы қаржыландыру шамасын жыл сайын 3,54 %ға ... ... ... ... ... ... ҒТЖ мына бағыттарды қамтиды:
* зерттеу, бағалау және игеруді жүйелі жүргізу, әсіресе ... ... ... ... ... ... тек қана жаңа кен орнын игеру есебінен емес, шикізатты үлымды, кешенді пайда - лану ... ... кен ... және ... үқсату технологиясын жетілдіру;
* кен көзін болжау, барлау, зерттеу теориясын, әдістерін жетілдіру, геологиялық, экономикалық бағалау әдістерін ... ... ... ... жаңа ... шығару, қолдану және тиімді пайдалану;
* геологиялық барлау, зерделеу, ғылымизерттеу жұмыстарының тиімділі-гін арттыру.
Қазақстан ауыл ... ... ... ... ... ... егістіктің басым бөлігі сумен нашар қамтамасыз етілген, эрозияға ұшыраған. Сондыктан жерді пайдалануда ҒТЖ-ге сүйену крек. Оның басты ... ... ... ... ... қолдану, сортанданудан, эрозиядан қорғау, пайдалану кұрылымын жақсарту, жайылымдарды реттеу, құм, шаң ... ... үшін ағаш ... ... ... ... ... қалпына келтіру, жер өндеудің жаңа озық технологияларын қолдану, суландыру үшін жер асты суларын пайдалану, ауыспалы егістік жүйесін қолдану, жер ... ... ... ... және т.б.
Қазақстанда өндірісті шекгеуші фактор ретінде судың тапшылығын атауға болады. Су қоры барлық жерде бірдей емес. Ірі ... ... шет ... ағып ... ... су - мен ... ... барлық ҒТЖ пайдалану керек. Оның басты жолдары: ... ... ... ... жүйесінде жаңа технологиялар қолдану, оның пайдалы коэффициенты 0,5-0,55тен 0,8-0,9ға ... ... ... тұйық су жүйесін қолдану; суды көп қажет ететін дақылдарды қысқарту; су үнемдеу ережелерін қатаң қолдану. Суды ... ... ... ... ... ... жерден алынған қосымша өнімдерді есептеумен қатар, судың бір өлшеміне алынған өнімді есептеу ... ... ... маңызды көздерінің бірі жер асты сулары. Сондықтан оны барлау, бағалау, өндіру ... мен ... ... ... ... қайтарымды ақаба, тұщыландырылған және тазартылған су пайдалану су қорын үнемдеумен қатар табиғи ортаны ластанудан қорғау шаралары да мейлінше қажет. ... ... ... ... ... оған зиянды әсерді азайту, тоқтату, сусыз технология қолдану, зиянды қосындылармен ластанған ... ... ... ... ... ... ... тазару қабілетін тездету және т.б.
Биосфера бір жағынан өмір сүру ортасы, екінші жағынан ... ... ... ... қоры ... ... ... ресурстар: өсімдіктер, жануарлар, құстар, балықтар.
Жан-жақты әлеуметтік, экологиялық және экономикалық пайдалы табиғат ресурстарының бірі орман. ... ... қоры ... ... бірінші кезекте оны молайту туралы ойлауымыз керек. ... ... ... ... ... ... ... олар бірбірімен тығыз байланысты. Орман қорын молайту оның топырақты, суды қорғау, ... ... ... ... және ... ... қажетті өнімдер береді. Қазіргі ҒТЖ орман қорын молайтуға, қорғауға тиімді ... ... ... тудырып отыр. Ауқымды алқаптарға ағаш отырғызу, орман парктерін ұйымдас-тыру, оларды авиация көмегімен өрттен, зиянкестерден қорғау мүмкіншілігі туды. Кесілген ... ... ... ағаш ... ... ... ... арқылы орманды кесуден қорғау мүмкін болды. Алдағы уақытта Қазақстанда орманның экологиялық ... арта ... және ... ... дәрілік өсімдіктердің өсу, жануарлардың өмір сүру ортасы, ауаны тазартушы ретінде құндылыгы артады.
Қазақстан жағдайында жайылымды дұрыс пайдаланудың маңызы зор. ... 171 млн. ға ... ... ... оны жүйесіз, үздіксіз пайдаланудың нәтижесінде едәуір белігінің сапасы нашарлады, күнды шөптердің орнын, бүталар, арамшөптер ... ... ... 60%-ға ... ... ... 20%-ы ... Мұндай жағдайда жайылымды пайдаланудың ғылыми бағдарламаларын тереңірек жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... сортаңданудан, құм басуынан қорғау, құнды шөптерді егу және т.б. жатады.
Қазақстанда 100-ге тарта дәрілік өсімдіктер түрлері ... ... ... ... қорғау қажет. Ол үшін оларды жинау тәртіптеліп, түрлердің жойылып кетуіне жол бермеу, өздігінен өсу мүмкіндіктерін туғызу, плантациялар ұйым-дастыру және т.б. ... ... ... ... маңызы бар аңдар түрі де жеткілікті. Аң ... ... ... қойғанда алынатын өнімдерді (ет, тері, т.б.) 23 есе ... ... ... оның ... сирек көздесетін, қорғалатын жыл құстарының көптеген түрі мекендейді немесе жылы маусымда тұрақтайды. Оларды қорғау, құрып ... жол ... ... ... ... келісімдер бойынша мемлекеттік міндетіміз.
Ауаның тазалыгы тіршіліктің, денсаулыктың ең қажетті жағдайы. Сондық-тан елімізде мынадай ... ... ... ... ... атмосфераны ластанудан сақтаудың аймактық, республикалық, аудандық Бағдарламаларын жүзеге асыру;
* ауаның ластануын ... ... оны ... ... ... ... мақсатты Бағдарламалар жүзеге асырылуы тиіс жылу элек-тр станцияларын, автомобильдердің, өнеркәсіп кәсіпорындарының және т.б шығаратын ... ... ... шектеу шараларын жетілдіру.
* ауаның ластануын болдырмауға бағытталған экономикалык механизмді жетілдіру ... ... ... ... ... ПАЙДАЛАНУДЫ ЖЕТІЛДІРУДІҢ ЖОЛДАРЫ
3.1 Экономика құрылымын өзгерту - табиғат ... ... жолы ... ... ... экономиканың құрылымын өзгертудің мәні өндіруші өндірістердің өсімін азайтып немесе тұрақтандырып, ... ... ... ... өнім ... ... табиғат сыйымдылыгы аз ондеуші ондірістерді жедел қарқынмен дамыту. ... ... ... ... ... және ... ... белуде түбірлі қайта болуді талап етеді. Ол экономиканың ... ... ... ... ортаға зиянды әсерлерді азайтады және ресурсқа қажеттілікті қысқартады.
Кейбір болжамдық есептеулер бойынша экономиканың қүрылымын оңтайландыру нәтижесінде 20-30% табиғат ресурс - ... ... ... нәтижелерді кемітпейақ қол жеткізуге болады екен. Қазір еліміздің экономикасының кұрылымының ... ... ... ауыл шаруашылығында және т.б. ресурс жетіспеушілігі қалыптасқан.
Халық ... ... ... қажеттілігін шартты мысалмен қарастырайық. Барлық экономиканы жеке құраушылардан тұратын пирамида десек және оның төменгі жағында шикізат өндіретін ... ал ... ... өнім ... секторлар орналасады. Қазақстанның экономикасында пирамиданың табанында және оған жақын орналасқан шикізат өндіруші және алғашқы өндеу өндірістерінің үлес салмағы басым, ал ... көп ... ... ... көп қажет етпейтін ендірістер аз, пирамиданың төбесі тарыла түседі (16 ... ... 16. ... ... ... ... халық шаруашылығының терт сек - торы: таукен өндірісі (оның ішінде барлық энергиялық ресурстарды өндіру), ауыл шаруашы-лығы, орман шаруашылығы және балық ... ... ... ... ... ... байыту фабрикала-ры, шойын және болат қорыту, ағаш өндеу, жүн жуу, тері ... ұн ... ... ... және т.с.с;
Үшінші қатарда енімді қайта өңдеулер. Металлургияда: прокат, сым, құ-быр. Жеңіл және тамақ онеркәсібінің ... ... ... және т.с.с;
Төртінші қатарда машина жасау, приборлар, аспаптар, радиотелеэлектро-ника және т.б. күрделі тауарлар мен кызметтер ... ... ... қабатында табиғат ресурстарынан бастапқы шикізат алынады. Одан ... ... ... ... ... ... және ... жетістіктер, кұрделі технология, ақпарат пайдалану артады. Ақпарат жоғарғы құры - лымдық блоктар үшін шешуші ... ... ... ... ... төбесінде ақпарат, патенттер, ғылыми жобалар, автоматты жүйелер өндіру ... ... ... ... ... ... пирамида-ның табаны тар, төбесі кең болғаны тиімді. Ол дегеніміз аз ресурстан мол құндылықтар, тауар және қызмет алу және ... ... ... ... ... ... пирамида түріндегі экономиканың алғашқы сатыларының үлесі басым болуы индустриалдық құрылым, ал экономиканың ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Біздің экономикамыздың сипаты қуатты, ауыр табаны мен индустриалдық құрылым. Өкінішке орай, соңғы жылдары экономикамыздың одан ... ... ... ... ... әсер ... де арта ... Пирамиданың ауыр табаны тек қана қазіргі экономикалық, экологиялық жағдайды ауырлатып қоймай, сонымен қатар болашақ тұрақты даму ... ... ... ... бар. Оның ... ... қанаушы өндіріс салала-ры үлесінің өсуі және дамудың тұракты жағдайына байланысты болатын ғылымды көп қажет ететін, ресурс ... ... үлес ... ... ... Мұндай жағдайда реформаның тиімдірек болып және озық экономикалық құрылым қалыптасу мақсаты орындалмайды. Өнеркэсіптің ... ... ... ... өндіру және тұтыну азайды, табиғи ортаға зиянды ластаушылар шығару кеміді. Бірақ, соңғы өнімнің бір ... ... ... ... шығындау және табиғи ортаны ластау артты. Былайша айтқанда ... ... ... үшін мүлайдың, ғаздың, кемірдің және т.б. үлестік шығындарын арттырып келеміз. Ол міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге қол жеткізген елдерде экономи-каның қуат сыйымдылығының кері динамикасы қалыптасқан 1970-1990 жж. Экономикалық ынтымақтастыктың және даму елдерінің өнеркәсіп өнімдерінің ... ... ... 35% ... ... ... экономиканың тез өсуі бола түрып, осы 20 жылда энергия тұтыну өскен жоқ.
Батыста 1973 ж. энергетикалык ... ... ... ... ... электр энергиясын үнемдеу жөнінде едәуір жүмыстар істелді. Мысалы, АҚШ-та 1 долл. жалпы ұлттық өнімге энергия шығыны 28%ға қысқарды. ... ... ... ... ... 2 есе артыруды мақсат етіп отыр. Дания 2000 ж. көмір қышқыл ғазын шығаруды екі есе (1988 ж. ... ал ГФР 2005 ж. (1987 ж. ... 75%ға ... ... ... ... төрт бағыттағы ісшаралар нәтижесінде: озық технологиялар, электр қуатын үтымды пай - далану; жаңа технологияларды өндіріске енгізу және қаржыландыру; балама электр ... ... ... және ... ... зандар мен электр куатын үтымды пайда - лануды ынталандыру арқылы қол жеткізу көзделеді.[22]
Экономикада ... ... ... шет ... ... ... ... Оларда соңғы онжылдыктарда ғылымды көп қажет ететін, ресурс үнемді өндірістер үлесін арттыру бағытында өте зор құрылымдық өзгерістер болды. Мысалы, Жапонияда ... ... ... ... ... өнеркәсібі басым болса, ол 50ші жылдардың ортасында мүнай және ғаз энергетикасы, қара және түсті металлургия, ... ... ... ... мен өндеуші өнеркәсіп және химия өнеркәсібі тез қарқанмен ... ... 70ші ... ... Жапония мұнай өңцеу, металлургия өнімдерін, энергия көп түтынатын химия өнеркәсібінің салалары мен ауыр машина ... ... ... ... ... ... салаларының орнына болашағы зор информатика, электроника, робот техникасы және басқа ғылымға негіздел-ген өндірістер жоғары қарқынмен дамыды. Осындай құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... және табиғи ортаға жағымсыз әсерлер кеміді. Әрине, оларда табиғат ресурстарының тапшылығы ресурс сақтауды дамытуға ... ... ... ... және ... талаптар табиғат ресурстарының баржоғына қарамастан экологиялық мәселелерді тез де тиімді шешімін қажет етеді.
Экономиканың ... ... үшін ... ... бас тарту керек. Осы уақытқа дейін үзақ мерзімді экономикалық дамуды анықтаушы жалпы тұтыну ... ... ... ... ... зор масштабта ең көп пайда әкелетін қаружарақ, есірткілер, алкоголь ішімдіктері, шылым, дәрідәрмектер шығарылады. ... ... егер ... және ... ... мен өмірін сақтау талаптарына сай келмейтін болса, ұсыныстың сүраныстан кез ... ... ... қарамақарсы. Міне, сондықтан да экономиканы экологияландыру жаңа түтыну талапғары мен Экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... бас тартуды талап етеді. Қоғамды артық тұтынуды тықпалайтын жарнамалардан қорғау керек. Үсыныстың үстемділігіне адамдардың жоғары ... ... ... қою ... ... ең бір қиын ... - ... еліктеуші түтынушылығын және түтыну құрылымын өзгергу. Тұтынудың шексіз өсуін тоқтату қиын, ал тұтынуды шектемей экономиканы экологиялау мүмкін емес бос қиял ... ... үшін ... ... ... өте ... ... көбеюі қоршаған ортаға жағымсыз екені белгілі, бірақ автомобил сатып алу ... ... ... гөрі мәртебе үшін болады.
Қазір автомобильдердің табиғи ортаға зияндылығына қарамастан әлем елдерінің өндіріс потенциалының 20%-ы ... ... ... Бір ... автомобиль шығару үшін оны камтамасыз ететін өндірістерде 25 т-ға дейін қатты және сұйық қалдықтар шығарылады. ... ... үшін ... ... жөндеу, май қүю инфрақұрылымдары салынып, оларға жер бөлінеді. Үлкен қалалар автомобильдердің түтініне тұншыгуда және бүған қоса колік құралы ретінде жеңіл ... ... ... ... ... Жеке тұтынушы үшін ол екінші қатардағы қажеттілік екені сөзсіз. Бірақ, осындай жағымсыз факторларды мойындау тұтынушылардың оны жеке мәртебесі үшін ... ... ... ... Бүл жерде автомобильді тұтынымнан шығаруға тырысқаннан гөрі оны табиғатқа зияндылығын азайтқан отынын басқа зиянсыз қуат көздерімен ... ... ... ... ... қолданудың нақты деректерін ешкім білмейді. Қару пайдалану барлық елде мэжбүрліктен деп айтылғанымен қару қолдану ... бір ... ... ... ... елде Қорғаныс министрлігі бар, ал ешбір елде шабуыл министрлігі жоқ, соған қарамастан қақтығыстар бо - лып ... Егер ... ... ... кім ... ... Қаружарақ түлынуға барлық мемлекеттер қатысады және ол қару құралдарын шығаруды арттырады. Кезінде КСРО ... ... ... алып ... ... және интелектуалдық ресурстарының едәуір бөлігін түтынды, қаружаракты көптеп ... ... ... ... көршілес елдердің қанша жерін, экологияны бүлдірді, халыққа әлеуметтік экологиялық-экономикалық зиян келтірді. ... мен ... ... ... қарсы әрекеттер, біреуі болғанда екіншісіне орын жоқ.
аяқталуы қорғаныс кешенінде өндірісті қысқартып, оны басқа бағытқа қайта жарақтауға мүмкіндік берді және ... ... жол ... Қорғаныс кәсіпорындары бағытын өзгертіп табиғат қорғау технологиясы мен құралжабдыктарын, жаңа ресурс үнемдеуші техноло-гиялар шығара ... және ... ... ... мүмкіндігі бар. Өйткені бүл салада куатты ғылымитехникалық ... озық ... ... ... ... Елде табиғи ресурстарды және қоршаған ортаны, аз қалдық технологияны шығаруға лайыкталған экологиялық машина жасау саласының дамуы, экологиялық жарактануға бетбұрыс жасау ... ... ... ... зор ... қол ... ... береді.
Экологиялық мәселелердің шешімі ретінде экспорт саясатын өзгертуді жатқызуға болады. Қазіргі көзде жағымсыз экологиялық жағдайда табиғат сыйымдылығы ... ... ... зиян ... ... экспортқа шығару едәуір күшейіп отыр. Мысалы, тропикалық орман ағашқа оталып, экспортқа шығарылады. Дамушы елдердің экспорттық ... ... ... ... шикізаты. Қазақстанның да экс - порттық потенциалының басым бөлігі қалпына келмейтін табиғат ресурстары. Экспорттың 45%ы отын ресурстарын құрайды. Сыртқа ... ... ... ... ... және т.б. ... шикізат экспорты 80%дан асады. Сыртқа шығарылатын шикізат көлемі өзіміздің ... ... ... ... ... ... қатар технологиялық өнімдер (машина және құралсаймандар) экспорты 1%ға жетпейді. Мұндай экспорт құрылымы еліміздің Экологиялық жағдайын барған сайын қиындата ... ... ... ... ... ... экономиканың әсерін едәуір азайтуға болады. Экспорттан түсетін табыстың едәуір белігі халық тұтынатын тауарлар алуға жұмсалады. Ондай импорт қысқармай ... ... ... келмейтін табиғат ресурстарын қолдан жасалатын тауарлар ға айырбастау жүріп ... ... ... ... ауыл шаруашылық шикізатының 25%-ға дейінгі шамасы жоғалтылады. Экология тұрғысынан ... ... жол ... ... ... ... болар еді.
Экология талаптарына сәйкес экономиканың әр тұрлі салаларын және олардың ішінде кұрделі ... ... ... ... ... Нарық механизмдерін қолданып, қаржыны өндіруші салалардан, ондеуші, ... өнім ... ... ... болады. Экологиялық түрғыдан тиімді кәсіпорындар ашып, тиімсіз ... ... ... ... ... ... де ... өзгерту шараларына жатады. Экологиялық тиімділігі бойынша бүл шаралар жаңа кәсіпорын ашумен бірдей, ал шығындары анагұрлым аз.
Сонымен, экологиялық бағыттағы ... ... ... экономиканың бастапқы секторынан екінші секторына (өңдеуші ендіріс, құрылыс, транспорт, байланыс) және одан кейінгі секторларға (қызмет көрсету және білім мен ақылды ... ... ... ... ... керек. Мұндай өндірістерге қазіргі қалыптаса бастаған нарықтық қатынастар, механизмдер мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мемлекеттік реттеу және экономикалық ынталандыру ... рөл ... ... ... және ... ... ... табиғатқа жүктемені азайтуды көздеуі керек. Табиғатты көрғау бағытында салық, төлемдер, ... ... ... оң ... ... ... ... пайдаланушы Алғашқы салаларға салық шамасын арттырып, кейінгі дайын өнімдер шығарушы салаларда салыкты азайту соңгыларын дамытуға ынталандырады.
Сурет 17. ... өнім ... ... ... ... ... тікелей табиғат түлынушы кезеңі;
t1-t2- өндірістік өндеу, қайта өндеу, дайын өнім шығару және т.б. ... ... ... ... ... әр ... ... бонустар, роялти, акциздер, ресурс пайдаланғаны үшін телемдер белгіленеді. Онда ресурс үнемдеу ынталандырылады. Соңгы сатыларда қолданылатын қосымша қүн салыгы төмендетілсе, бүл ... ... ... ... дайын өнімдер шығаратын өндірістерді дамыту ынталандырылады. Мысалы, ... ... жер ... су пайдалану төлемдері жер, су ресурстарын үнемдеуге, ал ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... Орман кешенінде ағаш кесуге төлемді арттыру, ал ағаш ... ... ... т.б. ... ... ... жеңілдіктері кесілген ағашты кешенді пайдалануға, 1 м3 алынатын өнімдерді арттыруға ... ... ... ... өн - ... ... ... энергия үнемдеу, көмірсутектерін өндеу, пластмасса бұйымдарын шығару өндірістерінде салық жеңілдіктерімен ұштастырылуы тиіс.
Экономиканы экологиялау, ресурс үнемдеу ... ин - ... ... бағытын анықтау маңызды рөл атқарады. Инвестиция ең көп экология-лық-экономикалық тиімді бағытта жұмсалуы керек. Қазір табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... бағаланады. Бірақ, бұл жұмсалған қаржының тиімділігін білдірмейді. Тіпті ол көпшілігінде шара болып табылады. Ластаудың себептерімен емес, салдарымен кұресу, ... аз ... ... ... ... ... ... анатұрлым тиімдірек. Бірақ, ол табиғат қорғау шарасы ретінде есептел-мейді. Қазір отпелі ... ... ... ... тапшылығы кезінде қаржыны екі жақты тиімдер беретін, аз қалдықты, ре - сурс үнемдеуші технологияларға ... аса ... ... ... экономикалық шара-лардың экологиялық тиімділіктері және экологиялық шаралардың экономика-лық тиімділіктері болуы керек.[23]
3.2 Ресурс үнемдеуші және аз ... ... ... экстенсивті дамуы оны ресурспен қамтамасыз етуді қиындатады және ... ... ... ... Табиғат ресурстары-ның абсолютті және салыстырмалы түрде сарқыла бастаған кезінде, олардың ... ... ... ... пайдалану қолда бар шикізатған неғұрлым көбірек құндылықтар ... ... ... Сонымен қатар өндіріске өндірістің өзінде және тұтыну секторларында пайда болатын қалдық-тарды қайтарымды ресурстарды пайдалану ... ... ... ... ... іске ... ... өсуі,
урбанизация
Қоршаған ортаны қорғау
Табиғи ресурстардың азаюы
Қоршаған ортаның ластануы
Өндіргіш күштердің өсуі
Сурет 18. Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі факторлары
Осыған ... ... ... ... ... талдау және оның ұтымдылығын бағалау әдістері жетілдірілуі тиіс және табиғат ресурстарын ұтымсыз пайдалану мен табиғи ортаның ластану салдарын ... ... ... ... ... ... ластануынан болатын зиянды есептеу қалдықсыз технологияның тиімділігін бағалау мүмкіндігін кеңітеді. Жалпы технологиялық процестерді ең бірінші ... ... ... ... ... болады. Экологиялық өндіріс және экологиялық технология деп ... ... ... жүйелердің қалыпты жағдайын бұзбайтындарды айтуға болады.
Экологиялық емес технологиялар қоршаған ортаға техногендік жүктеме тугызып, оның ... ... ... дәрежесін шикізат баланстарымен бағалауға болады: пайдаланған барлық (шикізат, отын, су т.б.) ... ... ... өнім мен қалдықтардың салмағына тең. Әр түрлі ... ашық және ... ... ... ағымының сызбасын қарастырайық. Келесі шартты белгілеулер қолданылған:
R - ресурс ағымы (алғашқы шикізат, негізгі және қосымша ... шала ... - ... ... ... ... және ... - ұсталған қалдықтар;
Р-дайын өнім ағымы.
Ашық өндіріс үрдісіне материалдық баланстың келесі түрі ... ... + W = (R- WҰ) + W, ... ... ресурс пен қалдық ағымының бірге жұретінін көрсетеді. Өндірістің қалдықтығын Кк = W/R ... ал ... Кс = P/R ... бағалауға бо - лады.
Тұйық өзгерісте : WҰ қалдық толығымен қайта түлынылады және өндіріске қайта қосылады. Мұнда W және WҰ ... ... ал ... өнім ... (Р) ... (R) ... ... + Wy) = (R + Wy- W) + W, W = (W-Wy) + Wy ... ... ... ... ... ... әр тұрлі кіретін, шығатын және аралық ағымдар сызбаларымен қарастырылады. Ондай ... ... ... ... ... ... ... үшін пайдалы бо - лады.
Толық қалдықсыз өндіріс әзірге мүмкін емес. Өндірістің экологиялық әсерлерін толық жою мақсатын қоя алмаймыз. Шартты ... ... ... жеке ... ғана ... болуы мүмкін.
Кейде, әсіресе, шет елдік әдебиетгерде термині қолданылады. Ол ұғымға табиғи ортаны ластамайтын, адамдарға зиянсыз ... ... ... ... ... бүл ... пен қуатты ұтымды пайдалану, улы шикізатты, технологияны қолданбау, қалдықтар мен шығарылымдардың улылығын азайту.
Нақтырақ ... ... ... толығымен дайын өнімге айналдыратын өндірісті қалдықсыз деп атауға болады. Қалдықсыз технология бүл ... пен қуат ... ... және ... ... өндіріс әдісі (технологиялық үрдіс, кәсіпорын, өндірістік кешен). Шикізат өндіріс қайтарымды ресурстар циклінде ... пен қуат ... ... және ... ортаға әсерлер оның қалыпты жагдайын өзгертпейді.
Сонымен, қалдықсыз өндіріс табиғаттағы сиякты ... ... ... бір ... ... ... ... қоректенеді, зат пен қуат айналымы болып тұрады. үгымына шикізаттың барлық компонентін ұтымды және кешенді пайдалану жатады. Және сонымен ... ... ... әсерлер оның қалыпты жагдайын бұзбайды, зиян келтірмейді. Табиғи ортаға жүктеме жол берілетін экологиялық шамадан артпайды.
Қалдықсыз технология құру өте ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, ұйымдастырушылық және өзге мәселелерді шешуді қажет ететін үрдіс. Қазіргі көзде тек қана аз қалдықты технологияға ұмтыламыз. Мұнда шығарылатын ... жол ... ... ... нормалардан артпайды және шикізаттың материалдық біраз бөлігі қалдыққа шығарылады.[23]
Ресурс үнемдеуші, аз қалдықты технология біраз талаптарды ... ... Оның ... ... ... ... пайдаланып кешенді өндеу;
* автоматтандыру, электрлендіру және робот техникасы ... ... ... ... ... ... азайтып, материалдар ағымын тұйықтау және тұрақтандыру;
* технологиялық үрдістін жеке операцияларға бөлшектенуін азайту, шикізатған дайын өнімге дейінгі аралыктағы сатылар ... ... ... цикл ... қысқартып, үздіксіз үрдістерді қолдану;
* қуат ресурстарын толық пайдалануды қамтамасыз ететін құрамды технологиялық үрдістерді қолдану;
* ... және ... ... ... ... ... ... енгізу және сол арқылы калдықтарды қайта пайдалану немесе табиғи күйіне дейін залалсыздандыру;
* табиғат пайдалану, өндіріс және тұтыну ... ... ... ... ... талаптар тұргысынан өндіріс үрдістерін жүйелі талдау жаңа технология құру бағытын көрсетеді.
Аз қалдықты технологияның табиғи ортаға әсерін бағалау белгісі зиянды ... ... ... жол ... ... шегі ... ... Осы нормаларға сәйкес жол берілетін атмосфераға шығарылатын, суға тегілетін зиянды заттардың шектеу шаралары аныкталады. Олар белгілі уақыт аралығында ... ... ... белгіленеді және аймақтағы экологиялық жағдайға байланысты барлық ластаулардың шамасы жол берілетін шоғырлану шегінен аспауы ... ... ... бірнеше маңызды принциптерге жауап беруі керек. Олардың ең маңыздысы шикізат пен энергия ресурстарын кешенді пайдалану. Қазіргі көзде пайдаланылатын шикізат, ... кеп ... ... ... ... ... ... бірнеше пайдалы компоненттерден тұрады. Көпшілігінде кәсіпорынның мамандануына сәйкес олардың негізгілері ғана алынады, ал қалғандары қалдыққа шығарылып, қоршаған ортаны ластайды. ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар бар. Оларда пайданың басым бөлігі қосалқы және жанама өнімдерден алынады. Кен қорын кешенді пайдалану жөнінде Өскемен қорғасынмырыш ... ... және ... мыс ... едәуіртабыстарғажетті.
Қалдықсыз өндіріс құрудың келесі принципі материалдар (шикізат) ... ... Оны су ... ... ... Бірыңғай су жүйесінде сумей (ауызсу және техникалық) қамтамасыз ету, канализация, тазару және ластаушы іаттарды бөліп алып, үксату жүзеге ... ... су ... ... ... ... ... қайта пайдалану және су көздеріне тазартылған су қайтару аркылы тұйық су пайдалану жүйесін қолдануға болады.
Аз калдықты және қалдықсыз өндіріс ұйымдастыру үшін ... және ... ... әсіресе территориялык өндіріс кешендер шеңберінде аса маңызды болады. Мұнда бір өндіріс қалдықтары екіншісінде шикізат ретінде немесе оған қосымша өнім өндіруге ... ... ... ... ... қолдану, алғаш жеке аймақтарда, ал одан кейін бүкіл еліміз бойьшша өндірістін ... шырқ ... іске ... ... ... өндіріске қойылатын негізгі талап алынатын өнімдердің экологиялық тазалығы, табиғи ортаның ... ... және ... ... ... ... зиян ... табиғаттағы экологиялық тендестіктерді бұзбау. Аз қалдыкты өндіріске де осы ... ... ең ... және мұнда қалдықтардың қоршаған ортаға әсері ешқандай жағдайда санитарлықгигиеналық ... ... жол ... ... аспауы керек.
Енді әр түрлі ондіріс кешендерінде ресурс ... үшін ... ... ... қарастырайық.
Агроонеркәсіп кешені
Ауыл шаруашылығы табиғатқа ауқымды әсер ете отырып, озі де ... ... ... ... ... ... мал жаю топырақтың қүнарлылығын кемітіп, жерді такырландырады, ауыл шаруашылығында қолданылатын химиялық заттар топыракты уландырады, ауыр техника топырақты таптайды. ... ... ... ... суды және ... зиянды заттармен ластап, ауыл шаруашылығына зиян келтіреді.
Ауыл шаруашылығының ең басты экологиялық мәселесі топырактың құнарлылығын ... ... ... және ... ... шешу үшін ... құнарлылығын және өнімділігін арттыру қажет.
Жердің өнімділігінің табиғи, жасанды және ... ... ... ... өнімділік мындаған жылдар бойы геологиялық, климаттық, топырақ құрылу ұрдістерімен қалыптасқан топырактың табиғи ... ... ... ... ... ... орғаникалық және минералдық заттардын болуына, түйіршектенуі, су және ауа ... ... ... ... ... өнімділігін пайдалану адамдардың агромәдениетіне, өндіргіш күштердің дамуына байланысты. Сонымен ... ... ... суландыру, тьщайтқыштар колдану және өндеу арқылы өнімділігін арттыра алады. Оны жа - ... ... деп ... және ... өнімділіктер жиынтығы экономикалык өнімділік болады:
Өэ = Өт + Өж ... бір ... жер ... ... ауыл ... өнімдерінің санымен және құнымен өлшенеді.
Ауыл шаруашылығындағы ең басты мәселе табиғи өнімділіктің ... Оған жол ... үшін ... ... ... ... келтіріп отыру керек. Ауыл шаруашылығының даму дәрежесі, тұрактылығы топырақтың табиғи қүларлылығын ... ... ... Оның үш түрі ... жартылай, толық емес қалпына келтіру немесе табиғи сыйымдылығы жоғары ауыл шаруашылығы. Мұнда өнім ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру немесе табиғатты қорғаушы ауыл шаруашылығы;
* табиғи өнімділікті үлғаймалы қалпына келтіру немесе ... ... ауыл ... ... ... ... мәселелері
Ауыл шаруашылығына
экологиялық әсерлер
Ауыл шаруашылығына сыртқы
әсерлер
Жер ресурстарына:
-- эрозияның күшеюі;
-- ауыр техниканың топырақты
таптауы;
-- ... ... ... ... мал ... ... тыңайтқыштар мен пестицидтер-
мен ластау;
-- мал, құс кешендерінің ластауы;
-- егістікке таза су алып ... ... мал, кұс ... ... шаруашылык жерін айналымнан алу:
-- мұнай, газ өндірісіне;
-- ... ... ... ... ... дамытуға;
-- урбанизация;
Ауыл шаруашылык жерлерінің азуы
және ластануы:
-- өндіріс және көлік шыгарылымдары;
-- тұрғынүй, коммуналдық
шаруашылық ластаулары;
-- ... ... ... ... ... ... ... тұрғынүй жэне коммуналдык
шаруашылық кәріз сулары.
Ауыл шаруашылығының бірінші түрі техногендік өндіріске, екінші және үшінші түрлері тұракты дамуға ... ... ... әлемде басты назар экономикалық өнімділікке бөлінеді. Бірақ табиғи және экономикалық өнімділік шығындары мен нәтижелерінің едәуір ... бар. Тек қана ... - ... ... арттыруға ұмтылу ұзақ мерзімде теріс нәтижелер беруі мүмкін. Оны көптеген дамыған елдердің 2030 жылдық тәжірибөлері көрсетті. Алғаш ... ... ... ... ... ... ... қаржыларды арггыруға қарамастан өнімділік кемиді. Сонымен, табиғи өнімділіктің кемуінің орнын жасанды өнімділікпен толтыру тиімсіз ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштар, химикаттар қолдану тиімділігі азая береді. Тіпті табиғи өнімділіктің төмендеуінің белгілі бір шегі болатын жағдайға жетті.
Жерді аздырмау үшін ауыл шаруашылығын ... ... яғни ауыл ... ... ортаға жағымсыз әсерлерін шектеу керек. Ауыл шаруашылығын табиғат зандылықтарына сәйкестендіріп механикаландыру, химияландыру, суландыру, электрлендіру және т.б. ғылымитехникалык жетістіктерді табиғи ... ... ... және ... ... ... ... және т.б.) жетілдіріп, табиғат қорғау шараларын қаржыландыру арқылы ынталандыру қажет. Ауыл шаруашылығын экологиялау, агроөнеркәсіп кешенін, инфрақұрылымдарын жетілдіру шаралары кешенді жургізілуі ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштар қолдану, орман отырғызу, агроме - лиорация, топырақ қорғау технологиялары, өсімдіктерді биологиялық әдіспен қорғау, ... ... және т.б. ... ... ... бұл ... экологиялық тендестіктерді бұзбайтын шаралар топырақтың өнімділігінің ... ... ... ... экологиялау экологиялық-экономикалық тиімділік-термен қатар әлеумегтік тиімділіктер береді. Халықтың ... ... ... ... ... азаюына жағдай жасайды.
Агроөнеркәсіп кешенін экологиялаудың екінші құрамды белігі инфрақұрылымдарын жетілдіру. Ол ауыл ... ... ... ... және ... ... мәселесін шешеді, экологиялық жағдайды жақсартады. Қазіргі көзде ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің 20-30%ға дейін жоғалып кетеді. Ондай ысы-рапқа жол бермеу 30-40% жер ... ... тең ... Ауыл ... ресурс үнемдеу бағытын жетілдірудің болашағы өте зор және экологиялық мәселелерін шешудің ең ... ... ... ауыл ... ... ... ... талап етеді. Сонымен, қорыта айтсақ, агроөнеркәсіп кешенін дамытудың тиімділігі: біріншіден, ауыл шаруашылыгы ... ... ... ... әсерлерін жою шығындары азаяды, екіншіден, ауыл шаруашылық шикізатты кешенді пайдалану, қалдықтарын ұқсату табиғи ортаның ластануын болдырмайды, үшіншіден, ... ... ... ... ... ... бір ... алынатын соңғы өнімдер артады, бесіншіден, бұл шараларға жұмсалған қаржы тезірек қаңтарылады.Агроөнеркәсіп кешенінің қаржы ... ауыл ... ... темендеу.
АӨК экологиялаудың маңызды нәтижесі пайдаланатын жер, су ресурстарының қысқаруы және соңгы өнімдердің артуы. Соған байланысты ауыл шаруашылығында ... ... ауыл ... ... ... ... одан ... өнімдер болуы керек. Сонымен қатар, өнім өндіруге қолайлы жерлер ... ... ... ... яғни ... ... жер пайда - лану құрылымын жақсарту. Ең маңыздысы соңғы өнімдер мақсат етіп қойы-лып, ауыл шаруашылығын интенсивтендіру. Мақсатты бағдарламаларда ... ... ... ... және ... мәселелері. Жерді айдау, өндеу, тұқым себу, өнімді жинау, тасымалдау, ... және ... ... ұзак ... ... кезендері ғана, олардың барлыгы соңғы өнімге бағынышты болуы керек.
3.3 Инновациялық жаңалықтарды қоршаған ортаны қорғауда қолдану
Инновациялық әрекеттердің даму ... ... ... ... ... ... болады. Дамыған елдерде ғылымға жұмсалатын шығындар ылғи ... ... ... көпшілігінде ІЖӨ 2,53,8% кұрайды. Оның ішінде мемлекеттің үлесі 25-34%. 90-шы жылдардың ... ... ... ІЖӨ 3,04% бөлді, АҚШ - 2,64, Еуропа Одағы - 1,92% шамасында, Швеция - 3,8, ... - 3,19, ... - 2,44, Фран - ция - 2,19, ... - 2,02, ... - ... ... ғылыми сыйымдылығы жоғары өнімдерді шығарушы алдыңгы қатардағы елдерде іргелі ғылымға ... бөлу ... ... бақылауда болады және салық, баж жеңілдіктері, бюджеттен қолдау, ғылыми құрал жабдықтардың лизингісі және т.с.с. экономикалық ... ... ... ... елдерде ғылымитехника саласына болінетін қаржы деңгейі ІЖӨ 0,5%-дан аспайды. Қазақстан да осы деңгейде қалып отыр. 2002 ж. ... ... ... ... ІЖӨ 0,34% және оның ішінде мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаржы ... ... 41,7% ... ... ... ғылыми сыйымдылыгы жоғары онімдерді шығаруда Қазақстанның үлесі ... ... ... үшін ... ... ... 0,3-0,5% ... Әдағының - 35, АҚШ - 25, Жапонияның- 11, Сингапурдың - 7, Оңтүстік Көреяның - 4, Қытайдың үлесі - 2%. Әлемдік ... ... ... жоға - ры ... шығару елдің ғылыми-техникалық және инновациялық әрекеттердің ұтымдылығының көрінісі болып табылады.
Инновациялық даму жолына түскен елдерде жаңа ... ... ... ақпаратпен қамтамасыз ету қызметін, ғылыми басымдылықтарды анықтау қызметтерін мемлекет мойына алады. Ғылымитехникалық прогреспен байланысты Тәуекелдікке мем - лекет қомақты қаржы ... ... ... ... ... ... бар ... жетістікке жететінін дамыған елдердің тәжірибөлері анық көрсетіп отыр. Инновациялық инфрақұрылымдарға: бизнес инновациялық телекоммуникация-лық және ... ... ... ... ... инновациялық технологиялық орталықтар, консалтинг фирмалары, қаржы құрылымдары және т.б. жатады. Инновациялық инфрақұрылымдарсыз инновациялық әрекет мүмкін емес. Инновациялық үрдіске қатысушылардың ... ... болу үшін ... ... ... ету, ой ... ... қорғау, патенттікли-цензиялық жұмыстар, қаржықаражатпен қамтамасыз ету, ғылыми онімдерді сертификаттау, метрология және стандарттау, марке - ... ... және ... ұйымдастыру, инновациялық ме - неджмент мамандарын дайындау қызметтерін көрсету және жаңа ғылыми сыйымдылығы жоғары өнімдерді ... ... ... ... ... ... кешенді қолдау көрсетілуі тиіс.
Инновациялық инфрақұрылым ұлттық инновациялық әрекеттер жүйесінің маңызды бөлігі. Инновациялық инфрақұрылым кұру және ... ұзақ ... ... ... АҚШ, Германия, Жапония сияқты елдердің өзінде оған 10-15 жыл кетті.[26]
Қазір барлық елдерде инновациялық әрекеттерге құқыктық, ұйымдастырушылық және ... ... ... Қазакстан да бұдан шет қала алмайды. Инновациялық әрекеттерді реттеу қызметтерін Индустрия және сауда, Білім және ғылым, Экономика және ... ... ... ... және минералдық ресурстар министрліктері атқарады. Қазақстан Республикасының Үкіметі мемлекеттік ... ... ... 2008 ж. ... және ... ... және ... Энергетика және минерал-дық ресурстар министрліктерінің бұйрыктарымен инновациялық әрекеттерді үйлестіру Ведомствоаралық кеңесінің ережесі және құрамы бекітілді. Оньң негізгі міндеттері:
* ұлттық ... ... ... ... және ... ... мемлекеттің инновациялық саясатын қалыптастыру үсыныстарын әзірлеу;
* өз құзыретіне қатысты мемлекеттік инновациялық саясат - ты жүзеге асыру туралы Қазақстан Республикасы Үкіметі ... ... ... ... ... әзірлеу;
* инновациялық әрекеттердің негізгі бағыттары бойынша мәселелерді, оның ішінде ресурстарды үлымды пайдалану жобаларын қарап, тиісті ұсыныстар әзірлеу;
* ... ... ... ... ... ... мамандар дайындау, олардың инновациялық әрекеттерге мамандануын арттыру туралы ұсыныстар әзірлеу.
Мемлекеттік инновациялық саясат жүргізу Ұлттық инновациялық құруға мүмкіндік береді. Оның ... ... ... ... ... ... енгізіп отыру және экономиканың құрылымын жетілдіру. Шет елдік және отандык тәжірибөлер ескерілетін Қазақстанда инновациялық әрекеттердің ... ... отын ... ... ... ... стратегиялық және тапшы түрлерінің қорын барлау мен іздеудің замани әдістерін жасау және қолдану, оларды жер қойнауынан өндіру және өндеу ... ... ... ... ... және ... ... тасымалдау жүйелерін құру, оның ішінде:
* электроэнергетикада бу-газ қондыргыларын жасау және пайдалану, отын жағудың жаңа технологияларын қолданып тиімділігі жоғары бу-қуат ... ... ... энер - ... алые ... ... тиімділігін арггыру; шағын және дәстүрлі емес энергетиканы дамыту, балама сарқылмайтын, экологиялық таза қуат көздерін пайдалану, ... ... ... ... таза, сапалы куат отынын алу, куат қондырғыларының экономикалық тиімді түрлерін жасау;
* көлік кешенінде көлік құралдарын жаңарту және дамы - ту, ... ... ... жол, өзен және ... ... эуе ... және автокөліктердің техникалық деңгейін жетілдіру және озық технологияларын қолдану;
* металлургия кешенінде өндірістің технологиялық циклдерін жасау, өндірістің барлық сатыларында ... және ... ... қамтамасыз ету, металл өнімдерінің ассортиментін кеңейту және сапасын ... ... және ... ... ... ... және ... үнем-деуші технологиялар қолдану, синтетикалық материалдар, оның ішінде: экологиялық таза полимерлер, ... ... ... каучук, тыңайтқыштарды жаңа буын технологияларымен алу, автоматтандырылған шағын химия өндірісін игеру және жаңа буын ... мен ... ... ... ... ... қуат және ... сыйымдылығын азайтатын технологиялар, ауыл шаруашылық шикізатын өндіретін және өндейтін ... ... ... пен мал ... өндеуді терендету, бәсекеге қабілетті онімдер шығару, оның ішінде;
* машина жасау кешенінде экономиканың нақты салалары мен ... ... және қуат ... ... ... қамтамасыз ететін, бағасы мен сапасы тұргысынан бәсекеге қабілетті машина жасау онімдерін өндіру, машина жасау өндірістерін автоматтандыру және технологиялык ... ... ... ... озық әдістерін қолдану, конструкциялар мен бөлшектердің сапасын арттыру, оларды шығару және пайдалану кезінде бақылау мен диаг - ностика әдістерін жетілдіру;
* ағаш ... ағаш ... ... ... ... өндеуші өндірісті басым қарқынмен дамыту (ағашты механикалық, ... ... ... ... ағаш ... ... қалдыктарын қайта пайдалану;
* жеңіл өнеркәсіпте шикізат ресурстарын (мактаны, жүнді, теріні, кендерді, теріні) ұтымды ... ... ... ... ... ... мен бағасы бәсекеге қабілетті материалдар және бұйымдар шығару, технологиялық үрдістерді автоматты басқару жүйесін игеру, бәсекеге қабілетті ... ... мен ... ... әдістерін қолдану.
Аталған мақсаттарға жету үшін еліміздің бай табиғи ресурстары, дамыған минералдық шикізат базасы, көлік инфрақұрьшымы, айтарлыктай ғьшыми және ... ... ... ... ... ... оку жүйесі пайдаланылатын болады.
Менің ойымша, Қазақстанның қазіргі даму кезеңінде, шет елдік тәжірибелерді ... ... ... ... қабылдау керек:
* республикалық және жергілікті бюджеттерден инновациялық ... ... және ... ... ... ... субъектердің мүлкімен 30%дан кем емес деңгейде ортак жауапкершілігімен мемлекеттік немесе муниципалдық мүлікті кепілдік беру, мемлекеттік ... ... кем емес ... ... ... үш жылға дейін салық жеңілдіктерін беру;
* инновациялық кәсіпорын ... шет ... ... (им - порт) технологиялық жабдықтарға қосылған қүл салығын төлеуді екі жылға дейін тоқтату;
* жаңа технологиялар енгізуге, ғылыми ... мен ... ... пайданы салық салудан босату;
* ғылыми зерттеулер мен жүмыстарының көлемін арттыру мақсатында төздетіп амортизациялау әдістерін қолдану;
* ... ... ... тапқандарына, пайдалы үлгілеріне, өнеркәсіптік үлгілеріне, тауар белгілерін, қызмет белгілерін, тауар өндіру орындарын электронды есептеу машиналарының бағдарламаларын ... ... ... баж ... ... жоғары және орта білім беру жүйесін жетілдіру, ғылымитехникалық жұмыскерлерді дайындау, мамандығын жетілдіру жүйелерін қалпына келтіру арқылы өндірістің инновациялык дамуына сай ... ... ... ... бюджетті қатыстырып жасалған ғылымитехникалық әрекеттер нәтижелерін шаруашылыкта қолданылуын төздету мақсатында интеллектуалдық меншік құқығы жүйесіндегі ... ... ... атап ... ... бюджет қаржысымен жасалған ғылымитехникалық өнімдерді есептеу және бағалау, олардың ақпарат базасын құру, пайдалануға шешім қабылдау ... ҚР ... ... ... ... ... бағалау қажет. Ол әр түрлі пайдаланушы категорияларының, оның ішінде шағын кәсіпорындардың нарық жағдайында немесе жеңілдіктен ақпаратқа қол жеткізуіне экономикалық ... ... ... саласында қолайлы инвестициялық климат қалыптастыру салық кодексіне, ҚР заңына және басқа заң актілеріне тиісті өзгерістер мен ... ... ... етеді.
Қорытынды
Экологиялық қауіпсіздікті сақтауға немқұрайлы қарап, оны шешуді қаржының тапшылығына ... ... ... ... шықпайды. Сондықтан алдымен халықты, экономиканы, экологияны сауықтыру керек. Экологиядан зардап шеккен тұрғындардың қалыпты өмір сүруіне бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... берілген сандық көрсеткіштері мен қоршаған ортаға әсер ету деңгейінің экологиялық қауіпсіздігі мен белгілі бір ... ... ... ... ... ... Бұл лимиттер бүкіл жоспарланған кезең ішіндегі бастапқы экологиялық шаралар мен "соңғы" экологиялық қауіпсіздік деңгейіне дейінгі мерзімді қарастырылуы керек.
Бұл ... ... ... ... механизмдерінің (адам капиталына байланыстыра) біздің пікірімізге сәйкес негізгі ... атап ... ... ... ... ... ... механизмін жүзеге асыратын бірден-бір күш - ол мемлекет, мемлекеттің экологиялық реттеу әлеуеті.
Қорытындылай келе, ... адам ... мен ... ... ұштастыра реттейтін экономикалық механизмінің негізгі элементтеріне мыналар жатады:
- табиғи кадастрлар;
- табиғатты пайдалану мен ... ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны ластағаны үшін талемдер;
- кредиттеу, салық ... ... ... ... ... мен ... ... ынталандыру, жеңілдіктер беру шаралары.
Қазақстан Республикасында табиғат корғауды, оның адам капиталымен өзара әрекет ... ... ... қамтамасыз ету үшін мынадай шараларды жузеге асыру қажет. Олар: республикалық экологиялық қорды (тиісінше облыстық, жергілікті) жасау және оның қызметін жандандыру, ... ... ... ... ... ... ... қорын қалыптастырып, жұмсалу арналарын кадағалау.
Табиғатты қорғау және ... ... ... ... механизмінің ажырамас бөлігі ретінде экологиялық қорлар кәсіпорындардан, мекемелер мен ұйымдардан, ... ... жеке және ... ... ... каражаттар есебінен құралады. Каражаттың ерекше бөлігіне экологиялық сақтандыру немесе ... ... ... ... ... мемлекеттік немесе жергілікті қаржы органдары қоршаған ортаның зиянды өзгерістері қалыпты әрекеттеріне нұқсан келтірген ... ... мен ... компенсациялық (орнын толтыру) төлемдер ретінде пайдалануы тиіс. Экологиялық жеңілдіктер кәсіпорындардың типіне, көлемі және даму бағыттарына, пайдаланатын ресурстар түрлеріне, ... өнім ... ... ... ... ... салмақ шектеріне (лимитіне) байланыстыра берілуі қажет.
Табиғатты қорғау мен сақтау жобаларының ішіндегі ерекше атап ететін ... - ... ... және табиғатты пайдалану мен коршаған ортаны қорғауды жоспарлау.
Экологиялық сақтандырудың мақсаты қоршаған ортаға келтірген зиянның орнын мейлінше толтыру болып табылады. ... ... ... ... ... және ерікті экологиялық сақтандыру, стихиялық апатты экологиялық сақтандыру жүйесі және жоғарыда айтканымыздай ... ... ... құрайды. Экологиялық сақтандыру объектісіне азаматтық жауапкершілік тәуекелі жатуға ... Өз ... ... ... тәуекелі сақтандырушыға жеке немесе заңды тұлғаның мүліктік талаптары, яғни сақтандыру келісімінде көрсетілген жер, су, ауа ... ... ... ... шығындардық орнын толтыру туралы азаматтық заңнама нормаларына сәйкес өндірілетін каржы-каражат көлемін анықтау болып табылады.
Қоршаған ... ... ... қатарында аса маңызды факторларды (демографиялық жағдай, ғылыми-техникалық әлеует, әлеуметтік құрылым) ... ... ... ... ... пайдалануды жоспарлау ісі мейлінше қажетті іс-әрекеттер тобына жатады.
Қазіргі ... ... ... ... ортаны корғауды жоспарлау республикалық және жергілікті ... ... ... Бұл ... ... ... және кешеңді бағдарламалар түрінде емес, жекелеген мақсатты бағдарламалар түрінде қолданылып ... ... біз ... ... ... ... ... сараптап шешуге көмектескенін білеміз, дегенмен бұл бағдарламалар жалпымемлекеттік экология-лық проблемаларды өз деңгейінде тиімді атқаруға әлсіздік танытып ... ... ... ... ... бар ірі ... проблемалар анықталды:
* Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы өзіне алған халықаралық міндеттемелерін орындау дәрежесі;
* ... ... бар, ... ... ... ... ... (Шығыс Қазақстандағы дүниежүзінде сирек кездесетін, мұндай ежелгі табиғат көрінісі жер ... ... ... ғана бар деседі, Қарағайлы табиғи қорығының ... ... еске ... жетіп жатыр);
* Қазақстандағы өзеңдер алқабы экологиялық жағдайын суықтыру;
* төтенше экологиялық зардапта қалған аумақтарды қалпына келтіруді іс ... ... ... ... ... ... жобаларды жүзеге асыру.
* Экологиялық проблемаларды шешу үшін жағдайлар қалыптастырылады.
Адамдардың табиғат пайдаланғаны үшін және экологиялық өзара ... ... мен ... ... ... ... салық салу болып табылады. Салық салу жүйесін реттейтін - ... ... біз ... ... ... пайдалану мен ресурс сақтаудың нақты деңгейлерінің аумақтық ... ... сай келу ... ... табиғи ортаға нормативтік салмақтың артып кетпеуі;
- табиғатты пайдаланудың аумақтық лимиттері;
- ұлттық шаруашылықты құрылымдық өзгертудің қажетті қарқыны;
- табиғатты қорғау шараларына ... ... ... ...
- ... табиғатын қорғау құндылығы;
- аталған шаралардың экологиялық-экономикалық тиімділігі, яғни адам капиталының экологиялық тұрақтылық пен ... игі ... ... әдебиеттер тізімі
* Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиясы ... ... жаңа ... ... атты ... ... ... Абдуллин А.А. Прогноз развития минерально-сырьевой базы Казахстана- основа стабильного развития республики // Вестник инженерной академии Республики Казахстан, - № 2 (10) -2003. - С. ... ... Е.М., ... С. ... пайдалану және қоршаған ортаны қорғау: Оқулық, -Алматы.: Экономика, -2006. -480 бет.
* ... Б.С. ... ... ... населения региона с неблагополчной радиационной обстановкой. - Медицина. 2004. № 2, С.129-131.
* Өтепов П.Д.,Медетов ... А. ... уран кен ... ... тұрғындардың эколого-гигиеналық проблемалары // Вестник ЮКГМА, -2007. №1(34). - С.172-175.
* Сравнительный анализ показателей имунитета у ... ... ... ... ... // Э.Т.Битана, А.А.Шортанбаев, А.К.Жанкулов и др. // Здоровье и болезнь -2004, -№8(36), -С.50-53.
* Абдуллин А.А. ... ... ... базы ... ... ... развития республики // Вестник инженерной академии Республики казахстан, №2 (10) 2003. - С.117-118.
* Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... ... арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы. Егемен Қазақстан, №320. 2003 ж. 10 ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Алматы, 2004.
* Мұқаев С. Байлығымызды дұрыс пайдалана білейік. Ақиқат 1995, № 2.
* Мустакаев Е.А. ... ... ... и его ... на ... населения Республики Казахстан. // , 2000, № 1. - С 110-113.
* Шукпутов А. Устойчивое развитие в Центрально- Азиатском регионе: ... ... для ... // . № 9, 2001. - С. ... ... А.В. Популяционная экология.М.,Высшая школа, 1987.
* Бейсенова Э.С. Экология. Алматы, 2001 г.
* Сагымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы, 1995 ж.
* ... С. ... ... ... ... ... - 2010. - 269б.
* Рамад Ф. Қолданбалы экология негіздері. Алматы: ... - 2011. - ... ... Б.Н. ... және біз. ... Жебе. - 2008. - 230б.
* Оспанова Г.С., ... Г.Т. ... ... ... ... - 2007. - ... Әлімбеков А.Е. Табиғатты пайдалану және оны қорғау негіздері. ... ... - 2007. - ... Бекішов Қ. Жасыл желекті тиімді пайдаланайық // Дала мен қала. - 2011. ... ... ... ... ...
* Ибраев Д.А. ЦАЭК дает Зеленый рост // ... ... - ... ҚР Жер ... ... агенттігі мәліметтері
* Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Алматы: Атамұра. - ... ... Ж. Қала және ... орта // ... ... - 2009. - № ... Боев В. Эффективность затрат экологического назначения: вопросы теории и методологии. - ... ... - 2000. - ... ... Республикасының 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы
* www.government.kz
* Қазақстан ... ... ... 2009ж 23 ... №164-ІVҚРЗ.
* Үкішев Е.М. Қазақстанның су ресурстары және оларды қорғау // Экология. - №5. - 2009.
* ... ... Су ... Алматы: Жеті жарғы. - 1995.
* ... ... ... ... ... ... ... БҰҰ. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Стокгольм Конференция-1972
* ҚР 2004-2015 жылдарға ... ... ... ... бағдарламасы
* Тауар-ақша қатынасы жағдайында табғатты пайдалану жане ... ... ... П.Б., Ортасов А.Ш., Орал 2002ж.
* 22Казгидромет: табиғат тамыршысы |Егемен Қазақстан
* www.egemen.kz/2011/03/19/300124/‎
* Экологиялық аудит түрлері және оны ... үшін ... ... ... ... 2013ж ... Халықаралық ұйымына кіріуі. www.akorda.kz.
* Мұқаұлы С. Ресурс үнемдеуші жене аз қалдықты ... ...
* ... -- 2009- ... ... ... ... елмен етене жақынбыз | Егемен ...
* www.egemen.kz/2011/06/25/307620/‎
* Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі
* supcourt.kz/export/sites/default/kaz/zakonodatelstvo/kodeksi/Ecolog.doc

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңажол кен орны65 бет
Т12М3Б – 240 турбобұрғысы60 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Болашақ заңгерлердің кәсіби ақпараттық-технологиялық даярлығын жетілдіру27 бет
Заңгердің кәсіби іс-әрекеті жайлы7 бет
8 сыныптың бағдарламасына сай MS Windows-тың стандартты бағдарламаларын оқыту барысында қолданылатын оқыту бағдарламасын жасау86 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
«The best» акционерлік қоғамның шаруашылық қызметін талдау28 бет
«Бобровка + » ЖШС-ның қызметі барысында қалыптасатын жағдайды және шығындарын талдау56 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь