Бидайдың сапасын зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
1.1 Бидайдың морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Бидай сапасының физикалық белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3 Топырақтың тұздануы және оның алдын алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 11
1.4 Топырақ тұздануының өсімдіктерге әсері ... ... ... ... ... ... ... ... . 14
2 ЗЕРТТЕЛГЕН МАТЕРИАЛДАРЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ 16
2.1 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛЫНА СИПАТТАМА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.2 Физиологиялық және морфо.анатомиялық зерттеу әдістері ... ... ... 18
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАЛДАУ
3.1 «Казахстанская . 3» сортының морфо.анатомиялық зерттеу нәтижелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 19
3.2 «Шағала» сортының морфо.анатомиялық ерекшеліктері ... ... ... ... .. 23
3.3 «Қайыр» сортының жапырақ және тамырының морфологиялық және анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
3.4 «Мельтурн» сортының морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
3.5 «Казахстанская ранняя» жапырақ және тамырының морфо.анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 35
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
Кең байтақ Қазақстан жері өсімдіктер қорына бай. Осы өлкеде өсетін өсімдіктердің көбі біздің өнеркәсіптерімізде, фармацевтикада, ауыл шаруашылықтарымызда пайдаланып келеді. Қазіргі кезде жаңа технологиялық әдістермен өндірістерде де қолданыс табуда. Адамзаттың даму тарихы қоршаған әлемді танып білумен және табиғи ресурстарды шаруашылықта пайдалануға ендірумен тығыз байланысты. Адамдар өзінің күнделікті шаруашылығында өсімдіктер әлемі байлығын ерте заманнан бері, сондай-ақ дамуының алғашқы кезеңдерінен бастап өздерін қоршаған өсімдіктерді сипаттап, олардың пайдалы жақтарына көңіл аударған.
Қазіргі таңда Қазақстанда өсетін ауылшаруашылық дақылдарынан мол өнім алуға ерекше көңіл бөлінуде. Ауыл шаруашылық дақылдарының бірі бидай сортын тиімді пайдалану келесі экологиялық факторларға тәуелді: ауаның ылғалдылығы, топырақтың құнарлылығы, күн сәулесін тиімді пайдалану, топырақ құрамында қышқылдық және нейтралды реакциясын қалыпты сақтау, жаңа сорттар алу, өсімдіктің өсу жиілігін бақылау. Жер бетінің шамамен 25% және дақылданатын егістіктердің бес пайызы әртүрлі деңгейде тұзданған. Тұздану бұл дақылды өсімдіктердің өнімділігін шектейтін қауіпті экологиялық факторлардың бірі болып саналады. Қазіргі кезде топырақтың екіншілік тұздану аумағы жоғарылап отыр.
Осылайша, тұздану ауыл шаруашылық дақылдардың өнімділігін лимиттеуші және өсімдіктің тіршілік етуінің барлық жағына терең әсер ететін маңызды фактор екені мойындалды. Осыған байланысты С4 фотосинтезі жүретін аса бағалы өсімдік түрлеріне ерекше көңіл бөлініп отыр, олар жүгері, қонақ жүгері, тарының кейбір түрлері, яғни шөлейттену мен тұздануға жақсы жерсіндіріліп кетуге қабілетті өсімдіктер. Бидай – дәнді-дақылдар тобына жататын, көбінесе біржылдық шөптесін өсімдік. Дәнді-дақылдардың ішіндегі ең басты және ең көп өндірілетін дақыл. Бидайдың 20-ға жуық жабайы және мәдени түрі белгілі. Бидай сұрыптары құрамындағы эндосперманың (80-84%) мөлшеріне байланысты бағаланады. Бидай біздің заманымызға дейінгі 6000-5000 жылдары Ежелгі Грекияда өсіріле бастаған. Мысыр мен Қытайда біздің заманымыздан 4000 жыл бұрын бидайдан тағамдар жасаған. Адамдар бидайды тек тағам ретінде ғана емес, сонымен қатар емдік қасиеттері үшін де ерте заманнан бағалаған. Мәселен, өнген бидайда В2 дәрумені 10 есе көп. Осындай керемет қасиеттерінің арқасында өнген бидайды жеу адам ағзасы үшін аса пайдалы. Бидайдың дәніне қарағанда, қабығы мен ұрығында Е дәрумені, антиоксиданттар, В тобындағы дәрумендер өте көп болады.
1. П.К.Иванов - Яровая пшеница. «Колос». М.: 1971, 9 б.
2. www.google.kz
3. Құлжабаева.Г.Ә – Өсімдіктер әлемі,дәнді дақылдар. Алматы.: 2011, 16 б.
4. Н.Мұхитдинов, Ә.Бегенов, С.Айдосова - Өсімдіктер морфологиясымен анатомиясы. Алматы.: 1993, 115-119 б.
5. Бараев.И.А - Яровая пшеница. М.: «Колос», 1978, 429 б.
6. Л.И.Лотова, А.К.Тимонин - Сравнительная анатомия высших растений. М.: 1989, 32-41 б.
7. Ә.Ә.Әметов – Ботаника, Алматы.: 2005, 445 б.
8. Полевой В. В. - Физиология растений: Учеб. для биол. спец. вузов. – М.: 1989, 428-430 б.
9. Якушкина Н. И. - Физиология растений: Учеб. Пособие для студентов биол. Спец. пед. ин-тов. – М.: Просвещение, - 1980., - 303 б.
10. «Пшеница » - Животков Л.А. , Бирюков С.В., Степаненко А.Я.; под ред Животкова Л.А ; сост. Медведовский А.К. - К. Урожай, 1989, 320 б.
11. А.Т.Қуатбаев – Жалпы экология, Алматы.: 2008, 103 б.
12. www.yandex.kz
13. Е.Жамалбеков, Р.Білдебаева - Топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. Алматы.: 2004, 199-208 б.
14. Минаев С. В., Солдатов С. Е., Таланова В. В., Титов А. Ф. - Исследование реакции пшеницы на хлоридное засоление – Петрозаводск.: 1992, 17-23 б.
15. Кидрей Т. А.- Устойчивость растений к засолению среды корнеобитания - 1999, 80-83 б.
16. Муха В. Д. - Агропочвоведение / В. Д. Муха, Н. И. Картамышев,Д. В. Муха. – М. : Колос, 2004, 528 б.
17. Иванов И. И. - Солевой баланс почвы // Мелиоративная энциклопедия. – М.: 2004. – Т. 3. 196 б.
18. Удовенко Г. В. - Солеустойчивость культурных растений. – М.: 1997,
216 б.
19. Полевой В. В. - Физиология растений: Учеб. для биол. спец. вузов. – М.: Высш. шк., 1989, 428-430 б.
20. Шевякова Н. И.- Метаболизм и физиологическая роль пролина в растениях при водном и солевом стрессе.//Физиология растений, - 1983., Т. 30. Вып. 4, 768-781 б.
21. Гусева H.A. - Морфофизиологический способ определения солеустойчивости растений / H.A. Гусева, О. А. Досеева, Н. В. Воробьев, Ю.А. Ткаченко //. - Краснодар.: 2002, 21 – 22 б.
22. Минаев С. В., Солдатов С. Е., Таланова В. В., Титов А. Ф. - Исследование пшеницы на хлоридное засоление.//Биологические исследования растительных и животных систем. – Петрозаводск.: Карельский научный центр РАН, - 1992, 17-23 б.
23. Клышев Л. К. - Проблемы солеустойчивости растений, - 1989, 195 б.
24. Полуэктов Е. В. - Солеустойчивость растений / Е. В. Полуэктов,Н. А. Иванова - Мелиоративная энциклопедия М. : 2004. – Т. 3. 197 б.
25. Барнаков.Н.В. – научные основы семеноводства зерновых культур. Новосибирск.: 1982, 325 б.
26. Серова А.А., Макарова А.Н. - Сортоиспытание яровой пшеницы на темно- каштановых почвах Акмолинской области // Информационно –рекламный научно практический журнал по сельскому хозяйству. – Агомеридиан, 2008. №4 (10). 29-33 б.
27. Тютенов А.Х. - Алғы дақыл және жаздық бидай сұрыптарының астық өнімі // С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің ғылым жаршысы. 2003. Том 3 , журнал №10. 18-22 б.
28. Эзау. Анатомия семенных растений. - М.: Мир, 1980. - Т. 1, 2. 532-558 б.
29. Барыкина Р.П. - Справочник по ботанической микротехнике. Основы и методы. – М.: М ГУ, 2004. 312 б.
30. Работнов Г.А. - Жизненный цикл многолетних травянистых растений в луговых ценозах // Труды Бот. инс. АН СССР. - 1960. - № 2. 204-208 б.
31. Курсанов и др. - Анатомия и морфология растений. - М.: Просвещение, 1966. – Т.1. 423 б.
32. Зайцев Г.Н. - Методика биометрических расчетов. - М.: Наука, 1983. 250.; 60 б.
33. Лакин Г.Ф. Биометрия. - М.: Высшая школа, 1990. 352 б.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ..................................................................................................................
4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ.....................................................................................................
5
1
Әдебиетке шолу.................................................................................
5
1.1
Бидайдың морфологиялық ерекшеліктері...............................................
5
1.2
Бидай сапасының физикалық белгілері.......................................
10
1.3
Топырақтың тұздануы және оның алдын алу.........................................
11
1.4
Топырақ тұздануының өсімдіктерге әсері.................................
14
2
Зерттелген ... және ... ... ... және ... ... әдістері...........
18
3
Зерттеу нәтижелері және оны талдау
3.1
сортының морфо-анатомиялық зерттеу нәтижелер..........................................................................
19
3.2
сортының ... ... ... ... және ... ... және анатомиялық құрылысы..........................................................
27
3.4
сортының морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері.......................................................................
31
3.5
жапырақ және тамырының морфо-анатомиялық құрылысы..........................................................
35
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................................
39
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................................
40
КІРІСПЕ
Кең байтақ Қазақстан жері ... ... бай. Осы ... ... ... көбі ... өнеркәсіптерімізде, фармацевтикада, ауыл шаруашылықтарымызда пайдаланып келеді. Қазіргі кезде жаңа ... ... ... де ... ... ... даму ... қоршаған әлемді танып білумен және табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... күнделікті шаруашылығында өсімдіктер әлемі байлығын ерте заманнан ... ... ... алғашқы кезеңдерінен бастап өздерін қоршаған ... ... ... пайдалы жақтарына көңіл аударған.
Қазіргі таңда Қазақстанда өсетін ауылшаруашылық дақылдарынан мол өнім алуға ерекше көңіл ... Ауыл ... ... бірі ... ... ... пайдалану келесі экологиялық факторларға тәуелді: ауаның ылғалдылығы, топырақтың құнарлылығы, күн сәулесін тиімді пайдалану, топырақ құрамында ... және ... ... ... ... жаңа сорттар алу, өсімдіктің өсу жиілігін бақылау. Жер бетінің шамамен 25% және дақылданатын егістіктердің бес пайызы әртүрлі ... ... ... бұл ... ... өнімділігін шектейтін қауіпті экологиялық факторлардың бірі болып саналады. Қазіргі кезде топырақтың екіншілік тұздану аумағы жоғарылап отыр.
Осылайша, тұздану ауыл шаруашылық ... ... ... және өсімдіктің тіршілік етуінің барлық жағына терең әсер ... ... ... екені мойындалды. Осыған байланысты С4 фотосинтезі жүретін аса ... ... ... ерекше көңіл бөлініп отыр, олар жүгері, қонақ ... ... ... ... яғни шөлейттену мен тұздануға жақсы жерсіндіріліп кетуге қабілетті өсімдіктер. Бидай - дәнді-дақылдар тобына ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең басты және ең көп өндірілетін дақыл. Бидайдың 20-ға жуық жабайы және мәдени түрі белгілі. Бидай сұрыптары ... ... (80-84%) ... ... ... ... ... заманымызға дейінгі 6000-5000 жылдары Ежелгі Грекияда өсіріле бастаған. Мысыр мен Қытайда біздің заманымыздан 4000 жыл бұрын бидайдан тағамдар ... ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен қатар емдік қасиеттері үшін де ерте заманнан бағалаған. Мәселен, өнген бидайда В2 ... 10 есе көп. ... ... ... ... ... бидайды жеу адам ағзасы үшін аса пайдалы. Бидайдың дәніне қарағанда, қабығы мен ұрығында Е дәрумені, антиоксиданттар, В тобындағы дәрумендер өте көп ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Бидай -- бүкіл әлемде 148 елдің негізгі азық-түлігі ... ... және ... ... ... ерекше орын алады. Бүкіл дәнді дақылдар өнімінің 60% мөлшері бидайдан алынады. Бидайдың жиырмадан астам түрі бар. Солардың ішінде ең көп ... -- ... ... Бұл дақылдың, алуан түрлі сорттары бар және олар жер шарының барлық аймақтарында егіледі.Азық-түлік өнімі ретінде бидайдың көптеген аса ... ... бар. ... дәні -- аса ... да қуатты азық, оны сақтау да қиын емес, бір жерден ... ... ... ... де оңай және оны ... алуан түрлі өнім алуға болады [1].Европадағы елдерде адамға қажетті барлық калорияның 35% ... ... Адам ... үшін ... ... мен ... ... жуығын, В витаминінің 70 -- 80%, РР және Е витаминінің де біраз бөлігін, ... ... және ... ... ... ... өнімі береді. Бидай наны азық-түлік көзі ғана емес, сонымен қатар ерекше катализатор болып табылады. Оны пайдалану нәтижесінде ас қорыту жақсарады, жете ... ... де ... ... ... белогының да ерекше бағалы қасиеттері бар, оның амин қышқылдық құрамы үйлесімді келеді. Қазіргі ... ... және ... ауыл ... ... ... ... түсімін арттыра берудің және мол өнімін алудың негізгі факторы -- ... ... ... ең ... ... ... арқылы, дақылдың аса бағалы сорттарын өсіріп шығару болып табылады.
Адамға қажетті азық-түлік пен мал азығы және ... үшін ... ... ... ... дәнді дақылдар селекциясының маңызы зор.Қазіргі заманғы өсімдіктер селекциясының ... -- әр ... ... ... ... сорттарды сыртқы орта жағдайына мүмкіндігінше көбірек бейімдей түсу, яғни белгілі бір генотип пен сыртқы ортаның абиотикалық және ... ... ... ... барынша арттыра түсу болып табылады. Бидайдан ұн, ұнтақ жармасын, және жармасын жасайды. Ұнтақ жармасы - ... ... . - ... ... мен ... жасалған жарма. Ұннан нан, макарон, кондитерлік тағамдар өндіріледі. Кебектің қайнатпасы теріні жұмсартады. Бидайдың масағы флористикада гүл шоғырлары мен ... ... үшін ... ... 40 -- 130 см, тамыр жүйесі -- шашақты, тарамданған. Сабағы ... ... ... таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан.
Гүл шоғыры -- ... ... оның ... 2 ... ... тұратын масақтар орналасқан, ал олардың аралығында 3 -- 5 гүлдері болады [2,3].
Бидайдың морфологиялық белгілері систематиктер үшін түрлерді және әр ... ... ... теңестіру құралы болып қызмет атқарады. Сонымен қатар кейбір морфологиялық белгілер селекционерлер үшін сұрыптау ... ... үшін ... ... белгілерін бақылау материалы болып табылады және ең ақырында, олар ... үшін де ... ... ... ... ... технологиялық сапалар секілді аса маңызды белгілер зор ... ... ие бола ... теңестіру мақсатына жарамайды, өйткені сыртқы орта жағдайлары оларға едәуір дәрежеде әсер етеді және ... ... ... оңай да тез әрі ... ... мүмкін емес.
Бидай өсімдігінің тамыры екі түрлі болады. Тұқым өніп шыққанда жас өсімдікте ұрық ... ... ... ... ... буын ... әдетте бесеу, колеоптильдік тамырлар біреу-екеу болады, буын ... саны ауа ... ... жағдайларына қарай өзгеріп отырады. Ұрық тамырлары әрқашан да жіңішке, диаметрлері бірдей, бүйір тармақтары бар және олар ... ... ... ... ... ... Ұрық ... негізі дәнде астық тұқымдастар сүттеніп пісуінің бастапқы кезеңінде, бірінші жұбы -- ... ... басы мен орта ... ... жұбы -- сүттеніп пісудің соңы мен балауызданып пісудің бастапқы кезеңінде түзіледі. Балауызданып пісудің ... мен ... ... тамырдың меристералық ошақтары оқшауланады. Буын тамырлары негізгі өркенде жаздық бидайдың 1 -- 4 жапырақтары, күздік бидайдың 1 -- 8 ... ... ... ... ... түзіледі. Тамыр жүйесі жалпы алғанда жаздық бидайда түқым көктеп шыққаннан кейін 30 -- 40 күн ... соң, ... ... 50 -- 60 күн өткен соң толық ... ... ... -- ... өнім түзуге қатысатын мүшелерін көтеріп тұратын орталық өсі. Сабақ жапырақтардың, масақ өзегінің, жанама өркендерінің, қосалқы тамырдың қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... заттар айналымын қамтамасыз ететін өткізгіш тканьдер орналасады. Дон ... ... ... қор ... да ... жиналады. Ол сондай-ақ ассимиляциялық қызмет атқарып, құрғақ заттардың түзілуіне қатысады. Бидайдың сабағы тік ... ... ... ... ол ... мен буын аралығынан тұрады, әдетте беті тегіс, қалыпты өскен сабақ буындар мен буын аралықтарынан ... ... ... ... жер ... 5 -- 6 буыны болады, буын аралығы сабақтың төменгі жағында қысқа болады. Сабақ жер астындағы бірінші буын ... өсе ... да, ... ... ... ... екінші буын аралығы өсуі жөнінен бірінші буын аралығын, үшіншісі -- екіншісін басып озады және ... ... ... ... тұқымдастар секілді бидайдың өзіне тән ерекшеліктері бірнеше.Өсу нүктелерінің болуы. Олар ... буын ... ... буын ... ... Жоғарғы буын аралығы төменгі буын аралығынан 6 -- 12 есе ұзын болады. Бидайдың көптеген сорттарының буын аралықтары қуыс болса, бунақтары ... ... іші толы ... ... ... ... буын аралықтарының да іші бітеу келеді. Өсімдіктің биіктігі (сабағының ... ... ... ... ... көп ... сыртқы орта жағдайларына да тәуелді болады. Өсімдік биіктігінің бидай өндірісінде өте зор маңызы бар, ... ол ... ... ... мен оның ... соған да байланысты болады, сонымен қатар ол дақылдың құлап жатып қалуына да қатысы бар. Жерге кұлап жатып қалмайтын көптеген ... ... әрі ... сабағы болады [5].
Жапырақ -- бидайдың негізгі ассимиляциялаушы мүшесі. Ол ... ... және ... қамтитын қынаптан тұрады. Нағыз жапырақтар сабақта екі қатар болып орналасады. Әрбір жапырақ ... ... және ... ... ... 180° ... ... орналасады.Қалыпты қынап сабақтың төменгі 2/3 бөлігін жауып ... ал ... ... ... ... ... ұзарып шықпайды. Әрбір қынап буынға дейін бойлай бөлінген. Жапырақ тақтасына сызықтық және параллель жүйкелену тән, бұл жағдай бүкіл ... ... ... ... ... ... бірқатар бойлық қырлар пайда болады, олар өткізгіш шоқтардың үстіңгі жағына орналасқан тканьдерден түзілген. Ортаңғы жүйке ... ... ... ... тұрады. Тақтаның екі бетінде де устьицалар болады, ... ... ... ... ... бетінде кебірек болады. Жапырақ тақтасының төменгі бетінде қыр болмайды және ол ... ... ... ... едәуір тегіс келеді.Жапырақ тақтасы мен қынап түйісетін найза тәрізді түзіліп, қынап пен сабақты ... екі ... да ... ... ... өскін (тілше) жапырақ тақтасы мен қынаптың түйіскен жерінде орналасқан жұқа өсінді ... ... ... негізгі өркенінен 7 -- 8 жапырақ шығады. Күздік бидайдың ... ... 13 -- 14 ... ... ... ... көпшілігі өскін майда болған соң қалыптасады. Жаздық бидайда ... ... ... ... 49 -- 78 ... ... Жаздық бидайда жапырақтар тіршілігінің тоқтауы редукциялық бөліну нәтижесінде пайда болатын төрт клетканың -- тетраданың ... ал ... ... -- ... ... ... ... [6, 1].
Масағы мен дәнегі. Дақыл түптей бастаған кезде масақ қалыптасады. Бидайдың гүлшоғы -- ... ... ... қынап сабағының өсуіне қарай масақ қалыптасады да, осыдан сыртка шығады. Оның ... ... ... -- ... тіс ... Ол ... ... буындар мен буын аралықтарынан тұрады. Өзектің әрбір буын аралығы түбіне қарай тарылып, ұш жағына кеңейеді. Масақ жетілмеген, түрі өзгерген өркенге ... ... ... ... ... -- ... ... Масақшада үштен беске дейін гүл болады. Жоғары гүл әдетте рудименттік ... Әр ... ... ... ... қауызымен оранған, ал әрбір гүлдің сыртқы және ішкі гүл қауызы бар. Гүлдің ішінде үш ... және екі ... ... ... ... ең ... ... екі пленка -- лодикул орналасқан. Гүлдеу ... олар ... гүл ... ... болған соң лодикул солады. Тозаңқаптың пішіні жебеге ұқсайды. Оның әрқайсысы гүлге жіңішке аталық жіпшесімен бекінген. ... және гүл ... ... ... ... шоғы және ... ... Сондықтан олар ассимиляция және булану процестеріне қатысады. Масақтанудың соңында ала ... ... ... Ең ... ... ... бөлігінің гүлдері, одан соң төменгі және жоғарғы бөліктерінің гүлдері гүлдей бастайды. Тозаңқабы ең жоғарғы шегіне жетіп, сарғаяды, ал бұл ... ... та ... ... ... ... -- түрі өзгерген тұкым жарнақ жапырағы. Ол тұқым өнген кезде ... ... ... ұрыққа жеткізу кызметін аткарады. Қалқанша эпителиймен көмкерілген паренхималық тканінен тұрады. Эпителий клеткаларының үлкен сору күші ... бұл ... ұрық ... ... ... өсімдіктің тамыр түкшелері орнына қызмет атқарады. Эпибласт ... ... өтер ... ... Оның ... толық анықталмаған. Эпибласт ткані борпылдақ құрылымды, осының арқасында ол ылғалды барынша сіңіріп алып, оны ұрық өскен ... ... ... ... (1971) ... бұл ... ұрық ... алғашкы кезеңінде өте маңызды деп атап көрсетті.
Дәнектің қалыптасуы сыртқы орта жағдайлары мен организмнің генотипіне байланысты. Жаздық бидайда ... ... ... 9 -- 13 күн, суару ұзақтығы -- 14 күн, пісу ұзақтығы 8 -- 12 күн болады. Алайда ауа райы ... ... ... ... әр жаққа қарап біршама өзгереді. Күздік бидайда дәнек қалыптасуының орташа ұзақтығы 10 -- 16 күн, суару ұзақтығы 9 -- 14 күн, пісу ... 8 -- 13 күн. ... ... ... ... ... үш фазаға бөледі: сүттену, балауыздану және толық пісу фазалары. Бұл фазалардан өту процесінде өсімдіктің өзінде, сонымен қатар ... ... және ... ... ... ... пісу ... дән жасыл реңді, айтарлықтай толысқан болады және сыққан кезде одан сүт реңдес қоймалжың бөлініп шығады. Ақ түсті болуы ондағы крахмал ... ... ... ... қант көп болады. Ұрық әлі де жұмсақ болады. Ал құрғағаннан ... өніп ... ... ... Бұл кезде сабақ, жоғарғы жапырақтар мен масақ әлі де өзінің жасыл реңін сақтайды, бірақ өсімдік тіршілігінің ... ... ... ... Ассимиляция процесі әлі де жалғаса береді. Балауызданып пісу фазасында дәннің құрамындағы заттар алдымен жабысқақ күйге өтеді де, соңынан балауыз секілді ... ... ... ... тырнақпен кесу оңай. Көлемі жөнінен ол сүттеніп пісу фазасындағы дәннен едәуір кіші болады, біртіндеп жасыл ... ... ... ... және ... сарғая бастайды, жапырақтар морт сынғыш болады да, бірақ сабақ өзінің иілгіштік қасиетін сақтайды. Ассимиляция процесі тоқталады. Бұл фазада ... бір ... ... ... ... түрде өте бастайды, дәннің масақпен физиологиялық байланысы жойылады, ... гүл және ... ... ... ... және ... өнімдерімен қамтамасыз ету қызметін атқара береді [8].
Толық пісу фазасында дән ... ... және оның ... ... сондықтан кейбір сорттарда олар оңай шашылады, пластикалық заттардың бір топтан екінші топқа ауысуы аяқталады. Пісу ... ... ... ... ... ... ... өсу процесі кезінде эндоспермнің крахмал бөлігінің клеткалары пластидтік крахмал жинақтайды, ал жеміс қабықшасының клеткалары жұмыр крахмал дәндеріне толады. Эндосперм ... ... ... ... соң ... ... ... бастайды. Эндоспермнің белоктік заттары қоюланып, бірте-бірте желімтек бола береді.
Түсім кепілі. Түсімнің мөлшері негізінен алғанда белгілі жердегі ... ... ... ... масақтағы және өсімдіктегі дәннің массасына байланысты болады. Даму арқылы төзімді формалар өсіріп ... ... бір ... ... жол бермеу үшін, төзімділіктің бірнеше көзін пайдалану ... ... ... көп ... сорттар селекциясына барған сайын көп көңіл бөлінуде. Бұл -- агрономиялық белгілері ұқсас, бірақ әр ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы бар линия популяциясы, яғни бұл сорт төзімділігі әр түрлі бірнеше генотиптің ... ... ... Көп ... ... ... ... бірқатар елдерінде бидайды сары таттан қорғау үшін кеңінен пайдаланылады.
Жұмсақ ... ... ... ... да ... дәні ... әрі жылтыр, сабағы қуыс. Оның ұнынан көбіне нан пісіріледі, ол нәрлі және ... ... ... ... ... 16%-тей белок болады, жылтырлығы 70%, дән уызы серпімді әрі созылмалы келеді. ... ... ... егіс ... ... бөлігін алып жатыр. Табиғаттың әр түрлі жағдайына ыңғайлы, өсу ... ... ... ... оны ... ... өсіреді. Бидайдың дәнінен жарма, ұнынан нан, макарон, кеспе жасайды, кондитер өнеркәсібінде кең пайдаланады. Әсіресе, ... ... ... Шығыс аудандарында өсетін жұмсақ бидай өте құнды болып есептеледі. ... ... ... негізгі азық-түлік дақылы. Бұл дақылдың егістік көлемінен және астық жинаудан Қазақстан, Ресей Федерациясынан кейін екінші. Жаздық бидайдың егістіктерінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік сорт сынаудың мәліметі бойынша, тек осы жерлерде, жаздық бидайдың дәнінде ең көп ақ уыз бен желімтік болады. Жоғары ... ... ... ... ... таңда Канаданың абыройы асып тұр. Қазақстанның бұл бағытта мүмкіндігі мол. Жаздық бидайдың үлесі жалпы бидай астығынан - 94,8% ... ... ... өнімділігін көтеру жолдарының біреуі- жоғарғы өнімді сорттарды құрастырып өндіріске енгізе отырып, олардың тиімді өндіру технологияларын жасау. Сондықтан ... ... ... ... ... ... алуға көп көңіл бөлуде және селекция әдістері мен ... ... ... ... ... ... сапасының физикалық белгілері
Дәннің натуралық салмағы. Бидайдың натуралық салмағы -- ... ... кең ... және ... ... Ол ... елдерде килограммен алынған бір гектолитр дәннің салмағын білдіреді. Дәннің натуралық салмағына әсер ететін негізгі факторларды Глиннат пен ... (1959) ... Олар үлгі ... ... ... өлшемі натуралық салмаққа әсер етпейді деуге болады немесе мүлде әсер етпейді, ал екінші ... ... ... формасы және оның өлшемінің бір тектілігі натуралық салмаққа әсер етеді, өйткені дәл осы екі ... ... ... ... орналасу сипатын анықтайды деп көрсетті.Натуралық салмақка айтарлықтай әсер ететін келесі маңызды фактор -- бұл дәннің ... ... ... ... ... ... мен ... қоса химиялық құрамына да байланысты. Дәннің натуралық салмағы -- астықтың барлық классификациясындағы өте ... ... Бұл ... ... ең ... ... ол астықтан алынатын ұн мөлшерінің көрсеткіші болып табылады.
Дәннің ... мен ... ... ... оның салмағымен тығыз байланысты және ғалымдардың пікірінше ол ... ... ... ... бола алады. Дәннің көлденең қимасының ауданына сәйкес бидай дәнінің мөлшерін анықтау әдісі бар. Ши (1960) дән ... мен ... ... ... соң алынған нақты тауарлы ұн мөлшері арасындағы +0,957 болатын корреляция коэффициентін анықтады. Селекционерлер мен технологтар көбінесе осынау ... ... ... Біз де осы әдісті қолдауға бейімбіз, өйткені ... ... ... ... да дәннің пішіні мен одан алынатын ұнның арасында зор байланыс бар [9,1].
Дәннің қаттылығы. Жылтыр дән қатты болады. Оның ... ... ... жылтыр бидайда негізінен белок пен жақсы сапалы клейковина (желімтек) көп болады. Нан пісіруге қажетті ұн негізінен алғанда қатты ... ... ... ... нан ... ... реңі -- оны әсіресе халықаралық ... әр ... ... ... ... басты белгілердің бірі болып саналады. Бидай дәні күлгін, көгілдір, әр түрлі қызыл реңді және ақшыл ... ... ... Оның реңі ... қауызындағы пнгменттерге байланысты. Қазіргі кезеңдерде зиянкестерге қарсы күресу үшін 50-ден астам препараттар қолданылады. Олар зиянкестерді өлтіреді немесе олардың ... ... ... ... ... ... ... өндірісінде өте зор маңызы бар, өйткені ол дақылды жинау әдісі мен оның ауыр-жеңілдігі ... да ... ... ... ... ол ... ... жатып қалуына да қатысы бар. Жерге құлап жатып қалмайтын көптеген сорттардың аласа әрі мықты сабағы болады[10].
1.3 ... ... және оның ... ... ... деп ... кальций, магний тұздарының топырақта өсiмдiктердiң өсуi мен дамуына зиянды əсер ететiн концентрацияда жинақталуын айтады. Бұл құбылыс əсiресе, Египет, Ирак, Индия мен ... т.б. ... ... ... ... алып отыр. Жыл сайын Жер шарында тұзданудан 200-300 мың га суармалы жер қатардан шығады. Бүкiл ... ... ... 20-25 млн га жер ... беру ... айрылған. Бұл жағдай, əсiресе Орта Азия мен Закавказье елдерiнiң топырақтарында көбiрек байқалып
отыр. Тiптi ... аз ғана ... ... өнiмi 20-30%, ... -- 40-50%, ... -- 50-60% ... Тұздану орташа жүрген аймақтарда мақтаның өнiмi екi есе төмендесе, ал бидай тiптi өспейдi. Адамзат қоғамы дамуының экологиялық ... бiрi ... ... өз мүмкiндiктерiн топырақтың тұздануы нəтижесiнде жоғалтқаны белгiлi. Мысалы, Нiл аңғарында қазiр де суармалы жерлердiң 70% тұзданған. Ғалымдардың пiкiрiнше, ... ... ... ... екiншi реттiк тұздануынан жойылған. Қазiр дүние жүзiнде суармалы 250 млн га ... 50-60 млн га ... ... ... ... ... 25% ... Топырақтың тұздануына себеп болатын факторлар түрлiше. Олардың бiрi -- құрғаған теңiздерден пайда болған тұздың жел ... ... Суда ... ... жауын-шашын арқылы да таралады [11,12].
Галофит - ... ... ... ... ... топырақтан тұзды сiңiруге қабiлеттi, соның нəтижесiнде топырақтың жоғары қабаттарының одан əрi тұздануына себеп болады. Галофиттер тiршiлiгiн тоқтатқан соң жəне ... ... ... олар ... суда ... тұздардың мөлшерi көбейiп, топырақтың одан сайын тұздануына мүмкiншiлiк жасайды. Галофит -- өсiмдiктердiң əсерiнен суда еритiн ... ... ... 1 га ... 500 кг дейiн жететiн жағдайлар байқалған. Көбiнесе топырақтың тұздануы грунт ... ... ... ... ... ... жиi байқалады. Егер олар тереңде болмаса, капилляр арқылы булану нəтижесiнде топырақтың ... ... ... ... ... ... ... жəне топырақтың механикалық құрамы ауыр болса, соғұрлым бұл ... ... ... Екiншi реттiк тұзданудың алдын алу шараларының бiрi тереңдiгi 1-1,8 м етiп террриторияларда дренаждар жасау. Сол сияқты жаңбырлатып суғару ирригациялық эрозияға ... ... ... бiрi. Тұзды топырақтарды натрийдiң тұздарын гипстеу арқылы тазартады. Суарудың жетiлдiрiлген технологияларын қолданумен қатар, жер асты суларының деңгейiнiң көтерiлуiне ... ... ... ... алу арқылы жəне топырақты шаю арқылы да тұзданумен ... ... ... бұл ... де ... түрде грунт суларын алып кету керек. Кейбiр жағдайда химиялық əдiс те жақсы нəтиже бередi. Мысалы, топырақ ... ... ... ... ... үшiн ... ... Бiрақ бұл əдiс қымбат жəне қоршаған ортаның тазалығы үшiн тиiмсiздеу. Жер ресурстарына үлкен зиян келтiретiн үшiншi бiр ... -- ... ... Оның орын алу ... -- ... ... ... заттардың топырақтан əкетiлуi. Гумустың жойылуы су режимiнiң жəне басқа да ... ... ... ... ... ... шөлге айналады. Өнiммен бiрге əкетiлетiн қоректiк заттарды топыраққа қайтарудың ең тиiмдi əдiсi ... ... (көң, ... жəне т.б.) ... шөп ... пар ... арқылы топырақты тынықтыру. Топырақтың азуы ең алдымен органикалық заттардың, оның iшiнде негiзгiсi ... ... ... ... ... жойылуы топырақты интенсивтi өңдеуге, ауыр ауылшаруашылық техникаларды қолдану нəтижесiнде топырақтың тығыздануы, ластануға, ең ... ... ... мен ... ... тиiмсiз пайдалануға байланысты туындап отыр [13,14].
Сорланған топырақтар құрамында суға тез ерігіш тұздардың біршама мол кездесетін топырақ түрлерін айтады. Ал суға тез ... ... ... ... ... бастап мол болып кездессе, олар сор топырақтар болып саналады. Тұздардың мөлшерден көп кездесуі ондағы өсімдіктерге зиянды (улы) әсер ... бұл ... ... ... ... ... ... тек тұздың молдығына табиғи бейімделген соршөптер (галофиттер) өседі, ал тұз мөлшері аса көбейіп кетсе жалаңаш сорға айналады. ... ... ... ... ... қоса есептегенде) 120 млн гектардай, яғни ТМД елдерінің 5,4%-ы. ... ... ... ... , оның ... әсіресе сортаң топырақтар жеке түзілмей, көбінде зоналы топырақтар арасында комплексті жағдайда кездеседі. Сортаң ... деп - ... ... ... ... ... ... катионына қаныққан топырақтарды айтады. Топыраққа сіңірілген натрий катионы сілтілі ... ... ... тисе ісініп, батпаққа айналады, ал құрғақ жағдайда қатып-семіп, бағаналы құрылым түзіледі. Сондықтан олардың физикалық қасиеттері өте ыңғайсыз, осы себептен олар ... ... ... ... көп жыл бойы ... орыс ғалымы К.К. Гедройцтың тұжырымдауы бойынша қазіргі осы сортаң топырақтар ... ... ... ... ... бұл аймақтарда ылғал көбейіп, топырақ бетінің құрамындағы ... ... ... ... ... кеткендігін айтады. Сонымен қатар ол осы тұздардың ... ... суға ... ... ... ... катионы топырақтың сіңіру кешеніне мол сіңіп, қаныққандығынан топырақтың жоғарғы қабатында суға тез ерігіш тұздардың төменгі қабаттарға ... ... ... ... қарашірінді қабатынан кейін зиянды сортаң екінші қабаттың түзілетінін дәлелдейді. ... ... ... ... - ... ... қаныққан сортаң қабаттың болуы. Табиғи жағдайларда сортаңдарды осы қабаттың ... ... ... ... ... ... ... немесе орта қабатында сортаңдалған. Ал әрі қарай бөліп, жүйелеу олардың құрамындағы сіңірілген натрий катионының мөлшеріне байланысты. Егер жалпы ... ... ... ... ... натрий үлесіне тисе, онда сортаң топырақтар қатарына жатқызады [13,16].
Сонымен натрий үлесіне сіңірілген катиондардың 40-60% тисе, ол ... ... ... ... қатарына, ал оның үлесі сіңірілген катиондардың 15-20%-ын құраған жағдайда жай сортаңдалған топырақтар қатарына жатады. Сортаңданған топырақтардың құнарын кемітіп, оны ауыл ... ... ... ... жағдай оның нашар физикалық және химиялық қасиеттеріне ие қабаты, мұны ... ... да осы ... ... ... ... натрий катионынан құтылудың амалын іздестіру керек. Дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... Бұл сортаңдалған топырақты гипстеу арқылы жүзеге асырылады
Топырақтың тұздану ... - ... ... көп жыл бойы ... ... Бас кезінде топырақтағы тұздар сумен төмен қарай ... жер ... өнім ... ... ... жыл өткен соң жағдай өзгеріп, булану көбейген сайын жер асты ... ... ... ... ... тұздар да жер бетіне шығып жазда жауған қар сияқты аппақ болып жатады. Топырақтағы тұз 1 ... ... өнім 30-35 ... ... 2-3 пайыз көбейсе - өсімдіктер өмір сүре алмайды. ... ... ... ... ... 70%, ... үштен бір бөлегі тұзданып істен шыққан. Оңтүстік Қазақстан облысындағы совхозында 23 жылда жерасты сулар 5,2 м ... 1,8 ... ... ... ... жерлері екінші рет тұзданып кеткен. Тұзды азайту үшін қыс ... ... ... көлдетіп су жайып жер бетін жауып, жерасты суларды сорғыштармен сорып деңгейін төмендетуге мәжбүр болды. Әрине егістік бетіне көлдетіп су жаю ... ... ... ... ... ... ... сияқты бүрку немесе тесік құбырлармен өсімдік тамырын суды тамшы түрінде жеткізу т.б. жаңа ... ... ... топырақты тұзданудан сақтауға, суды үнемді жұмсауға, өнімді көп алуға болады. Тұзданған топырақты жақсартудағы экологиялық мәселелердің негізгілері: геоландшафтыдағы табиғат қорлары ... ... ... - ... ... ... ... - экономикалық тұрғыда баға беру, қоршаған ортаға қажетті негізгі табиғатты қорғау шараларын негіздеу, жаңа құрылымды қолданылған тиімді технологияны басқару, ... ... ... ... ... ... табиғи - агроклиматтық жағдайларға байланысты, ауыл шаруашылық дақылдарын аудандастыруды жетілдіру, фитомеллирацияны кеңінен қолдану қажеттілігі туындайды [14,17].
Бидай сорттарының ... ... ... ... мен ... ... ... морфологиялық, физиологиялық ерекшеліктері анықталып отыр.
1.4 Топырақ тұздануының өсімдіктерге әсері
Табиғи жағдайда топырақ құрамының тұздануы, ондағы өсірілетін ауыл шаруашылық дақылдарының өнім беру ... ... ... таңдағы өзекті мәселенің бірі болып отыр. Азық - түлік өнімдерінің ... ... ... тыс ... ... адам ... әр ... ауруларға шалдығады. Тұздың мөлшерден тыс болуы адамзаттың бірінші орында - буын ... ... ... - ... алу ... және үшінші орында - бүйрек мүшесін зақымдайды. Сондай - ақ азықтық қор ретінде адамзат үшін ... ол ... ... дақылдарының бірі - бидай. Тұздану жағдайында өсімдіктердің өсу деңгейі, олардың дамуы және ауылшаруашылық дақылдарының өнім беру қабілеті ... ... ... ... ... ... ерітіндінің осмостық потенциалын төмендетеді және судың мөлшерін ... ... ... ... ету ... жойып жібереді. Бұл құбылыстың токсинділігі клеткалардың цитоплазмасына тұздың енуімен байланысты. Өсімдіктердің көпшілігі цитоплазмада 100мМ концентрацияда ... ... ... ... ... ... әлсін тұзданған топырақта күшті өсетін галофиттердің де ферменттері ... ... ... сезімтал, яғни гликофиттер сияқты, осы натрий ионы негізінен цитоплазмада емес ... ... [18]. ... ... ... ... деп, олардың осмореттеуге, фотосинтезге және тағы басқа процестерге қатысатын калий иондарымен бәсекелесуін айтады. Хлоридтер де өсімдіктерге өте ... ... ... ... да ... ... зерттеу актуалді мәселе болып табылады. Тұзданудың зиянды әсері комплексті сипатқа ие және клетканың осмостық балансының бұзылуына негізделген, ол өсімдіктің сулы ... және ... (Na+, SO42-, Cl-, CO32­) ... физиологиялық және биохимиялық процестерге тікелей токсинді әсер етеді. Осылай әсер ету, клеткада тургордың азаюы, ... ... ... ... және фотосинтездің тежелуі, селективті ион тасымалының бұзылуынан кейбір иондардың жетіспеуі, төзімділікті ұстап тұруға энергия мөлшерінің көп ... ... ... ... ... ... жағдайына бейімделуін арттыратын төзімділік механизмі, әр түрлі болуы мүмкін, олар әлі толық зерттелмеген. Көптеген өсімдіктерге иондардың токсинді ... ... ... ... ... болады. Токсинді иондардың тамыр жүйесіне енуі, олардың ксилеманың паренхималы клеткалармен абсорбциялануы және ксилема мен флоема арасындағы ... ... өсіп ... және өспей тұрған өсімдік бөліктері арасындағы иондық градиенттің түзілуі, галофитті жағдай, темір ... ... ... ... оқшаулануын болдырмайды. Галофиттер дегеніміз, барлық өмір циклінде тұздар жоғары деңгейде болса (300 мМ астам) да, өсуге қабілетті өсімдіктер, гликофиттер ... ... өсе ... ... ... түріне байланысты 20-500 мМ тұзда оптимальді өседі (NaCl теңіз суында, барлық еріген тұздардың 80% құрайды, ол 500 мМ сәйкес келеді) ... ... ... ... ... ... мүмкіндік тудыратын төзімділіктің алғашқы механизмдері, мембрананың жартылай өткізгіштігіне байланысты иондардың пассивті ерекшелігін косады, ол иондық ... ... ... өсу ... су ... жоғарлауымен іске асады.
Тұздану стресі осмостық стреспен жүзеге асады және клетка тургорының шығымына әкеледі. Осмореттегіш иондардың компартментализациясына (Na+,K+ және т.б.) ... ... ... ... осмотиктерін түзу арқасында жүзеге асуы мүмкін. Ол өсімдікте су тасымалын ұстап тұруға қажетті мөлшерде осмостық активті ... ... ... концентрациясымен қамтамасыз етуі мүмкін. Цитоплазманың қалыпты осмостық ... ... ... ион ... ... стресіне клеткалық жауап моделі ретінде алынған. Вакуольдағы тұздардың компартментализациясы цитозольдегі осмостық активтілігі органикалық заттардың аккумулясымен жүзеге асады [21,22].
Тұздану жағдайына өсімдіктің ... ... ... ... ... ... ... маңыздылары - осмореттегіш және мамандандыру, немесе тасымалдаушы процесстердің модификациясы. Сондықтан да тұзға төзімді формаларды алу ... ... ... ... және өсімдік генотипіне байланысты иондардың тасымалын дәлірек зерттеу қажет. Тұзға төзімді түрлер вакуольдарында Na+ жинақтауға және оны ... ... ... ... ... ... K, Na ... және Na+ мен Cl- клетка вакуольдарында және клетка қабырғасында жинақталу ерекшелігі кейбір зерттеулерде ... онда ... ... ... Na+ ... ... ... шығару үшін эффективтілігі жоғары механизмнің бар екендігі туралы болжамдар айтылған. Өсімдіктің тұзға төзімділігінің жоғары болуы, біріншіден, Na+ мен Cl- жас ... ... ... екіншіден, Na+ жапырақтарда базипетальді қозғалуына және оның субстраттан шығарылып тасталуына, үшіншіден, Cl- тамырдан ... ... ... шектеулі болуына негізделгені дәлелденген [23,24].
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Зерттеу материалдарына ... Plantae - ... ... ... - ... ... өсімдіктер
Бөлім: Magnoliophyta - жабық тұқымды өсімдіктер
Класс: Monocotyledones - даражарнақты
Тұқымдас: Gramineae - астық
Туыс: Triticum Linnaeus - бидай
Түр: Triticum aestivum Linnaeus - ... ... ... ... ... ... тұқымдары +1-2ºС жылылықта өне бастайды. Егін көгі тек +4-5ºС пайда болады. Өсу үшін қолайлы температура+10-12ºС жылу керек. ... ... ... ... қалыптасқан кезінде -1-2ºС бозқырау өте қауіпті. Сондықтан жаздық жұмсақ бидайды себуді қолайлы мерзімінен кешіктірмеу (14-28 мамыр аралығында себу) керек.
Жаздық ... ... ... ... ... жоғары. Әсіресе түптену-масақтану, яғни репродуктивті органдарының пайда болу кезеңінде ылғалды көп қажет ... Бұл ... ... дәнінің қалыптасатын уақыты. Сондықтан дән толықсу үшін ылғал тапшылығы бидай өніміне кері әсерін тигізуі мүмкін. Қолайлы мерзімде ... ... ... ... өзінің қиын қыстау кезеңін ауа-райының қолайлы уақытында өтіп, түскен жауын-шашынды тиімді пайдаланады. Жаздық жұмсақ бидай өсіп-даму ... ... ... ... ... ... Көктеу кезеңінде 5-7%, түптенуде 14-16%, масақтануда 50-53%, сүттене пісуде 18-20%, балауызданып пісуде 3-5% пайдаланады [1,5].
Қоректік заттарға қажеттілігі ... ... ... ... біршама жоғары. Жаздық жұмсақ бидай 1 ц астық беруі үшін топырақтан 4 кг азот, 1-1,2 кг фосфор және 1,7-1,9 кг ... ... ... ... ... ... ... жаздық жұмсақ бидай өнімі кеміп, астық сапасы көрсеткіштері төмендейді және т.б. ... ... ... ... егістегі өнімін арттыруда бірінші кезекте алғы дақылдарға көңіл аудару керек. Егін ... ... ... ... Таза сүрі жер танабы ылғал сақтау мақсатында қопсытылады. Қолайлы себу мерзімі қара топырақтарда 14-27 мамыр, ... қара ... ... 12-29 ... ... болып табылады. Қолайлы себу нормасы 2,5-3,0 млн/га өнгіш тұқым ұсынылады. Тұқымның сіңіру тереңдігі оның сапасына, топырақ-климат ... ... ... ... т.б. байланысты. Көктем салқын болғанда әрі жеңіл топырақтарда тұқымды саяз, ал құрғақ жылдары тереңірек сіңіреді. Сіңіру тереңдігі негізінен 4-5см ... ... ... ... бидайды себу әдісі негізінен қатарластырылып себіледі. Түптену ... ... әр ... ... қарай арамшөптерді жоятын қажетті гербецидтермен себіледі. Жаздық жұмсақ бидайдың вегетациялық өсу мезгілдерінде кездесетін ... мен ... ... ... қорғау жұмыс шаралары атқарылады. Ол негізінен әр түрлі аурулар мен зиянкестердің түрлеріне ... әр ... ... препараттар қолдану арқылы жүзеге асады. Егінді жинау ... ... ... ... ... ... ... немесе тікелей жүргізіледі [25].
Соңғы жылдары елімізде 12-13 млн га жуық ... ... ... ... бидай үлесіне тиеді. Бұл егістік жерлер негізінен Солтүстік Қазақстанның далалы аймақтарында орналасқан. Негізгі өндіруші: Ақмола, Қостанай және Солтүстік ... ... ... ... ... Қазақстанның топырақ- климат жағдайлары жоғары сапалы (ақуыз (белок) мөлшері - 15-19% , шикі уыз ... ... - 40%, ұн күші - 400- ден 800 ге ... ... жаздық жұмсақ бидай астығын алуға мүмкіндік береді. Солтүстік Қазақстан облыстарының әр түрлі ылғалды жылдарында тұрақты өнімді ... ету ... ... ... ... мерзімде және орташадан кеш мерзімде пісетін жаздық жұмсақ бидай сорттарын қолдану ұсынылады [26].
Болашақта астық мәселесі елімізде ... ... ... ... ... ... Ол үшін өндіріске жоғары өнімді әрі сапалы астығымен ерекшеленетін жаңадан аудандастырылған бидай сорттарын ылғалресурсүнемдегіш өсіру технологиясын ... ... ... ... жөн. ... өнімді алуда сорттарды таңдаудың маңызы зор. Ғылым мен тәжірибе дәлелдегендей үздік аудандастырылған сорттарды қолдану ... 25-30% ... [27]. ... үшін ... институтының селекциясында кең тараған жаздық жұмсақ бидай сорттары алынды.
- сорты - эритросперумум. ... ... Шығу ... мен Безостая-1 гибридінен сұрыптап алынған. Сорт типі интенсивті, суармалы ... ... ... ... ... ... және ... көнімді. Көктемгі суық шалғыштыққа, сары саңырауқұлақ ауруларына төзімсіз. ... ... ... - түрі - ... ... тез піседі. Қазақстан ғылым академиясының ботаника институтында никотинотрофтармен өңдеу арқылы алынған болатын.
- ... ... - ... ... ... ғылыми зерттеу институтында шығарылған. Масағы қызыл тығыз, ұзын, қылтанақты, дәні қызыл.
- ... ... ... ... ... ... шығарылған. Масағы қызыл тығыз, ұзын, қылтанақты, дәні қызыл болып келеді. Жатағандыққа, саңырауқұлақ ауруларының үш түріне (сары, тат, ... ... ... - ... ... ... ... будандастырылып шығарылған. Масағы қылтанақсыз, түкті, дәні қызыл.
- сорты. Масағы ірі, ақ шындыдай дәні-өте сапалы. Масағы қызыл тығыз, сонымен ... ұзын әрі ... ... ... ... алынған сорт.
2.2 Физиологиялық, морфологиялық және анатомиялық зерттеу әдістері
Зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында, зерттеу нысаны ретінде , , , , ... ... ... Ең алдымен бидайдың 5 түрлі сортын алып, оны сабынмен және KMnO4 ... ... 15 ... өңдедік. Өңделген бидай дәндерін дистильденген суда 3 күнге өнуге қойып, 4 - ші күні әртүрлі ерітінділерге отырғыздық.
* ... NaCL-50 ... NaCL-100 ... ... ерітінділерде 7 күн өсіріліп, бидай сорттарының сабағы мен тамырына морфологиялық және анатомиялық зерттеулер жүргіздік, ол үшін ... ... ... ... ... су, 1:1:1) фиксацияланды. Бидай сортының ... ... ... ... ... және ... ... қарастыру үшін зақымданбаған бөліктері алынды. Өсімдіктің жер асты (тамыр) және жер үсті ... ... ... Осы ... ... ... анатомиялық талдау жүргізілді. Зерттеуге алынатын түрлердің жапырағының морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктерін анықтау үшін толық ... ... ... орта ... ... іріктеліп алынады. Тамыр кесінділері негізгі тамырдан басталған 1 ретті жанама тамырдың ортаңғы бөліктерінен алынады. Анатомиялық кесінділер қолмен және ... ... ... ... ... ... 10-15 мкм. ... арнайы фотоқондырғылы МБИ-6 микроскопымен түсіріледі (ұлғайтылуы 63; 280 есе). Анатомиялық зерттеу кезінде сызықтық ... ... ... ... МОВ 1- ... -15,4 есе, объектив х 8) пайдаланылды. Өсімдіктің морфологиялық, анатомиялық ... ... Эзау [28], Р.А. ... [29] ... ... Жалпы өсімдіктің мүшелерінен 1500-2000 кесінділер даярланып, сарапталып суретке түсірілді. Өсімдіктер өркендерінің морфологиялық [30] және ... ... ... ... ... еңбектері [29-31] пайдаланылады. Экспериметтік жұмыс нәтижелерін математикалық өңдеуде [32,33] еңбектері ...
3 ... ... ТАЛДАУ
3.1 сортының морфо-анатомиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясына зертханалық жағдайда зерттеулер жүргізілді. ... ... ... сорттарының әртүрлі концентрацияда дайындалған ерітіндіге 7-күн өсірілді.
Алынған бидай сорттарына ... ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырағандығын байқадық. Зерттеу нәтижесінде бақылаумен салыстырғанда (13,5см), NaCL-50 мМ ... әсер ... ... ... ... NaCL-100 мМ концентрациясымен (12см) салыстыратын болсақ өскінінің мөлшері айтарлықтай ... Ал ... ... ... тамырын салыстырмалы қарайтын болсақ, тұздың 50 мМ (5,5см) және 100 мМ (5см) концентрациясында тамыр ұзындығы аса ... ... ... 1). ... 1 - ... 7 ... морфологиялық көрінісі.
* Бақылау
* NaCL-50 мМ
* NaCL-100 мМ
сортының анатомиялық ерекшеліктеріне тоқталсақ. Бидайдың ... ... ... Оның ... ... ... ... тұрады. Жұмыста тұздану жағдайында өсірілген бидай ... ... ішкі ... ... ... ... кезінде экзодерма клеткаларының қалыңдығы 8,4+-0,4 мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 8,9+-0,4 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 89,6+-1,5 мкм. NaCL-50 мМ концентрация әсерінде ... ... ... 5,7+-0,5 мкм, ... ... ... 5,3+-0,5 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 99,6+-1,8 мкм. ... мМ ... ... ... ... қалыңдығы 5,3+-0,5 мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 5,4+-0,3 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 81,7+-1,5 мкм (кесте 1).
Яғни, ... ... ... ... бақылаумен салыстарғанда экзодерма, эндодерма клеткаларының қалыңдығы NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясында біршама жұқарған, ал орталық цилиндр қалыңдығы ұлғайған. ... ... ... натрий тұзының
50 мM және 100 мM концентрациясында сортының тамырының жалпы көлемі айтарлықтай ... ... ... ... және ... клеткаларының мөлшері қысқарған. 50 мM тұз концентрациясында тамырдың мөлшері үлкен болмағанмен, басқада ... ... ... орталық цилиндр диаметрінің көрсеткіштері ұқсас келеді (сурет 2).
Бидайдың сортының жапырағының анатомиялық ерекшеліктері бақылаумен салыстырғанда ... ... ... ... ... анатомиялық ерекшеліктері эпидермисі біркелкі бір бірімен тығыз, мезофилі ретсіз орналасқан. ... ... ... екі ... шоқтың ортасында ірі көпіршік тәрізді клеткалар бар. Олардан бір ... ұзын ... ... ... ... ... ... Устьицалары жапырақтың екі жағынан да қалыптасқан. Бақылауға арналған сорты жапырағының астыңғы эпидермистің қалыңдығы 7,8+-0,5 мкм, ... ... ... 8,3+-0,5 мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 28,9+-1,6 мкм. NaCL-50 мМ концентрация әсерінде астыңғы эпидермистің қалыңдығы 8+-0,5 мкм, ... ... ... 8,1+-0,4 мкм, ... шоқтың қалыңдығы 25,9+-1,3 мкм. NaCL-100 мМ концентрация әсерінде жапырағының астыңғы эпидермистің қалыңдығы 7,3+-0,4 мкм, үстіңгі эпидермистің ... 8+-0,3 мкм, ... ... ... 24,3+-2 мкм. ... жапырағының анатомиялық құрылысында ондай айтарлықтай ерекшеліктер байқалмаған. Эпидермис қалыңдығы, яғни ... және ... ... ... ... ... ... келеді (сурет 3).
Кесте 1 - бидай сортына NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясымен әсер еткендегі анатомиялық көрсеткіштері ... ... ... ... ... шоқтың қалың-ғы
Экзодер
ма клеткаларының қалың-ғы
Эндодерма клеткаларының қалың-ғы
Орталық цилиндр қалың-ғы
Жапырақ
Тамыр
Бақылау
7,8+-0,5
8,3+-0,5
28,9+-1,6
8,4+-0,4
8,9+-0,4
89,6+-1,5
NaCl- 50мМ
8+-0,4
8,1+-0,4
25,5+-1,3
5,7+-0,5
5,3+-0,5
99,6+-1,8
NaCl-100мМ
7,3+-0,4
8+-0,3
24,3+-2
5,3+-0,5
5,4+-0,3
81,7+-1,5
Сурет 2 - сортының ... ... 3- ... ... мен ... ... көрсеткіші
Бақылау
NaCL-50 мМ
NaCL-100 мМ
Жапырақ: 1-аст.эпидермис, 2-үст.эпидермис, ... ... ... ... ... ... сортының морфо-анатомиялық ерекшеліктері
Бидайдың сортының алдымен морфологиялық ерекшелігін сипаттасақ. Бақылаумен салыстырғанда (18см), NaCL-50 мМ ... әсер ... ... ... ... ... ұзын, NaCL-100 мМ концентрациясымен (12см) әсер еткен өскінінің мөлшері қысқарған. Ал бақылау (7,2см) өскінінің ... NaCL-50 мМ (7см) және NaCL-100 мМ (5см) ... ... ... бақылау өскінінің тамыры ұзынырақ әрі жуан болып келеді. Натрий тұзының әсерін сортын сортымен салыстырмалы түрде қарайтын болсақ, әсері ... ... ... ... ішкі ... ... өзерістер байқалады, олардың бағаналы және борпылдақ ұлпасының мөлшері кішірейген. Эпидермис қалыңдығы төменгі және жоғарғы бөлігінде де өзгерістер жоқ ... 4). ... 4 - ... 7 ... ... ...
2-NaCL-50 мМ
3-NaCL-100 мМ
Келесі осы сортының лабораториялық жағдайда NaCL-50 мМ және NaCL-100 мМ ... ... ... мен жапырағының кесінділерін алып бақылау жүргіздік. Бақылау үлгісі тамырының экзодерма клеткаларының қалыңдығы 5,9+-0,2 мкм, эндодерма ... ... 7,2+-0,3 мкм және ... ... ... 84,9+-1 мкм.
NaCL-50 мМ концентрация әсерінде тамыр экзодерма клеткаларының қалыңдығы 5,6+-0,4 мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 6,9+-0,3 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы ... мкм. ... мМ ... ... ... ... қалыңдығы 5,1+-0,3 мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 5,5+-0,4 мкм, орталық цилиндрдің қалыңдығы ... мкм ... ... ... ... ... ... астыңғы эпидермистің қалыңдығы 9,4+-0,5 мкм, үстіңгі эпидермистің қалыңдығы 10,8+-0,7 мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 29,1+-2 ... мМ ... ... ... ... ... 8,6+-0,7 мкм, ... эпидермистің қалыңдығы 9,3+-0,6 мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 29+-2,6мкм.
NaCL-100 мМ концентрация әсерінде жапырағының ... ... ... 9+-0,7 мкм, ... ... қалыңдығы 9,1+-0,5 мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 24,4+-2,6 мкм (сурет 5).
Сонымен, бидайдың ... ... ... ... ... NaCL-50 мМ және NaCL-100 мМ концентрацияларымен салыстарғанда экзодерма, эндодерма клеткаларының қалыңдығы NaCL-50 мМ әсер ... ... ... NaCL-100 мМ ... ... түрде көбірек жұқарған, ал орталық цилиндр қалыңдығы кішірейген. ... ... ... анатомиялық ерекшеліктері бақылаумен салыстырғанда өткізгіш шоқтың қалыңдығы тұздың 50 мМ концентрациясында өзгермеген, ал ... 100 мМ ... ... ... ... (сурет 6).
Кесте 2 - сортына NaCL-50мМ, NaCL-100мМ концентрациясымен әсер еткендегі ... ... ... ... ... ... ... қалың-ғы
Экзодер
ма клеткаларының қалың-ғы
Эндодерма клеткаларының қалың-ғы
Орталық цилиндр қалың-ғы
Жапырақ
Тамыр
Бақылау
9,4+-0,5
10,8+-0,7
29,1+-2
5,9+-0,2
7,2+-0,3
84,9+-1
NaCl-50мМ
8,6+-0,7
9,3+-0,6
29+-2,6
5,6+-0,4
6,9+-0,3
81,9+-0,9
NaCl-100мМ
9+-0,7
9,1+-0,5
24,4+-2,6
5,1+-0,3
5,5+-0,4
71,6+-0,8
Сурет 5 - ... ... ... 6 - сортының жапырағы мен тамырының анатомиялық көрсеткіші
Бақылау
NaCL-50 мМ
NaCL-100 мМ
Жапырақ: ... ... ... шоқ.
Тамыр: 1-экзодерма, 2-эндодерма, 3-орталық цилиндр.
3.3 сортының жапырақ және тамырының ... және ... ... ... ... морфологиялық талдау. Бақылауды (19см) NaCL-50 мМ концентрациясымен (18,2см) әсер еткен өскінді салыстырғанда, бақылау өскіні ұзын, NaCL-100 мМ ... (16см) ... ... әсер ... өскінінің мөлшері бастапқы бақылау өлшеміне жақын келеді. Ал бақылау (5см) ... ... NaCL-50 мМ ... ... және NaCL-100 мМ ... ... салыстырғанда, бақылау өскінінің тамыры қысқа, екінші және үшінші өскіндердің тамырлары ұзындаған және қалыңдаған (сурет 7).
Сурет 7 - ... NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ ... әсер ... ... ... NaCL-50 мМ
3-NaCL-100 мМ
Бақылау кезінде тамыр экзодерма клеткаларының ... 5,5+-0,3 мкм, ... ... ... 5,7+-0,3 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 84,1+-1,4 мкм.
NaCL-50 мМ концентрация әсерінде тамыр экзодерма ... ... 5,8+-0,3 мкм, ... ... ... 5,9+-0,3 мкм, ... цилиндр қалыңдығы 70+-3 мкм.
NaCL-100 мМ концентрация әсерінде экзодерма клеткаларының қалыңдығы 4,6+-0,3 мкм, эндодерма ... ... 5,3+-0,5 мкм, ... ... ... 54+-1,2 мкм ... 3). ... жапырағының бақылау кезіндегі көрсеткіштері келесідей: астыңғы эпидермистің қалыңдығы 7,8+-0,4 мкм, үстіңгі эпидермистің ... ... мкм, ... ... ... ... мкм.
NaCL-50 мМ концентрация әсерінде астыңғы эпидермистің қалыңдығы 6,6+-0,4 мкм, үстіңгі эпидермистің қалыңдығы 6,5+-0,5 мкм, ... ... ... 27+-1,9 мкм ... мМ концентрация әсерінде жапырағының астыңғы эпидермис қалыңдығы 6,8+-0,6 мкм, ... ... ... 7,4+-0,5 мкм, ... ... ... ... мкм (сурет 8).
Бидайдың сортының тамырының анатомиялық ерекшеліктерін салыстаратын болсақ ... ... ... ... ... әсер ... айтарлықтай жұқармаған, NaCL-100 мМ концентрациясында алдынғымен салысмалы түрде қарасақ көбірек жұқарғандығы байқалады, ал ... ... ... 30 ... ...
Бидайдың сортының жапырағының анатомиялық ерекшеліктері бақылаумен ... ... ... ... ... кішірейгендігін байқадық, сонымен қатар астыңғы эпидермис пен үстіңгі эпидермистің мөлшері өзгеріске аздап ұшыраған (сурет 9).
Кесте 3 - ... NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ ... әсер ... анатомиялық көрсеткіштері
Астыңғы эпидермистің қалың-ғы
Үстіңгі эпидермистің қалың-ғы
Өткізгіш шоқтың қалың-ғы
Экзодерма клеткаларының қалың-ғы
Эндодерма клеткаларының қалың-ғы
Орталық цилиндр қалың-ғы
Жапырақ
Тамыр
Бақылау
7,8+-0,4
8,2+-0,7
27,8+-1,9
5,5+-0,3
5,7+-0,3
84,1+-1,4
NaCl-
50 мМ
6,6+-0,4
6,5+-0,5
27+-1,9
5,8+-0,3
5,9+-0,3
70+-3
NaCl-100 мМ
6,8+-0,6
7,4+-0,5
27+-2,3
4,6+-0,3
5,3+-0,5
54+-1,2
Сурет 8- ... ... ... 9 - ... ... мен ... анатомиялық көрсеткіші
Бақылау
NaCL-50 мМ
NaCL-100 мМ
Жапырақ: 1-аст.эпидермис, 2-үст.эпидермис, 3-өткізгіш шоқ.
Тамыр: 1-экзодерма, 2-эндодерма, 3-орталық цилиндр.
3.4 ... ... және ... ... ... морфологиялық ерекшеліктерінің өзгеріске ұшырағандығын байқадық. Зерттеу нәтижесінде бақылаумен 26,5см салыстырғанда, NaCL-50 мМ концентрациясымен әсер еткен өскінді салыстырғанда ... ... ұзын ... байқадық. NaCL-100 мМ концентрациясымен 7см салыстыратын болсақ өскінінің мөлшері бақылау өскінінен екі есеге ... Ал ... 10см ... тамырын салыстырмалы қарайтын болсақ, NaCL-50 мМ 9,5см және NaCL-100 мМ 2,7см концентрациясында тамыр ұзындығы қысқарған және NaCL-50 мМ ... әсер ... ... ... ... жуандағандығын байқадық (сурет 10).
Сурет 10 - тұқымының 7 күндік морфологиялық көрінісі
1-Бақылау
2-NaCL-50 мМ
3-NaCL-100 мМ
Бидайдың ... ... ... ... ... ... экзодерма клеткаларының қалыңдығы 7,5+-0,6мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 5,9+-0,5мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 78,2+-1,3мкм.
Ал, NaCL-50 мМ концентрация әсерінде экзодерма ... ... ... ... ... қалыңдығы 5,5+-0,3мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 58,9+-1,1мкм.
NaCL-100 мМ концентрация ... ... ... ... ... ... клеткаларының қалыңдығы 6,2+-0,3мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 78,5+-1,9мкм.
Бақылауға ... ... ... ... ... қалыңдығы 10,2+-0,5мкм, үстіңгі эпидермистің қалыңдығы 6,5+-0,3мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 31,6+-2,7мкм.
NaCL-50 мМ ... ... ... ... ... ... үстіңгі эпидермистің қалыңдығы 5+-0,3мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 16,8+-1,5мкм (кесте 4).
NaCL-100 мМ концентрация әсерінде жапырағының астыңғы ... ... ... ... эпидермистің қалыңдығы 6,1+-0,6мкм, өткізгіш шоқтың қалыңдығы 26,7+-1,8мкм. Жапырақтың ... ... ... ... бір ... ... ... ретсіз орналасқан. Үстіңгі эпидермистің иілген екі өткізгіш ... ... ірі ... тәрізді клеткалар бар. Олардан бір клеткалы ұзын ... ... ... шоқтары жабық коллатеральді. Устьицалары жапырақтың екі жағынан да қалыптасқан (сурет 11).
Зерттеуге алынған сорты ... ... ... ... ... ... эндодерма клеткаларының қалыңдығы NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясында қалыңдаған, ал ... ... ... ... ... көрдік. Әсер етілген клеткалар үлкейіп, өзгеріске ұшыраған. Бидайдың сортының жапырағының анатомиялық ерекшеліктері бақылаумен салыстырғанда өткізгіш ... ... ... төмендеген, астыңғы эпидермис қалыңдығының өзгерістерін үстіңгі эпидермиспен салыстырсақ, астыңғы эпидермис клеткаларының көрсеткіштері ... ... ... ... 4 - сортына NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясымен әсер еткендегі анатомиялық көрсеткіштері
Астыңғы эпидермистің қалың-ғы
Үстіңгі эпидермистің қалың-ғы
Өткізгіш ... ... ... ... клеткаларының қалың-ғы
Орталық цилиндр қалың-ғы
Жапырақ
Тамыр
Бақылау
10,2+-0,5
6,5+-0,3
31,6+-2,7
7,5+-0,6
5,9+-0,5
78,2+-1,3
NaCl-
50 мМ
5+-0,3
5+-0,3
16,8+-1,5
5,8+-0,4
5,5+-0,3
58,9+-1,1
NaCl-100 мМ
6+-0,5
6,1+-0,6
26,7+-1,8
6,4+-0,3
6,2+-0,3
58,5+-1,9
Cурет 11 - сортының диаграммалық көрінісі
Сурет 12 - ... ... мен ... ... ...
NaCL-50 мМ
NaCL-100 мМ
Жапырақ: 1-аст.эпидермис, 2-үст.эпидермис, 3-өткізгіш шоқ.
Тамыр: 1-экзодерма, 2-эндодерма, 3-орталық ... ... және ... морфо-анатомиялық құрылысы
сортының морфологиялық ерекшеліктері айтарлықтай өзгеріске ұшырамаған. Зерттеу нәтижесінде бақылаумен 19,7см салыстырғанда, NaCL-50 мМ ... 18см әсер ... ... ... өскіні ұзын болғанын байқадық. NaCL-100 мМ концентрациясымен 17,2см салыстыратын болсақ өскінінің мөлшері бақылау өскінінен біршама қысқарған. Ал ... 7см ... ... салыстырмалы қарайтын болсақ, NaCL-50 мМ концентрациясында 6см қысқарған, ал NaCL-
100 мМ концентрациясында 8см тамыр ұзындығы ... ... және NaCL-100 мМ ... әсер ... ... өскіні біраз жуандаған (сурет 13).
Сурет 13 - тұқымының 7 күндік морфологиялық көрінісі
1-Бақылау
2-NaCL-50 мМ
3-NaCL-100 ... ... ... ... де өзгерген. Тамырының бақылау кезінде экзодерма клеткаларының қалыңдығы 6,9+-0,3 мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 6,5+-0,8 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 81,6+-1,5 ... мМ ... ... экзодерма клеткаларының қалыңдығы 6,6+-0,3 мкм, эндодерма клеткаларының қалыңдығы 6,9+-0,4 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 83,8+-2 мкм.
NaCL-100 мМ концентрация әсерінде экзодерма ... ... 5,7+-0,4 мкм, ... ... ... 6,3+-0,5 мкм, орталық цилиндр қалыңдығы 73,3+-1,5 мкм.
Бақылауға арналған сорты жапырағының астыңғы эпидермистің ... 7,9+-1,1 мкм, ... ... ... 9,5+-0,8 мкм, ... ... қалыңдығы 32,5+-2,6 мкм.
NaCL-50 мМ концентрация әсерінде ... ... ... 8,9+-0,4мкм, үстіңгі эпидермистің қалыңдығы 8,5+-0,5 мкм, өткізгіш ... ... ... мкм ... 5). ... мМ концентрация әсерінде жапырағының астыңғы эпидермистің қалыңдығы 7+-0,3 мкм, үстіңгі эпидермистің қалыңдығы 7,5+-0,6 мкм, ... ... ... 26+-2 мкм. ... анатомиялық ерекшеліктері эпидермисі біркелкі бір-бірімен тығыз, мезофилі ретсіз орналасқан. Үстіңгі эпидермистің иілген екі өткізгіш шоқтың ортасында ірі көпіршік тәрізді ... бар. ... бір ... ұзын ... ... ... ... жабық коллатеральді. Устьицалары жапырақтың екі жағынан да ... ... ... ... ... ... салыстырғанда экзодерма, эндодерма клеткаларының қалыңдығы NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясында қалыңдаған және NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрацияларында орталық цилиндр қалыңдығы ... ... ... ... 14).
Бидайдың сортының жапырағының анатомиялық ерекшеліктері бақылаумен ... ... ... ... біршама төмендеген, астыңғы және үстіңгі эпиермисі кішірейгенін байқадық. ... ... ... ... ... ... олардың диаметрінің әртүрлі өзгерістерін осы көрсеткіштерден нақты байқауға болады (сурет 15).
Кесте 5 - сортына NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ концентрациясымен әсер ... ... ... ... ... эпидермистің қалың-ғы
Өткізгіш шоқтың қалың-ғы
Экзодерма клеткаларының қалың-ғы
Эндодерма клеткаларының қалың-ғы
Орталық цилиндр ... ... ... 14 - ... ... ... 15 - сортының жапырағы мен тамырының анатомиялық көрсеткіші
Бақылау
NaCL-50 мМ
NaCL-100 мМ
Жапырақ: ... ... ... ... ... ... 3-орталық цилиндр.
Қорытынды
1.Зерттеу нәтижесінде сортының бақылау үлгісін, NaCL-50 мМ, NaCL-100 мМ ... ... ... ... ... ... қысқармаған. Ал, анатомиялық ерекшеліктері бойынша тамыр және жапырақ көрсеткіштері ... ... ... ... Бұл ... ... ... төзімді екенін көрсетеді.
2. сортының морфологиялық ерекшеліктері аздап өзгеріске ұшырағандығын байқадық. Натрий тұзының әсерін ... ... ... түрде қарайтын болсақ, әсері жоғарлаған.
3.Бидайдың сортына морфологиялық талдау барысында бақылауды тұздың 50 мМ және 100 мМ концентрациясымен ... ... әсер ... ... ... ұзын және қалыңдаған. Бұл сорттың жер асты мүшесі тұзға өте төзімділігін байқадық және жер үсті ... де ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері тұзға сезімталдығын көрсетеді. Келесі анатомиялық ерекшеліктеріне тоқталсақ экзодерма, эндодерма клеткаларының қалыңдығы ... ал ... ... қалыңдығы ұлғайған. Жапырағының анатомиялық көрсеткіштері төмендегенін байқадық. Тұздың 50 мМ концентрациясында жақсы, ... ... ал ... 100 мМ ... әсер еткенде бидайдың өсу қарқыны бірден кеміді.
5. сортының морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... Ал ... ... ... ... көрсеткіштеріне жақын келеді, аса қатты өзгеріске ұшырамаған. сортымен салыстырғанда, бидайдың бұл сортының тұзға сезімталдығы төменірек.
Қорыта келсек, тәжірибе жүргізілген бес ... ... ... ... ... ... байқадық. Соның ішінде , , , сорттары тұзға салыстырмалы түрде төзімділігі, сортының жер асты мүшесі жоғары концентрациялы ... ... ... өсетіні және соңғы сортының тұздың 100 мМ ... ... ... ... ... ... ... П.К.Иванов - Яровая пшеница. . М.: 1971, 9 б.
* www.google.kz
* ... - ... ... ... Алматы.: 2011, 16 б.
* Н.Мұхитдинов, Ә.Бегенов, С.Айдосова - Өсімдіктер морфологиясымен анатомиясы. ... 1993, 115-119 ... ... - ... ... М.: , 1978, 429 ... Л.И.Лотова, А.К.Тимонин - Сравнительная анатомия высших растений. М.: 1989, 32-41 ... ... - ... ... 2005, 445 ... ... В. В. - Физиология растений: Учеб. для биол. спец. вузов. - М.: 1989, 428-430 б.
* Якушкина Н. И. - ... ... ... ... для ... биол. Спец. пед. ин-тов. - М.: Просвещение, - 1980., - 303 б.
* - ... Л.А. , ... С.В., ... А.Я.; под ред ... Л.А ; сост. Медведовский А.К. - К. Урожай, 1989, 320 б.
* А.Т.Қуатбаев - ... ... ... 2008, 103 ... ... ... ... - Топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. Алматы.: 2004, 199-208 ... ... С. В., ... С. Е., ... В. В., ... А. Ф. - ... ... пшеницы на хлоридное засоление - Петрозаводск.: 1992, 17-23 б.
* Кидрей Т. А.- Устойчивость растений к ... ... ... - 1999, 80-83 ... Муха В. Д. - Агропочвоведение / В. Д. Муха, Н. И. ... В. ... - М. : ... 2004, 528 ... ... И. И. - ... ... почвы // Мелиоративная энциклопедия. - М.: 2004. - Т. 3. 196 б.
* ... Г. В. - ... ... растений. - М.: 1997,
216 б.
* Полевой В. В. - Физиология растений: ... для ... ... ... - М.: ... шк., 1989, 428-430 б.
* Шевякова Н. И.- ... и ... роль ... в ... при ... и ... ... растений, - 1983., Т. 30. Вып. 4, 768-781 б.
* Гусева H.A. - Морфофизиологический способ ... ... ... / H.A. Гусева, О. А. Досеева, Н. В. Воробьев, Ю.А. Ткаченко //. - Краснодар.: 2002, 21 - 22 ... ... С. В., ... С. Е., ... В. В., ... А. Ф. - ... пшеницы на хлоридное засоление.//Биологические исследования растительных и животных систем. - ... ... ... ... РАН, - 1992, 17-23 б.
* Клышев Л. К. - Проблемы солеустойчивости растений, - 1989, 195 ... ... Е. В. - ... ... / Е. В. ... А. ... - Мелиоративная энциклопедия М. : 2004. - Т. 3. 197 ... ... - ... ... ... зерновых культур. Новосибирск.: 1982, 325 б.
* Серова А.А., Макарова А.Н. - Сортоиспытание яровой пшеницы на темно- каштановых почвах Акмолинской ... // ... - ... научно практический журнал по сельскому хозяйству. - Агомеридиан, 2008. №4 (10). 29-33 б.
* Тютенов А.Х. - Алғы ... және ... ... ... ... ... // ... атындағы Қазақ агротехникалық университетінің ғылым жаршысы. 2003. Том 3 , ... №10. 18-22 ... ... ... семенных растений. - М.: Мир, 1980. - Т. 1, 2. 532-558 б.
* Барыкина Р.П. - Справочник по ботанической ... ... и ... - М.: М ГУ, 2004. 312 ... Работнов Г.А. - Жизненный цикл многолетних травянистых растений в луговых ценозах // ... Бот. инс. АН ... - 1960. - № 2. 204-208 ... ... и др. - ... и ... растений. - М.: Просвещение, 1966. - Т.1. 423 б.
* Зайцев Г.Н. - Методика биометрических расчетов. - М.: ... 1983. 250.; 60 ... ... Г.Ф. ... - М.: ... ... 1990. 352 б.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологияның техникалық дақылдарға (қант қызылшасы, қартоп) тигізетін әсері20 бет
Ақ бидай нанының квалиметриялық бағалануы және оның сапасын жақсарту жөніндегі шараларды ұйымдастыру28 бет
Бидай және оның жалпы сипаттамасы. Бидай сапасының физикалық белгілері10 бет
Астық түйір массасының жабысуы5 бет
Ауылшаруашылығындағы кәсіпкерлікті дамыту5 бет
Қозғалмалы ойындар9 бет
"Дәннің құрылымы мен оның анатомиялық бөліктерінің микроқұрылымының технологиялық маңызы"9 бет
Астық дақылдарымен қоректенудің биологиялық ерекшеліктері9 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының марфологиялық және биалогиялық ажырату белгілері6 бет
Астық тұқымдастарына сипаттама35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь