Қазақстан Республикасы қазіргі кездегі ақша-несие саясаты және оның даму жолдары

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 МЕМЛЕКЕТТІҢ АҚША.НЕСИЕ САЯСАТТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI

1.1 Экономиканы мемлекеттік реттеудің маңыздылығы мен әдістері ... ... ... ..5
1.2 Мемлекеттің ақша.несие саясатының экономикалық мәнi және оны жүргiзу құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.3 Экономиканы мемлекеттік реттеудегі Ұлттық Банк жүргізетін
ақша.несие саясатының механизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АҚША.НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ

2.1 Мемлекеттің ақша.несие саясатының жүргізілу механизмiн талдау ... ... 32
2.2 Ақша.несие саясатының қазіргі таңдағы жағдайын талдау ... ... ... ... ... ...38
2.3 Қазақстан Республикасының инфляцияны тұрақтандыру саясатын іске асырудағы ақша.несие саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46

3 АҚША.НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ ДАМУ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1. Ақша несие саясатының даму мәселелері мен келешегі ... ... ... ... ... ... ...51
3.2 Шетелдерде ақша.несие саясатын жүргiзудегi тәжiрибесi ... ... ... ... ... ... 55
3.3 Қазақстан Республикасының ақша несие жүйесінің бүгінгі қаржылық дағдарыс кезіндегі даму барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77
Тақырыптың өзектілігі. Кез-келген экономикалық жүйенің қалыпты қызмет етуін қамтамасыз етуде маңызды рөл мемлекетке арналады. Өз тіршілік етуінің бүкіл тарихында мемлекет тәртіпті, заңдылықты, ұлттық қорғауды ұйымдастыруды және т.с.с атап өту жеткілікті. Қазіргі заманғы жағдайларда кез-келген дамыған рыноктық экономика өзінің мәні бойынша аралас болып табылады, оған себеп болатын-экономиканың ұлттық шаруашылықта мемлекеттік реттеу, мемлекеттік сектордың еркін кәсіпкерлігімен қатар тіршілік етуі. Осындай нарықтық экономиканың тиімді әрі тұрақты дамып отыруын реттеудің, экономиканы ынталандыру саясатының негізгі формаларының бірі мемлекеттің ақша-несие саясаты болып табылады.
Қазақстан Республикасы XXI күрделi өзгерiстермен аяқ басты. Он төрт жылдан астам уақытта елiмiздiң тәуелсiздiгiмен қатар жүргiзiлiп келе жатған экономикалық реформалардың маңыздылығы мен қолданбалылығына тоқталар кез жеттi.
Бұл мәселенiң өзектiлiгi әлемдiк экономикалық қауымдастықта елiмiздiң нарықтық бағытта дамушы ел деп танылуымен арта түстi. Себебi Елбасы атап көрсеткенiндей, “мемлекетiмiз әлем таныған, алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылуы керек”. Сондықтанда болар бүгiнгi күнi экономикалық дамудың тиiмдi жолдарын табу туралы мәселелi сұрақтар кең түрде талқылауға түсiп отыр. Ол үшiн елде тұрақты экономикалық өсу және соны жүзеге асыру үшiн мемлекеттiк бағдарламалар немесе стратегиялар қажет. [1, 21 б]
1. «Деньги, кредит, банки» Учебник Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд. 2-е, - Москва: 1999г.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, 2004 ж. – 248 бет.
3. Мамыров Н.Қ., Тiлеужанова М.Ә. - Макроэкономика: Оқулық. – Алматы: Экономика. - 2003. – 432 бет.
4. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001, - 466 б.
5. Мэнкью Н.Г. Макроэкономика. Гл. 8. – Москва., - 1994 г.
6. Ілияс А.Ә., Оқу құралы. Ақша-кредит саясаты. – Алматы: Экономика, 2009. – 106 б.
7. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики и других направлениях деятельности Национального Банка» // Банки Қазахстана, №12, - 2004 г. 2-4 стр.
8. Досниязова А.К. «Инфляционное таргетирование: SWOT-анализ» // Банки Қазахстана, №10, - 2006 г. 56-61 стр.
9. Баян Көшенова, Оқу құралы Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
10. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики и других направлениях деятельности Национального Банка» // Банки Қазахстана, №10, - 2006 г.
11. “Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi туралы” ҚР-сы Президентiнiң Заң күшi бар Жарлығы, 1995 жылғы 30 наурыздағы, №2155;
12. «О международных резервах и денежной базе» // (Национальный Банк РК Пресс-релиз №33 от 17 октября 2009 года) Банки Казахстан, 2009 г. №8. 65стр
13. «Статистикалық мәліметтер» // Банки Казахстан, 2013 г. №1. 89 стр.
14. «Текущее состояние банковского сектора на 1 июля 2012 года» // Банки Казахстана, №8, 2009 г.
15. Национальный Банк Республики Казахстан Пресс-релиз №33 от 7 сентября 2012 года.
16. «Перспективы перехода Казахстана на инфляционное таргетирование» // Сембиева Л.М., Банки Казахстана, №9, 2008 г.
17. Статистический ежегодник. Алматы. – 2012г.- 446 с.
18. «О ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана, №6,7,8 - 2012 г. 2-8 стр.
19. Балабанов И. Т., «Банки и банковское дело», Санкт-Петербург – 2001;
20. Сапарғалиев Ғ., Ибраева А. “Мемлекет және құқық теориясы” Жеті Жарғы // А., 1998
21. «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Н.Назарбаев 2009 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, Ақорда, 2009 ж. 5 ақпан.
22. «2009-2011 жылдарға арналған Қазақстан Республикасы Үкіметінің орта мерзімдік фискальдық саясаты» ҚР Үкіметінің № 918 Қаулысы, 31 тамыз, 2008жыл.
23. «Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры туралы» ҚР Президентінің
№402 Жарлығы, 23 тамыз, 2000 жыл.
24. ҚР Ұлттық банкінің жылдық есебі, 2009-2012 жылдар, http://www.nationalbank.kz
25. Матлин А.М. Деньги и экономические решения. – М.: Дело, 2001 г.
26. Нурсеит Н.А. Обеспечение устойчивости национальной валюты: Теория и практика валютной политики. – Алматы.: Дәуір, 2004.
27. 2009 жылғы 18 қыркүйектегі «Қазақстанның шикізат секторынан түскен табысты қалыптастыру мен оны пайдалану мониторингісі: Бюджет кодексі жобасын талқылау» атты Дөңгелек үстел материалдары, - Қоғамдық саясатты зерттеу орталығы, Алматы, 2009 жыл, 53 бет.
28. М. Махмұтова, А. Уаррак Ресурстарды басқару саясаты жəне Альбертаның Мұра қоры: Қазақстан үшін сабақтары // Policy Studies, № 1(12), 32. 2009 жыл, Қоғамдық саясатты зерттеу орталығы. – 26 бет.
29. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2009 жылғы 6 ақпандағы «Қазақстан азаматтарының тұрмысын жақсартуды арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Жолдауы.
30. www.nationalbank.kz ҚР Ұлттық банкінің сайты.
31. www.nationalfund.kz ҚР Ұлттық қорының сайты.
32. www.minfi n.kz ҚР Қаржы министрлігінің сайты.
33. www.minplan.kz ҚР Экономика мен бюджеттік жоспарлау министрлігінің сайты.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ  
ҚАЗАҚСТАН ИНЖЕНЕРЛІК-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қорғауға жіберілді.
Кафедра меңгерушісі э.ғ.к., ... ... ... ... Қазақстан Республикасы қазіргі кездегі ақша-несие саясаты және оның даму жолдары
Мамандық - ... ... А.Д. ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІҢ АҚША-НЕСИЕ САЯСАТТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI
+ ... ... ... ... мен әдістері ..............5
1.2 Мемлекеттің ақша-несие саясатының экономикалық мәнi және оны жүргiзу құралдары ................................................................................................14
1.3 Экономиканы мемлекеттік ... ... Банк ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АҚША-НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
2.1 Мемлекеттің ақша-несие саясатының жүргізілу механизмiн талдау ... ... ... ... ... ... талдау .......................38
2.3 Қазақстан Республикасының инфляцияны тұрақтандыру саясатын іске асырудағы ақша-несие саясаты ... ... ... ДАМУ ... МЕН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1. Ақша несие саясатының даму мәселелері мен келешегі ... ... ... ... ... ... ........................55
3.3 Қазақстан Республикасының ақша несие жүйесінің бүгінгі қаржылық дағдарыс кезіндегі даму ... ... ... ТIЗIМI.....................................................77
КIРIСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Кез-келген экономикалық жүйенің қалыпты қызмет етуін қамтамасыз етуде маңызды рөл мемлекетке арналады. Өз тіршілік етуінің бүкіл тарихында мемлекет ... ... ... ... ұйымдастыруды және т.с.с атап өту жеткілікті. Қазіргі заманғы жағдайларда ... ... ... ... ... мәні бойынша аралас болып табылады, оған себеп болатын-экономиканың ұлттық шаруашылықта мемлекеттік реттеу, мемлекеттік сектордың еркін кәсіпкерлігімен қатар тіршілік ... ... ... ... ... әрі ... ... отыруын реттеудің, экономиканы ынталандыру саясатының негізгі формаларының бірі ... ... ... ... ... ... ... XXI күрделi өзгерiстермен аяқ басты. Он төрт жылдан астам уақытта елiмiздiң тәуелсiздiгiмен қатар жүргiзiлiп келе жатған экономикалық реформалардың маңыздылығы мен ... ... кез ... ... ... ... ... қауымдастықта елiмiздiң нарықтық бағытта дамушы ел деп танылуымен арта түстi. Себебi Елбасы атап көрсеткенiндей, ... әлем ... ... қатарлы елдер қатарына қосылуы керек". Сондықтанда болар бүгiнгi күнi экономикалық дамудың тиiмдi жолдарын табу ... ... ... кең ... ... түсiп отыр. Ол үшiн елде тұрақты экономикалық өсу және соны жүзеге асыру үшiн мемлекеттiк бағдарламалар немесе стратегиялар қажет. [1, 21 ... ... ... ... ... ... ... тиімді және тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін елдегі ақша қатынастарын, оның құнсыздану ... ... және ... ... олардың көлемін, банк және қаржы жүйелерінің қызметтерінің тиімді жүргізілуін, сондай-ақ тұрақты дамуға бет алуын реттеу ... мен ... ... ... мемлекеттің және қаржы саласының негізгі міндеті мен мақсаты болып ... Осы ... ... ... реттеудегі кең қолданылатын саясаттардың бірі Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ...
Ақша-несие саясатын іске асыруда Ұлттық банк өзінің іске асыратын шаралары туралы мемлекеттік қаржы жүйелерімен біреге ... ... ... ... Ұлттық банкінің ақша-несие саясатының басты мақсаттарына ұлттық экономиканың даму ... ... 2002 ... ... ... ... ақша массасының және несиелік қатынастардың артық мөлшерде өсіп кетуіне байланысты алдағы үш жылға негізгі макроэкономикалық көрсеткіштердің ... ... яғни ... ... ... өте бастады. Бұл саясаттың басты қолға алатын объектісі ұлттық ақша бірлігінің тұрақтылығын және шетел валюталарына қарағанда нығаюын ... ету ... ... ... ... ... ... бағамы жағдайында Үкiмет елдiң экономикалық ахуалына, сыртқы экономикалық қатынастарына, валюта резервтерiне, берешектерге, тауарлық және қаржылық ағындардың ... ... ... ... мүмкiндiк алды.
Сонымен бiрге, Қазақстан экономикасында бiрқатар дағдарыстық жағдайлар соңына дейiн әлi де ... ... ... ... салаларында өндiрiстiң құлдырауы тоқтатылмады, салық салу және бюджеттiк кiрiстi арттыру проблемалары орын алуда, мемлекеттiк iшкi және сыртқы қарыздар мөлшерi өсуi ... және ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк салаға берiлетiн несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемелер жоғары болып қалуда, шаруашылық етушi субъектiлердiң инвестициялық белсендiлiгi тиiстi деңгейде емес және т.б. ... ... ... ... ... шаралар бюджеттiк шығындар мен салық салуды ... ... ... ... ... байланысты болу керектiгiн дәлелдейдi.
Қазақстан Республикасының әлемге нарықтық экономикалы және дербес ел ретінде ... ... ... Ал ... ... ... талабы бұл экономиканың еркіндігі және мемлекеттің экономикаға тек қана ... ... ... ғана ... ... ... ... жанама реттеудің негізгі құралдарына: ақша-несие саясаты, бюджеттік-салық саясат, тарифтік және валюталық ... ... Өз ... ... ынталандыруда және шаруашылық механизмді реттеуде ақша-несие реттеудің маңызы зор болып табылады.
Бұл ... ... ... ... ... ... жанама ретеудегі маңыздылығын, оның іске асу механизмі мен қазіргі таңдағы даму беталысын қарастыру болып ... ... ... ... ...
Ақша-несие саясатының экономикалық мәнін, оның іске асу барысын түсіну,
* Ақша-несие ... ... ... ... және оның ... қолдану барысын талдау;
* Ұлттық Банктің ақша-несие саясатын іске ... ... ... ... ... оған ... ...
* Қазақстан Республикасының бүгінгі таңдағы ақша-несие саясатының ерекшеліктеріне, ... ... ... ... ...
* ... ... әлемдік стандарттардың бірі болып табылатын инфляциялық таргеттеу саясатының еліміздегі қолданысын және ... ... ... ... ... іске асу ... ... талдау мен туындап отырған мәселелерге тоқталу болып табылады. ... ... ... ... үш ... қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
1 МЕМЛЕКЕТТІҢ ... ... ... НЕГIЗДЕРI
1.1 Экономиканы мемлекеттік реттеудің маңыздылығы мен әдістері
Басқару - ... ... ... универсалды (әмбебап) және қажетті элементі. Бұл объектілік жағдайдың, ... ... ... ... ... ... ... әсер етуі.
Мемлекеттік басқару әлеуметтік іс-әрекеттің анықталған түрі ретінде кең және тар ... ... Тар ... - бұл ... ... ... ... Бұл позицияда мемлекеттік басқару, негізінен, әкімшілік құқықпен оқытылады. Оның объектісі - мемлекеттік басқарудың құқықтық ... Кең ... - бұл ... ... ... ... әртүрлі қоғамдық қатынастарды мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының әрекеті жолымен мемлекеттік реттеу.
Мемлекеттік басқарудың да қатысушылары, яғни субьектілері мен обьектілері бар. ... ... ... - бұл ... ... жүзеге асыратындар. Оған экономикалық саланы, әлеуметтік саланы, әкімшілік - саяси құрылымдарды басқаруды жүзеге асыратын ... ... ... басқару обьектілері - бұл басқарылатын салалар, ұйымдар және жалпы халық. [5]
Мемлекет экономикалық ғылымды саяси экономикасымен ... деп ... ... ... ... экономикалық теорияны экономикалық саясатпен алмастыруды өкситіндер таусылған жоқ. Үкімет мемлекеттік экономикаға кірісуі обьекттивтік қажеттілік болып табылады. Бұл экономиканың нарықтық немесе ... ... ... ... ... үлестіруші экономикада мемлекет тауарлар мен қызметтерді өндіру және бөлу туралы барлық құқықтар мен міндеттерді өзіне артады. Бірақ осындай жүйе ... ... ... және ... іс- ... ... [6, 8 б]
Нарықтық шаруашылықта үкімет алдында тауарлар өндіріс пен ресурстарды бөлудің ... ... ... ... Ол ... ... және ... тауарлармен еркін жарлық "өкім" ете алмайды. Нарық механизмі экономикалық барлық мәселелерді ... ... ... ... ... өндіргіш күштердің елеулі бөлшегі үшін классикалық жеке меншік шеңбері жетімсіз бола бастайды, ... ... ... ірі ... теміржолды, поштаны, телеграфты және т.б. өз қарамағына алуға мәжбүр болады. Еңбек бөлінісінің дамуы мемлекетаралық интеграцияның күшеюіне, ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады, қорғаныспен, ғылыммен әлеуметтік қатынастарды реттеумен, жұмысшы күшінің ұдайы өндірілуіне, ... және т.б. ... жаңа ... мәселелердің қалыптасуына әкеліп соғады.
Мемлекеттік және рыноктық реттеу қандай мөлшерде үйлестіру қажет, мемлекеттік араласудың шектері мен бағыттары ... ... ... ... ... және ... сәйкес тәжірбиелік тұжырымдардың кең ауқымды спектрі бар ұлттық шаруашылықты басқарудағы толық мемлекеттік монополизмнен шекті экономикалық либерализмге дейін, бұнда ... тек ... ... жеке кәсіпкерлік кезінде ғана тиімді болады деген пікір қалыптасқан. Осындай шекті нұсқалар арасында ... ... да бар, ... ... және меммлекеттік реттеушілерді үйлестіретін қытай нұсқасы, ФРГ мен Австрияның әлеуметтік бағдарланған рыноктық шаруашылығы. Аралас экономиканың швед ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі тәуелді болатын бәсекелестік механизмі оқшауланып қалады.
Мемлекеттің пайда ... ... оның ... ... ... ... ... Мемлекеттің қандай жағдай болса да, экономикаға араласуы және реттеуі бүгінгі экономикада объективті қажеттілік.
Тарихи ... ... ... экономиканы реттеу жөніндегі екі негізгі әдістемелік бағыт қалыптасқан.
1) Кейнстік мектеп - ... ... ... реттеу концепциясы және мемлекеттің қоғмадық шаруашылық өміріне араласпауы туралы неокейнстік кездерде консервативті ... ... Осы ... екі ... ағымдардың өздеріне тән ортақ негізі бар. Олардың екеуі де мемлекетті қоғамның стратегиялық мақсаттарына жетуге бағытталған экономикалық саясат жүргізу үшін ... ... ... мен шаруашылық қызметтер негізінде қамтамасыз етілген. Ал ... ... ... айырмашылығы мемлекеттік ықпал жасаудың әр түрлі тәсілдері арқылы айқындалады. Олардың біреулері мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... Оның ... ... ... рөлін атқарғанын дұрыс дейді. /6, 7 б/
Ал ... және ... ... ... ... ... ... жасауды мемлекеттің басты қызметі деп есептеді.
А.Смит мемлекеттің үш негізгі міндетін атап көрсетеді:
1. Әскери қауіпсіздікті сақтау;
2. Құқықтық қызметтер;
3. ... ... ... мемлекеттік экономикалық реттеу туралы Орешин былай деді: экономиканы мемлекеттік реттеу мемлекеттің құқықтық шаралар жүйесі, ... ... ... және ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық жүйенің қызметіне араласу болып табылады.
Қазақстандық экономистер Ихданов пен Мамыров экономиканы мемлекеттік реттеуді мемлекеттің ... ... ... ... және ... ... әсіресе әлеуметтік-экономикалық процеске, яғни оның рационалды балансын және макроэкономикалық тұрақтылығын ... ... ... атап ... ... экономикалық өсудің тұрақтылығын сақтауға және дамытуға ынталы болады. Жалпы нарық механизміне тән кемшіліктерді мемлекет экономикалық реттеу арқылы түзетіп отыруға тиісті. ... ... ... ... ... бар. Яғни, барлық адамзат қарамағындағы, теңіздердегі барлық байлықтар толығымен пайдаланылмайды. [10, 64 б]
Мемлекеттік реттеудің келесідей түрлері ... ... ... ... ... монополизм;
* Нарықтық және басқа да экономикалық жүйелердің ұштасуының әр түрлі нұсқасы;
Экономиканы мемлекеттік реттеудің басты ... ... үлгі - ... АҚШ ... ... ... Белсенділік үлгі, яғни Жапония мысалында.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің негізгі әдістеріне тоқталатын болсақ:
* Құқықтық реттеу - ... ... ... ... және тұтынушылар үшін экономикалық қызмет тәртібінің белгіленуі жатады. Бұл ... заң ... және ... жүйесі меншік формалары мен ережелерінің жүйесі меншік құқықтарны келісім-шарт жасаумен фирманың қызмет ету шарттарын кәсіподақтармен реттеп отыру;
* ... ... - ... ... белгілеу шаралары жатады. Қазіргі кезде көбінесе әкімшілік реттеу қоршаған ... ... ... ...
* ... ... нарықтық қатынастардың сипатына және ұлттық экономиканың шеңберінде ... ... ... жасауға талап етеді. Бұл жиынтық сұранысқа, жиынтық ұсынысқа, капиталдың шоғырлану дәрежесіне әсер ету ... ... ... ... /2, 75 б/
Ал экономиканы мемлекеттік реттеудің келесі бағыттардағы қызметтері кең тараған:
Ұлттық қорғаныс;
Фундаменталды ғылым;
Космостық зерттеулер;
Денсаулық сақтау;
Қала құрылысы, заводтар салу;
Мемлекеттік ... ... ... тауарлардың сапасын реттеу;
Ресурстарды тиімді бөлу мен ұтымды пайдалану;
Монополияға қарсы тұру, бәсекені қолдау шаралары;
Жұмыссыздықтықтың орын алуын, инфляция, ... пен ... ... ... ... реттеп отыру;
Әлеуметтік мәселелер мен қоршаған ортаның ластануын реттеу.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің мақсаттары келесідей: /13, 27 б/
* ... ... ... ... ету;
* Шаруашылық қызметтің кординациясын дамыту;
* Бәсекелік ортаны барынша қолдау.
Осыдан барып келесі төрт көрсеткіш шығады:
* ... ... ... ... мен ... ... тұрақтылығы;
* Сыртықы экономикалық тепе-теңдік.
Экономиканы мемлекеттік реттеуде негізгі субъект мемлекеттің өзі ... ... ал ... ... ... ... және рететуді қажет ететін салалары мен аумақтары.
Экономиканы мемлекеттік реттеуде нарықты реттеудің ... ... ... ... ... [11, 29 ... ... реттеу
Экономиканы индустриалды-инновациялы реттеу
Ресурстарды пайдалану шарттары мен ақысын реттеу шаралары
Баға мен табысты реттеу
Орталықтандырылған ... ... ... ... ... алу ... тапсырыстар жасау
Амортизациялық саясат
Ақша -несие саясаты
Салық саясаты
Сурет 1 - ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай тікелей ретету шаралары неғұрлым әкімшілік сипат алады да, ал жанама ... ... ... ... алады. Енді осы экономиканы рететудің нарықтық экономикада маңыздыболып табылатын әдістеріне жекелеп ... ... ... ... ... ... ... мемлекет қазынасы), несие, ақша саясаты, бағалар мен тұрғындардың табысын реттеу, әкімшілік реттеулер ... Осы ... ... ... ... ... Ол ... бюджетпен байланысты реттеу құралдарын қамтиды. Бұған ең алдымен мемлекеттік сатып алуды көбейту немесе азйту, ірі қаржылар жұмсау ... ... ... ... өндіріс салалары мен кәсіпорындарға бюджеттің есебінен берілетін жәрдем қаржылар мен ... ... ... ... ... ... фискальдық саясаттың маңызды бөлігі болып табылады. Оның көп ... ... ... ... ... ... процестерді көтермелеу және щектеу ақсатында салық нарқын өзгерту. Экономикалық өсуді көтермелеу мемлекет ... ... мен ... шет селолық аудандар мен еркін экономикалық аймақтар үшін салық салудың ерекше жеңілдікпен қолданылатын ... ...
Б) ... ... ... ... ... оны төлеудің тәртібін
згерту. Берілген салық нарқы жағдайында амортизациялау мерзімін қысқарту қорлану ресурстарын көбейтуге ... ... ... ... ... ... алып ... еңілдіктерді ендіру капиталдың салааралық құрылымын реттейді. Салық салуға тиісті пайдадан, аса жаңа техника түрлеріне жұмсалған шығынды шегеруге рұқсат беру ... ... ... ...
* ... саясаты. Мемлекет нақты салалық және аймақтық проблемаларды шешу, ерекше мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге ... үшін ... ... ... несие береді. Сонымен бірге, ол бюджеттен тыс ерекше даму қорын да құра алады. Несиелік ... жиі ... ... ... ... ... ... есептеу нарқын өзгерту.Есептеу арқы(немесе дисконттық)- бұл банк вексельдерін, яғни жеке адамдар мен мемлекеттердің қысқа мерзімді міндеттемелерін ... ... ... банкпен өндіріп алынатын қарыз процентінің нормасы
б) эмиссиялық банкке ақша салудың міндетті минимумін ... ... ... ... ... ... реікті ақша салынымдарын /бос резерв деп аталатын / және міндетті ақша салынымдарынан тұрады.
в) "ашық нарықтағы операциялар". ... ... ... ... ... сатып алуға тырысады. Бірінші жағдайда, жеке несие жүйесінің қарыз капиталының қаражаттары алынады, ол ұдайы өндіріс процесін қиындатады. ... ... ... ... жүйесі қосымша қаражаттармен толтырылады, ал ол ұдайы өндіріс процесін көтермелейді.
І. Бағаны және табысты реттеу саясаты. Фискальдық және ... ... ... табыстарды реттеуді тиімді құралы бола алмайды, сондықтан мемлекет барынша тікелей әсер ету құралдарын қолдануға тырысады.
ІІ. Әкімшілік ... ... ... ... ... салалар, мысалы, қоғамдық пайдалану салаларына қатысты қолданылатын әртүрлі бақылау шаралары, қор биржаларының үстінен қойылатын әкімшілік бақылау, әділ бәсеке күресі деп ... ... ... ... ... ... Қысқа мерзімді реттеулер. Оның мақсаты- бірнеше айдың ішінде нәтиже алуға ... ... ... ... әсер ету ... табылады.
ІVҰзақ мерзімді реттеу бірнеше жыл бойына нәтижелер ... ... ... ... ... ... бағытта әсер ету болып табылады. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... өндірістік құрылымын өзгерту, технологиялық қайта құру және ғылыми- техникалық прогресті жеделдету, жедел ... ... ... ... ... ... немесе белгілі бір әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешу үшін қолданылатын арнайы шаралар жиынтығы түрінде болатын ... ... ұзақ ... ... тиімді нысаны болып табылады.Нарықты экономика жағдайында мемлекет және тауар өндірушілер тең құқылы ретінде көрінеді. Мемлекет өзінің қатынасын кәсіпорындардың ... ... ... ... немесе келісім жасау жолымен орнатады.
Қазақстанда, нарық қатынастарының қалыптасуы, жағдайында, экононмиканы тікелей және ... ... ... рөлі ... ... тек қана ... түрінде болып отыр.
Мемлекеттің реттеуші рөлі-белгілі мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін тікелей және жанама әдістер мен ... ... ... ... ... ... ... адрессіз, бірақ барлық шаруашылық субъектілері үшін міндетті ... ... ... ... ... ... ... шарттары мен нәтижесіне әсер етумен байланысты. Нақты өмірде олар ... ... ... және әсер ету ... ретіндегі меншік типіне қарай жіктеліп әртүрлі тіркесте қолданылады. [14, 34 ... және ... ... ... ... ... қажет, мемлекеттік араласудың шектері мен бағыттары қандай екені жөнінде ... ... және ... ... ... ... кең ауқымды спектпрі бар- ұлттық шаруашылықты басқарудағы толық мемлекеттік монополизмнен шекті экономикалық либерализмге дейін, бұнда ... тек ... ... жеке ... ... ғана ... ... деген пікір қалыптасқан. Осындай шекті нұсқалар арасында аралас нұсқалар да бар, ... ... және ... ... ... ... ... ФРГ мен Австрияның әлеуметтік бағдарланған рыноктық шаруашылығы. Аралас экономиканың швед үлгісі және т.с.с.
Экономиканы басқарудағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бәсекелестік механизімі оқшауланып қалады.
Фискальды саясат - экономиканың макроэкономикалық тұрақтылығына жету үшін ... ... ... табылады. Мемлекеттік шығындар мен салықтарды оңталандыру арқылы, іскерлік белсенділікті ынталандыруға, жұмыссыздық пен құнсыздануға ықпал етуге болады. Бұл құралдың қате ... - аса ... ... мемлекеттік бюджеттің шығын бөлігінің бұрмаланған өлшемдері - ... ... ... ... ... айналдырады.Дәл осы қаражаттар арқасында мелекет ұлттық қауіпсіздік мәселелерін шешеді, халықтың қоғамдық игіліктер мен қызметтерге қажеттілігін қамтамасыз етеді, экологиялық, әлеуметтік мәселелерді және ... да ... ... ... ... ... ... процестерді реттеу кез келген қоғамдық жүйенің, соның ішінде ... ... ... ... ... табылады.
Экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеу - бұл макроэкономикалық тепе-теңдіке және экономиканың жұмыс істеуінің әрбір ... ... оның ... ... әсер ету ... сондай-ақ қаржы ресурстарын шебер пайдаланудың күнделікті процесін қамтамасыз ету үшін шаруашылық жүргізуші субъектіге мемлекеттің ... ... ... ... мен ... мақсатты және нақты қолдану процесі. [15, 312 б]
Қаржылық реттеудің түрлері салықтық, бюджеттік, мемлекеттік-кредиттік, кедендік-тарифтік, валюталық-қаржылық реттеулерді қамтиды. Осы ... ... ... ... ішінде салықтық реттеудің орны мен маңыздылығы ерекше болып табылады. Экономиканы салықтық реттеуде тура және ... ... ... ... ... жалпы экономика дамуында атқаратын келесiдей үш қызметтерi бар:
* Фискалдық;
* Рететушiлiк;
* Бақылаушылық.
Салықтардың ... ... ... ... - фискалдық немесе бюджеттiк қызмет деп аталады. Бұл салық қызметi арқылы мемлекеттiк бюджеттiң кiрiс ... ... ... ... ... ... ... салықтар мемлекеттiк бюджеттiң кiрiсiн топтастыра отырып, әлеуметтiк, әскери, қорғаныс, қоршаған ортаны қорғау және тағы ... да ... iске ... ... ... ... ... кiрiс көзiн құрайтын негiзгi қаржылық көздер - салықтар болып табылады.
Қазіргі құқықтық мемлекеттің экономикалық қызметтері мынадай бағыттарды ... ... ... ... ... ... ... көруге болады: мемлекет бюджетті жасайды және экономикалық дамудың ел көлеміндегі бағдарламаларына сәйкес оның жұмсалуына бақылау жүргізеді; өндірістің және ғылыми ... ... ... ... ... ... ақша бөледі. Экономикалық процестерді мемлекеттікк реттеуде жоғары және мемлекеттік органдар және арнайы мекемелер ... ... ... ... ... жергілікті органдары көрсетеді. Олар капиталдың келуін, сол өңірдің бизнесінің дамуын, жергілікті бюджетке көп көлемде қаржы алу жағдайын ... ... ... ... ... оның ... ... кеңес беру жұмыстарына байланысты және ешқандай бөлгіштейтін не болмаса ... ... ... ... ... ... қоғамда тек шаруашылық бөліктері және еңбек ұжымдары қандай мемлекеттік және шаруашылық басқару органдарының қажеттігін, олардың ... ... ... ... ... ... жалақы төлейтіндігін белгілейді.
2) Мемлекеттің экономикалық қызметі мемлекеттік экономикалық сектордың шаруашылығын ... ... ... ... ... өзі ... ... меншік иесі ретінде материалдық жағдайлардың және қызметтің өндірушісі болып көрінеді. Оның экономикалық қатынастарға ықпалы, бұл экономика секторында ... ... ... экономикалық процестердің мемлекеттік реттеу әдістемесінен принципиалды түрде айырмашылығы болмайды.
3) Мемлекеттің ... ... - жеке ... ... ... ... өмірінің бірқалыпты жағдайын, олардың тікелей өндірістік қатынасқа тәуелсіздігінің әлеуметтік қорғалуы үшін қажет. [13, ... ... ... ... ... негізгі түрлерінің нақты іске асуы үшін мемлекет экономика салаларын және транзитті экономикада нақты реттеуді, қолдауды ... ... ... ... және тікелей формадағы жаңашыл реттеулерді іске асырып отыруы керек. Оларға:
* ... ... ... ... саясаты,
* монополияға қарсы шаралар және бәсекелестікті қолдау;
* экономиканың тиімсіз ... ... ... шикізаттық бағыттағы өндірістен алып шығатын бірден-бір тиімді даму жолы индустриялық-инновациялық дамуды қолға алудағы мемлекеттің экономикалық қолдау және ... ... ... ... экономикада өспелi инфляция мемлекеттiң экономикаға бақылау жасауы төмендегенiн көрсетедi. Неғұрлым экономикада ... ... ... ... ... ... инвестиция тартуға және салуға ынтасы төмендейдi. Ал инвестициялық активтердiң төмендеуi өз кезегiнде өндiрiстiк мүмкiншiлiктердi төмендетедi.
Өз кезегiнде өспелi инфляция мемлекеттiң ... ... ... ... ... ... экономикада инфляция деңгейiнiң анықталмағаны байқалса, соғұрлым кәсiпкерлердiң инвестиция тартуға және ... ... ... ... инвестициялық активтердiң төмендеуi өз кезегiнде өндiрiстiк мүмкiншiлiктердi төмендетедi. ... ... және ... ... ... ... қарсы саясаттар жүргiзiп отырады.
Инфляцияға қарсы саясат - инфляциямен күреске бағытталған экономиканы мемлекеттік реттеу жөніндегі шаралар ... ... ... екі ... жолы ... ... ... және кірістер саясаты.
Дефляциялық саясат - мемлекеттің шығындарын азайту, кредит үшін пайыздық ... ... ... ауыртпалығын күшейту, ақша массасын шектеу жолымен ақша-несие және ... ... ... ақша сұранымын реттеуді қарастырады. Бірақ бұл саясат экономиканың өсуін тежейді. ... ... - ... және ... оларды толықтай матау немесе олардың өсу шегін белгілеу жолымен паралелді бақылау жүргізуді қажет етеді. Оны жүзеге ... ... ... ... ... ... реттеудегі ақша-несие саясаты - бұл айналыстағы ақша жиынын, несие көлемiн, сыйақы мөлшерлемесiн өзгертуге, ... банк ... ... ... ... шаралар жиынтығы. Ақша-несие саясатының макроэкономикалық деңгейдегi субъектiсi - Ұлттық банк ... ... Ал ... саясатының Ұлттық банк тарапынан реттеу объектiлерiне экономикадағы қолма-қол және қолма-қол ақшасыз жиынының жиынтығы ... [17, 212 ... ... ... ақша-несие саясатының екi түрi бар:
* рекстрикциялық ақша-несие саясаты;
* экспанциялық ақша-несие саясаты.
Рекстрикциялық ақша-несие саясаты - екiншi деңгейлi банктердiң ... ... ... ... және ... шарт ... сондай-ақ сыйақы мөлшерлемесiнiң деңгейiн арттыруға бағытталатын шаралар ... [6, 9 ... ... саясаты - несие беру көлемiн кеңейтумен, айналымдағы ақша жиынының өсуiне бақылаудың әлсiздiгiмен және сыйақы мөлшерлемесiнiң төмендеуiне байланысты ... ... ... ... ... басты көздеген бағыты: инфляцияны төмендету және теңгенiң тұрақтылығын ... ету. ... ... ... Ұлттық банк ақша-несие саясатын жүргiзуде. Нысанаға алатын ақша базасы келесiдей ақша-несие саясатының ... ... ... ... қайта қаржыландыру мөлшерлемесi: ресми мүдделендiру мөлшерлемесi деңгейiн ... ... ... банкi жинақталатын ең төменгi мiндеттi резервтер нормасын белгiлеу, оның ... ... ... ... ... ... және ... байланысты жiктеу;
* мемлекеттiң бағалы қағаздарын сатып алу және сату бойынша ақша нарығындағы операцияларды жүргiзу;
* банктерге және үкiметке несие ... ... ... ... кейбiр жағдайларды несиелiк операциялардың жекелеген түрлерiнiң деңгейi мен көлемiне тiкелей сандық шектеулер енгiзу;
* ресми ... алу ... ...
1.2 ... ... ... экономикалық мәнi және оны жүргiзу құралдары
Ақша-несие саясатының мәнi айналымдағы ақша мөлшерiн өзгерту жолымен ... ... ... ... ... Монетарлық билiктердiң тиiстi құралдары болса да, алайда әр түрлi ... ... ... ақша ... экономикаға ықпал етуiне қатысты әртүрлi келiспеушiлiктер орын алуда. Ақша-несие саясатынының негiздемесi, оның стратегиясы мен тактикасын ... ... ... ... ... және оның iшкi ... ... талап етедi. [1, 256 б]
Ақша-несие реттеудiң теориялық негiздемесi жүйеге фактiлердi ендiруге, түсiндiруге және қорытуға негiзделедi, экономикалық ғылым басқалар сияқты фактiлерге, ... ... ... немесе белгiленген құбылыстардың қадағаланатын өзгерiстерiне негiзделу салдарынан-осы ғылымдардың эмпириялылығын ... ... ... ... ... ретiнде фактiлер жиынына мағына енгiзедi, оларды бiрiктiрiп байланыстырады, олардың арасында өзара байланыс ... және ... ... ... мен беталыстар шығарады.
Ақша жиынын зерделеу дәстүрлерi көптеген он жылдар бойы терең теориялық әзiрлемелердi қамтиды, олар iс жүзiндегi әрекеттер негiзi ... ... ... ... ... дүниежүзiлiк ғылыми бiлiм әлеуетiнiң қолданылуы, бұған мына құбылыстар кiредi:
-экономикалық және институционалдық ерекшелiктердi ... ... ... ... қалыптастыруы;
- ... ... ақша ... ... ... ... ақша ... ықпал ету құралдарын талдау және олардың ... ... ... ... әдiстемесiнiң сипатты ерекшелiгi айырбас тұжырымдамасына тән ақша-несие айналым саласында iс-шара жүргiзу жолымен макроэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... табылады. Мысалы, Неокенсияндық мектептiң өкiлi Ф. Модильяни "Тиiстi тұрақтатын iс-шаралармен тұрақсыздыққа қарсы тұруға болады. Ақша-несие саясаты ақша ... ... ... ... сәйкестiкке әкелуi мүмкiн" деп атап өттi. [2, 224 б]
Неоклассикалық постулаттардың iзбасары П. Самуэльсон "тиiстi ақша-несие саясатының көмегiмен даурықпа бұзақылықтан және күрт ... ... кең ... ... ... ... болады" деп жазды. Монетарлық идеялардың негiзiн қалаушы М.Фридмен ақша-несие құралдары ақша ... ... ... ... ... сақтай отырып, макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткiзуде елеулi әсер етуi ... деп ... ... экономиканы ақша-несие реттеу теориясының барлық бағыттарының әдiстемелiк негiзiнiң ортақтығын растайды, ол ... ақша ... мен ... ... ... ... өсiруге, экономиканы сұраныс пен ұсынысты сәйкестiкке келтiретiн ... ... ... ... ... жүйе ... қарауға негiзделген.
Ж.Ю.Сэй, Л.Вальрас сияқты батыс экономистерiнiң жұмыстарында, сондай-ақ И.Фишер мен М.Фридменнiң сандық ақша ... әр ... ... экономиканы тепе-тең жағдайлар жүйесi ретiнде дамыту қағидасы байқалады. [4, 187 б]
Ақша-несие жүйесiн қараған кезде, әдетте, ақша-несие реттеудiң кейнсиандық және ... ... ... ... ... ... үлгi ... жүйесi мен еркiн кәсiпкерлiктiң кемшiлiктерiн мемлекеттiк қазынашылық және несие саясатының жәрдемiмен жоюға ұмтылады. Алайда, ол iшкi ... пен ... ... ... ... ықпалын жеткiлiктi бағаламайды. Осыған қарама-қайшы монетаризмдi қолдаушылар осы ықпалды мойындай ғана ... ... ... саясатын жүргiзудi экономиканы тұрақтандырудың шешушi шарттары деп санайды.
Кейнсиандықтар мен монетаристер арасындағы пiкiрталас экономикалық ойлардың екi бағытының да ... ... мен ... де ... ... ... Бұл ... алғашқыда қарағанда қарама-қарсы, алайда мәнi бойынша бiрiн-бiрi толықтыратын экономикалық үлгiлерден барлық құнды және ұтымды алынатын синтетикалық көзқарасты әзiрлеуге себеп болды.
Кейнсиандық ... ... Дж.М. ... 1936 жылы ... ... ... пайызбен ақшаның жалпы теориясы" атты кiтабында өз тұжырымдамасының мазмұнын баяндады. Кейнс теориясының бас ... ... ... ... өзiн-өзi реттеудi жоққа шығару. Ол өз күшiн шындықпен, атап айтқанда, капитализмде өндiрiстiң кезеңдi құлдырауы мен одан туындаған жұмыссыздықтың орын алуымен ... жаңа ... ... ... ... жұмсады. Мұның өзiнде жаңа теорияда кезеңдi құлдырау мен өндiрiс дағдарысына байланысты заңды туындайтын мәжбүрлi жұмыссыздыққа ерекше назар аударылады.
Бұдан әрi ... ... ... ... бола ... және ... жұмыспен қамтуды, өндiрiстiң және бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ете алмауына байланысты, онда кейнсиандықтар мемлекет осы ... ... ... ... рөль ... тиiс деп ... ... кезең-кезеңмен туындайтын құлдыраулар мен өндiрiстiң күрт өрiстеуiн (экономикалық циклдар) жұмсартатын осындай қазынашылық және ақша-несие саясатын жүргiзуге араласуы тиiс. [6, 11 ... және ... ... ... алу ... ... негiзгi құрамы, мемлекеттiк реттеу саясатының маңызды элементi екенiн ... ... ... ... ... ... ... мен азайту iшкi өндiрiс мөлшерiнiң артуына және қысқаруына ықпал етедi. Сондықтан мемлекет құлдырау кезеңде өзiнiң шығындарын арттыруға, ал инфляция кезiнде ... ... тиiс. ... ... ... деңгейiне, тиiсiнше жұмыспен қамтуға тiкелей әсер ететiнiн атап өту ... ... және ақша - ... ... ... ... мөлшерiне жанама әсер етедi. Мысалы, салықтар тұтынуға тiкелей әсер етсе, ал ол ... ... ... ... жанама әсер етедi.
Кейнсиандықтардан монетаристердiң айырмашылығы олар ақша-несие саясатын экономиканы реттеудiң маңызды құралы деп санамайды. Ақша ұсынысы пайыздық мөлшерлеменiң өзгеруiне әкеп ... ал ... ... ... ... әсер ... байланысты, сондай-ақ ақша мен пайыздық мөлшерлеменiң реттеушi рөлi мемлекеттiк шығындар сияқты едәуiр емес деп санайды. Кейнстi кейбiр ... ... ... ... үшiн ... жоқ ... айтады.
Кейнстiң "ақшаның маңызы жоқ" деп айтатын iзбасарларының дұрыс ақша-несие саясатын қолдамауы, әсiресе, Екiншi дүниежүзiлiк ... ... ... ... ... оның тұжырымдамасына сынмен қарауға себеп болды.
Экономикада iскерлiк цикл деп нақты өндiрiс мөлшерiнiң кемуiмен немесе артуымен, халықтың жұмыспен қамту мен бағалар ... ... ... ... мен ... ... аталады. Мұның өзiнде кәдiмгi iскерлiк цикл төрт фазадан тұрады: нақты ... ... ... орын алатын құсыру және тиiсiнше жұмыссыздық күшейедi және егер ... ... ... ... астам жалғасса, онда құлдырау орын алады; цикл өзiнiң төменгi нүктесiне жеткен кезде және орташа бiр жарым жыл ... -ол ... ... нақты өндiрiс мөлшерi кеңейе бастап, халықтың жұмыспен қамту арттырылып, бағалар тұрақтандырылғанда кеңею фазасы орын алады. Нақты өндiрiс ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Осыдан бастап жаңа цикл басталады.
М. Фридмен мен А. Шварц ... ... ... ... ақша ... ... деп аталатын жұмыстарында ақша айналымының рөлiн егжей-тегжейлi зерттеген. Ауқымды статистикалық материалдың негiзiнде, олар ... ақша ... өсу ... ... ... ... келмесе де, солармен байланысты циклдiк схемаға сәйкес екенiн айқындады. Ақша циклы iскерлiк циклдың алдында ... ... ... ақша мөлшерi өзiнiң шарықтауына жетiп жоғары нүктеге- iскерлiк циклының шарықтауына дейiн түсе бастайды. Және керiсiнше, ақша мөлшерi iскерлiк цикл ... ... ... ... дейiн жеткен сәтке дейiн арта бастайды. [4, 189 б]
Нарықтық экономикаға көшу мен ... ... ... ... ... ... ақша мөлшерiнiң баға деңгейiне әсер етуiн күшейттi, сұраныс пен ұсыныстың ... ақша ... ... мүдделiлiктiң артуына ықпал еттi. Баға деңгейiн белгiлеу мен өндiрiс тиiмдiлiгiн өзгертуде ақша мөлшерiнiң артықшылығын мойындау, ... ... ... теориясының негiзгi мазмұнын құрайды.
Ақшаның осындай әсерi американдық экономист И. Фишердiң ақша теориясының неоклассикалық бағытының бөлiгi болып табылатын айырбасты ... ... ... ... ақша ... ... ақша ... айналымының жылдамдығы;
P- тауарлық мәмiлелер бағасының орташа деңгейi;
Q- тауарлық мәмiлелердiң мөлшерi (ұлттық өнiм);
... ... ... ... ақша ... ғана емес, сондай-ақ тауарлар бағасының өзгеруiмен де байланысты (өндiрiс шығындары). [1, 136 б]
Ақша мөлшерi теориясының тұжырымдамасы ақша ... ... ... шамасы (V) мен тауарлық мәмiлелер саны (Q) үшiн дұрыс болып табылады, ол iс жүзiнде болуы ... ... ... ... ... өкiлi ... ... экономисi А. Пигу ақша ұсынысының мына формуласын ұсынады):
M=K x P x T (2)
мұнда:
* ақша мөлшерi;
K - ... ... ... келетiн жылдық кiрiс үлесi;
P - баға деңгейi;
К- өндiрiстiң нақты мөлшерi;
Экономистер ұзақ ... бойы ... өсу ... ... ... ... ... тұжырымдамаларына қатысты пiкiр таластыруда.
Нарықтық экономика iштей тұрақсыз өзгермелi жүйе болып ... ... ... онда ... рөл ... ... ... мемлекеттiң монетарлық саясаты маңызды орын алады; ақша ұсынысындағы өзгерiс инвестициялық сұраныстың өзгеруiне әкелiп ... ... ... ... ... себепкерi болып табылады, ал мультикативтiк әсер арқылы атаулы ... ... өнiм (ЖҰӨ) ... ... ... ... теңдеуi мынадай:
ЖҰӨ=С+1+G+NX (3)
мұнда:
С- халықтың тұтыну шығындары;
1- инвестициялар;
G- тауарлар мен қызметтер сатып алуға ... ... ... - таза ... ... реттеу процесiнде тоқыраған экономиканы тұрақтандыру iсiнде бюджеттiк саясатқа, салық жүйесi мен мемлекеттiк шығындар ... ... ... ... ... Олардың түсiнiгiнше өндiрiстiң құлдырау, жұмыссыздық пен инфляция жағдайында монетарлық ... ... ... көп ... Кейнсиандық тұжырымдаға сәйкес нақты пайыздық мөлшерлемесiнiң деңгейiн төмендетумен (инфляция пайызы шегерiлген пайыздық мөлшерлеме) монетарлық саясатты ынталандыру ақша ұсынысын көбейтедi және ... ... ... жетелейдi.
Осыған байланысты ЖҰӨ мультипликациялық тиiмдiлiгi артады. Өндiрiстiң құлдырауы тоқтап, жұмыссыздық азаяды, халықтың кiрiсiнiң артуы үшiн жағдайлар жасалады. Ақша ... ... ... ... мерзiмдi артықшылығы пайда болады. Халық артқан ақша запастарын тауар сатып алуға немесе банктердегi салымдарда жинақтайды. Ақша сұранысы артып, тиiсiнше ... да ... ... пен ... ... қолма-қол ақшанысың мөлшерi де артады. Егер ақша ұсынысын азайтса, онда ... ... ... тепе-теңдiк белгiлiнедi.
Монетаризм нарықтық экономика - өзiн-өзi реттеуге қабiлеттi iштей ... жүйе ... ... ... Ол ... мен ЖҰӨ ... емес, айналымдағы ақша жиыны мен нарықтық ЖҰӨ арасындағы тығыз байланысқа негiзделедi. Осы бағыттың бас теоретигi М. Фридмен мемлекет айналымдағы ақша ... ... ... ... ... ... ... мерзiмдi тепе-теңдiк монетарлық саясаттың ақша тәртiбiн" алдыға тартады. М. Фридменнiң теңдеуi бойынша осындай өсу ... [1, 141 ... ақша ... ... ... ... ұзақ ... пайызы;
P - болжалды инфляцияның орташа жылдық қарқыны, ұзақ мерзiмдi пайызы;
Y - ЖҰӨ өсiмiнiң ... ... ... ұзақ мерзiмдi пайызы;
Қазiргi заманғы сандық теория классикалық канондарды жетiлдiрдi. Теориялық ақша үлгiлерi ... ... ... оларға екi теорияға тән мемлекеттiк ақша-несие саясатындағы элементтерi де Үкiметтiң айналымдағы ақша мөлшерiне әсер ететiн саясаты ... ... ... ... ... ... ... кезеңнiң экономикасының ерекшелiктерiне орай iшiнара iске асырылған болатын (мысалы, ақша жиыны төмендегенде төленбеген ақшаның өсуi). Iс ... қиын ... шешу үшiн ... ... ... ... ... байланыстыру, естi тиiмдi шараларды пайдалану қажеттiлiгi туындады.
Дамыған елдерде банк ... ... ... ... ... мен саясаттағы құбылыстарға жауап ретiнде дамыды. Екi деңгейлi банк жүйесi болған кезде орталық банк ақша мультипликаторларының тетiгiн немесе екiншi ... ... ... ақша аударымдарының эмиссиясын (қайталама эмиссия) қадағалауды жүзеге асырады. Әкiмшiлiк-әмiршiлдiк экономика жағдайында ақша рөлi өнiм шығарудың әртүрлi шығындар ... ... ... еңбекақы және т.б.) бағынысты болады. Ақшаның басымды есептiк және бақылау рөлi ... ... ... ... ... тауарлар тапшылығында әркелкi бағалар белгiлеуге және ресурстарды өтiмсiз тауарларға шашырауға ықпал еттi. Жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныстың тепе-теңсiздiк ара ... ... ... ... ... ... ... қалды.
Ақша айналымының жылдамдығы төмендедi, жинақтаулардың нақты сектордан алып-сатарлық ... ... ... ... өту ... ... 83 елiнде инфляция мен айналымдағы ақша мөлшерiнiң байланысын зерделеу ... ақша ... мен ... ... ... ... ... тәуелдiлiктi айқындады.
Дүниежүзiлiк экономикалық тәжiрибеде ақша-несие саясатын реттейтiн әртүрлi құралдар пайдаланылады:
ашық нарықтағы яғни, құнды ... ... ... ... ... яғни, екiншi деңгейлi банктердiң орталық банктен қарыздары бойынша пайыздарын реттеу;
мiндеттi резервтер нормативiнiң өзгеруi.
Ақша-несие саясатының басқарушы құралдары: қайта қаржыландырудың пайыздық ... ... ... ... және үш айлық мекамдар бойынша сияқы мөлшерлемесi ақша эмиссиясын бақылау кезiнде Ұлттық банктiң монетарлық процесi тетiгiнiң ... ... [2, 107 ... банк ... құралдардың жәрдемiмен тiкелей және Қаржы министрлiгiмен келiсiм бойынша осы кезеңдегi монетарлық саясатқа сәйкес пайыздық жағдайларды, ақша ... ... ... қалыптастырады.
Осы үшiн ол қайта қаржыландыру мен ашық нарықтағы операцияларда өзiнiң пайыздық мөлшерлемелерiн ... ақша ... ... сәтi туралы шешiм қабылдайды. Экономиканы қаржы сiлкiнiстерiне неғұрлым шыдамды ... ... оның ... және ... ... оның бейiмделуiн арттыру банк жүйесiн дамытудың негiзгi мақсаттарының бiрi ... ... ... саясат теориясына сәйкес, өтпелi экономика кезеңiнде монетарлық саясат ақшаның тауарлық бағасына әсер ... ... ... және ... саясатының өлшем жүйесiнiң тепе-теңдiк сипатын бiлдiредi. Ақша-несие және бағам саясаты қол жетiскен құралдар тiзбесiнде көрсетiлген барлық шешiмдер ... ... ... әсер ... ... тұрақтылығын реттеу нарық жағдайларына макроэкономикалық құралы, екi каналды ақша эмиссиясы (ақша жиыны) мен ақша айналымының жылдамдығы арқылы ақшалай қаржылардың айналым ... ... ... ... ... ... жүзiнде ақша және несие саясатының қарама-қайшылығы, ақшаның тұрақтылығын және ... ... ... ... ... ... ... жалпы экономикалық саясат бөлiгiн, оның элементерiнiң (өнеркәсiптiк, құрылымдық, сыртқы ... ... және ... да ... түрлерiмен қатар) бiрiн бiлдiредi және үкiметтiң басымдықтарымен және мақсаттарымен тiкелей белгiленедi. Әдетте, экономикалық өсу ... ... ... ... ... ... ... төлем балансы осындай түпкiлiктi мақсат болып табылады.
Әртүрлi ақша түрлерi ретiнде ... ақша ... М0 , М1 , М2 және т.б. ... ... ... ... қарайық:
М0- айналымдағы банкноттар (орталық банк шектерiнен тыс) және орталық банктегi екiншi деңгейлi банктердiң ... ... ақша ... ... орталық банктiң ақшалары.
М1 - халықтың қолындағы кез-келген ақша белгiлерiнiң мөлшерi мен кәсiпорындардың, мекемелердiң, ұйымдардың кассаларындағы қаржылар.
М2 - М1 ... ... және ... ... режимдi заңды және жеке тұлғалардың депозиттерi, халықтың, кәсiпорындардың, мекемелердiң, ұйымдардың жедел салымдары, банк жинақтау сертификаттары, еркiн айналымдағы займдардың ... банк ... [3, 89 ... - М1 ... ... банктерге, кәсiпорындар мен ұйымдарға тиесiлi шетел валютасындағы қаржылар.
М1 және М2 ақша жиынының бiрдей көрсеткiштерi болып саналады. М4 соңғы көрсеткiшi жеке де, ... ... ... ... мен ... барынша жоғары төлемге қабiлеттi жиынтық сұранысын сипаттайды.
Осы ақша агрегаттарының, бiз көрiп ... ... ... ... ... ... ... жеңiл айналып кетуiмен ерекшеленедi. Тиiсiнше, ақша қажеттiлiгi туралы айтқан кезде қазiргi заманғы жағдайларда, ... ... ... ғана ... ... ақша ... арасындағы ара қатынасты және трансакциондық iс-қимылдарда оның мұқтаждығына сәйкес олардың осы жерде (аймақта) ... ... ... ... ... ... атап өтiлген бас функциясы- айналымын реттеу жалпы мөлшердi ғана емес, сондай-ақ ақша түрлерi арасындағы ара ... ... ...... кез-келген қазiргi заманғы мемлекет үшiн ақша эмиссиясын және ақша айналымын реттеу елдегi жиынтық ақша жиынының бiрнеше аса маңызды көрсеткiштерiнiң ... және ... ... талдау, бақылау, салыстыру қажеттiлiгiн бiлдiредi.
Осы ақша-несие құралдарына қысқаша сипаттама берейiк:
Ресми есеп мөлшерлемесi - орталық банктiң мөлшерлемесi, ол бойынша банк вексельдердi ... ... ... ... ... ... ... деңгейлi банктер мен несие мекемелерiне несие бередi. Орталық банк ресми есеп мөлшерлемесiн жоғарылатып немесе төмендетiп, екiншi деңгейлi банктердiң мүмкiндiктерiне ... алу үшiн ... ... ... ... бұл өз ... ... өсуге, ақша жиынының артуына, нарық пайызының жоғарылуына әсер ... ... ... ресми есеп мөлшерлемесiнiң өзгеруi нарықтық пайыздың тиiстi өзгерiстерiн туындата отырып, ... ... мен ... ... жай-күйiнде бiлiнедi. Мөлшерлеменiң артуы елге қысқа мерзiмдi шетел капиталының ... ... ... ... ... ... ... жанданады, тиiсiнше, шетелдiк валютаның бағамы төмендеп, ал ұлттық валютаның бағамы көтерiледi. ... ... керi ... ... ... [6, 15 б]
Ашық нарықтағы құнды қағаздармен жүргiзiлетiн операциялар- орталық банктiң қысқа мерзiмдi операцияларды қоса ... ... керi ... ... ... ... және ... вексельдердi, мемлекеттiк облигациялар мен өзге де құнды қағаздарды сатып алу-сату жөнiндегi операциялары. Орталық банктiң мұндай iс-қимылдары екiншi ... ... ... ... ... бар ресурстар мөлшерi арқылы әсер етедi. Егер орталық банк ашық нарықта құнды қағаздарды сатса, ал ... ... ... ... ... алады, онда соңғылардың ресурстары мен тиiсiнше олардың клиенттерге несие беру ... ... Бұл ... ақша ... ... және ... ... артуына әкелiп соқтырады.
Орталық банк нарықта екiншi деңгейлi ... ... ... ... ала отырып, оларға қосымша ресурстар ұсынады. Несие беру жөнiндегi олардың мүмкiндiктерiн кеңейтедi. Ашық нарықтағы операциялар банк ресурстарын, пайыздық мөлшерлемелердiң және ... ... ... ... және ... есепте ақша нарықтағы сұраныс пен ұсыныстарды реттеуге ықпал етедi.
Мiндеттi резервтер- банктер мен несие мекемелерiнде орталық банктiң ... ... ... пайызсыз шотта ашылған несие ресурстарының бөлiгi. Екiншi деңгейлi банктерге олар ... ... ... ... ... ... немесе төмендете отырып, орталық банк банктер мен несие мекемелерiнiң несиелеу мен депозиттiк эмиссияны ... ... ... ... немесе кеңейтедi. [3, 92 б]
1.3 Экономиканы мемлекеттік ... ... Банк ... ... ... механизмі
Экономиканы ақша-несие реттеудiң теориялық тұрғылары қазiргi заманғы экономикалық ғылымның ең бiр қимылды-қозғалысты бағыттарының бiрi болып ... ... осы ... ... ерекшелiгiмен, екiншiден, экономиканы мемлекеттiк реттеу жүйесiнiң қазiргi заманғы дамуының объективтi заңдылықтарымен түсiндiрiледi.
Ақша-несие реттеу тұжырымдамасының қолданбалы тұрғыларын әзiрлеу ... ... ... жай-күйiн ақша-несие бақылаудың құралдар жүйесi мен әдiстерiн қамтамасыз етедi.
Мемлекет ақша-несие реттеудiң жәрдемiмен экономикалық дағдарыстарды жұмсартуға, ... ... ... ... мемлекет экономикалық жағдайды қолдау мақсатында, ел экономикасының түрлi салаларына күрделi ... ... ... несиелердi пайдаланады.
Ақша-несие реттеу тетiгi мына негiзгi әдiстерден тұрады: банк өтiмдiлiгiн реттеу, мемлекеттiк қарызды басқару, банк несиесiнiң ... ... ақша ... ... тетiгi ақша-несие әдiстер мен құралдарының жиынтығын бiлдiредi деп пайымдауға ... ... ... ... қойылған экономикалық мақсаттарға қол жеткiзуге жеткiзедi.
Сонымен, ақша-несие реттеу теттiгiнiң үлгiсi былайша түсiндiрiледi.
Ақша-несие реттеудiң теориялық ... ... ... ... ... және ... ... экономикалық ғылым басқалар сияқты фактiлерге, яғни, белгiлi деректердiң немесе белгiленген құбылыстардың қадағаланатын өзгерiстерiне негiзделу салдарынан-осы ғылымдардың эмпириялылығын айқындайды. Теорияны талдаудың ... ... ... ... жиынына мағына енгiзедi, оларды бiрiктiрiп байланыстырады, олардың арасында өзара байланыс орнатады және олардан белгiленген қағидалар мен беталыстар шығарады. [4, 149 ... ... ... қазiргi бар теорияларды растау (дедуктикалық әдiс) үшiн де, сондай-ақ жаңа теория үшiн негiз болуы мүмкiн.
Замандастар барынша дәрежеде жүргiзетiн ... ... ... ... макроэкономикалық теориялар (кейнсиандық теория мен монетарлық) - негiзiнен индуктивтiк жолмен ... ... ... Бұгiнгi күнге көптеген ғалым экономисттер оларды макроэкономика мәселелерiне бiр мәндi жауап беретiн оқулардан гөрi болжамдарға жатқызады. ... ... ... ... ... олардың маңызын кемiтпейдi.
Экономистер экономикалық өсу факторларына ықпал ететiн ақша-несие саясатының тұжырымдамаларына қатысты ұзақ жылдар бойы пiкiр ... ... мәнi ... ақша мөлшерiн өзгерту жолымен экономикалық жағдайға ықпал етуге негiзделедi. Монетарлық билiктердiң тиiстi құралдары болса да, ... әр ... ... бағыттар арасында ақша ұсынысының экономикаға ықпал етуiне қатысты әртүрлi келiспеушiлiктер орын алуда. Ақша-несие саясатынының негiздемесi, оның стратегиясы мен ... ... ... ... ... ... және оның iшкi тетiктерiн ашуды талап етедi.
Ақша жиынын зерделеу дәстүрлерi көптеген он жылдар бойы терең теориялық әзiрлемелердi ... олар iс ... ... ... ... ... ... мәселе-осы салада дүниежүзiлiк ғылыми бiлiм әлеуетiнiң қолданылуы, бұған мына құбылыстар кiредi: ... және ... ... ... ... ... ... қалыптастыруы;
- ... ... ақша ... бақылау мүмкiндiгi анықтау;
- ақша жиынына ықпал ету құралдарын ... және ... ... тиiмдiлiгi;
Кесте 1 - Ақша-несие реттеу тетiгiнiң үлгiсi* [4, 156 б]
Ақша-несие реттеу тетiгiнiң үлгiсi
Ақша-несие реттеу
Ақша-несие реттеу құралдары (ресми ... ... ... ... ... валюталық басқыншылық, мемлекеттiк қарызды басқару, банктерге несие, тiкелей мөлшерлiк шектеулер)
Ақша-несие реттеу әдiстерi - ... ... ... ... ... ... басқару, валюталық реттеу
Ақша-несие саясатының мақсаттары- ұлттық валюта бағамын тұрақтандыру, инфляция қарқынын төмендету, өндiрiстiң өсуi және т.б.
* ... ... ... ... ... / Ғ.С. ... - ... Экономика, 2001, - 466 б.
Ақша-несие саясаты - бұл ... ақша ... ... ... сыйақы мөлшерлемесiн өзгертуге, жалпы банк жүйесiнiң қызметiн реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы. Ақша-несие саясатының макроэкономикалық деңгейдегi субъектiсi - Ұлттық Банк ... ... Ал ... ... ... Банк ... реттеу объектiлерiне экономикадағы қолма-қол және қолма-қол ақшасыз жиынының жиынтығы жатады.
Қазақстан Ұлттық Банкі мемлекеттік ... ... ... және ... ... басты орган болып табылады. Ақша-несие саясатының экономикалық маңызы бұл саясат нарықтық экономиканы реттеудегі өте ... ... ... және ... саясатты болуында.
Шаруашылық жағдаятына байланысты ақша-несие саясатының екi түрi бар:
* рекстрикциялық ақша-несие саясаты;
* экспанциялық ақша-несие саясаты. ... ... ... - ... ... ... операциялар көлемiн шектеуге және қатаң шарт белгiлеуге, сондай-ақ сыйақы мөлшерлемесiнiң деңгейiн арттыруға бағытталатын шаралар жиынтығы.
Экспанциялық ақша-несие саясаты - ... беру ... ... айналымдағы ақша жиынының өсуiне бақылаудың әлсiздiгiмен және сыйақы мөлшерлемесiнiң төмендеуiне байланысты ... ... ... ... ... ... болады:
Ақырғы мақсат:
а) экономиканың өсуi;
ә) толық жұмысбастылық;
б) бағаны тұрақтандыру;
в) төлем балансын тұрақтандыру.
Аралық ... ақша ... ... мөлшерлемесi;
б) айырбас курсы.
Құралдары:
а) несие берудiң лимитi, пайыз мөлшерлемесiн тiкелей ... ... ... ... ... есептеу мөлшерлемесiнiң өзгеруi;
в) ашық нарықтағы операциялар. [ 1, 273-275 б]
Тiкелей (а) және жанама (ә,б,в) құралдарының арасында айырмашылықтар бар. ... ... ... ... ақша ... ... тығыз байланысты. Нарықтық экономикада әсiресе алғашқы өзгерiстер ... ... және ... ... пайдаланылады, соңғылары алғашқыларын ығыстырады.
Қазақстан Ұлттық Банкi операциялар бойынша ... ... ... ... сол ... ... да ... мөлшерiн белгiлейдi. Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесiн ақша нарығының жалпы жағдайына несие бойынша ... пен ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкi мүдделендiру мөлшерлемесi саясатын мемлекеттiк ақша-несие саясаты жүзеге асырылатын аумақтағы нарықтың мүдделендiру мөлшерлемесiне әрекет ету үшiн пайдаланады.
Жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... ... бағыты: инфляцияны төмендету және теңгенiң тұрақтылығын қамтамасыз етуді қолға алу. Бұл мақсатты орындауда ... ... ... ... бүгінде қатаң ақша-несие саясатын жүргізуде. Нысанаға алатын ақша базасы келесідей ақша-несие саясатының негізгі құралдарының көмегімен реттеледі: [ 2, 79 ... ... ... ... ... ... ... деңгейiн белгiлеу;
* Қазақстан Ұлттық Банкi жинақталатын ең төменгi мiндеттi резервтер нормасын белгiлеу, оның iшiнде сырттан тартылған қаражаттарды мерзiмiне, көлемiне және ... ... ... ... ... қағаздарын сатып алу және сату бойынша ақша нарығындағы операцияларды жүргiзу, осы ... ... ... ақша ... реттеу;
* Банктерге және үкiметке, экономикалық құрылым салаларына несиелер беруді тиімді ... ... ... ... яғни Ұлттық Банктің шетел валюталарын өзі ең бірінші сатып алуы және осы ... ... ... мен ... балансын реттеп отыру;
* Кейбiр жағдайларды несиелiк операциялардың жекелеген түрлерiнiң деңгейi мен көлемiне тiкелей сандық шектеулер енгiзу;
* ... ... алу ... мөлшерлемесi.
Соңғы мақсаттар жалпы экономикалық саясаттың, ... ... ... ... ... сауда, құрылымдық және басқа да саясаттарды ескере отырып, несие-ақша саясаты жоғарыда аталған саясаттардың бiр бағыты ретiнде қарастырылады.
Аралық ... ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы жүзеге асырылады. Қазақстан Ұлттық Банкi операциялар бойынша ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесiн, сол сияқты басқа да ... ... ... Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесiн ақша нарығының жалпы жағдайына несие бойынша сұраныс пен ұсынысқа, инфляция деңгейiне байланысты белгiлейдi. ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк ақша-несие саясаты жүзеге асырылатын аумақтағы нарықтың мүдделендiру мөлшерлемесiне ... ету үшiн ... ... ... пайыз саясатының басты мақсаты - айналыстағы теңге деңгейiн көтере отырып, несиеге деген сұранысты азайту, соның нәтижесiнде ақша ... және ... ... ... ... ету ... ... Жоғары пайыз мөлшерлемесi, шын мәнiсiнде пайыз үшiн төлемдер өз кезегiнде шығынның көлемiн құрайды. Демек, жаңа ... ... ... уақытта немесе белгiлi бiр уақыт аралығында өзiнiң нәтижелерiне қол жеткiзуi тиiс. Ұлттық Банктiң мүдделендiру мөлшерлемесi ақша нарығындағы қаржылық ... ... ... ... ... белгiлеу базасы ретiнде қызмет етіп отырады. [2, 80 б]
Қазақстандағы инфляциямен күресудің тағы да бір ... ... ... валютасына деген артық сұранысты төмендету болып табылады. Өткенге оралатын болсақ, теңгені енгізгеннен кейінгі жарты жылдай уақыт ішінде, валюталардың бағамдық ... ... ... ... қол ... ... салдарынан банктің қысқа мерзімді капиталдары ссудалық нарықтан валюталық нарыққа ауысып кетті. Айырбас бағамы анықталатын сыртқы ... мен ішкі құны ... ... қатынастың бұзылуы, ұлттық валютаның тұрақсыздығын одан сайын арттыра түсті.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесiнiң шамасы ақшалай қаражаттарға деген сұранысқа және инфляция ... ... ... ... Банк ... ... реттеу арқылы республикамыздағы ақша жиынының шамасына әсер етедi және несиеге деген ... ... ... қысқартуға мүмкiндiк жасайды. Ресми пайыз мөлшерлемесiнiң деңгейi екiншi деңгейдегi ... үшiн, ... Банк ... ақша ... ... жасау шегiндегi негiзгi бағыттарын сипаттайтын басты бiр көрсеткiштi бiлдiредi.
Ұлттық Банктiң ресми пайыздары, оның тiкелей ... ... ... ресурстар нарығының шартына сай банктер дербес белгiлейтiн нарықтық пайыз мөлшерлемесiне жанама түрде ықпал етедi. Соның ... ... пен ... ... ... белгiленетiн Ұлттық Банктiң қысқа мерзiмдi шоттары бойынша, банкаралық несиелер және мемлекеттiк қысқа мерзiмдi несиелер ... ... ... жыл ... ... Банктiң мүдделендiру мөлшерлемесiнiң өзгеруiне байланысты төмендеп отырған. Пайыздың нақты бейнелерi, өз кезегiнде инвестициялау үшiн әлуеттiк ресурс болып ... ... ... ... ... арттыра түстi.
Ақша нарығындағы тепе-теңдiктi қамтамасыз етуде, банктерге берiлетiн несие көлемiн реттеуде және ... ... ... ... ... сол сияқты банктiң салым иелерi мен акционерлерiнiң мүдделерiн қорғау мақсатында Ұлттық Банк ең төменгi ... ... ... ... [3, 410 ... талаптар, ашық нарықтағы операциялар және пайыз саясатымен қатар коммерциялық банктердi жанама ... ... ... ... бiрiне жатады. Қазақстан банк жүйесiнiң бүгiнгi даму жағдайында резервтiк ... ... ... ... ... ... жағынан, экономикадағы ақшалай мультипликатор үрдiсiн реттеу қызметтерiн атқарады.
Әлемдiк тәжiрибеде мiндеттi резервтердiң өте жоғары деңгейде болуы, банк жүйесiнiң қаржы делдалы ретiндегi ... ... ал ең ... ... нормасының артуы несиелiк ресурстардың экономикаға құйылуына тосқауыл болатындығын көрсетедi.
Ұлттық Банк екiншi деңгейдегi банктер үшiн, олардың нормативтердi орындауына байланысты ең ... ... ... ... барысында банктерге келесiдей екi тәсiлдi қолданады:
* мiндеттi резервтеу;
* резервтеудiң баламалы тәртiбi. [3, 411 б]
Орталық банк ... ... ... ... ... тағайындаған сайын, коммерциялық банктердiң операцияларды жүзеге асыруға пайдаланатын қаражаты аз болады. Резерв ... өсуi ( rr ) ақша ... ... ақша ... азаюына алып келедi. Сонымен Орталық банк мiндеттi резервтер нормасын өзгерте ... , ақша ... ... әсер ... саясаты арқылы реттеудiң бiрi есеп мөлшерлемесiн өзгерту. Мұндай тiркеу мөлшерлемесiн пайдаланатын Орталық банк коммерциялық банктерге несие бередi. Егерде есеп ... ... ... онда ... ... қарыз алу азаяды, демек коммерциялық банктiң қарыз беру операциялары азаяды және коммерциялық банктер қымбат несие алғаннан соң, қарыз пайыз ... ... ... - ақша ... бiр ... өскенде, ақша ұсынысының қалай өзгеретiндiгiн көрсетедi. Ақша мультипликаторының мөлшерi мiндеттi резервтеу нормасына байланысты, өйткенi мiндеттi резерв ... мен ... ... көзi ... ... сонымен қатар айналымдағы қолма-қол ақшаның үлес салмағына байланысты болады.
Бұл айналымдағы қолма-қол ... ... тыс ... ... ... ... Ақша мультипликаторының қарқындылығы олардың экономикадағы айналу жылдамдығына әсер етедi, мультипликатордың коэфиценттiк жылдамдығы ... ... ақша ... жылдамдығы Ұлттық Банк арқылы тiкелей реттелмейдi, бiрақ оның мөлшерi инфляция деңгейiне әсер етедi және ақша-несие ... үшiн ... мәнi бар. ... ақша ... жылдамдығының азаюы ұзақ мерзiмдi депозиттердiң және ұзақ мерзiмдi инвестициялық ... ... ... ... бұл тек қана ... экономиканың тұрақтылығы және ұлттық валютаға деген сенiм болғанда ғана мүмкiн, керiсiнше, ақша айналысының жоғары жылдамдығы ... ... ... ... көрсеткiшi болып, ақша жынындағы қолма-қол ақша үлесiнiң өсуiмен, ұзақ мерзiмдi жинақтардың төменгi үлес салмағымен, шаруашылық субъектiлерiнiң ұлттық валютасын сенiмдi активтерге ... ... ...
Ақша айналысының жылдамдығы экономиканың монетарлық деңгейiне байланысты болады, ол ақша жиынының жалпы iшкi ... ... ... ... ... ... болған сайын, монетарлық деңгейi жоғарылайды. Ақша базасы - Ұлттық Банк шығаратын ақша. Оған ... ... ... ... және ... ... жатады. Мiндеттi резервтер - бекiтiлген нормативке сәйкес ... ... ... ... ... ... ... сақталуға мiндеттi банк депозиттерiнiң бөлiгi. Артық резервтер - дегенiмiз банктердiң Ұлттық Банктегi ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банк ақша базасының мөлшерiн, екiншi деңгейдегi банктердiң Ұлттық Банктегi корреспонденттiк шоттағы қаражатының көлемiн, яғни банктер өнiмiлiгiн ... ... ... ... ... ... құралдарын пайдаланумен iске асады. Бұл құралдар ақша базасының кенеюi шегiн көрсететiн және ақша ... ақша ... ... ... ақша мулбтипликаторының мөлшерiне әсер етедi.
Ақша ұсынысының үлгiсi және ақша ... ... ... ... [ 1, 283 ... = C + D ... - ақша ... - банк ... тыс ... бар ... - депозиттер.
Қай нарықтың болмасын ең бiрiншi тепе-теңдiгi қарастырылады. Ақша нарығының қысқа мерзiмдегi тепе-теңдiгi бұл ақша ұсынысы МS-тi ... деп ... яғни ... ақша ... М/Р ... Ал ақша сұранысы L пайыздық қойылымға байланысты өзгерiп отырады, яғни пайыздық қойылым өссе, ақшаға сұраныс азаяды. Ақша ... мен ақша ... ... нүктесi ақша нарығының тепе-теңдiгi деп аталады. (Сурет-1)
i
MS
iе E
L
М / ... 2 - Ақша ... ... ... ... ... бойынша ондағы ұлттық табыс Y1 Y2-ге өстi деп есептейiк. Сонда ақша ... ... ... LM-дi аламыз. (Сурет-3) [ 3, 188 б. ]
i Р ... (r2, ...
L (r1, ... 3 - LM ақша ... тепе-теңдiк қисығын алу
Сонымнен LM қисығы пайыздық қойылым мен ұлттық ... ... ... тәуелдiлiктi анықтайды.
Қысқа мерзімді кезеңде ақша массасының (МS) өсуі пайыздық қойылымның төмендеуіне әкеледі, яғни несие ресурстары өскен сайын несие бағасы ... Бұл өз ... ... ... ... жасайды. Оны келесі суреттен көре аламыз. [3, 192 б]
R LM R M MS
LM1
R0 А R0
R В ... Y Y2 Y1 ... 4 - IS-LM ... ақша массасының өсу әсері
Бұл суреттен келесідей қорытынды шығаруға болады:
MS↑=>R↓=>I↑=>Y↑=>YD↑=>C↑ (12)
Сондай-ақ ақша сұранысы ... ... ... ... ... ... пайыздық қойылым табыстың нақты сатып алу қабiлетi. Номиналды және нақты пайыздық қойылымдар арасындағы байланыс И. Фишер теңдеуiмен ... = r + PI ...
PI - ... қарқыны;
r - нақты пайыз қойылымы;
i - номиналды пайыздық ... [ 4, 162 б. ... ... икемдiлiгi. Ақша сұранысының теңдеуiнде табыстың өсуiне байланысты ақша сұранысы пропорционалды артатыны ... ... ... ... ақшаға коэффициентi - YN / M ... ... ... ... ... ... адам ... ақшаны аз мөлшерде ұстайды. Бұл жерде кассаны басқаруда экономика деңгейi орын алады. Яғни ақша сұранысының ... 1-ден аз ( ол ... 1/2 - ге тең ). [ 2, 200 б. ... ... банк жүйесi - жеке резервтi жабумен байланысты жүйе. Банк депозиттерiнiң бiр бөлiгiн ғана резерв ... ... ал ... бөлiгiн қарыз беру үшiн және актив операциялар үшiн пайдаланады. Басқа қаржылық институттармен салыстырғанда, банктiң ақша ұсынысын ... ... бар. ... ... - коммерциялық банктер жүйесi шеңберiндегi төлем құралдарының эмиссиялық үрдiсi. ... ақша ... ... түрi жаңа депозит пайда болуының нәтижесiнде туындайды.
MS = 1 / rr * ... - банк ... ... - ... салым;
1/rr - банк мультипликаторы немесе депозиттiк мультипликатор.
Ақша ұсынысының жалпы үлгiсi Орталық банк рөлiн ескере ... ... және банк ... ... ... бiр ... қолма-қол ақшаға ауысуы.
Ақша базасы Орталық банкте сақталатын коммерциялық банктердiң резервтерi мен банк жүйесiнен тыс ... ... = C + ...
MB - ақша ... - ... ақша;
R - резерв.
MS = C + D (7)
Мұндағы:
MS - ақша ұсынысы;
С - ... ... - ... ... - ақша ұсынысының ақша базасына қатынасы:
m = MS / MB => MS = m * ... - ақша ... ... ... ақша ... (с * r) депозит коэфиценттерiне және резерв депозитiне (rr) қатынасы түрiнде анықтауға болады.
m = cr + 1 / cr + rr * ...
с = C / D - ... бар ... = R / D - ... ... ақша ... ақша базасы және ақша мультипликаторы көлемдерiне тәуелдi. [1, 284 ... ... ... келе ... саясаты экономиканы реттеудің жанама құралы болып табылады, яғни ақша-несие саясаты ... ... ақша ... ақша ... ... және ... банк ... реттеу шаралары екендігі қарастырылды. Сондай-ақ бұл бөлімде ақша-несие саясатының түрлері мен негізгі құралдары да қарастырылып өтті.
2 ... ... ... ... ... ТАЛДАУ
2.1 Мемлекеттің ақша-несие саясатының жүргізілу механизмiн талдау
Бүгiнгi күнi Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... нақты қарай отырып, оларды бiрнеше көрсеткiштерге бөлуге болады:
- ықпал ету нысаны бойынша- тiкелей және ... ... ... тiкелей ықпал ету әдiстерi реттелетiн объектiге тiкелей ықпал етуге мүмкiндiк бередi, олар басқаруы жоғары деңгейде орталықтандырылған елдерге тән, сондай-ақ ... ... ... мына тарихи ерекшелiктерге орай пайдаланылады:
- тiкелей ықпал ... ... ... - ақша ... ... ақша сұранысы;
- реттеу барысында белгiленетiн параметрлер бойынша сандық ... ... ... аралығына негiздеп- ақша-несие реттеудiң қысқа
және ұзақ мерзiмдi құралдары;
- ықпал ету ауқымы бойынша- жалпы және ... ... ... ақша ... қалыптасатын қатынастар (мысалы, бiрыңғай есептiк мөлшерлеме) жиынтығына ықпал етедi. Iрiктемелi әдiстер ... ... ... ... пайыздық мөлшерлеменi немесе резерв талаптарын саралау) көздейдi.
Экономиканы ақша-несие жүйесiндегi Ұлттық Банк сыйақысының мөлшерлемесiнiң деңгейлерiн талдайық. Оңды пайыздық мөлшерлеменi Қазақстанның экономикасы мен ... ... ... ... ... атап өту ... Жынында да, оңды пайыздық мөлшерлеме ақша жинауға ынталандыратын және ... ... ... ... салымдарды шектеудiң нәтижесi болатын сұранысты шектеуiне байланысты ... ... ... ... ... [12]
Қазақстан Республикасында реформалау жүргiзiлген жылдарда қайта қаржыландыру мөлшерлемесi жағымсыз болып, тек 1994 жылдың екiншi жартыснан бастап қана барлық жақтан ... ... ... Банк оң ... ... Қайта қаржыландыру мөлшерлемiнi 270%бастап 300%-ке дейiн өсiру есебiнен сұраныс инфляциясы төмендетiлдi. Мөлшерлеменiң оңды болып және оның ... ... ... ... ... ... айқындалды. Осы өзгерiстер нәтижесiнде валюталық операциялармен салыстырғанда несие операциялары бойынша кiрiстiң көбеюi байқалды, бұған шетел валютасына сұраныстың және валюта бағамының ... ... ... ... ... ... ... саясат мiндеттерiнiң бiрi тиiмсiз инвестицияларға жол бермеу және бiруақытта мөлшерлеменiң экономикаға күйрететiн әсерiнен сақтап қалуға мүмкiндiк беретiн оңды ... ... ... ... ... ... ... нарықтағы операциялар ақша-несие саясатының ең бiр басымды құралдарының бiрi ... ... ... ... ашық ... ... меншiк ноталарын да қоса алғанда құнды қағаздарды сату немесе сатып алу арқылы ақша жиынының мөлшерiн реттеудi ... ... ... ... Айналымда артық ақша болса, Ұлттық Банк меншiк ноталарын немесе Қаржы министрлiгiнiң операторы ретiнде банктер мен ... да ... ... ... ... мемлекеттiк құнды қағаздарды сата бастайды, осымен ол айналымдағы ақша жиынының бөлiгiн алады және банк резервтерiн қысқартады. Осымен қатар мемлекеттiк құнды ... ... ... ... тапшылығын қаржыландырудың инфляциялық емес көзi болып табылады.
Ақша-несие саласындағы теориялық ережелердi қорытындылай келе, ақша-несие саясатының ... ... 2 - ... ... ... талдау*
Ақша-несие саясатының құрамдастары
Ықпал ету құралы
Қолдану мақсаты
Ақша саясаты
* Ашық нарықтағы
операциялар
* ... ... ... ... несие саясаты
4. Мiндеттi резевтерiнiң мөлшерi
5. Пруденциалдық шаралар
Ақша массасының мөлшерiн реттеу: артық ... ... ол ... қарқының өсуiне әкеп соқтырады; тапшылық кезiнде кеңейту, ол ЖIӨ төмендеуiне, экономиканың демонетизациясын салықтардан бұлтаруға, көлеңкелi экономикаға әкеп ... ... ... ... бойынша пайыздық мөлшерлемелер
Пруденциалдық шаралар
Ақша массасының депозиттiк бөлiгiне әсер ету мақсатында несиелiк ресурстарға сұраныспен ұсынысты реттеу
Валюталық
саясат
Валюталық ... ... ... ... ... ... ... Дерек көзі: Ілияс А.Ә., Оқу құралы. Ақша-кредит саясаты. - ... ... 2009. - 106 ... ... құралы ретiнде ашық нарықтағы операциялардың рөлiн нығайтатын негiзгi факторлар Ұлттық Банктiң қайталама нарықта операцияларды жүзеге ... РЕПО ... ... ... ... қағаздардың биржадан электрондық тыс нарығын құруға себеп болды.
Банктердi несиелеу ел экономикасына ықпал етудiң ең бiр мүмкiн ... бiрi ... ... ... ... ... ... ақша мөлшерi өседi, бұл инфляция қарқынының өсуiне әсер етуi мүмкiн, алайда шаруашылық жүргiзушi ... ... ... ... ... ... ... артады. Ұлттық Банк несие саясаты экономиканы несиелеудi кеңейтуге немесе қысқартуға ғана ... ... iшкi ... ... дамуына қол жеткiзуге, ақша айналымының нығаюына, iшкi экономикалық процестердiң тепе-тең болуына ықпал етедi. Экономиканы несиелеу функциялары екiншi деңгейдегi ... ... және ... ... жұмысы жетекшi елдердiң орталық банктерiнiң функцияларына бiрте-бiрте жақындай бастады. Ұлттық ... ... беру ... ... ... ... несие тек олардың өтiмдiлiгiн қолдау мақсатында ғана берiлген, жеңiлдiк несиелер жойылды, мемлекеттiк бюджет тапшылығын жабуға ... тек ... ... шеңберiнде. Кейiн ломбардық несие, бюджеттi тiкелей несиелеу, несие ресурстарының аукционы жойылды. Осылайша, орталық банктiң екiншi деңгейдегi банктердi қайта ... ... ... ... ... валюта енгiзiлгеннен кезең алтын-валюта резервтерi аз мөлшерiмен сипатталады, дүниежүзiлiк нарықта қолайлы баға жағдайы қалыптасып, экспорт түсiмi молайды. Алайда 1998 жыл ... ... ... тауарлар (мұнай, түстi металдар) бағалары күрт төмендеп (25%), төлем балансының сальдосын ... ... ... ... ... Осылайша, инфляцияның жоғары өсу қарқынымен қабаттасқан негiзделмеген ақша-несие саясаты экспорт түсiмiнiң қомақты мөлшерiмен жұмсартылып отырды.
Ұлттық Банк валюта ... құю ... ... ... тұрақтандыруды тиiмдi пайдаланады. Ұлттық Банк реттеудi текнарық операторлары алып-сатар iс-қимыл жасаған жағдайда, нарықтық ... ... ... ... ... ... маусымдық ауытқулар жағдайында ғана жүзеге асырады. Мысалы, экпорттық түсiм түскен кезде ұсыныс сұраныстан едәуiр артады және Ұлттық Банк валютаны нарықта ... алып оның ... ... ... ... ... ... ретiнде пайдалану проблемасы оның деңгейiне көптеген факторлар ықпал етуiнде. Олардың iшiнен негiзгi төртеуiн бөлiп айтуға болады: Бiрiншiден, инфляция қарқыны оның өсуi ... ... ... алу ... ... сондай-ақ инфляция төмен мемлекеттердiң валютасы қатысында оның бағамының түсуiне себеп болады. Екiншiден, төлем балансының жағдайы. Ұлттық валютаның сальдосы жағымды ... онда ... ... бағамы артады, сондай-ақ шетелдiк ұлттық валюта бағамының түсуiне әсер етiп, соның ... ... ... сыртқы қарызын қысқарту үшiн оны шетел валютасына сатуға мәжбүр. Үшiншiден, пайыздық мөлшерлемелер ... - оның ... елге ... ... ... түсуiн ынталандырады, бұл шетел валютасының ұсынысын арттырады.
Мөлшерлеменi төмендету елден шетелдiк ... ... ... ... да ... ... тиiсiнше, шетелдiк валютаның ұсынысы қысқарады. Екi жағдайда да ... ... ... өзгередi. Өнеркәсiптiк өнiмнiң мөлшерi экономика жағдайының көрсеткiшi болып табылады. Экономика ... ... және баға ... түсу ... салдарын болып табылады. Соңғы төрт жылда өткен кезеңмен салыстырғанда ЖIӨ өнеркәсiптiк ... ... өсуi ... Ақша ... ... ... ... ұлттық өндiрiске; сыртқы экономикалық байланыстарға және дамудың ... ... ... ... Ақша ... ... өнеркәсiптiк өндiрiс икемдiлiгi коэффициентiне есептелген серпiнi келесi ... ... ... ... ... ... ақшаға деген қажетiн қанағаттаныдруы мүмкiн, ал қамтамасыз ету ниетi өнеркәсiптiк кәсiпорындардың несиелеу мүмкiндiгi мен төлем қабiлетiне және ... ... ... ... 4-ші суретте несие салымдарының және қайта қаржыландыру мөлшерлемесiнiң ара-қатынасын көруге болады: [15]
108585151130Сурет 5 - Экономикаға ... ... және ... ... ... икемдiлiк коэффициент динамикасы*
*Ескерту: Национальный Банк Республики ... ... №33 от 7 ... 2012 ... ... ескертулер қарастырылады.
1. Кесте икемдiлiк коэффициентiнiң негiзiнде есептелген;
2. ОХ сызығы бойынша- икемдiлiк коэффициентi, ОУ сызығы
бойынша-талданатын жылдар көрсетiлген;
Несие салымдары мен қайта ... ... ... ... алып ... ... ... мөлшерлемесi бойынша несие салымдарының икемдiлiк коэффициентiнiң өзара байланысы тұрақсыз. 2001 жылы ... ... ... өсiп, ... бiрге несие ресурстарына сұранысты азайтпады. Бұл дүниежүзiлiк және Ресей қаржы дағдарысының ... ... ... ... ... ... ... факторлардан қорғау үшiн монетарлық органдар бiрқатар заласыздандыру шараларын жүргiзедi. Мысалы, инфляцияның қарқынын азайту үшiн қайта қаржыландыру мөлшерлемесiнiң мөлшерiн қысқартты. ... ... ... ... арттыру да ақша сұранысы кемiсе де несие ресурстарына сұранысты азайтпады.
Инфляция қарқынымен салыстырғанда ... құны ... ... ... қарыз алған қаржыларды негiзгi капиталға инвестициялар үшiн емес инфляциядан қорғану үшiн ... ... ... ... ... ... ... мекемелерi ұзақ мерзiмдi қарыздарға қарағанда запас ... ... ... ... ... ... ... ауыстыруы өндiрiстiк капитал салымдарына арналған ресурстардың жетiспеуiн одан әрi шиеленiстiредi.
Ресми пайыздық мөлшерлемелердi ... ... ... және ... ... салдары болуы мүмкiн мемлекеттiк бюджеттiң тапшылығына қызмет көрсетуге арналған шығындарды арттырады. Егер осы саясат тиiстi ... ... ... ... ... қазынаның түсiмдерi артпаса, онда бүкiл мемлекеттiк бағдарламаның пәрмендiлiгi едәуiр төмендеуi ... ... ақша ... мен ... ... арасында тығыз байланыс байқалмайды. Бұл болжам инфляцияның деңгейiне ... ... ... ... ... ... ... ауытқуы сияқты барлық монетарлық емес факторлардың ықпалымен негiзделедi. Жасалған ... ... ... мен ... ... арасындағы өзара байланыс тұрақсыз екенiн көрсетедi. Макроэкономикалық көрсеткiштерге ықпал еткенде ақша-несие саясатының құралдарын кешендi пайдалану қажет.
Қазақстанның экономикасы үшiн маңызды ... ... ... ... ... салдарға әкеп соқтырады:
- Ұлттық банктiң ақша-несие және валюталық реттеу тетiгiнiң ... ... ... қаржы жүйесiнiң iштей қорғалуын нашарлатады;
- айырбастау бағамы мен инфляцияның өзгеруiн арттырады;
- ... ... ... ұлғайтады;
- экономиканың нақты секторындағы тәуекелдердi ұлғайтады;
- эмитент ... ... ... кiрiс ... ... валютадағы ұзақ мерзiмдi (1жылдан астам) салымдарды ынталандыру мақсатында, заңды тұлғалардың ұлттық валютадағы банк депозиттерi бойынша ... ... ... ... ... ... ұлттық валюта бағамының жетклiктi тұрақтылығымен, ЖIӨ және алтын-валюта резервтерiмен артуымен, банктердiң депозиттiк базасының өсуiмен, жедел депозиттердiң өзiндiк салмағының артуымен ... ... ... ... оңды өзгерiстерге қарамастан инвестицялық саладағы жағдай шиелiнiстi болып ... ... ... банк ... ... төмен деңгейiмен, ақша жиынының долларландыруымен, қысқа мерзiмдi ... ... ... ... инвестициялық қызметi тұрғысынан дүниежүзiлiк стандарттар бойынша олардың капиталдарының мөлшерi ЖIӨ-нiң 6-7% құрауға тиiс. Қазақстанда 2008 жылы ... ... ... ... ... ... 3,7% ғана ... кезеңдегi қазақстандық экономиканың дамуын талдау нақты сектормен салыстырғанда қаржы секторының жедел дамуын дәлелдейдi.
Қаржы нарықтарының қазiргi бар капиталдардың қаржы ... ... ... секторына қайта бағыттылауы байқалады. 2007 жылы қысқа мерзiмдi және ұзақ мерзiмдi несиелер 2006 ... ... 52% дан 26,3% ... ал 2008 жылы 62,3% дейiн артып 608,350 миллиард теңгенi құрады, бұған жедел депозиттер ... ... мен ... ... мерзiмiнiң бiрте-бiрте ұзартылуы себеп болды. [14]
Экономика салалары бойынша өнеркәсiпке, ауыл ... ... пен ... ... басқа секторға несиелер қарқынынан едәуiр артуда. Алайда, банк ... көп ... (52,1%) ... ... ... ... ... үшiн алады, негiзгi құрал сатып алу үшiн 2003 жылы банк несиелерiнiң тек 11,9% ғана ... ... ... ... ЖIӨ ... ... 5 жыл ... 4,3 %дан 14% артты. [14]
Экономиканың нақты секторын несиелеу прблемалары
экономиканы мемлекеттiк реттеуде немесе қаржы несие мекемелерiнiң саясатында ғана емес, ... ... ... болады. Банк жүйесiнiң артық өтiмдiлiк жағдайында, коммерциялық несиелеу үшiн тартымды инвестицялық жоба ... орын ... ... кәспорындарға қоятын негiзгi талабы несиелеу объектiсi өндiретiн өнiмнiң өтiмдiлiгi болып табылады. Осы өлшем осындағы шетелдiк ... ... ... ... ... ... Отандық өнiм өндiрушiлердiң бәсекеге қабiлетiнiң факторлары шығарылатын өнiмнiң сапасы, оның технологиялық ... ... ... ... салу режимi мен т.б. болып табылады.
Несие жүйесi мен экономиканың нақты секторы арасындағы өзара байланыс ... ... күнi өте ... ... ... Осы ... байланысты түбегейлi өзгерту экономиканың нақты секторын сауықтандыру ғана емес, сондай-ақ несие жүйесiнiң өзiн ... ... ... ... ... ... жаңғырту үшiн айналым қаржыларын толықтыру үшiн де, сондай-ақ ... ... ... үшiн де ... ... ... қажет. Кәсiпорындар мұндай қаржыларды орта мерзiмдi және ұзақ мерзiмдi несиелер, лизинг пен ипотека арқылы алуы мүмкiн. Экономиканың қаржылық және нақты ... ... ... ... ... құралы ұзақ мерзiмдi несие болып табылады, бұл оның мерзiмiнiң ұзақтығы мен несие алу мақсатына байланысты.
Мемлекеттiк инвестициялық ... ... ... ... ... ... кiрiстерi шоғарланған Ұлттық қордың қаржыларын тарту тиiмдi. ... ... ... дүниежүзiлiк қаржы нарықтарында сенiмдi және өтiмдiлiк шетелдiк қаржы активтерiнде орналастырылады. Алайда, Ұлттық қор бүгiнгi күнi ел ... ... ... iстеу үшiн қордың пайда болған инвестициялық кiрiсi Қазақстанның iшкi инвестициялық мақсаттарына жүмыс iстеуге ... ... ... ... ... ... мен даму барысы
Бiздiң мемлекетiмiздiң соңғы 20 жыл бойы дамуы тәуелсiздiк алу, ел экономикасының нарықтық қатынастарға көшуi, жаңа мемлекеттiк құрылымның бiрте-бiрте ... ... ... әлеуметтiк және экономикалық салаларында реформалар жүргiзу сияқты негiзгi оқиғалармен сипаттталады. Мұның өзiнде қаржы секторындағы, әсiресе, экономиканың банк секторындағы түбегейлi ... ... атап өту ... жылғы сәуiр айында "Қазақстан Республикасының Ұлттық банкi туралы" Қазақстан Республикасының жаңа Заңы қабылданды, онда орталық банктiң ... ... ... ... банктiң құқықтық мәртебесi мен өкiлеттiктерi, банк жүйесiндегi орны мен рөлi, Қазақстан Республикасының мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ендiрiлуiне байланысты, мемлекеттiк ақша-несие саясатын жүргiзу мен банк реттеуi қатысында Қазақстан Республикасы Ұлттық ... рөлi ... ... ... ... ... Банкi банк жүйесi жұмысының нормативтiк және құқықтық базасын қалыптастыруға көп ... ... ... ... ... ... базасы ендiрiлдi, банктер үшiн ең төмен резерв талаптары, экономикалық нормативтер белгiлендi және шетел қатысуымен банктердiң қаржыларының бөлiгiн iшкi активтерге ... және ... ... ... ... туралы ережелер қабылданды.
1996 жылы екiншi деңгейдегi банктердiң халықаралық стандарттарға көшу ... ... ... ... ... болып табылды. Осы бағдарламаға сәйкес барлық жұмыс iстейтiн банктер 2000 жылдың соңына дейiн капиталдың жеткiлiктiгi, активтердiң ... ... ... бухгалтерлiк есеп, ақпарат ендiру мен тарату бөлiгiнде халықаралық стандарттарға жетуге тиiс болды. Бұдан басқа, 1998 жылы Банк ... ... ... ... ... стратегиялық жоспары қабылданды, ол банк жүйесiнiң нормативтерiн және жаңа банк құруға ... ... ... ... ... және сенiмдi банк жүйесiн құруға бағдарланды. [2, 138 б]
Қазiр банктер өзiнiң стратегиясын ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Қызметтерi халықаралық стандарттарға жауап бермейтiн банктер ... ... ... ... ... және ... ... жоспарларын табыс етуге тиiс. Мұндай жоспар Ұлттық Банк тарапынан ... ... ... қана ... ол ... мен пассивтердi басқаруды, несие және депозит саясатын, iшкi бақылау жүйесiн ендiрудi, бухгалтерлiк есеп берудiң стандарттарына көшу және ақпарат ендiру мен ... ең ... ... қол ... қоса ... ... банк ... барлық бағыттарын қамтиды және пруденциалдық нормативтер бойынша белгiленген талаптарға және басқа да мiндеттi талаптарға қол жеткiзу жолдарын, қызметкерлермен ... ... ... жаңа банк қызметтерiн игеру, банктiң басқару және экономикалық саясатын жетiлдiру жоспарларын көрсетуге тиiс.
Қазiргi уақытта банк жүйесiнiң халықаралық ... көшу ... ... ... жағымды деп бағалауға болады. Жоғарыда аталған бағдарламаның нормаларына сәйкес, 2003 жылғы тамыз айының соңына дейiн 9 ... ... ... ... топқа, ал 6- банк осы бағдарламаның талаптарын толықтай орындады.
Бұдан ... ... ... ... толық сәйкес келетiн шетелдiк қатысумен банктердiң еншiлес банктерi де бар. ... ABN, AMRO Bank, ... ... ... ... жөнiндегi халықаралық стандарт талаптарына көшуге байланысты, банктер сақталып, өзiнiң меншiк капиталын арттыруға тиiс. Бұл түсiнiктi, өйткенi қаржы ... ұзақ ... ... ... ... капиталдың жеткiлiктi мөлшерiнiң болуы қажеттi талап болып табылуда. ... ... ... ... ... ... ... банктердiң халықаралық стандартарға көшу бағдарламасының басқа да шаралары 1999 жылғы сәуiрдегi теңгенiң құнсыздануын да ауыртпалықсыз бастан кешiруге ... ... ... ... нәтижесiнде Ресей банктерi жүйесiнiң капиталдары бiрнеше рет ... ... банк ... салыстырғанда, Қазақстан банк заңнамасында белгiленген банктердiң экономиканың нақты секторының кәсiпорындары мен компанияларының жарғылық капиталдарында тiкелей үлестiк қатысуға ... ... банк ... ... ... белгiленген шамада сақтап қалды.
Бүгiнгi күнi банк жүйесiнiң жиынтық меншiк капиталы 114 млрд. теңгеге немесе 774 млн. АҚШ долларына ... ТМД ... ... бiр ... ... меншiк капиталының мөлшерi бойынша Қазақстан алда болса да (бiр банкке шаққанда18 млн. доллар), банк секторының капиталандыру әлi де ... даму мен ... ... ... секторына бағыттау үшiн әлi де жеткiлiксiз. Осыған байланысты Ұлттық Банк жаңадан құрылатын банктер үшiн 2 млрд. теңге ... ... ... ... Бұл банк ... ... ... ететiн болады. Қазiргi уақытта екiншi деңгейдегi барлық жұмыс ... ... ... ... қосылу мен бiрiгу процесiмен бетпе-бет кездестi. Бiрiгуден кейiн олардың негiзгi қаржылық және сапа көрсеткiштерi жақсарып, оларға елдiң тұрақты банкiлерiнiң ... ... ... ... ... Банк банк ... ... ұмтылмайды, керiсiнше, әрбiр банктiң таратылуы бүкiл елдiң банк жүйесiн беделiн кетiруi мүмкiн және бұл өте ауыр және ұзақ уақыт ... ... ... және ... ауқымды аумағын ескере отырып және аймақтардағы банк институттарының төмен шоғырлануына байланысты, ... Банк банк ... ... ... ... нық алатын аймақтық банктердi қолдау жөнiндегi жанама шаралар қолдануда. Аймақтық банктер үшiн Астана және ... ... ... ... ... ... капитал мөлшерi төмен даңгейде белгiленген. Аймақтық банктердiң ... ... ең ... ... 500 млн. ... кем ... басқа жұмыс iстейтiн банктердiкi- 1 млрд. теңгеден артық болуға тиiс. Қазiргi уақытта 34 банктiң ... ... ... 1 ... тең ... одан артық.
Нарық жағдайының тұрақтандырылған және инфляция деңгейiнiң жалпы төмендеу жағдайында, банк ... үшiн ... ... ... анық. Мемлекет тарапынан экономиканы несиелеу үшiн белгiленген жағдайлар жасалуда. Атап айтқанда, Ұлттық Банк коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... кәсiпорындарын белсендi түрде несиелейтiн екiншi деңгейдегi банктердi ... ... ... ... үй ... ... ... несиелеудi белсендiру мақсатында, ел Үкiметi Қазақстан Республикасында ұзақ мерзiмдi тұрғын үй құрылысын ... мен ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты 2000 жылдың соңында Қазақстандық ипотекалық компания құрылды. Қазiргi уақытта Ұлттық банкiнiң қалыптасуы үшiн 1 ... ... ... және ол Компанияның жеке дара акционерi болып табылады. Компанияның капиталында қатысуға бiрқатар отандық iрi банктер; сондай-ақ халықаралық ... ... ... және ХВҚ) ... ... ... ... ақша-несие саясатының биылғы және алдағы 2008-2011 жылдарға арналған негізгі бағыттары ... ... ... ... шамада ұстап тұру болып табылады. Ұлттық банк инфляция таргеттеудегі көрсеткіштері: 2008 жылы ... 2009 жылы ... және 2010 жылы ... ... керек;
Ұлттық экономика дамуының тұрақты жылдары, яғни 2007 жылы ... ... 6-7% ... ... деңгейі 8,4% шамада орын алып, белгіленген мөлшерден 1,5%-ға артық орын алса, ал әлемдік дағдарыстың орын алуына байланысты 2008 жылы ... ... ... 7-9% ... асып ... оның ... ... 15% мөлшерінде белгіленді. Мамандардың алдын-ала болжамдары бойынша Қазақстан ... ... 2009 ... ... деңгейі жылдың 9 айының қорытындысы бойынша 18%-дық межеге жеткендігін көре аламыз.
2009-2012 жылға арналған ақша-несиелік реттеу бағдарламасының негізгі көрсеткіштерінің ... ... 3-ші ... ... ... ... 3- 2009-2012 жылдарға арналған ақша-несие саясатының көрсеткіштері *
Көрсеткіштер
2009 ж
2010 ж
2011 ж
2012 ж
Базалық ... ... ... (ТБИ) ... %
6-8
5-7
5-7
7-8
Қайта қаржыландыру пайызы, %
7-8
7,0
7,5
8,0
ҚҰБ жалпы алтын-валюта резерві,млн АҚШ доллары
5156
5679
6438
7084
өзгерістер, %
6,3
10,1
13,4
10,03
Ақша базасы, млрд теңге
411
495
574
692
өзгерістер, %
31,6
20,3
16,1
20,5
Ақша массасы млрд теңге
1325
1607
1898
2728
өзгерістер. %
29,1
21,3
18,1
43,7
Банк жүйесіндегі резиденттердің ... млрд ... ... ... ... несиелер,млрд теңге
1225
1520
1844
2150
өзгерістер, %
30,3
24,1
21,3
16,6
Жеке тұлғалардыңтеңгедегі мерзімді депозиттері бойынша ... ... ... % ... ... ... ... несиелер бойынша орташа өлшенген мөлшерлеме, %
12-13,5
11-13
10-12
11-13
*Ескерту: www.nationalbank.kz
Соңғы жылдары Қазақстанның банк iсi өзiнiң қызмет аясын едәуiр кеңiттi және банк ... ... ... ... кең банк қызметтерiн көрсетедi, өзiнiң өнiмдерiн нақты тұтынушыларға ықтимал ... ... ... ... 75% Алматы қаласында орналасқан. Сондықтан бәсекелестiк осы қалада барынша шоғырланған. Қазiргi уақытта Алматы қаласын аймақтық қаржы орталығы ... ... ... iске асыру жөнiндегi iс-шаралар жоспары жүзеге асырылуда.
Соңғы ... ... ... ... ... ... қорлары, зейнетақы активтерiн басқару жөнiндегi компаниялар, сондай-ақ өнеркәсiптiк, ... және ... да ... ... ... ... үлкен топтарының бөлiгi болып қалуда. Осыған банк қадағалауы, атап айтқанда, бiрiктiрiлген қадағалау жөнiндегi жаңа заңнама және норматвитiк құқықтық кесiмдердiң қабылдануы ... ... ... ... жеке банк те, ... бiрiктiрiлген негiзде де, яғни, банк тобы қатысында да ... ... ... бiр ... осы ... ... өлшемi банктiң шешiм қабылдауына оның ықпал ету мүмкiндiгi болып табылады. Ұлттық Банк бiрiктiрiлген қадағалау қағидаларын ... ... банк ... ... ... ... ... ұсынымдарды әзiрлеуде.
Бүгінгi күнi ТМД елдерi арасында Қазақстан ең реформаланған, қаржылық жағынан тұрақты және серпiндi ... ел ... ... ... ... ... банк ... сипаттайтын сапалық және сандық көрсеткiштер дәлел болады.
Қазақстанның соңғы жылдардағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштеріне зер ... ... ТМД ... ... ... болып отыр . Оларға: экономикалық өсудің жоғары қарқыны, инфляция деңгейінің тұрақтылығы, ұлттық валюталық бағамның тұрақтылығы, бюджет ... аз ғана ... ... халықтың жағдайының өсуі және Қазақстанның инвестициялық рейтингінің өсуі. Ал экономиканың ... ... ... ... ... ... ... құрауы, яғни экспортқа шығарылған шикізаттардың негізінде сол салалардың ғана өте жылдам өсуі, ал өндірістің нақты ... өте баяу ... және ... ... аз ... ... ... экономиканың ең тиімсіз жері еліміздің барлық көрсеткіштері әлемдік рыноктағы бағалардың ... ... ... ... яғни шикізатқа баға төмендесе еліміздің дамуы күрт төмендеп, барлық макроэкономикалық көрсеткіштер азаяды. Сондықтан еліміз бұл мәселені шешу үшін ... ... іске ...
Сондықтан Ұлттық банк ақша-несие саясатын ендігі жерде басты бағыты етіп инфляцияның тұрақты ... ... ... ... және нығаюы, сондай-ақ экономика салаларының өңдеуші өнеркәсіптеріне жеңілдікті ... ... ... ету ... табылады.
Инфляцияны төмендетудің тағы да бір шарасы неғұрлым қатаң ақша-несие саясаты болып табылады. Бұл ... ... банк ... ... ... ... алдағы жылдары біздер экономиканы несиелеуді дамыту үшін банктердің несие қызметтерінің ынталы жүруі үшін пайыз қойылымдарын азайтуды қолға алған болатынбыз. ... ... ... өсуі жалпы қарыз ресурстарының өсуіне алып келлі. Банктердің экономиканы несиелендіру шамасы соңғы 5 жылда 9,2 ... ... Ал оның ... ... 27%-ға ... ... ... ендігі уақыттарда еліміздің Ұлттық банкі экономикалық толқулардан қорғану мақсатында қысқа мерзімді пайыз қойылымдарын өзгерту немесе жоғарлату ... ... ... ... ... тұру ... атқаруды қолға алды. Ұлттық банк қаржы рыногындағы реттеу шараларының бірі қысқа мерзімді банк ноталарын шығару. Бұл өз кезегінде экономикадағы ақша ... ... ... тигізеді. Осы жағдайда басты құрал болып Ұлттық банктегі банктердің депозиттары болып табылады.
Сондай-ақ Ұлттық банк еркін ... ақша ... ... және ... 2008 жылдың 1-ші қаңтарынан бастап валюталық режимдегі валюталық операцияларды лицензиялауды алып ... Осы шара ... ... валюталардың еркін қозғалысы негізінде инфляциялық тұрақтылықты және оның төменгі деңгейін қамтамасыз етеді.
Сондықтан Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... етіп ... тұрақты деңгейі, валюталық бағамның тұрақтылығы және нығаюы, сондай-ақ экономика салаларының өңдеуші өнеркәсіптеріне жеңілдікті несиелер беруді қамтамасыз ету болып табылады.
Қазақстандағы ... ... ... ... болжамдарда инфляция деңгейі 2011 жылдар аралығында келесідей жоспарланған шамада белгіленген:
Кесте 4 - ... ... ... ... саясатындағы инфляциялық таргеттеу бойынша 2004-2012 жылдар аралығындағы инфляцияның деңгейі
2004
ж
2006
ж
2007
ж
2008
ж
2009
ж
2010 ж
2011 ж
2012 ж
факт
факт факт факт факт факт ... ... ... Банк ... ... ... №33 от 7 ... 2012 года.
Инфляциялық таргеттеудің негізгі элементтеріне келесілер жатады:
* Анықталған көрсеткіштердің белгіленген ... ... ... ... ... ету;
* Ақша-несие саясатының ұзақ мерзімді басты мақсаты бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ету;
* Аралық мақсаттарды таңдауда еркіндіктің ... ... ... ... ... яғни ол жоспарланған көрсеткіштерге жетуді қамтамасыз етеді. /19/
Инфляциялық таргеттеу қағидаларына әлемдік тәжірибе бойынша мыналар жатады:
+ Бюджеттің тұрақты жағдайы және макроэкономикалық ... ... ... ... ... ... етуші қаржы жүйесі және валюта бағамының тұрақтылығы;
+ Ұлттық банктің бағаны реттеудегі шараларының тәуелсіздігі;
+ ... ... мен ... ... ... түсіну;
+ Ифляция қарқынын жоспарлаудағы тиімді әдістер жиынтығын қолдану;
+ Жүргізілген саясаттың ақпараттық ... ... ... ... ... ... баға тұрақтылығын қамтамасыз ету, осы міндетті орындауда Ұлттық банк келесі міндеттерді іске асырады.
* Мемлекеттің ... ... құру және ... ... жүйесін құрылымдау, еуропалық төлем жүйелерін ұлттық экономикаға тиімді формаларын дамыту;
* Валюталық реттеу және валюталық бақылауды ... ... ... ... ... ету.
Бүгінгі таңдағы ақша-несие саясатының негізгі мәселесі белгіленген инфляция мөлшерінің тұрақты деңгейін сақтау және елдегі қазіргі болып жатқан ... ... беру ... ... ... мәселелерді реттеу болып табылады. 2009 жылы еліміздегі инфляция деңгейінің біршама өсуі байқалды.
Оның мөлшерін мемлекеттік есептеу мекемелері 10% шамасында деп ... ал ... ... орындар инфляция 2008 жылы 13% шамасында орын алды деп хабарланды.
Ал өткен 2010 жылы ... ... 8% ... ... ал ... 2012 жылы статистикалық агенттіктердің болжауынша елдегі инфляция деңгейі 8-9 % шамасында болады деп межеленуде.
2012 жылы еліміздегі ... ... ... ... өсу қарқыны тым жоғары деңгейде болып, ал жылдың екінші жартысынан бастап инфляцияның өсу ... ... ... ... ... ... ... жатқан қаржы дағдарысы мен әлемдік бағалардың бейберекет өзгерісі, ал жылдың аяғына қарай соңғы бірнеше айда әлемде барлық шикізаттар мен ... ... мен ... ... ... түсе ... ... әлемдік нарықтың тұтыну қабілеті дағдарыстық жағдайға байланысты төмендеп кетті.
Сондай-ақ 2011 жылғы инфляцияның одан да әрі үдей ... ең ... ... ... ... ... ... болуда. Осы аталған қаржылық дағдарыстан бүгінгі таңда әлемнің ... ... ... дағдарысқа ұшырауы, тұрақсыздықтың орын алуы және ірі компаниялардың акцияларына деген бағалардың жаппай түсуі орын алды.
-6391180109
6 ... - ... ... ... ... ... Статистический ежегодник. Алматы. - 2012г.- 446 с.
Сонымен ҚР Статистика агенттігінің болжам мәліметтері бойынша 2008 жылы ... ... ... мөлшері 10% шамасында, ал биылғы 2009 жылы инфляция деңгейі 13-15%, 2010 жылы ... ... 9% ... ... ... ... еліміздегі 2006 жылдан бергі ЖҰӨ мен инфляцияның жылдық көрсеткіштерін келесі суреттен көре ... ... 7 - ... ... жылдар аралығындағы инфляцияның деңгейi*
* Ескерту: Статистический ежегодник. Алматы. - 2012г.- 446 с.
Жоғарыдағы суретке ... ... ... ... қатынасты анықтауға болады. Инфляция мен жұмыссыздықтың жоғарғы деңгейі ұлттық экономика дамуына кері әсер ететіні анық ... тұр. ... ... көз салсақ инфляцияның жоғарғы жылдары экономикалық өсудің даму деңгейі аз болса, ал инфляцияның төменгі ... ... ... оның тұрақты шамасында экономикалық өсудің де қарқынды жүріп отыратындығын көре аламыз. Сондай-ақ ... да ... ... ... ... кері ... ... көре аламыз. Мысалы, қазіргі уақытта орын алып отырған әлемдік ... ... ... ... жылдардағы инфляция қарқынының жоғарғы пайыздық деңгейде орын алса, керісінше ЖҰӨ деңгейі 9%-дық шамадан 6-7%-ға дейін түсіп кетті. Осыған ... ... өсу ... даму ... ... деңгейін бірдей бағалап, өмір сүрудің жоғарғы дәрежесіне қол жеткізуді өзінің алдына ... ... ... ... ... ... қаржы секторының жедел әрі сапалы дамуы, соңғы жылдардағы сыртқы экономикалық жағдайлың ... ... ... жаңа ... ... дамуына көшуіне себеп болды. Бұл банк стратегиясы ақша-несие саясатиын нақты жүргізуге, осы арқылы коммерциялық банктердің қызметтері мен активтілігін дамытуды және ақша ... ... ... ... ... ... жою және ақша ... тұрақтандыруға арналған шаралар қолдану үстiнде. Инфляцияға қарсы саясаттар елiмiзде тiкелей және ... ... ... ... асып ... ... ... реттеу табыстар саясаты шеңберiнде жүзеге асады. Ол елдегi жалақы мен бағаларды ң өсу нысаналарын ... ... ... ... ... Ал ... ... етудiң жанама әдiстерiнiң үлесi елiмiзде басымырақ деп те ... ... ... ... ... тұрақтандыру саясатын іске асырудағы ақша-несие саясаты
Қазақстан Республикасының ... ... осы ... ... ... ең ... ... мiндетiн елдегi инфляция қарқынын төмендетуге және оның тұрақты деңгейiн қалыптастыруға қызмет етiп келе ... ... ... ... ... Банк ... ... деңгейiн бiршама жақсартқанын және оны қз уысына алғанына куә болып отырғанымыз рас. Оны 2001 жылы ... ... ... ... ... және одан ... аралықта елдегi инфляция деңгейiнiң 5-7% аралығында тұрақты ... ... ... ... ...
Өз кезегiнде өспелi инфляция мемлекеттiң экономикаға бақылау жасауы төмендегенiн көрсетедi. Неғұрлым экономикада инфляция деңгейiнiң анықталмағаны ... ... ... ... ... және ... ынтасы төмендейдi. Ал инвестициялық активтердiң төмендеуi өз кезегiнде өндiрiстiк мүмкiншiлiктердi төмендетедi. Сондықтан мемлекет және елдiң қаржы секторы инфляция ... ... ... отырады.
Ұлттық банк осы экономикалық жағдайларды ескере отырып ... ... ... ... ... яғни 5-7% ... ... деп жоспарлады. Бұл жоспарланған шама 2008 және 2010 жылдары орындалды. Экономикалық қатынастар да тиімді ... ... ... Ал 2008, 2009, 2010 ... ... ... ... шамадан асып кетті. Оны жоғарыдағы бөлімде талқылап өткенбіз. Бұл өз кезегінде экономиканың тұрақты дамуына кері әсерін тигізеді. Сондықтан елбасымыздың өзі және ... ... ... ... биылғы еетк алып отырған инфляциялық шағын толқуға қарсы саясаттарды экономикалық тұрғыдан қолға алуда.
Елiмiз инфляцияны жою және ақша айналысын ... ... ... ... ... ... қарсы саясаттар елiмiзде тiкелей және жанама реттеулер негiзiнде жүзеге асып ... ... ... ... ... ... шеңберiнде жүзеге асады. Ол елдегi жалақы мен бағалардың өсу нысаналарын белгiлеу негiзiнде көрiнiс тауып отыр. Ал ... ... ... жанама әдiстерiнiң үлесi елiмiзде басымырақ деп те ... ... ... iске асып ... ... ... жанама әдiстерiне монетарлық және фискалдық саясаттың "дефляциялық" шаралары жатады. Ұлттық банк инфлияцияны тежеу үшiн ақша массасына, ... ... ... ... ... ... валюталық бағам саясатына, ашық рыноктағы бағалы қағаздармен операцияларға реттеу шараларын ... ... ... отырады. Өйткенi бұл өтпелi экономиканың талабынан туындайды.
Қазақстан Ұлттық банкi мемлекеттiк ақша-несие саясатын ... және ... ... орган болып табылады. Қазақстан Ұлттық банкi ақша-несие саясатының басты мақсаты: ұлттық валютаның тұрақтылығын, яғни оның төлемқабiлеттiлiгi мен ... ... ... ... ... ... ... көздейдi. [12]
Инфляцияға қарсы саясат - инфляциямен күреске бағытталған экономиканы мемлекеттік реттеу жөніндегі шаралар кешені. Мұндай саясаттың екі ... жолы ... ... ... және ... саясаты.
Дефляциялық саясат - мемлекеттің шығындарын азайту, кредит үшін пайыздық мөлшерлемелерді арттыру, салық ... ... ақша ... ... ... ... және салық механизмі арқылы ақша сұранымын реттеуді қарастырады. Бірақ бұл саясат ... ... ... ... ... - ... және жалақыға оларды толықтай матау немесе олардың өсу шегін белгілеу жолымен паралелді бақылау жүргізуді қажет етеді. Оны жүзеге ... ... ... ... мүмкін.
Жалпы елiмiздегi инфляцияға қарсы саясаттың құралдарын және жүзеге асуын келесi суреттен көруге болады:
Елiмiз инфляцияны жою және ақша ... ... ... ... ... ... Инфляцияға қарсы саясаттар елiмiзде тiкелей және жанама реттеулер негiзiнде ... асып ... ... ... ... ... ... еңберiнде жүзеге асады. Ол елдегi жалақы мен ... өсу ... ... ... ... тауып отыр. Ал бағаға ықпал етудiң жанама әдiстерiнiң үлесi елiмiзде басымырақ деп те айтсақ ... ... iске асып ... ... реттеудiң жанама әдiстерiне монетарлық және фискалдық саясаттың "дефляциялық" шаралары жатады.
Ұлттық банк инфлияцияны тежеу үшiн ақша ... ... ... ... ... ... ... валюталық бағам саясатына, ашық рыноктағы бағалы қағаздармен операцияларға реттеу шараларын жанама түрде жүргiзiп отырады. Өйткенi бұл ... ... ... туындайды. Инфляцияны реттеудегі ақша-несие саясаты - бұл айналыстағы ақша жиынын, несие ... ... ... ... жалпы банк жүйесiнiң қызметiн реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы. Ақша-несие саясатының макроэкономикалық деңгейдегi субъектiсi - ... банк ... ... Ал ... ... ... банк тарапынан реттеу объектiлерiне экономикадағы қолма-қол және қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... ... тұрақтылығы, қаржы секторының жедел әрі сапалы дамуы, соңғы жылдардағы сыртқы экономикалық жағдайлың жақсаруы Ұлттық банктің жаңа ... ... ... көшуіне себеп болды. Бұл банк стратегиясы ақша-несие саясатиын нақты жүргізуге, осы арқылы коммерциялық банктердің қызметтері мен активтілігін дамытуды және ақша ... ... ... қоюда. Ұлттық банктің ақша-несие саясаты инфляцияны минимизациялауға бағытталуды, яғни тек қана ақша ... мен ... ... тәуелді емес, ауыл шаруашылығы бағаларын, бензин және тұрғын-комуналдық бағаларды реттеп отыру шаралары ... ... ... ... ... ... ... таргеттеу принципіне өту, яғни ақша базасы мен алтын-валюта резервтері бойынша ... ... ... ... ... ... ...
Осы аталған ақша-несие саясаты Ұлттық банктің инфляцияны төмендету ... ... ... жауап береді және сонымен қатар жүргізілетін ақша-несие саясатына деген рыноктың қатысушыларының үлкен ... ... ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асады: бюджеттің тұрақты жағдайы, макроэкономикалық тұрақтылықты ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық банктің құралдары мен инфляция арасындағы өзара байланысты түсіну, ақпараттардың ашықтығы.
Осы аталған инфляцияны таргеттеудегі ... ... ... ... ... ... сақтандыру, бағалы қағаздар нарығының толық және сенімді түрде дамуына, экономиканың нақты секторын банктердің несиелеуін әрі ... ... үшін ... ... ... жинақтаушы зейнетақы қорларының жетілдірілуіне мүмкіндік береді.
Еліміздегі инфляциялық шағын толқудың басты ... ... ... ... ... ... [9, 3 б]
Біріншіден, елімізде халықтың табысының жаппай өсуі, бұл өз кезегінде экономиканы қыздыруда;
Екіншіден, әлемдегі рынокта шикізаттық ресурстарға бағаның өсуі, ... ... ... ... 80 ... ... ... Яғни, еліміз ішінде де соңғы бірнеше айда мұнай өнімдеріне, әсіресе жанар-жағармайға бағаның күрт жоғарлауы, экономиканың ... да ... ... ... алып келді.
Үшіншіден, 2009 жылдың соңғы айларындағы инфляцияның жоғарғы қарқынының орын алуы негізінен астық өнімдері, осының негізінде орын ... ... ... күрт ... ... мен ... ... деген бағалардың жоғарлауы. [10, 24 бет ]
Бүгінгі таңда инфляцияны таргеттеудегі ақша-несие саясаты қаржы нарығының тұрақтылығын сақтауға, сақтандыру, бағалы ... ... ... және ... ... дамуына, экономиканың нақты секторын банктердің несиелеуін әрі қарай өсіру үшін жағдай ... ... ... ... ... жетілдірілуіне мүмкіндік береді.
2009-2012 жылға арналған ақша-несие саясатының негізгі көрсеткіштерінің болжамы келесі 2-ші кестеде көрініс тапқан. [14, 60 бет]
Кесте 5 - ... ... ... ... ... ... таргеттеу көрсеткіштерінің белгіленуі*
Көрсеткіштер
2009 ж
2010 ж
2011 ж
2012 ж
Базалық инфляция орташа, %
8-9
7-8
6-7
6-7
Инфляция (ТБИ) орташа, %
8-10
7-9
6-8
8-9
Қайта қаржыландыру пайызы, %
7-8
7,0
7,5
8,0
* Ескерту: Национальный Банк ... ... ... №33 от 7 ... 2012 года.
Инфляциялық таргеттеу тұсындағы ақша-несие саясатының негізгі құралдарының біріне , оның ішінде РЕПО ... және ... ... есепке алу операциялары жатады. 2003 жылы Ұлттық банк өзінің ресми мөлшерлемелерінің ролін нығайту үшін шаралар ... Бұл өз ... ... жылдары және өткен 2004 жылдарда инфляциялық таргеттеуге өтуіне дайындық үшін қызмет етеді. [9, 4б]
Инфляцияны төмендетудің тағы да бір ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл шараны Ұлттық банк кезінде қолданады. Бәрімізге белгілі алдағы жылдары біздер ... ... ... үшін ... ... қызметтерінің ынталы жүруі үшін пайыз қойылымдарын азайтуды қолға алған болатынбыз. Экономикада несие ... өсуі ... ... ... ... алып келлі. Банктердің экономиканы несиелендіру шамасы соңғы 5 жылда 9,2 есеге өсті. Ал оның ЖІӨ-гі үлесі 27%-ға дейін ... ... ... ... ... ... ... экономикалық толқулардан қорғану мақсатында қысқа мерзімді пайыз қойылымдарын өзгерту немесе жоғарлату негізінде инфляцияның төменгі деңгейін ұстап тұру саясатын ... ... ... ... банк ... ... реттеу шараларының бірі қысқа мерзімді банк ноталарын шығару.
Ұлттық Банк ақша-несие саясатын жүргізуде ең басты бағыты ол ... ... ... ... ... ала ... ... дәлізін ұсынып отырады. Мысалы, Ұлттық Банк 2013 жылы ақша-несие саясатының 2013-2015 жылдарға арналған болжамын келесідей ұсынды.
Кесте 6
ҚР ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері
(кезең соңына)
2012 ж
2013 ж
2014 ж
2015 ж
Факт
Бағалау
Болжам
Инфляция, % в ... ... ... ... ... массасы*, млрд. теңге
10465
10932
12690
14590
16961
Резиденттер салымдары, млрд. теңге
9086
9432
10949
12589
14622
Экономикаға несиелер, млрд. теңге
9738
9851
11257
12855
14771
Экономиканы монетаризациялау деңгейі, %
36,5
34,6
34,7
34,6
34,6
Ескерту: www.nationalbank.kz
Жоғарыдағы кестеден ... ... ... ... ... ... ... саясатының бағытты болжамында негізінен 2013-2015 жылдары инфляцияның деңгейі 6-8% шамасында болады деп болжанып,
экономиканы монетаризациялау деңгейін 34,6% шамасында болады деп ... ... ... ДАМУ ... МЕН ... ... Ақша несие саясатының даму келешегі
Ұлттық банктің инфляцияны төмендету мақсатындағы саясатына толық жауап береді және сонымен қатар жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Инфляцияны таргеттеу мынадай факторлар негізінде жүзеге асады: бюджеттің тұрақты жағдайы, макроэкономикалық ... ... ... жүйесінің тұрақтылығы, Ұлттық банктің тәуелсіздігі, Ұлттық банктің құралдары мен ... ... ... ... ... ... ...
Осы аталған инфляцияны таргеттеудегі ақша-несие саясаты қаржы нарығының тұрақтылығын сақтауға, сақтандыру, бағалы қағаздар нарығының ... және ... ... дамуына, экономиканың нақты секторын банктердің несиелеуін әрі қарай өсіру үшін жағдай жасауға, сондай-ақ жинақтаушы зейнетақы қорларының жетілдірілуіне мүмкіндік ... ... ... ... толқудың басты себептеріне мамандар келесідей талдау жасап отыр: [9, 3 б]
Біріншіден, елімізде ... ... ... өсуі, бұл өз кезегінде экономиканы қыздыруда;
Екіншіден, әлемдегі рынокта шикізаттық ресурстарға бағаның өсуі, әсіресе мұнай ... ... 80 ... ... ... ... ... ішінде де соңғы бірнеше айда мұнай өнімдеріне, әсіресе жанар-жағармайға ... күрт ... ... ... да ... ... ... алып келді.
Ұлттық Банк Еуроодақтың стандарттарына және негізгі мақсаты айырбастау бағамынан бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... көшу шеңберінде Ұлттық банктің негізгі мақсатын нақтылау қажеттілігі туындады. Әрине, ақша-несие саясатын ... ... ... ... мүмкін кез-келген басқа міндеттер мен бағдарлар екінші ... ... ... ... ... басты ерекшелігі оның келешекке қарауы, атап айтқанда, ақша-несие саясатының орта және ұзақ мерзімді кезеңде инфляцияға ... ... ... отырып, ақша-несие саясатының параметрлерін қабылдау болып табылады.
Ұлттық Банк инфляция жөніндегі нысаналы көрсеткіштер үшін жауапкершілікті арттыру үшін ... ... ... ... ... елдер сияқты (базалық инфляция) индексін негізге ала отырып инфляциялық үрдістердің негізгі бағыттарын көрсететін болады. ... ... ... Ұлттық банкпен бірлесе отырып, базалық инфляцияны анықтау әдістемесін әзірлейді. [12]
Трансмиссиялық тетік әзірлеу ... ... ... ол ретінде РЕПО операциялары жөніндегі мөлшерлеме қабылданатын болады, негізгі жедел көрсеткіштің ықпалымен базалық инфляцияның өзгеруін бағалауға мүмкіндік береді. Мұндай үлгі ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге мүмкіндік береді және жүргізілетін ақша-несие саясатына сенімнің артуына ықпал етеді.
Ұлттық ... осы ... ... ала отырып, 2013-2015 жылдарға арналған мына басымды бағыттарды белгіледі:
Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын дамыту Қаржы ... мен ... ... ... ... ... ... Теңгедегі мемлекеттік бағалы қағаздар көбірек шығарылатын болады, мұның өзінде олардың кірісі нарық кірісіне барынша ... ... Банк ... ... ... ... ... ішкі қарыз алу үшін мөлшерлер мен кірісітер бойынша қолайлы жағдайлар жасайтын болады. Сонымен бірге, Ұлттық Банк мемлекеттік құнды қағаздардың қайталама ... ... ... істейтін болады және ақша-несие саясатының негізгі құралы ретінде ашық нарықтағы операцияларға көшеді.
Теңгедегі мемлекеттік бағалы ... ... ... ... ... сақтандыруды қамтамасыз ету үшін Ұлттық Банк валюталық опциондар нарығының қалыптасуына ықпал етеді және валюта фьючерстер нарығын дамытуға ... ... ... ... қол ... ... ету мақсатында, нақты сектор үшін қолайлы жағдайлар жасау жөніндегі жұмыс жандандырылады.
Өндірісті несиелейтін банктерді қайта қаржыландыру мақсатында бірінші сыныптағы эмитенттер-ірі ... ... ... ... ... ... ... ендіріледі.
Ұлттық Банк басқа елдердің қаржы институттарын тарта отырып алтын өндіретін өндірістерді белсенді түрде ... ... ... ... ... ... одан әрі ... болады. Ұлттық банк қор нарығында акциялар мен басқа да құнды қағаздардың айналымын белсендіруге, өзара қорлар, пошта-жинақ сияқты жаңа қаржы ... ... ... ... ететін болады.
Қазақстандық тауарлардың сыртқы нарықта бағалық бәсекесін қолдау үшін Ұлттық Банк теңгенің айналымдағы ... ... жүзу ... ... Ол өз ... бағамның ақша сұранысы мен ұсынысына тербелуін ескертеді. Сәйкесінше, Ұлттық Банк теңгенің айырбас бағамының ... ... және оның ... әсер етпейді. Осының нәтижесінде ішкі валюталық нарықта теңгенің айырбас бағамының спекулятивтік секірістерін жою мақсатында Ұлттық Банк ішкі нарықта минималды түрде ... ... ... ... үшін ... ... ... эмитенттерінің тізімін қалыптастыру, вексель айналымының нормативтік құқықтық базасын жетілдіру және орталық ... ... ... ... ... ... әзірлеу жөніндегі жұмыс жалғастырылатын болады.
Ақша-несие статистикасының және ... ... ... ... ... мен ... бақылау саласында валюта режимін ырықтандыру басымды бағыт болып табылады. Бұл валюталық ... ... ... және ... ... ... операцияларды жүзеге асырған кезде кездесетін тым көп әкімшілік кедергілерді жоюды көздейді. ... ... ... ... ... мен ... үшін ... реттеу тімділігін арттыру мен банктердегі, зейнетақы жинақтаушы қорлары мен сақтандыру қорларының тәуекелдерін ... ... ... ... ... ... заңнаманы одан әрі жетілдіру мақсатында, 2004 жылы ... ... ... ... ... көбірек жауап беретін және Қазақстанның халықаралық капитал нарығында бұдан да белсенді қатысуын көздейтін жаңа заң ... мен ... ... ... ... ... негізгі мақсаты ретінде бағаның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін өзінің алдағы уақыттардағы саясаттарын алдағы жылдарға белгіленген шамалар негізінде қатаң түрде ... ... ... Осы саясат негізінде инфляцияның мақсатты көрсеткіштерін және Ұлттық банк инфляциялық таргеттеу ... ... ... стандарттарына өту барысындағы шараларын айтып кетуге болады.
Қазіргі таңда ақша-несие саясатын жүзеге асыруда онымен бірге орын алып ... ... ... айта кету қажет, олар өздеріне ерекше оларға:
* ... ... ...
* Шетел капиталдарының жоғары ағылымы,
* Қаржы рыногының өтімділігінің азаюы.
Осыған ... ... тек қана ... банк ... ғана анықталып қоймай, ол кең мақсатта еліміздің ішкі және сыртқы жағдайларына тәуелді болып отыр. Макроэкономикалық ... мен ... ... байланысты есеке отырып Ұлттық банк оларды реттеудегі трансмиссионды механизм - комплексті шараларға әсер ету ... ... ... ... ... ... шешу үшін ... саясаты құралдарының бірі пайыз саясатын қысқа мерзімдегі негізде өсіру қолға алынып отыр. ... ... ... банк 2006 жылы ... ... арқылы реттеуді кеңейтті. Оларға: ақша-несие саясаттарын оптимизациялау, салымдардың тартылу мерзімдерін белгілеу, қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... Осы қайта қаржыландыру елдегі инфляцияны төмендету мақсатында пайыздарды өсіруді қолға алды. Қаржы рыногын қайта қаржыландыру пайыздары арқылы кварталдар ... ... оны ... ... ... саясатының белгіленген бағыттары бойынша қызмет етуге мүмкіндік береді.
Ұлттық банк бұл пайыз өсірулерді капитал ... ... ... Себебі, Қазақстанға капитал ағымы пайыз қойылымына байланыссыз болып отыр. Оның мөлшері жеткілікті деңгейде сақталуда. Яғни ол тікелей ... ... ... ал ... ... ... ... тосқауыл қояды. Сонымен қатар қазақстандық банкаралық рынок әлемдік рыноктарға соншалықты интервенцияланбаған, бағалы қағаздар нарығында нақтылы қысқа мерзімді ... ... ... ... пайыздар оларды ынталандырмай отыр.
Ұлттық банк арқылы коммерциялық банктер минималды резервтік талаптарға жауап беруге міндетті ... ... ... басты жетістіктерінің бірі Қазақстанда валюталық режимді ары қарай либеризациялау. Валюталық режим либеризация жоспары бойынша 2009 жылы 1 қаңтардан бастап ... ... ... ... ... ... ... келе жатыр. Бұл өз кезегінде валюталық операцияларды ұлттық валюта теңгенің толық қанды қызмет етуін ... ... ... бағамына қатысты саясатта Ұлттық банктің алдағы уақыттарда қандай да бір ... ... ... ... қалқымалы айырбас бағамы саясатын жалғасытра береді. Осылайша қазақстандық барлық қаржы жүйелермен бірге еліміздің ... ... ... дамуы барысында сапалы түрде жаңа кезеңге өтті. Ол дамыған елдердің ақша-несие саясаты стандарттарына өте бастауымекн көрініс табуда. Бұл ... ... ... ... либеризациялау және инфляциялық таргеттеу принциптері, банкаралық төлем карточкалары жүйесін ... ... ... ... уақыттардағы даму және тұрақтылықты сақтау, сонымен қатар Қазақстан Республикасы төлем жүйесін ... ... ... макроэкономиклық тұрақтылығы, қаржы секторының жедел әрі сапалы дамуы, соңғы жылдардағы сыртқы экономикалық жағдайлың жақсаруы Ұлттық банктің жаңа сапалы кезендік ... ... ... ... Бұл банк ... ... ... нақты жүргізуге, осы арқылы коммерциялық банктердің қызметтері мен активтілігін дамытуды және ақша айналысын тұрақтандыруды жолға қоюда.
Биылғы жылы ... ... рет ... экономикалық форумның екінші жүйесінің анализдерінен өтіп, өз ... ТМД ... ... ең ... ... ие ... Ол өсімнің бәсекеге қабілеттілігі индексі бойынша 61 орын (Ресей 75), бизнестің бәсеке ... ... 62 орын ... 74).
3.2 Шетелдерде ақша-несие саясатын жүргiзудегi тәжiрибесi
Орталық Банк экономиканы тiкелей емес, ақша-несие ... ... ... ... ... ... ете ... ол олардың жұмыс iстеуi үшiн белгiленген жағдайлар жасайды. Осы жағдайлардан белгiленген шамада екiншi деңгейлi банктер мен басқа да қаржы ... ... ... тәуелдi, бұл жағдай елдiң экономикалық даму барысына әсер етедi. Сондықтан несие жүйесiнiң ұлттық ерекшелiктерi орталық ... ... ... ... мен ... ... оның ақша ... бiр құралдарына артықшылық көрсетуiне едәуiр шамада ықпал етедi.
Ақша-несие саласында бақылаушы органдардың ... жиi ... ... ... банк ... қызметiн бақылаушы Федералдық резерв жүйесiмен (ФРЖ) қатар Ақша айналымын бақылаушы маңызды орган болып табылады. Бұл орган ФРЖ ... ... ... 1863 ... ... ақша ... ... Заңына сәйкес құрылған. Ақша айналымын бақылаушы федералдық деңгейдегi ұйымдардың иелiгiндегi барлық несие құралдарының қызметiн қадағалайды.
АҚШ-да бұл ... ... банк ... жөнiндегi құқықтар штаттардың банк департаментерi, сондай-ақ депозиттердi сақтандыру жөнiндегi Федералдық корпорацияға берiлген, ол несие институттарына федералдық деңгейде банк ... ... ... ... лицензия бередi. Лицензия беру кезiнде ең алдымен ... ... ... ... тылдары", капиталды пайдалану жөнiндегi нормативтердi сақтауы, басшылықтың құзыреттiлiгi, сондай-ақ осы жердегi маркетингтiк зерттеулердiң ... ... ... лицензия берiлген банкiлерге ФРЖ мiндеттi түрде қатысу мiндеттеледi; оларға федералдық несие институты мәртебесi ... және олар ... деп ... Штат ... ... алған банкiлердiң штатттың несие институты деген мәртебесi болады және оларға ФРЖ мүше болу немесе болмауды таңдау мүмкiндiгi ... ... ... ... банк ... ... ... болуына байланысты, АҚШ несие институттарының жағдайлары әртүрлi, бұл ФРЖ ... емес ... ... ... ... ... [9, 164 б]
Ұлыбританияның ақша-несие жүйесiнде ерекше жағдайлар қалыптасқан. Англияның банкi қарым-қатынастарды арнайы мамандандырылған несие институттар топтары -дисконттық үйлер арқылы ... ... ... ... ... ... ақша ... жүзеге асыруда маңызды рөл атқаруына байланысты, ағылшын банк жүйесiнiң елеулi институттық ерекшелiгiн ... ... ... банк пен өзге ... ... ... аралық орын алатын сегiз институт жатады. Мұндай ерекше жағдай ағылшын банк жүйесiнде тек қана осы несие ... ғана ... ... қайта қаржыландыру артықшылығына ие болуымен түсiндiрiледi. Осы үшiн дисконттық үйлер Англия Банкiнен қазынашылық вексельдердi толық мөлшерде қабылдауға мәжбүр, ... ... ... ... орналастыру орталық банкке жүктелдiктен, бұл соңғыға өте пайдалы.
Елдiң банк жүйесi мен орталық ... ... ... ... ... ... ... банк пен ұлттық несие институттарының басшылығымен байланыстар дамып келе жатқан Нидерландының банк жүйесiнiң екi деңгейi ... ... бола ... Ел ... ... банкке орталық банк саясатының негiзгi бағыттарын түсiндiру, сондай-ақ күштердi бiрiктiрiп, тұрақтандыру, инфляцияға қарсы шаралар ... ... ... ... өкiлдерiмен ұдайы консультациялар өткiзу көзделген.
Мұндай тәжiрибе несие жүйесiнiң екi деңгейiнiң арасында жақсы қарым-қатыастар мен өзара түсiнiстiк орнатуға ықпал етедi. Нидерландының ... ... ... Австриялық ұлттық банк те несие жүйесiмен тығыз қарым-қатынастарды қолдауға ұмтылады.
Немiс федералдық ... ... ... ... ... қарым-қатынастарын филиалдық жүйе ғана емес, сондай-ақ iрi немiс банкiлерi арқылы да құрады. ... ... ... ... ... ... - екiншi деңгейлi банктердiң ең төмен резевтер жөнiндегi белгiленген талаптардың сақталуын бақылау, тиiстi аумақта орналасқан несие ... ... ... ... ... ... кеңселердiң функцияларын атқарады. Немiс федералдық банкiсiнiң филиалдары несие инстититуттары мен орталық банк арасындағы ... буын ... ... [9, 169 ... ... Орталық банкi банк секторына нарықтық талаптарда Ресей ... ... мен ... Банк ... ... ... орталықтандырылған несиелер бередi. 1992 жылға дейiн дамыған елдерде қабылданған несие институттарын қайта қаржыландыру тетiгi Ресей Банкiнiң экономикалық реттеу тәжiрибесiнде болмаған. ... ... ... ... инфляцияға қарсы реттеу жөнiндегi қойылған мiндеттерiнiң талаптарына жауап беретiн орталықтандырылған несиелердiң ... мен ... ... ... ... деңгейлi банктердiң пайыздық мөлшерлемесiне ықпал етуге әрекеттендi. Алайда, мөлшерлемелердi қарапайым көтеру жолымен инфляцияға қарсы реттеудегi қойылған мақсаттарға қол ... ... ... экономикалық реттеудiң нарықтық тетiктерiн дамыту бағытында несие аукциондарын ұйымдастырды, олар енгiзiлгеннен кейiн орталық банктiң ... ... мен ... мөлшерлерiн әкiмшiлiк белгiлеу шектелдi.
Бельгияда, Германияда және Нидерландыда несие институттары орталық банктен нарықтан төмен мөлшерлемелер бойынша шектеулi мөлшерде қайта қаржыландыруға ... ... ... мен ... несие институттары нарықтық мөлшерлемелер бойынша орталық банктен қосымша iс жүзiнде шектелмеген несие алуы мүмкiн, бұл басқа еуропалық елдердiң ... ... ... ... ... мен ... ... арттырады.
Дүниежүзiнiң көптеген жетекшi елдерiнiң банктерi банк жүйесiнiң ұйтқысы болып табылатын бiрқатар iрi институттармен тығыз ынтымақтастық жасайды.
Дамыған ... ... ... ... ... ақша ... дәстүрлi тұжырымдамаларына жатқызу монетаризм де, мемлекеттiк реттеу де ел экономикасына ықпал ету ... сол ... ... ... ... ... ... банк стратегиясын таңдауда ымыра нұсқасына иек артуға болады. Мұның өзiнде қазiргi уақытта әкiмшiлiк реттеу әдiстерiмен ... ... ... ... ... ... ... 90 жылдардың басында бiрқатар еуропалық елдерде (Австрия, Италия, ... және т.б.) банк ... ... ... ... ... табылады.
Орталық банктердiң стратегиясын анықтаудың негiзгi қағидаларының бiрi ұлттық экономикада ақша ... өсу ... ... бағдарлау немесе қандай да болмасын бiр тұрақты шетел валютасына қатысты ұлттық ақша бiрлiгiнiң ... ... ... ... iшкi немесе сыртқы көрсеткiштер болып табылады. [9, 163 б]
Кесте 8 - ... ... ... ... ... ... өсу қарқынын реттеу
Сыртқы көрсеткiштерге бағдар
Ұлттық ақша бiрлiгiнiң валюта бағамын реттеу
* Ескерту: ... И. Т., , ... - ... ... ... да болмасын бiр стратегияны таңдауы ел экономикасының бағдарына байланысты. Мұның өзiнде мына ... ... ішкi ... ... дамыған елдердiң орталық банктерi есептiк индекс шектерiндегi ақша жиынының өсу қарқынын реттеуге бағдарланады. Мұндай стратегияны мысалы, Немiс федералдық ... ... ... АҚШ ФРЖ ... Ұлттық ақша бiрлiгiнiң iшкi және сыртқы тұрақтылығы ерекшеленедi (iшкi деп инфляциясыз даму), сыртқы деп- басқа валюталар қатысында ұлттық ақша бiрлiгiнiң ... ... ... ... ... ... ақша ... жүйесінің бүгінгі қаржылық дағдарыс кезіндегі даму барысы
Қазақстанның соңғы жылдардағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштеріне зер ... ... ТМД ... ... ... ... отыр. Оларға: экономикалық өсудің жоғары қарқыны, инфляция деңгейінің тұрақтылығы, ұлттық валюталық ... ... ... ... аз ғана ... ... халықтың жағдайының өсуі және Қазақстанның инвестициялық рейтингінің өсуі. Ал экономиканың әлсіз ... ... ... негізін шикізаттық салалардың құрауы, яғни экспортқа шығарылған шикізаттардың ... сол ... ғана өте ... ... ал ... нақты салаларының өте баяу дамуы және оларға инвестицияның аз ... ... ... ... ең ... жері еліміздің барлық көрсеткіштері әлемдік рыноктағы бағалардың өзгеруіне тікелей тәуелді болуы, яғни шикізатқа баға төмендесе ... ... күрт ... барлық макроэкономикалық көрсеткіштер азаяды. Сондықтан еліміз бұл мәселені шешу үшін индустриялы-инновациялы бағдарламаны іске асыруда.
Бүгінгі таңдағы инфляцияны мемлекеттік ... ... ... ... Банк ... инфляцияны таргеттеу саясаты арқылы іске асырылады.
Әлемдік тәжірибеде таргеттеудің бірнеше стратегиялары қолданылады. Оны келесі суреттен көруге болады. [12,б. 59].
Таргеттеу ... ... ... ... ... ... ...
Номиналды жалақыны таргеттеу
Инфляцияны таргеттеу
Пайыз қойылымын таргеттеу
Сурет-7 - Инфляцияны таргеттеу стратегиялары*
*Ескерту: ... А.К. // ... ... №10, - 2006 г. 56-61 стр.
Осы аталған ақша-несие саясатындағы инфляцияны ... ... ... болып табылады.
Инфляцияны таргеттеуді ең алғаш Жаңа Зеландиняның Орталық банкі 1990 жылдан бастап қолдана бастады. Сондай-ақ соңғы он жылда бұл ... ... ... ... өтті: Канада (1991), Ұлыбритания (1992), Швеция (1993), Испания (1994) және т.б. елдер.
Осылайша ... ... ... Чехия, Бразилия, Израиль, Чили, Польша және Венгрия мемлекеттері өтті.
Инфляциялық таргеттеу инфляция көрсеткіштерінің жүйелі мақсаттылығын анықтауды, яғни ... банк ... орта ... ... ... үш жылға алдын ала анықтап отырады. Инфляцияның жоспарланған деңгейіне ұмтылу монетарлық саясаттың нәтижесінде көрініс табады.
Инфляциялық таргеттеудің ... ... ... ...
* ... көрсеткіштердің белгіленген мөлшерлері туралы алдын-ала басылымдарда жария ... ... ... ұзақ ... ... мақсаты бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ету;
* Аралық мақсаттарды таңдауда еркіндіктің болуы;
* Реттеуші органдардың ... ... яғни ол ... ... ... ... етеді.
Инфляциялық таргеттеу қағидаларына әлемдік тәжірибе бойынша мыналар жатады:
+ ... ... ... және ... ... ... беру;
+ Толық қанды қызмет етуші қаржы жүйесі және валюта ... ... ... ... ... реттеудегі шараларының тәуелсіздігі;
+ Саясат құралдары мен инфляция арасындағы байланыстарды түсіну;
+ Ифляция қарқынын жоспарлаудағы ... ... ... қолдану;
+ Жүргізілген саясаттың ақпараттық анықтығы.
Ұлттық банктің инфляциялық таргеттеу қағидаларына өтуі анализ деп аталатын экономикалық талдаудың негізінде 4 бөлімнен тұрады.
+ ... ... ... ... ... ... ... банктің инфляцияны таргеттеудегі негізгі мақсаты баға тұрақтылығын қамтамасыз ету, осы ... ... ... банк ... ... іске ... Мемлекеттің ақша-несие саясатын құру және жүргізу;
* Төлем жүйесін құрылымдау, еуропалық төлем жүйелерін ұлттық экономикаға тиімді формаларын ... ... ... және ... ... ... Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Әлемдік қаржы дағдарысының белең алу мүмкіндігі туралы анда-санда бір айтылып келген әңгіменің көрігі ... ... ... ... ірі ... несиелеуші компаниясының операцияларын тоқтатқаннан кейін күрт қызды. Былтырғы жылы 59 миллиард доллар көлемінде ипотекалық несие берген American Home Mortgage ... осы ... ... ақпарат құралдарының айтысына қарағанда, әлемдік қаржы дағдарысының басы ғана. ... ... ... басталған дағдарыс басқа салаларға да дереу , несие ставкілері көтерілген. Қарапайым тілмен айтсақ, шамадан тыс көп мөлшерде ... ... ... қайтымы қаржы тапшылығына әкелген. Осыған байланысты ипотека секторындағы американдық өзге компаниялар мен банктер несиелеу ставкісін көтерген және қаржы тапшылығын еңсеру үшін ... ... ... өз ... ... ақшаға айналдыруға кіріскен. Осының салдарынан ірі қор биржаларында индекстер түсе бастады. ... ... ... ... ... одан асып ... Жапонияға да тиіп үлгерді. Мысалы, газеті тамыздың 17-сі күнгі нөмірінде Токио, Гонгконг, Сингапур биржаларының индексі ... ... 3 ... ... ... ... ... да жетіп, ең алдымен Москоммерцбанк ипотекалық несиелеу ставкісін 0,5-1 пайызға көтергенін жазды.
Мұхиттың арғы жағынан ... ... ... мен ... де жеткенін Интерфакс-Қазақстан агенттігі мен Капитал.kz басылымдары да жарыса жазуда. Олардың деректеріне сенсек, Еуропаның орталық банктері қаржы ... ... алу үшін ... ... ... алып ... [18, 26 б]
Дүние өстіп дүрлігіп жатқанда, қазақстандық қаржы құлағын ұстаған банкирлер қаржы дағдарысы ... ... ... ... ... ... болжамдар жасап, мейілінше сабыр танытуға тырысуда. Бірақ, Ұлттық банк тамыздың 29-ынан бастап, елдегі коммерциялық банктерге ... ең ... ... ... көлемін өзгертіп, олардың ішкі міндеттемелеріне қатысты көлемін 5 ... ... ... сыртқы, яғни шетелдік қарыз берушілер алдындағы міндеттемелеріне қатысты минималдық резерв көлемін 10 пайызға ... ... ... шара белгілі бір дәрежеде екінші деңгейлі банктердің сырттан мол қарыз алуын тежейтіндіктен, оны бір ... ... ... ... келеді. Өйткені, банктердің сырттан алатын қарыздарының көлемі бұдан былай олардың өздерінде бар резервтің шамасына тәуелді болады.
2010 жылы ... ... ... ... ... қамтамасыз етілетін шаралардың ең бастылары - макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау, қаржы жүйесінің орнықтылығын қамта - ма - сыз ету, ... және ... бел - сен - ... ... тұтыну сұранысы - ның көтеріңкі болуына қол ... Бұл жылы ... ... ... ... жұмыссыздыққа жол бермеу - Үкімет жұмысының басты мақсаты болып табылады.
Осыған ... ... жылы 5785 жоба ... ... 348 300 жаңа жұмыс орны ашылуы тиіс. Еңбекпен қамтудың белсенді түрлеріне қосымша 529 мың адам ... ... ... ... Үкімет басымдық беретін екінші маңызды мәселе - халықтың не - ғұрлым әлсіз топтарын әлеуметтік тұрғыдан қолдау. Осы үшін ... ... ... ... ... ... күрт ... - луіне жол берілмейді және инфляция мөл - шері ... ... ... ... болады. Бірінші кезекте қажет етілетін тауарлардың тұрақтандыру қорларын қалыптастыру ісі одан әрі жалғасады. ... ... ... ... деп екі жыл ... ... деңгейі 40%-дан төмендесе айтады. Ал Қазақстанда 1992-1994 жылдары гиперинфляция болды. 1992 жылдан ... ... ... ... ... баға белгілеуді босату шаралары бағаның кенет көтерілуіне, сонымен бірге инфляцияның қарқындап өсуіне әсер етті. 1993 жылы айналымдағы ақша ... 6,3 есе, ал баға 21,7 есе ... 1994 жылы ақша ... мен ... ... ... 845 және 125%-ке өсті; осы көрсеткіштер 1995 жылы 216 және 160% болды. Ал 1996 жылы ақша массасының өсу қарқыны одан әрі ... ... ... ... байқатты.
Жалпы экономикадағы инфляция деңгейін тұтыну бағасының индексі (ТБИ) көрсетеді. Ол үй шаруашылығының үлес салмағын ... ... ... тауарлар мен көрсетілген қызмет бағасының өсу индексінің қорытындысымен есептелінеді. Қазақстанда ТБИ 1991жылы белгіленген. біздің елде 275 ... мен ... ... ... ... және тұтыну тауарлары құрылымының өзгеруі ескеріліп ТБИ-нің құрылымы да әлсін-әлсін қайта қаралады. 1995 жылғы әр отбасының бюджетін ... ... ... 1996 жылы ... бастап төмендегідей құрамы бекітілді: азық-түлік - 62,6% (бұрынғысы 58,2), азық-түлік емес тауарлар - 23,2% ... 30), ... ... ... 14,2% (11,8) құрайды.[12;77-78б.]
Елімізде инфляциялық дағдарыстың орны ерекше десек те ... ... 1990 ... ... ... ... ... орталықтанған экономиканың ақшаны құнсыздануға жібермей ұстап тұрған саясаты жойылып, экономика нарықтық қатынастарға бет ... ... ... ... ... ... Осының салдарынан Қазақстанда 1992-1994 жылдары тұтынушылар тауарына инфляция деңгейі 2000%-дан асып ... ... пен ... ... ... ... саланың күрт құлдырауына алып келді. Халықтың ақшалай кірістері кеми бастады, еңбек ақы төмендеді, жұмыссыздық мәселесі орын алды, елдің өнеркәсібіне инвестицияның ... ... ... елде ... ... өсе бастады.
Тек қана елімізде 1995 жылдан бастап экономикада ... ... ... және қаржылық реттеудің қатаң түрі арқасында инфляция қарқынының төмендеуі ... ал оның ... ... бірге елдің өндірісіне инвестицияның өсуіне, елдегі әлеуметтік жағдайлардың жақсаруына, экономикалық активті халықтың санының өсуіне, кәсіпкерліктің дамуына, ... ... ... ... ... елдегі қаржы секторының тұрақты дамуына және экономикалық өсудің белең алуына әкелді.
2010 жылғы қыркүйекте жаңа үйдің бір ... ... сату ... ... бойынша орта есеппен 157,1 мың теңгені құрап, өткен аймен салыстырғанда 0,5%, көркейтілген тұрғын үйді қайта сату ... ... - 122,3 мың ... болып, 3,9%-ға азайды.
Негізгі тамақ өнімдерін тұтынудың ең төменгі нормаларынан есептелген орташа халықтың жан басына шаққандағы күнкөрістің ең ... ... ... 11,5%, ... айға қарағанда 0,6%-ға өсіп, 12004 теңге құрады. 2010 жылғы қыркүйекте оның құрылымында ет пен балықты сатып алуға жұмсалған шығыстардың үлесі 18,8%, сүт, ... май ... мен ... 16,4%, ... мен ... 13,6%, нан ... 9,2%, ... шай және дәмдеуіштерді сатып алуға жұмсалған шығыстардың үлесі 2% құрады.[9; 30-31б.]
Пайызбен өсуі,төмендеуі
2008 2009 2010 2011
Сурет-8 - ... ... ... // Банки Казахстана, №6,7,8 - 2012 г. 2-8 стр.
Соңғы инфляция қарқыны тұрақтанып, экономиканың тұрақты өсуіне ... және ... ... рыногының рынок талаптарына сай толыққанды қызмет етуі экономикада қызмет етіп отырған ... ... мен ... ... сеніміне ие болды. Осының нәтижесінде бүгінде несие ... ... ... ... қор ... өз қызметтерін дамытуда.[13]
Өз кезегінде өспелі инфляция мемлекеттің экономикаға бақылау жасауы төмендегенін көрсетеді. Неғұрлым экономикада инфляция ... ... ... ... ... ... ... және салуға ынтасы төмендейді. Ал инвестициялық активтердің төмендеуі өз ... ... ... төмендетеді. Сондықтан мемлекет және елдің қаржы секторы инфляцияға ... ... ... отырады. Көптеген экономистердің көзқарасы бойынша, инфляциямен күрес жүргізетін теориялық монетарлық тұжырым ... ... ... ... ... ... бойынша, инфляция дегеніміз - салада ұлттық экономиканың сұранысынан жоғары ақша белгілерінің толып кетуін сипаттайтын таза ақша ... ... ... оның құнсыздануы басталады. М.Фридманның ақшаның өндіріске бейтараптығы туралы жорамалы ... ақша ... ... ... ... етпейді, бағаның өсуіне алып келеді. Ақшаның сандық теориясының оппоненттері дәлелдегендей, егер ... ... ... ... ... кетіп, экономикалық процестерді динамикада қарастыру негізсіз болып табылмақ. Сонымен бірге аймақтық ынтымақтастықты кеңейту сауда-саттық пен инвестицияға ықпал жасап, ұзақ ... өсу ... ... еді. ... ... ... ... өсуі соңғы 30 жылды есептегенде ең жоғары қарқынмен өсіп отырғанын көрсетеді. Мұндай ағым ... ... да ... ... ... оған инфляция қолайлы әсер тудырды деуге болады, әйтсе де ... ... ... ... ... тікелей байланысты болуда. Қазіргі кездегі мұнай бағасының төмендей бастауына қарамастан, экономика өсуін ... ... ... мұнайдың бір баррелі биыл да, келесі жылы да орта есеппен 60-65 долларды ... ХВҚ ... ... ... ... өсу қарқыны 8-9% деңгейін сақтауда. Сонымен бірге инфляция деңгейі де ... ... да ... ... ... - ... өсуін және банк секторының сырттан қарыз алу есебінен ... ... ... болуы тиіс.
Инфляцияға қарсы саясат инфляцияны қысқартуға бағытталған, экономиканы мемлекеттік реттеудің шаралар жиынтығы ... ... Осы ... ұзақ ... ... ... мен ... енгізетін стратегиялық және қысқа мерзімді нәтижелер алуға бағытталған тактикалық деп бөлуге болады.
Инфляцияға ... ... ... ... ... ақша ... өткізгенге дейін салықтық шаралардың кең жиынтығын көрсетеді. Қазіргі тәжірибеде экономика жағдайына байланысты инфляцияны ... екі ... ... ... ... (латынша , деген мағына береді) ақша жиынының, несиелердің, жалақылардың, ең аяғы төлем ... бар ... ... өсімімен байланысты. Бірақ бұл саясат экономиканың тым ... ... ... мақсатымен экономикалық өсудің талаптарына ғана сай келеді.
Табыстар саясаты стагдефляция (инфляцияның экономиканың құлдырауымен қоса жүруі) кезінде қолданылады, мемлекеттің бақылауымен жалақылар мен ... өсу ... ... ... ... олардың толық тоқтауы немесе өсу шектерін анықтап көрсетеді.
Инфляцияға қарсы саясаттың нұсқалары елдегі жағдайларға және осы немесе басқа ... ... ... ... ... ... таңдалады. Егер экономикалық өсуді тежеу мақсаты қойылатын болса, онда дефляция саясаты өткізілуші еді, егер экономикалық өсу ынталандыру мақсатымен болса, онда ... ... ... ... ... ... ... тәртіптен директивті нарықтық экономикаға өту кезеңінде инфляцияның барлық түрлерінен өтті, оның маңызды себептері - ... ... ... ... ... ауыл ... кейін өнеркәсіп тауарлары мен өнімдеріне бағаларды босату, энергетикалық дағдарыс, экономика құрылымындағы көшірулер және т.б., яғни осы ... ... ... ... ... ... [2; ... инфляцияны жою және ақша айналысын тұрақтандыруға арналған шаралар қолдану үстінде.
Инфляцияға қарсы саясатты ... ... ... ...
* ... ... Қазақстан 2003-2015жж. индустриалды-инновациялық даму стратегиясын жүзеге асырумен экономиканың шикізаттық бағытынан жоғары технологиялы, бәсекеге қабілетті экономикаға өтуге тырысады.
* Саналы инвестициялық ... ... ... ... бір ... зардап шегіп келеді, барлық шетел инфляцияларының 90%-ы шикізатқа, кен өндіру салаларына салынады. Осыған байланысты республикамыздың шетелдік және ішкі инвестициялардың ... ... ... ... ... ниет етіп ... Дәстүрлі емес тауарларды (тұрғын үй, жер, бағалы қағаздар және т.б.) нарықтық айналымға белсенді тарту. Қазақстан тұрғын үй бағдарламасын, ипотекалық ... жаңа Жер ... ... ... үй ... ... ... дамытуға және тұрғын үй мен жерді нарықтық айналымға белсенді қосуға көңіл бөліп отыр.
* Қызмет көрсету нарығын ... ... бұл ... ... ... ... ... Инфрақұрылым, қызмет көрсету аясы (оның үлесі ЖІӨ-нің 50%-дан астамын құрайды) даму үстінде.
* Экономика мен ... ... ... болып табылатын кіші және орта бизнесті дамыту. Бұл бизнес негізінен халық тұтынатын тауарлар өндірісіне және саудада, қызмет көрсету аясында ... Ол ... ... ... ... ... ... құру. Бұл қатынаста Қазақстанның белгілі бір жетістігі бар. Үнемі салық салуды, сақтандыруды, зейнетақымен қамтамасыз етуді ... ... ... ... ... ... сай оның банк ... бар. [2; 96-99б.]
Инфляцияға қарсы саясаттар елімізде тікелей және жанама реттеулер негізінде жүзеге асып отыр. Инфляция тікелей реттеу ... ... ... ... ... Ол елдегі жалақы мен бағалардың өсу нысаналарын ... ... ... ... ... Ал бағаға ықпал етудің жанама әдістерінің үлесі елімізде басымдырақ деп айтсақ та болады. Еліміздегі іске асып отырған инфляцияны реттеудің ... ... ... және ... ... ... шаралары жатады. Ұлттық банк инфляцияны тежеу үшін ақша массасына, берілген несиелердің көлеміне, пайыз ... ... ... валюталық бағам саясатына, ашық рыноктағы бағалы қағаздармен операцияларға реттеу шараларын жанама түрде жүргізіп отырады. Бұл өтпелі экономиканың ... ... ... қаржылық дағдарысты қалпына келтіру үшін ендігі жерде ұлттық экономиканы әлемдік экономикаға бағыныштылығын азайту, ... ... ... ... ... ... ... арылу, өңдеу өнеркәсібін дамыту, банк жүйесін одан әрі жетілдіру және Ұлттық Банк пен ... ... ... ... ... ... қызмет етуін ұйымдастыру болып табылады.
Әлемдік қаржы нарықтарындағы және тұтастай алғанда әлемдік экономикадағы 2009 ... ... ... ... ... еліміздің басшылығынан экономиканы тұрақтандыру және сауықтыру жөнінде ең шешуші шаралар қабылдауды талап етті. Әлемдік экономикадағы қазіргі ахуалдың маңыздылығы елдің өсіп ... ... ... ... ... анық ... олардың дағдарыс үрдістерін игеру және экономикада рецессияға жол бермеу үшін бірігуге ұмтылуын ... ... ... болған G-20 елдері көшбасшыларының саммиті бұған жарқын мысал болады, онда әлемдік жетекші экономикалық державалар (олардың жиынтық ЖІӨ жалпы әлемдік байлықтың 85 %-ын ... ... ... ... шығу жөніндегі жоспарды бірлесіп әзірлеуге ұмтылды.
Әлемдік қаржы ... ... алу ... ... анда-санда бір айтылып келген әңгіменің көрігі тамыз айының басында АҚШ-тың ірі ипотекалық несиелеуші компаниясының ... ... ... күрт ... Былтырғы жылы 59 миллиард доллар көлемінде ипотекалық несие берген American Home Mortgage ... осы ... ... ... құралдарының айтысына қарағанда, әлемдік қаржы дағдарысының басы ... ... ... ... ... дағдарыс басқа салаларға да дереу , несие ставкілері көтерілген. Қарапайым тілмен ... ... тыс көп ... таратылған несиенің мардымсыз қайтымы қаржы тапшылығына әкелген. Осыған байланысты ипотека секторындағы американдық өзге компаниялар мен банктер несиелеу ставкісін көтерген және ... ... ... үшін ... ... ... өз ... нақты ақшаға айналдыруға кіріскен. Осының салдарынан ірі қор биржаларында индекстер түсе ... ... ... ... Еуропа нарығына, одан асып күншығыстағы Жапонияға да тиіп үлгерді. Мысалы, газеті тамыздың 17-сі ... ... ... ... ... ... индексі өткен аптада 3 пайызға түскенін, дағдарыс Ресей рыногына да жетіп, ең ... ... ... несиелеу ставкісін 0,5-1 пайызға көтергенін жазды.
Мұхиттың арғы жағынан басталған дүрбелеңнің Еуропа мен Ресейге де ... ... ... мен ... ... да жарыса жазуда. Олардың деректеріне сенсек, Еуропаның орталық банктері қаржы ... ... алу үшін ... ... қолға алып жатыр.
Дүние өстіп дүрлігіп жатқанда, қазақстандық ... ... ... банкирлер қаржы дағдарысы қазақ экономикасына салқынын тигізе алмайтындай жайбарақат болжамдар жасап, мейілінше сабыр танытуға тырысуда. Бірақ, Ұлттық банк тамыздың ... ... ... ... ... ... ең төменгі резервтік талап көлемін өзгертіп, олардың ішкі ... ... ... 5 пайыз көлемінде белгілеп, сыртқы, яғни шетелдік қарыз берушілер алдындағы міндеттемелеріне қатысты минималдық резерв көлемін 10 ... ... ... ... шара белгілі бір дәрежеде екінші деңгейлі банктердің сырттан мол қарыз алуын тежейтіндіктен, оны бір сөзбен сақтық шарасы ... ... ... ... сырттан алатын қарыздарының көлемі бұдан былай олардың өздерінде бар ... ... ... ... ... ... қандай? Бізде халыққа несие ретінде таратылып жатқан қаражаттың барлығы дерлік сол ... ... ... ... шарттармен алған заемдар. Олардың да өтеуі бар. Оның ... ... үшін ... бұл ... ... ... ... тексеру талабын да жеңілдетіп жіберді. Құдай сақтасын, ертең алған несиені қайтара алмау ықтималдығы жаппай белең алатын ... ... кебі ... де келуі әбден мүмкін. Бұл айқын қауіп. ... ... ... ... ... сияқты. Таяуда өткен баспасөз мәслихатында банкирлер Америка мен ... ... ... ... көп, ол ... ... өтей ... біле тұрып, бірін екіншісімен жабуға үміттенетін қарыз алушылар 60 пайызды, бізде 3 ... ғана ... алға ... ... ... ... мен сарап - шыларының, саяси қайраткерлерінің пікірлері бойынша, осындай сын сәттен сүрінбей өтудің кез келген елдің болашағы үшін ... өте зор. ... ... күні дағдарыспен қатар әлемдік экономиканы құраушы елдер мен шаруашылық субъек - ті - лері ... ... ... бас - талды. Кім дағдарыстан қиналмай шықса, болашақ сонда. Алдағы уақытта ... ... ... деңгейде еңсерілген тұста міне, осындай елдерге көбірек назар аударылып, инвестициялар легі ағы - ла - тын болады. Сондықтан біз ... қа - ... ... ... ... тек дағ - ... ... жеңілдету деп қана бағала - май - мыз. Мұның астарында, жоғарыда айтып кеткеніміздей, үлкен стратегиялық мақ - ... да бар. ... ... ... ... алды - ... 2013 жылы атқарылатын негізгі жұмыстар туралы әңгіме қозғайық.
2013 жылы тұрақтандыру жоспарының аясында мемлекет ... ... ... ... ең ... - ... тұрақтылықты сақтау, қаржы жүйесінің орнықтылығын қамта - ма - сыз ету, ... және ... бел - сен - ... ... ... ... - ның көтеріңкі болуына қол жеткізу. Бұл жылы еңбек орындарының тұрақтылығын сақтау, жұмыссыздыққа жол бермеу - ... ... ... ... болып табылады.
Осыған сәйкес үстіміздегі жылы 5785 жоба жүзеге асып, 348 300 жаңа жұмыс орны ашылуы тиіс. Еңбекпен қамтудың белсенді ... ... 529 мың адам ... болады.
Жыл ішінде Үкімет басымдық беретін екінші маңызды мәселе - халықтың не - ғұрлым әлсіз топтарын әлеуметтік ... ... Осы үшін ... ... ... асырған кезде бағаның күрт көтері - луіне жол берілмейді және инфляция мөл - шері девальвацияны ... ... ... ... ... кезекте қажет етілетін тауарлардың тұрақтандыру қорларын қалыптастыру ісі одан әрі жалғасады. ... жыл - жаңа үш ... ... ... ... ... арттыру сая - са - тын жүзеге асыруға кірісетін ... жыл. Осы ... ... халықтың нақ - ты кірістерін сақтай және ... ... ... ... бюджеттік сала қызметкерлеріне еңбекақы төлеудің жаңа жүйесіне кірісеміз. Мұның айқын көрінісі - үстіміздегі жылдың 1 қаңтарынан бастап ... сала ... ... - ... 25 ... көтерілуі. Ал 2013 жыл қар - саңында жоғарыдағы жалақылар мөл - шері өткен ... ... екі есе арт - ... ... сыртында төменгі зейнетақы көлемі базалық зейнетақыны қоса есеп - ... 15263 ... ... ... кө - лемі 22493 ... ... ... кө - лемі 32121 теңгеге жеткізіледі. Сонымен қоса, мемлекеттен берілетін әлеуметтік жәр - демақылар ... ... 1 ... - нан ... 12 ... арнаулы мемлекет - тік жәрдемақылар 9 пайызға арттырылды.
Үшінші маңызды бағыт - шағын және орта бизнесті қолдау. Осы ... ... жаңа ... ко - ... ... және орта бизнеске жүктелетін салық жүк - темелерінің көлемі күрт ... - ... ... несиелендіру жүзеге асырыла бастады. Әкім - шілік кедергілер едәуір шектеледі. Басқа да көптеген шаралар қолға алынады.
Ал әрбір ... ... ... ... олардың ауқы - мы аз емес. Мәселен, Индустрия және ... ... ... - ша "30 ... ... жоба - сы - ның ... жиыны 2,5 миллиард дол - лардың 9 серпінді жобасы жүзеге аспақ. 32 мың ... ... ... ... пә - тер - ... кіретін болады. Ауыл шаруа - шылығында да осындай көптеген серпінді жобалар жүзеге асырылады. Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі бойынша ... ... ... - ның ... ... аяқта - лады. Газ құбырын салу жалғасын табады. Көптен бері әңгіме болып келе жатқан электр желісінің "Сол - түстік-Оңтүстік Қазақстан" ... ... ... ... ... ... жылу ... - калық орталығын, Екібастұз ГРЭС-2-нің үшінші блогын, Мойнақ ... салу ... ... ... ... жаңа ... кодексі мен Бюджет кодексін, осылардың аясында нәтижеге бағытталған үш ... ... ... асыру -- жылдың басты ерекше - лік - ... бірі ... ... ... мә - нісі ... Мәселен, Салық кодексі арқылы кәсіпкерлерге берілетін жыл ішіндегі жеңілдік көлемі 361,3 миллиард теңгені құрамақ. Бұл біздің ішкі жалпы ... 2,3 ... тең ... кез ... ... жылдық бюджетінен артық қаржы. Салық және Бюджет кодекстерінің басқа да ... ... ... ... ... ... ... әлемнің екі жүзге тарта елі ішінде жаһан - дық деңгейдегі дағда - ... ... ... 2012 ... ... ... Алды - мыздағы 2013 жылы атқары - латын шаралар ауқымы одан көп ... аз ... ... ... ... халықтың әлеуметтік жағ - дайын орнықты ете және дамыта отырып, экономикалық дамуға жаңа серпін беретін негіздерді не - ғұрлым ... ... Осы ... үдесінен шығамыз деп ойлаймыз.
Қазақстан - ... ... ... үлкен ағзаның бір бөлшегі. Ол үлкен ағза деп аталады. ... ... өзге ... пайда болған дерт келесі бір мүшенің жұмысына әсер етпей қоймайды. Мұны біз Оң - түстік-Шығыс Азиядағы қаржы дағдарысы кезінде де, осы жолы да ... ... ... ... ... дағдарысы кезінде егемендігін жаңада алған республикамыз әлемдік жүйеге онша интеграциялана қоймаған еді. Сондықтан да оның әсері негізінен теңгенің девальвациясын сәл ... ғана ... Бір ... сол ... ... Оңтүстік-Шығыс Азия ел - дерінен қаржының бір азғантай бөлігі Қазақстан үстінен , дамуымыздың жеделдеуіне септігін тигізген. Ал бұл жолы ... ... да ... жолына түскен Қазақстан үшін әлемдік қаржы дағдарысының зардабы біраз болды. Екінші дең - гейдегі банктеріміз сырттан ... ... ... ... ... бұрын алған несиелерін қайтаруға тура келді. Сондықтан да Қазақстанның ипотекалық жүйесі біраз ақсады. Ипотекалық несие арқылы деген топ та - ... ... ... ... үлес - ... несие қайтарымы іркіліске ұшырады. Жылжымайтын мүлік құны екі еседен астамға түсті. Тұрғын үй бағасының түсуі әлі де жалғасады. Өйткені ол ... ... нақ - ты ... шақталмаған, алыпсатарлардың қолдан жасаған бағасы еді. Солай бола тұрса да, өз егемендігін алған 18 жылдың ішінде ... ... ... ... мемлекет басшылығы қазынамызға Ұлттық қор мен Ұлттық банктің тұрақтандыру қорындағыны қоса есептегенде 50 ... ... ... мол қаржы жинақтаған болатын. Оның үстіне Қазақстанның бағасы төмендемеген шикі - ... ... ... ... ... елден бұрынғы алынған несиелердің қайтарымы ретінде шет елдерге ... ... ... ... ... деңгейден де артық. Міне, осы екі жағдай Қазақстанның қарқында дамуын сақтап қалып отыр.
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев ... ... құ - ... ... жетік білетін көреген тұлға болып шықты. Кейбі - реу - лер кезінде неше түрлі наразылық пікірлерін білдірсе де, Елбасымыздың ... ... ... ... ... ... бұл күн - дері отандық экономиканы дамытудың қайнар ... ... ... ... орта шенінде Президент Назарбаев Үкіметтің кең - ... ... ... онда Қа - ... ... дамуының бүкіләлемдік қаржы дағдарысы ке - зіндегі стратегиясын белгілеп берді. Мемлекеттік екі үлкен құрылым тұрақты даму қоры мен ... ... ... ... ... ... дауылға да болса қарсы жүре алатын алып және ... ... бір ... өмірге келді. Бұл құрылым Қазақстанның қаржы-экономикалық жүйесіне ... ... ... ... ... ... өзінде еліміздің ырғақты және қарқынды дамуын жалғастыра беруде үлкен қызмет атқарары сөз - ... 2013 ... ... 15 ... ... сыртында араб елдерінің инвестициясы енетіні белгілі. Қазақстан экономикасына инвестиция құюға тіпті Батыстағы шамалы уақытта айығуы ... емес ... ... ... де ... Оның ... біз ... игілік қоры арқылы отандық экономиканы қолдау үшін Ұлт - тық қорымыздан 10 миллиард доллардың ... ... ... ... Отандық кәсіпкерлердің ішкі инвестициялық әлеуеті және сақталады. Мінеки, осылардың бә - рін қосып есептегенде алдағы үш жылдағы ішкі жалпы ... ... 5-7 ... деп ... тым қораш көрсеткіш. Біздің болжауымызша, өсім 7-9 пайыздан айналады. Тағы бір еске салатын тұс - ... ... ... қарағанда салмағы арта бермек. Таяуда ғана Елбасымыздың нұсқауы бойынша биылғы жылы экономиканың тұрақты ... ... ету ... қо - ры ... 5 миллиард доллар шығуы керек болғанда Ұлттық банк басшылығы бұл қаржыны валюта қалпында емес, Ұлттық банктің тұрақтандыру қорында жинақталған ... ... ... бел буғандарын айтты. Демек олар айналымға валюта шықса олардың салмағы теңгеге қарағанда мүлде әл - сізденіп кететіндігі қазірдің ... ... ... ... ... ... Олай болса, Қазақстанның қаржы-экономикалық жүйесінің дамуына жан-жағымызда болып жат - қан алапат дауыл онша әсер ет - ... деп ... ... Үш ... профицитпен қорытындылай аламыз. Соған дайын болуымыз керек.
Ал ең төменгі резервтік талапты өзгерту шарасына келсек, мұны отандық банктер қуана қабылдамаған сыңайлы. ... ... ... ... және ... ... ... Сергей Скороходов Интерфакс-Қазақстан агенттігіне берген сұхбатында Ұлттық ... бұл ... ... қойматынын білдіреді. Мұндай жағдайда ең соңғы тұтынушы үшін баға қымбатқа түсетіндіктен, банктердің ... ... ... дегенді айтады. Оның айтуынша, Ұлттық банктің ақша-несие саясатын қатайтуы ... ... ... ... ... ... рыногындағы тұрақсыздықпен, халықаралық ставкілердің көтерілуімен тұспа тұс келіп отыр. Осы екі факторды ескерсек, екінші деңгейлі банктердің сырттан алатын ... ... ... ... ... ішкі ... ... ставкілері де көтеріледі. Осыған ұқсас пікірді ҚазКоммерцБанктің департамент директоры Сергей Мокроусов та айтқан. Оның ... ... ... ... ... ... әкеліп, экономика өсімін тежеуі мүмкін. Өйткені, біздегі ... емес ... ... ... негізінен банктердің сырттан алатын қарыздары деуге болады.
Қазақстанның соңғы жылдардағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштеріне зер ... ... ТМД ... ... ... ... отыр . Оларға: экономикалық өсудің жоғары қарқыны, инфляция деңгейінің тұрақтылығы, ұлттық валюталық бағамның тұрақтылығы, бюджет ... аз ғана ... ... ... ... өсуі және Қазақстанның инвестициялық рейтингінің өсуі. Ал экономиканың әлсіз жақтарына ... ... ... ... салалардың құрауы, яғни экспортқа шығарылған шикізаттардың негізінде сол ... ғана өте ... ... ал ... ... ... өте баяу ... және оларға инвестицияның аз мөлшерде бөлінуі. Мұндай экономиканың ең тиімсіз жері ... ... ... әлемдік рыноктағы бағалардың өзгеруіне тікелей тәуелді болуы, яғни шикізатқа баға төмендесе ... ... күрт ... ... макроэкономикалық көрсеткіштер азаяды. Сондықтан еліміз бұл мәселені шешу үшін ... ... іске ... ... ... ... ТМД елдері ішінде ең бірінші Қазақстанға әсер етуі еліміздің қаржы жүйесінің нарықтық жағдайларға толық өткендігін, ғаламдық ... ... ... байланыстылығын көрсетеді. Мұның бір себебі осы уақытқа дейін еліміздегі екінші деңгейлі банктер өздерінің қаражаттарының негізгі бөлігін әлемдік қаржы ... ... ір ... ... ... алып, отандық экономика сұранысын қанағаттандырып отырды. Ал дағдарыс орын ала сала ... ... ... ... ... беруді азайтты, немесе мүлдем тоқтатты, ол банктер өздерінің берген несиелерін, яғни қарыздарын талап ете ... және ... да ... ... өсіп ... ... салдарынан отандық банктерде қаржы тапшылығы орын алып, ... ... ... ... ... ... өз ... енді бастап келе жатқан кәсіпорындарға, құрылыс компанияларына, жалпы экономика салалары мен халыққа бірден ауыр болды. Олай ... ... ... ... ... дейін жалғасып отырған қаржылық дағдарыс ұлттық экономикамыздың өсуінің баяулауына, жұмыссыздық деңгейінің өсуіне, елдің тұрмыс жағдайының ауырлауына, көптеген өз ... енді ... ... ... ... бір ... ... еліміз экономикасы алдыңғы жылдардағыдай қарқынды әрекет ете алмауына алып келіп отыр.
Әлемдік қаржылық дағдарысты қалпына келтіру үшін ендігі ... ... ... ... ... ... ... отандық инвестициялардың тартылуын ынталандыру, экономиканың шикізаттық бағытынан арылу, өңдеу өнеркәсібін дамыту, банк жүйесін одан әрі ... және ... Банк пен ... екінші деңгейлі банктердің өзара ықпалдастықпен қызмет етуін ұйымдастыру болып табылады.
Әлемдік қаржы нарықтарындағы және ... ... ... ... 2011 ... екінші жартысындағы қолайсыз жағдайлар еліміздің басшылығынан экономиканы тұрақтандыру және сауықтыру жөнінде ең шешуші шаралар қабылдауды талап етті. Әлемдік экономикадағы ... ... ... ... өсіп отырған дағдарысқа жалғыз қарсы тұруға анық қабілетсіздігін, олардың дағдарыс үрдістерін игеру және экономикада рецессияға жол бермеу үшін ... ... ... ... ... ... G-20 ... көшбасшыларының саммиті бұған жарқын мысал болады, онда әлемдік жетекші экономикалық державалар (олардың ... ЖІӨ ... ... ... 85 %-ын құрайды) жаһандық экономикалық дағдарыстан шығу жөніндегі жоспарды бірлесіп әзірлеуге ... ... ... ... басшысы Үкіметтің 2011 жылғы 13 қазандағы кеңейтілген отырысында Үкіметке стандартты емес шешімдер ... үшін ... ... берді және экономиканы және қаржы жүйесін тұрақтандыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуді тапсырды.
Президент Н.Ә. Назарбаев: .
Үкіметтік 2012 жылғы 13 ... ... ... стандартты емес шешімдер қабылдау үшін Үкіметке зор мүмкіндіктер берді және ... мен ... ... ... ... ... ... әзірлеуді тапсырды әрі . . Сонымен бірге ол деді.
Үкіметтің дағдарысқа ... ... ... ... ... ... болжайды. Іс жүзінде қолайсыз сыртқы экономикалық жағдайда Үкімет ... ... ... ішкі ресурстарды жұмылдыру саясатына көшеді.
Қосымша тұрақтандыру шаралары шеңберінде бюджеттік шығыстарға қосымша Қазақстан экономикасы кемінде 19 млрд. АҚШ ... ... ... ... ... ... қордың қаражаты есебінен (10 млрд. АҚШ долл.), Ұлттық Банктің шаралары (4 млрд. АҚШ долл.), жаңа ... ... ... ... ... ... азайту (4 млрд. АҚШ долл.) және Стресті активтер қорын құру (1 млрд. АҚШ долл.).
Тұтастай алғанда, бұл шамамен елдің ЖІӨ-сінің 20%-ын ... ... қол ... үшін ... Ұлттық Банк пен ҚҚА келесі бес негізгі бағыттарға шоғырланады:
* Қаржы секторын тұрақтандыру
* Жылжымайтын ... ... ... шешу
* Шағын және орта бизнесті қолдау
* Ауыл ... ... ... ... ... және инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру
Мемлекет басшысы Үкіметтің ағымдағы жылдың қазанындағы кеңейтілген отырысында сөйлеген ... деп атап ... ... ... ... инвесторлар кеңесіндегі өзінің баяндамасында атап өткендей . Бұл ретте ол .
Үкімет Қазақстанның банк жүйесін қолдау жөнінде қосымша шаралар қабылдауға ниет ... ... ... ғана ... ... ... құю үшін ... пәрменді, ашық және нарықтық тетіктерді қамтамасыз ететін болады.
Мемлекет банктерге қолдау көрсете отырып, оларды ... ... - ... шикізат емес секторына, оның ішінде шағын және орта бизнеске кредит беруді шешу үшін делдал ретінде пайдаланатындығын атап ... ... ... ... ... Үкіметтің экономиканы тұрақтандыру және сауықтыру жөніндегі шараларын іске асыратын негізгі арна ретінде пайдалана отырып, мемлекет құрылыс саласы кредиттік ресурстар ... ... және ... ... қаржылық мүмкіндіктеріне тікелей байланысты болатындықтан, оны одан әрі дамыту үшін жанама жаңа қарқын береді.
ЕДБ акциялардың қосымша эмиссияларын және бағынысты ... ... алу ... қолдау туралы шешімді мемлекет қайтарымды инвестициялар ретінде қарайды: облигациялар ... бір ... және ... ... тарапынан шартпен және эмитент (банк) айқындайтын пайызбен шығарылатын ... ... ... аяқталғаннан кейін банктер бағынысты облигацияларды өтеуге міндетті болады, яғни мемлекет мемлекет атынан ҰӘҚ негізгі борыш сомасы ретінде, ... ... ... ретінде де алады.
Үкімет Қазақстанның банк жүйесін қолдау жөнінде қосымша шаралар қабылдауға ниет білдірді.
Қазақстан Республикасы туралы соңғы жылдардағы несие ... ... ... ... 9-шы ... көре ... - ҚР-дағы несие жүйесі туралы мәліметтер
Несие жүйесінің элементтері
2010 ж
2011 ж
2012 ж
1. Екінші ... ... ... ... ішінде
Мемлекеттік
2
1
1
Мемлекетаралық
-
-
-
Шетел капиталы қатысуымен:
Оның ішінде
- 100% / 50%- ден аса: ... ... ... ... ... ... Ипотекалық компаниялар
2
2
2
5. Басқа да ұйымдар
47
54
56
// Банки Казахстана, №8, 2012г. 2-6 стр.
Қазақстан Республикасының қазіргі жағдайын сипаттай келе, банктерде ... ... атап өту ... Ал, ... ... ... 2-3 жіне одан да ұзақ мерзімге несие қажет. Осылайша, нақты секторды ұзақ мерзімді несиелеу болашағы коммерциялық ... ұзақ ... ... ... болуына тікелей тәуелді. Бүгінгі күні орта және ұзақ мерзімді несиелердің үлесі өскенімен де, ... ... ... ... экономиканың нақты секторының сұранысын толық қанағаттандыра алмай отыр. Өз ... ... ұзақ ... ... ... ... ... қаржы дағдарысының ТМД елдері ішінде ең бірінші Қазақстанға әсер етуі еліміздің қаржы жүйесінің нарықтық жағдайларға толық өткендігін, ғаламдық ... ... ... ... ... ... бір себебі осы уақытқа дейін еліміздегі екінші деңгейлі банктер өздерінің қаражаттарының негізгі бөлігін әлемдік қаржы жүйелерінен, ... ір ... ... ... алып, отандық экономика сұранысын қанағаттандырып отырды. Ал дағдарыс орын ала сала аталған шетелдік банктер дереу ... ... ... немесе мүлдем тоқтатты, ол банктер өздерінің берген несиелерін, яғни ... ... ете ... және ... да несие пайызы өсіп кетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, ақша-несие саясаты ұлттық экономиканың дамуына алғашқы ... әсер ... ... ... атқарылатын маңызды нарықтық сипаттағы реттеуші саясаттардың бірі болып табылады. Өйткенi, ақша ... ... ... маңыздысы және оның басты қасиетi өтiмдiлiк екенi белгiлi. Сол себептi осы нарық арқылы барлық экономика жүйелерiн ... оны ... ... ... ... ... ... ақша-несие және бюжеттiк-салық саясаттары жатады.
Ұлттық банктің ақша-несие саясатындағы негізгі мақсаты ретінде бағаның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін өзінің алдағы уақыттардағы ... ... ... ... ... ... ... түрде жүргізуге бағытталып отыр. Осы саясат негізінде инфляцияның мақсатты көрсеткіштерін және Ұлттық банк инфляциялық таргеттеу бойынша Еуропалық кеңістіктің ... өту ... ... ... ... болады.
Қорытындылай келе, экономиканың қандай даму формасы ... ... ... ... ... көзіміз жетті. Экономиканы мемлекеттік реттеу әр елде әр деңгейде жүргізілгенімен қазіргі кездегі аралас экономикалық дамуда міндетті ... ... ... ... отырады. Экономиканы мемлекеттік реттеу өз кезегінде экономиканын маңызды және ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық экономиканың негізгі көрсеткіштері мен туындап отырған экономикалық мәселелерді реттеуді ... ... ... ... эколномиканы мемлекеттік реттеудің екі негізгі әдістемелік нұсқасы бар екендігіне көзіміз ... Олар ... ... ... тікелей және жанама әдістері. Мұнда тікелей әдістер көбінесе әкімшілік рететудің сипатын алса, ал жанама әдістер нағыз нарықтық ... ... ... ... ... көрсетеді. Жанама әдістер арқылы нарықтық экономиканың заңдылықтарына қайшы келмей, керісінше олардың маңызды және ... ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің жанама әдістері Қазақстан Республикасы үшін маңызы жоғары болып табылатындығына көзіміз жетті. Өйткені бүгінгітаңдағы мемлекеттің даму бағдарламалары, ... ... және ... ... даму ... ... банктің ақша-несие саясатының, мемлекеттің фискалды-бюджет саясатының барлығы осы экономиканы жанама реттеу ... ... ... ... таңда Қазақстанның ақша-несие аясы өзiнiң даму кезегiнде басқа уақыттарда сияқты оңай емес кездердi ... ... ... даму ... Қазақстан Республикасының Орталық Банкi жоғарыда атап кеткен ақша-несие реттеудiң барлық құралдарын қолданады. Және де мұнда ең жақсысы Орталық ... ... ... ... ... болып табылуы.
Ұлттық Банк Ұлттық валютаны енгiзген уақыттан әсiресе соңғы 3-4 жылда, тұрақты, экономикалық жағдайға сай ақша-несие саясатын жүргiздi. Сонымен ... ... Банк ... ... ақша-несие саясатының классикалық функцияларды орындап дүниежүзiндi қолданатын ақша-несие ... ... ... ... ... саясаты мемлекеттiң экономикалық шаруашылығының дамуында беделдi сипатқа ие. Жаңа жағдайлардағы ақша-несие саясаты елдегi қаржылық аясының ядросы болып табылатын ... ... ... ... ... және ... ... көздерiн дамытуға қажеттi шараларды жүргiзедi.
Несиелік саясат - банктің несиелік жұмысын ұйымдастыру негізін және несиелеу процесіне қажетті құжаттар жүйесін ... ... Кең ... ... ... ... беруші банк пен қарыз алушылар тұрғысынан қарастыруға болады. Тар мағынасында, несиелік саясат - бұл ... ... ... барысындағы банктің стратегиясы мен тактикасын сипаттайды.
Өткен 2011 жылдың соңынан басталған инфляцияның кең ауқымды орын алуы ... ... ... ... орын ... ... өнімдері, яғни астыққа деген шетелдік сатып алушылардың жоғарғы сұранысы, нан және жалпы тағам өнімдерінің қымбаттауы, жанар-жағармайдың ... өсіп келе ... елде ... және газ ... ... күрт ... осының салдарынан барлық өндірістердің шығындары көбейіп, жалпы өндіріс пен өнеркәсіп бағалары өсуде. ... ... ... ... ... отырған мәселе, бүкіләлемдік қаржылық дағдарыстың әсері салдарынан несие берудің тоқтатылуы немесе оның пайызының өсіп ... бұл ... ... орын алып ... ... дағдарысқа байланысты және қаржылық дағдарыстан сақтану үшін жасалып отырған Ұлттық Банк атқарып отырған шаралар негізінде орын ... ... ... ... келе ... ... жылдары өзінің ақша-несиелік реттеуде келесідей шараларды іске асыруы керек: Ұлттық Банк ... ... ... одан әрі ... оның ... реттеушілік қабілетін арттыру; ел экономикасында бағалардың өсуін тежейтін механизмдер мен құралдарды ... ... ... ... бағыныштылықты жою мақсатында отандық қаржы нарығын дамыту және ұлттық экономиканың өзін-өзі қаржыландыру дәрежесін жоғарлату және ұлттық ... ... ... ... ... өтуіне өз үлесін қосу болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* ... Под. Ред. О.И ... Изд. 2-е, - ... ... С.Б. ... Оқу құралы "Ақша айналысы және несие" - ... ... ... 2004 ж. - 248 ... ... Н.Қ., ... М.Ә. - ... Оқулық. - Алматы: Экономика. - 2003. - 432 бет.
* Ақша, несие, ... ... / Ғ.С. ... - ... ... 2001, - 466 б.
* Мэнкью Н.Г. ... Гл. 8. - ... - 1994 ... ... А.Ә., Оқу ... Ақша-кредит саясаты. - Алматы: Экономика, 2009. - 106 ... ... А.Г. // ... ... №12, - 2004 г. 2-4 стр.
* Досниязова А.К. // Банки Қазахстана, №10, - 2006 г. 56-61 ... Баян ... Оқу ... ... ... ... валюта қатынастары, - Алматы: "Экономика" 2000ж.
* Сайденов А.Г. // Банки Қазахстана, №10, - 2006 г.
* ... ... ... ... ... ҚР-сы Президентiнiң Заң күшi бар Жарлығы, 1995 жылғы 30 наурыздағы, №2155;
* // ... Банк РК ... №33 от 17 ... 2009 ... Банки Казахстан, 2009 г. №8. 65стр
* // Банки Казахстан, 2013 г. №1. 89 стр.
* // Банки ... №8, 2009 ... ... Банк ... ... Пресс-релиз №33 от 7 сентября 2012 года.
* // Сембиева Л.М., Банки Казахстана, №9, 2008 г.
* Статистический ежегодник. ... - 2012г.- 446 ... // ... ... №6,7,8 - 2012 г. 2-8 стр.
* Балабанов И. Т., , ... - ... ... Ғ., ... А. ... және ... ... Жеті Жарғы // А., 1998
* Н.Назарбаев 2009 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы. - ... ... 2009 ж. 5 ...
* ҚР ... № 918 ... 31 ... 2008жыл.
* ҚР Президентінің
№402 Жарлығы, 23 тамыз, 2000 жыл.
* ҚР Ұлттық банкінің ... ... ... жылдар, http://www.nationalbank.kz
* Матлин А.М. Деньги и экономические решения. - М.: Дело, 2001 г.
* Нурсеит Н.А. Обеспечение устойчивости национальной ... ... и ... ... политики. - Алматы.: Дәуір, 2004.
* 2009 жылғы 18 ... атты ... ... ... - Қоғамдық саясатты зерттеу орталығы, Алматы, 2009 жыл, 53 бет.
* М. Махмұтова, А. Уаррак Ресурстарды басқару саясаты жəне ... Мұра ... ... үшін ... // Policy Studies, № 1(12), 32. 2009 жыл, Қоғамдық саясатты зерттеу орталығы. - 26 ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2009 жылғы 6 ақпандағы Жолдауы.
* www.nationalbank.kz ҚР Ұлттық ... ... ... ҚР ... ... ... ... n.kz ҚР Қаржы министрлігінің сайты.
* www.minplan.kz ҚР Экономика мен бюджеттік жоспарлау министрлігінің сайты.
Қосымша
-7810567945
Сурет 1 - ... ... ... ... ... ... - ... ақша-несие саясатының 2013-2015 жылдарға арналған жобасының негізгі көрсеткіштері
(кезең соңына)
2012 ж
2013 ж
2014 ж
2015 ж
Факт
Бағалау
Болжам
Инфляция, % в жылдық ... ... ... ... ... ... ... салымдары, млрд. теңге
9086
9432
10949
12589
14622
Экономикаға несиелер, млрд. теңге
9738
9851
11257
12855
14771
Экономиканы монетаризациялау ... ... ... ... Сурет-3- 2008-2011 жылдардағы инфляция*
* // ... ... ... - ... ... ... деңгейі*
* Ескерту: Статистический ежегодник.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Семей жолдары» ЖШС-тың жылдық жиынтық табысы30 бет
Биология пәні бойынша есеп шығарудың жолдары59 бет
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет
Жылдық жиынтық табыс бойынша тәжірибелік есеп30 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Тауарлы-материалды қорларды түгендеу және оларды есеп беруде ашып көрсету31 бет
Қазіргі электр байланысы11 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Ақша нарығының қазіргі кездегі жағдайы4 бет
Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь