Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға өтуі

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.16

І ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ЭКОНОМИКАСЫНЫҢ НАРЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРҒА ӨТУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.42
1.1.Жоспарлы экономиканың дағдарысы мен оны шешу жолдары ... ... ... 17.25
1.2.Жекешелендірудің негізгі кезеңдері мен жүргізілген экономикалық реформалардың мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26.42

ІІ ТАРАУ. ОТАНДЫҚ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43.74
2.1.Шағын және орта бизнестің қалыптасуы мен оны қолдаудағы мемлекеттің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.52
2.2.Ұлттық қаржы жүйесінің қалыптасуы мен оның отандық кәсіпкерлікке қоскан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52.60
2.3.Нарықтық экономикада отандық агробизнестің алатын орны ... ... ... ..61.74

ІІI ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЕТЕЛДЕРМЕН ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75.98
3.1.Қазақстан Республикасының посткеңестік елдермен экономикалық байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75.85
3.2.Қазақстан Республикасының алыс шетелдермен экономикалық байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .85.98

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99.101

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Қазақстан Республикасы ХХІ ғасырға күрделі өзгерістермен аяқ басты. Жиырма жылдай уақыт аралығында еліміздің тәуелсіздігімен қатар жүргізіліп келе жатқан саяси және экономикалық реформалдардың маңыздылығы мен қолданбалылығына тоқталар кез жетті. Бұл мәселенің өзектілігі әлемдік қауымдастықта еліміздің нарықтық бағытта дамушы ел деп танылуымен арта түседі. Себебі, Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев атап көрсеткендей, «мемлекетіміз әлем таныған, алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылуы тиіс» [1].
Қандай да бір мемлекеттің дамығандығын көрсететін негізгі критерийлерге оның әлемдік саясатта алар орны, қауіпсіздік пен тұрақтылық жағдайы жатады. Сонымен қатар, мемлекеттің дамығандығын көрсететін негізгі факторлардың бірі халықтық әлеуметтік-экономикалық жағдайы, яғни даму мәселесі. Әлеуметтік-экономикалық жағдайдың жоғарлығы немесе оның халықты қанағаттандыруы мемлекет тұрақтылығының негізгі тұтқасы болып табылады. Екі жүз жылдан астам бодандықта өмір сүрген еліміз 1990 жылдың басында тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін біраз қиындыққа тап болғаны рас. Ең алдымен Кеңес Одағы ыдырау себебінен тарихи қалыптасқан экономикалық байланыстар бірден үзіліп экономикалық дағдарыс басталды. Бастапқыда кәсіпорындар күйреді, жұмыссыздық артып, халықтың әлеуметтік деңгейі айтарлықтай кері шегінді. Экономикалық дағдарыс ауырлай түсіп, Қазақстан экономикасы 40%-ға құлдырады. Оның үстіне Қазақстан экономикасы кеңестік кезеңдегі жоспарлы шаруашылық құрылымынан нарықтық шаруашылық құрылымына өту үшін күрделі қайта құрулар мен реформаларды жүзеге асыруға тура келді. Бұл тек Қазақстан экономикасы саласында кездескен қиындықтар ғана еді. Басқа қызмет саласында кездескен қиындықтар мен міндеттер өз алдына бір төбе еді.
1.Назарбаев Н.Ә. Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі // Егемен Қазақстан, 2005, 1 ақпан.
2.Қазақстан тарихы: лекциялар курсы. Редакциясын басқарған Қ.С. Қаражан. А., 2008. – 216 б.
3.Ермаков В.А. Қазақстан қазіргі дүние әлемінде. Алматы, 2002. – 101 б.
4.
5. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан - 2030». Алматы, 1997

8.Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. – Алматы, 2003. – 210 б.
9.Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы:Өнер, 1996. – 272 б.
10.Назарбаев Н.Ә. Қазақстан жолы. – Астана, 2007. – 372 б.
11.Назарбаев Н.Ә. Жаңа кезең – жаңа экономика. (URL:http: www.akorda.kz).
12.Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: «Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға». – Алматы: ҚЭ., 2009. – 56 б.
13.Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясатының басты мақсаты». – Алматы, 2008
14. Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында». – Астана: Елорда, 2005. – 48 б.
15
16.Стратегия индустриально-инновационного развития Республики Казахстан до 2015 г. (Утверждена Указом Президента Республики Казахстан, №1096 от 17.05.2003 г.).

26.Сәбденов О.С. ХХІ ғасыр қарсаңындағы өтпелі кезеңдегі экономикалық саясат. Алматы, 2003

35.Абдурахманова Р.А. Правовые аспекты реформирования банковской системы в РК в 90-е годы // Банки Казахстана. –Алматы. -2003
44. Б.А. Абдуллаева. Қазақстандағы шағын және орта бизнес субъектілерін несиелеу: дамуы мен жетілдіру жолдары. Э.ғ.к. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2009. – 129 б.
54.Оспанов М.Т., Аутов Р.Р., Ертазин Х.Е. Теория и практика агробзнеса. –А., 1997. –с.323
56. М.Ж. Ташенев. Форсированное индустриально-инновационное развитие РК и отход экономики от сырьевой зависимости // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериасы, №3(62). 2011. – с.38-41
57. С.И. Айкөзов. Қазақстан Республикасында қалыптасқан тарихи шаруашылыққа аграрлық реформаның әсері //ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №3(46). 2007. – 124-126 бб.
58.С.И. Айкөзов. Қазақстан республикасының ауыл шаруашылығының нақты және потенциялды даму мүмкіндіктері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №3(46). 2007. – 126-131 бб.
59.Сахариев С.С., Сахариева А.С. Ілем экономикасы. 1 том, А., 2003

58.Касенов У. Россия Закавказьеи Центарльная Азия: Нефть, трубопроводы и геополитика //Қазақстан и мировое сообщество. – 1995. -2(3). – с. 3-9.; Токаев К. Казахстано-Российские отношения (1991-1995 гг.) Алматы-Москва, 1995.; Мансуров Т. Интеграция и суверенитет – стратегические приоритеты Казахстано-Российских отношений //Казахстан и мировое сообщество. – 1995. №2(3)- с.10-21.; Бакаев Л.К. Сергиенко С.А. Интеграция новых независимых государств: Сб.научн.ст. – Алматы, 1998. Ч.ІІ. – с.128-132.; Бакаев Л.К. Внешняя политика суверенного Казахстана //Саясат. 1997. -№11. С.70-81.
11.Арынов Е., ЖуламановР., Елеусизов Е. Внешнеэкономическое проникновение в экономику Казахстана //Евразийское сообщество. -1995. -№4(5). –с.54-78.
12.Сыроежкин К.Л. казахстан-Китай: торгово-экономические отношения // Казахстан и мировое сообщество. -1995. -№1(2). –с.63-72.; Султанов К., Аривоногов В.., Джалилов З., Казахстан-Китай: переспективы и проблемы развития экономических связей // Финансы Казахстана. -1997. №6. –с.81-84.; Төлеев М. Қазақстан – Қытай: қарым-қатынасының жаңа кезеңі // Ақиқат. -1995. -№12. -22-25.; Кәдірбаев А. Қытай және Орталық Азия: кешесі мен бүгіні // Ақиқат. -1997. -№2. -65-69 б.; Кокарев К.А., Китайско-Казахстанские отношения. В сб. «Казахстан: реалии и переспективы независимого развития»М.,РИСИ, 1995. –с.343-359.; Потапов М. Открытая политика Китая: опыт для нас //Мировая экономика и международные отношения. 1993. №1. –с.107-111.
79.Мұхамедов М.Б. Тәуелсіз Қазастанның сыртқы саясатында негізгі басым бағыттардың қалыптасуы. С.ғ.д, ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. –Алматы, 1999. – 259 б.
80.Сарабекова Т. Приватизация: история и настоящее // Веч Алматы, 1998. – 14 июля. С.4
81.Регионы Казахстана. Статический сборник. Алматы: Агенство Республики Казахстан по статистике, 2008.
82.Әліпбай С. Елім көшіп барады еретеңіне: мемлекеттік үш жылдық азық-түлік бағдарламасы ауыл халқын жаңа өмірге бастайды /егемен Қазақстан.12 қазан. – 2002.-11-12 бб.
83.1993-Краткий статистический ежегодник, Агенство по статистике. –Алматы, 1993
84.Кемел М. Қазақстанның аграрлық секторында меншіті реформалау: әлемдік тәжірибе, құқықтық мәселелер, бүгінгі жағдай, проблемалар. –Алматы, 1998
85.Данные Агенства РК по статистике. /www.kazstat.asdc.kz/
86.Ел Президентінің веб-сайтындағы статистикалық мәліметтер. /www.akorda.kz/
87.1998-Краткий статистический ежегодник, Агенство по статистике. –Алматы, 1998
88.Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. Алматы, 2001
89.Назарбаев Н.Ә. «Реформаның табысты болуы оған аймақтардың белсене қатысуына байланысты» атты сөйлеген сөзі. Алматы, 1996


1. Сабден Оразаұлы. Экономикалық таңдаулы еңбектер. 9-том «XXI ғасырға кандай экономика мен кіреміз» Алматы: 2009 ж. 119-138 беттер.
2.Қошанов А.Қ., Мухамеджанов Б.Г., Бекгемисова С.Т. Формирование частного предпринимательства в условиях перехода к рынку. - Алматы, 1995, - 165 с.
3. Дүйсенбиев. Ш. К. «XXI ғасырға кандай экономика мен кіреміз»
Алматы:2001 ж.119-149 беттер.
4. Мейірбеков. А. Қ. «Кэсіпорын экономикасы» Алматы:2001 ж. 5-15 беттер.
5. Назарбаев. Н. Н. «Жүз жылға татитын он жыл» Астана.2002 ж.38-47 беттер.
6. Назарбаев. Н. Н. «XXI ғасыр қарсаңында» Алматы: 1996 ж.6-9 беттер.
7. Сабден. О. С. Акбердин. Р. 3. «Рыночная экономика»
Алматы: «Ғылым» баспасы. 2002 ж. 669-680 беттер.
8. Абалкин Л. Современный кризис и перспективы развития советской экономики // Вопросы экономики. 1991. № 10. С. 3-7.
9. Абдуллаев К. Год радикальных перемен // Казахстан: экономика и жизнь. 1990. № 1.С. 3-5.
10. Абуталипов Ж. На пути к рынку // Казахстан: экономика и жизнь» 1993.
№ 1. С. 25-30.
11.Албегова И. М., Емцов Р. Г., Холопов А. В. Государственная экономическая политика: Опыт перехода к рынку. М., 1998. 320 с.
12. Алибаев А. Пенсионная реформа Казахстана (вопросы и ответы)// Рынок ценных бумаг Казахстана. 1998. № 8. С. 10-15.
13.Алпамысов А. Процесс трансформации экономики Казахстана// Транзитная экономика. 1998. № 3. С.48-59.
14.Арынов Е. М. Казахстан и мировой опыт рыночной трансформации. Алматы, 1997. 178 с.
15.От структурных преобразований не уйти // Казахстан: экономика и жизнь. 1993. № 7. С. 10-14.
16.Ашимбаев Т. Антикризисная программа: Испытание временем //Казахстан: экономика и жизнь. 1994. № 3. С. 16-20.
17.Аханов С. А. Казахстан: Изменение роли государственного бюджета в переходной экономике // Саясат. 1995. № 7. С. 35-47.
18.Ахметгалиев Б., Примбетов С. Путь сотрудничества и интеграции: Обзор пройденного // Казахстанская правда. 1996. 13 декабря.
19.Ахметжанова Г., Маханов Н. Основные направления развития банковской системы Казахстана // Транзитная экономика. 1998 № 1 С.80-89.
20.Ахметов Д. Финансовая система Казахстана // Вопросы экономи¬ки. 1999. № 10. С. 129-132.
21.Дуберман Ю. Итоги и уроки купонной приватизации в Казахстане // Рынок ценных бумаг. РФ. 1997. № 3. С. 35-38.
22.Дудко Е. Предполагается, что Фонд страхования депозитов не будет гарантировать сохранности вкладов руководителей банков // Пано¬рама. 1999. 15 ноября.
23.Дузельбаева Г. Становление и развитие крестьянских (фермерских) хозяйств в процессе реформирования агропромышленного комплекса Республики Казахстан // Транзитная экономика. 1998. № 2. С. 95-102.
24. Евстигнеев В. Р. Финансово-экономическая интеграция в СНГ': Факторный анализ // Общественные науки и современность. 1998. № 3. С. 36-54.
25.Ертлесова Ж. Неастрологический прогноз // Казахстан: экономика и жизнь. 1992. №11. С. 38-41.
26.Есентугелов А. Рыночная экономика - выбор Казахстана. Алматы, 1995.184 с.
27.Есентугелов А. Бюджетная политика переходного периода // Финансы Казахстана. № 10. 1995. С.60-68.
28.Есентугелов А. Итоги реформ и состояние экономики: Успехи, ошибки, просчеты и их причины // АльПари. 1999. № 4-5. С. 27-30.
29.Есиркепов Т. К, Асылбеков К. Д. Формы приватизации сельскохозяйственных предприятий // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. 1996. № 6. С. 3-10.
30.Завгородний Ф. Как усмирить «бунт» цен // Казахстан: экономика и жизнь. 1990. №7. С. 55-57.
31.Зейнельгабдин А. Б. Закон «О бюджетной системе Республики Казахстан» - основа реформирования финансовой системы // Экономика Казахстана. № 2. 1997. С. 48-49.
32.Зиядуллаев И. СНГ - современное состояние и перспективы// Экономист. 1998. № 3. С. 84-90.
33.Изтелеуов Б., Камалов М. Революции в экономике, как и в обществе, губительны//Казахстан: экономика и жизнь. 1993. Н С I Н
34.Илларионов А. Модели экономического развития и Россия// ЭКО. 1996. №7. С. 91-106.
35. Мамыров Н.К. Менеджмент и рынок: казахская модель Гл.ред.
А.Нысанбаев. - Алматы.: "Қазақ энциклопедиясы", 1998, - 432 с,
36. Кенжегузин М.Б. Проблемы стабилизации и развития экономики. - Алматы: "Гылым", 1997. - 128 с.
37. Окаев К,О.,Дюкова Е.Л.Экономика промышленного предприятия в условиях рынка / Учебное пособие. - Алматы:Экономика КазГАУ, 1994. - 76 с.
38. Сейтказиева А.М. и др. Инвестиционная деятельность предприятия: Учебное пособие. / Сейтказиева А.М., Байкадамова А.Б., Сариева Ж.И - Алматы.: Экономика, 1998 - 172 с.
39. Бралиева Н.Б., Карпучиева М. Проблемы оценки влияния негосударственного сектора на экономический рост // Концептуальные основы развития экономики Республики Казахстан в период становления рыночных отношений: Сборник трудов в 2-х частях. 4.1. - Алматы: Экономика, 1997. - 240 е., с. 46-54.
40. Кулекеев Ж.А., Мамыров Н.К. и др. Микроэкономика / Н.К, Мамыров, Ж.А. Кулекеев, Г.К. Султанбекова. - Алматы, 1997. - 246 с.
41. Алимбаев А.А. и др. Топливо-энергетический комплекс: проблемы интенсификации производства. Алма-Ата. 1991 -47-55 с.
42. Сабденов О., Муханова Е. Малые предприятия: опыт формирования и перспективы развития. Алматы.: 1992. - 29 с.
43. Кенэ Ф. Избранные экономические произведения. - М.: 1960, 23с.
44. Тюрго А. Избранные экономические произведения - М.. 1961, 131 с.
45. Сэй Ж.Б. Трактат политической экономики. - М.: 1896, 17 с.
46. Вебер М. Избранные произведения. -М.: 1990, 76-77 с.
47. ЗомбартВ. Современный капитализм. - М.: 1931, 1-й полутом, 36с.
48. Разумнова И.И. Мелкий бизнес и эффективность американской экономики. - М, 1991,9 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3-16
І ... ... ... ... ... ... ... дағдарысы мен оны шешу жолдары............17-25
1.2.Жекешелендірудің негізгі ... мен ... ... ... ... ... ТАРАУ. ОТАНДЫҚ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43-74 ... және орта ... ... мен оны ... мемлекеттің рөлі.................................................................................................................... 43-52
2.2.Ұлттық қаржы жүйесінің қалыптасуы мен оның ... ... ... ... ... ... отандық агробизнестің алатын орны..............61-74
ІІI ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЕТЕЛДЕРМЕН ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75-98 ... ... ... ... ... байланысы.........................................................................................................75-85
3.2.Қазақстан Республикасының алыс шетелдермен экономикалық байланысы.........................................................................................................85-98
ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99-101 ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... өзектілігі. Қазақстан Республикасы ХХІ ғасырға күрделі өзгерістермен аяқ басты. Жиырма ... ... ... ... ... ... жүргізіліп келе жатқан саяси және экономикалық реформалдардың маңыздылығы мен қолданбалылығына тоқталар кез жетті. Бұл ... ... ... ... еліміздің нарықтық бағытта дамушы ел деп танылуымен арта түседі. Себебі, Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев атап көрсеткендей, [1].
Қандай да бір ... ... ... ... критерийлерге оның әлемдік саясатта алар орны, қауіпсіздік пен тұрақтылық жағдайы жатады. Сонымен қатар, мемлекеттің дамығандығын көрсететін негізгі факторлардың бірі ... ... ... яғни даму ... ... жағдайдың жоғарлығы немесе оның халықты қанағаттандыруы мемлекет тұрақтылығының негізгі тұтқасы болып табылады. Екі жүз жылдан астам бодандықта өмір сүрген еліміз 1990 ... ... ... қол ... кейін біраз қиындыққа тап болғаны рас. Ең алдымен Кеңес Одағы ыдырау ... ... ... ... байланыстар бірден үзіліп экономикалық дағдарыс басталды. Бастапқыда кәсіпорындар күйреді, жұмыссыздық артып, халықтың әлеуметтік деңгейі айтарлықтай кері ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасы 40%-ға құлдырады. Оның үстіне Қазақстан экономикасы кеңестік кезеңдегі жоспарлы шаруашылық құрылымынан ... ... ... өту үшін ... ... ... мен ... жүзеге асыруға тура келді. Бұл тек Қазақстан ... ... ... ... ғана еді. ... ... ... кездескен қиындықтар мен міндеттер өз алдына бір төбе еді.
Тәуелсіздігімізді алып, егеменді ел атанған сәттен бастап экономикалық ... ... көп ... ... Ең ... ... ... ұжымдық ортақ болып келген өндіріс орындары мен тұрғын үйлерді жекешелендіруден яғни, шағын жекешелендіруден бастадық. Алғашқы кезеңнің ... ... ... ... ... және ... көрсету кәсіпорындары, 31 мың нысандардың 50 пайызы жаппай ... не ... ... ... берілді. 5000-ға жуық нысандар жекешелендірілді. Екінші кезең негізінде жүргізілді. Бұл ... аса ... ... ... ... ... мен ... біртұтас жүйесі болды. Сол кезде шағын және орта бизнесті дамытуға белгі берілді. Көтерме-сауда буынын қоса ... ... ... ... жүйесін өзгерту басталды. Үшінші кезең 1995 жылғы желтоқсанда заңдық күші бар ... ... 1999 ... ... ... Жекешелендіру осы сәттен бастап тек ақша қаражатына сүйеніп асырылды. Аталған кезеңдерде Қазақстанда жабық және ашық ... ... ... құрылды. Төртінші кезеңде мемлекеттік меншікті басқару және онымен айналысу мәселелері бойынша мемлекеттік органдар ... ... ... жаңа көзқарас қолданыла бастады. Республикалық мемлекеттік және коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындарды оңтайландыру басталды. Елдің экономикалық қауіпсіздігін анықтайтын экономиканың стратегиялық маңызды секторларына ... ... мен ... ... ... ... арқылы сақталды.
Зерттеу жұмысымның өзектілігін тереңдей түсетін бөлігі екінші тарауда айқын көрсетілген. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... салада көптеген қиындықтарды бастан өткізді. Осы жағдайлардан шығудың ... ... - ... және орта ... ... алу ... экономиканың негізін құрайтын шағын және орта бизнестың алғашқы кездегі қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... әл- ... нашарлауы және инфляцияның өршіп тұрған уақытына тұспа-тұс келеді. Алайда, барлық қиындықтарға қарамастан ... ... үшін ... ... алу ... ... болып табылады.Содықтан 1992 жылы ҚР Үкіметі заң қабылдады. Заңда жеке ... ... ... ... мен ... жеке ... толық еркіндігі мен мемлекеттік заңды тұлғаның жеке кәсіпкерлердің құқығын бұзғаны үшін ... ... ... ... ... ... заң ... нормативті актілерді дайындау және оларға мемлекет тарапынан қолдау көрсету тікелей Елбасымыздың бақылауында ... ... жеке ... ... ... ... жұмыспен қамтып, мемлекет қазынасын молайтатын негізгі фактор болып есептелінеді.
Отандық кәсіпкерлікті дамытуда ... бет ... ... дамытуға бөлінген болатын. Өйткені шағын және орта бизнестің негізгі тұтқасы агробизнесті көркейту еді. Президенттің Қазақстан Халқына Жолдауына сәйкес Қазақстан ... ... ... ... ... стратегиялық бағытында ауыл проблемалары басымдық болып айқындалды. 2003-2005 ауыл жылдары болып жарияланғаннан бастап бұл ... ... ... ... ... қоғамның ауыл проблемаларына бет бұрып, ағымдағы мәселелерді шешуге бағытталған тапсырыстарының ... ... ... ... ... экономикалық саясаты жоғарғы белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмділігімен, сындарлы ... ... ... және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы экономикалық ... ... ... көршілес мемлекеттермен татуластық және аймақтың біртұтастығын құрметтеу принципіне негіздеп ... ... ... өзге ... тең ... және екі ... да тиімді қарым-қатынас құруға дайындығы оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік ... ... ... ... Республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Көптеген себептерге байланысты ... Азия мен ... ... әлем саясатында қазіргі кезде ерекше назарға ие. Қазақстан екпінді даму қарқынының арқасында ірі ... ... өзге ... ... қызығушылығына ие. Бұл түсінікті де, Қазақстан Орталық ... ... ... ... ең ірі ... ... ... оған қоса экономикалық даму қарқыны бойынша біздің мемлекет ... ... ... ... ... ... жылдарынан-ақ жедел қимыл жасап экономикалық дағдарысты жеңу және экономиканы нарықтық экономикалық қатынастарға көшіру жолындағы реформаларын кезең-кезеңмен жүйелі түрде жүзеге асырды. ... ... ... 1999 жылдан бастап Қазақстан экономикасы жоғарғы қарқынмен дами бастады. Ең маңыздысы Қазақстаннның халықаралық қауымдастықта беделі артып, Қазақстанды іргелі орнықты ... тез ... ... ел ретінде тани бастады. Сондықтан да Қазақстанның осы жылдар аралығында жүріп өткен жолын саралау бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып табылады.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... мен оның ... ... өзектілігін ескере отырып, Қазақстан Республикасының егемендік жылдарындағы экономикалық жағдайын ашып ... мен ... ... ... ... етіп алдық. Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді алға қойдық:
-Қазақстандағы жоспарлы экономиканың дағдарысы мен оны шешу ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері мен жүргізілген экономикалық реформалардың мәнін ашып көрсету;
-Шағын және орта бизнестің қалыптасуы мен оны ... ... ... ... баға ... ... ... қалыптасуы мен оның отандық кәсіпкерлікке қоскан үлесіне ғылыми сараптама жасау; ... ... ... ... ... орнын айқындау;
-Қазақстан Республикасының посткеңестік елдермен және алыс шетелдермен экономикалық байланысына тарихи шолу жасау арқылы, оның ... ... ... ... ... ... ... жұмысында әртүрлі деректер пайдаланылды, атап айтқанда, мұрағат құжаттары мен мәліметтері жарияланған статистикалық жинақтар, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөніндегі құжаттары құрайды. Олар зерттеу жұмысында кеңінен пайдаланылды. Зерттеу жұмысының құқықтық бағытын көрсету мақсатында [4], [5] ... ... [6], [7], ... ... Президенті Н.Ә. Назарбаевтың [8-11] еңбектері және Қазақстан халқына жолдаған әр жыл сайынғы жолдаулары [12-15], 2003 жылы бекітілген [16], ... ... Заңы [17], [18], [19], Заңы [20], ... ... ... [21] ... ... басшылыққа алынды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу жұмысының тақырыбы Қазақстанның экономикасына тікелей байланысты болғандықтан, жұмыстың зерттелу деңгейі ең алдымен экономикалық дамуға қатысты ... мен ... ... ... еңбектерден бастағанды жөн көрдік. А. Нурсеит, Б. ... атты ... ... ... даму ... мен ... толығымен қарастырылған. Сонымен қатар, еңбекте Қазақстанда жүргізілген экономикалық реформалар мен оның нәтижелері жан-жақты талданады [22].
Белгілі зерттеуші М.Б. Кенжегузин [23] ... ... ... ... ... ... шешу жолдары мен алдын-алу жолдары көрсетіледі.
Арыстан Есентугеловтың [24] атты еңбегінде социалистік жүйенің ... ... ... ... ... ... және Қазақстанның егемендік алып, нарықтық экономикаға көшуі, ұлттық ... ... ... айта ... не себепті мемлекеттік меншікті жекешелендіргендігін түсіндіруге тырысады. 1990 жылдардағы жағдайларды ескере отырып, өз тұжырымын жасайды. ... ... ... ... ... экономикасына арналған зерттеулер пайда бола бастады. Бұл зерттеулерде экономистер, тарихшылар, заңгерлер ... ... ... экология мәселелерін, шетел инвестицияларын, шағын және жеке кәсіпкерлікті талдауға тырысты.
Қазақстан 90-шы жылдардың басында КСРО-ның ыдырауы мен сауда экономикалық және ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығында маңызды деформацияларды басынан өткізіп жатқан болатын. Қазақстан қайта құру тәжірибесін білмеді, сондықтан басқа елдің ... ... мен ... үйренуге мәжбүр болды. Осыған байланысты экономистер ұлттық өнеркәсіптің нарыққа өтуінің теориялық, концептуалдық проблемаларын шешті. Ғалым-экономистер өнеркәсіп өндірісі саласының күрделі ... шешу ... мен ... бағдарламаларын жасады, экономиканы қайта құрудың баламалық нұсқаларын ұсынды. Л.М. Буранбаева, Р.К. Жуламановтың [25] атты ... ... ... саласындағы экономикалық реформалардың өзекті проблемаларын қарастырған. Онда ұлттық өнеркәсіптің спецификасы, ішкі рынок пен технологиялық жағынан артта қалу проблемаларын анықтаған. Авторлар ... ... ... бірі ... ... ... ... дамуын санайды. Мұнай-химия, көлік және байланыс, конверсиялық бағдарламаларды дамыту, шетел инвестициясын тарту және пайдалану ... ... ... ... ... ... болып табылады. Нарықтық қайта құру республика экономикасының өсуіне ықпал ету керек, себебі Қазақстан мол табиғи байлыққа мамандандырылған ... ... ... ... ие екендігін айтады.
О.С. Сәбденовтың [26] атты еңбегі ... ... ... ... ... ... ... мәселелеріне арналған, Елдегі қайта құру процесінің дамуының оң және кері тенденциялары талданған, ... ... ... Жаңа экономикалық саясат концепциялары, құқықтық қамтамасыз етілуі және ... ... ... [27] ... монографиясында автор өмірдің өзі қойып отырған сұрақтарға жауап табуға тырысады: біз қалай ... ... тап ... ҚР ... қалпына келтіру үшін не істеу қажет, шағын және орта бизнесті қалай ынталандырамыз, адамдардың бастамасын қалай оятамыз, ... ... ... ... ... етеміз және т.б. Зерттеуші, үкімет біздің республиканың ... ... ... экономиканы түбірінен реформалау бағдарламасы мен ғылыми негізделген стратегиясын жасай алмады деп ... ... ... ... ... ... Олар жағдайды түземеді, қабылданған шешімдерді орындауда батылсыздық танытты. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ... көп, оларды сатып алушылар аз болғандығын айтады.
О.С. Сәбденов, А.Т. ... [28] атты ... ... деңгейдегі кәсіпкерліктің дамуына арналған. Зерттеуде шағын бизнесті қолдаудың шетелдік тәжірибесі жинақталған, кәсіпкерліктің теориялық аспектілері, сондай-ақ кәсіпкерлік феномені, ... және орта ... ... ... және орта ... мемлекеттік және аймақтық қолдау мәселелері қарастырылады. Зерттеушілер көрсеткендей, 2000 жылдың 1 ... ... ... 885906 ... бар 257397 жеке ... ... ... қатар, шағын және орта бизнестің дамуы қалыптасқан экономикалық қатынастарға, ... ... ... ... ... ... ... климаттық жағдайына және т.б. байланысты. Сондықтан республиканың облыстарында табысты бизнес үшін тиімді ... әр ... ... ... Ақтөбе облысында 2000 жылдың 1 қазанында шағын кәсіпкерліктің 22865 субъектісі тіркелген, ... ... ... ... ... етушілердің саны 31219 адамды құраған, Алматы облысында шағын кәсіпкерліктің 38469 заңды-субъектілері тіркелгендігін айтады.
Өнеркәсіптің ... ... ... ... ... құрулардың проблемаларын фундаменталды зерттеген және қазіргі күнге дейін зерттеуін ... келе ... А.Е. ... [29] ... кітабында экономиканы реформалау процесіндегі жекешелендірудің өзектілігі мен қажеттілігін ... ... ... ... ... шетел инвестициясын тартудың, өтпелі кезеңдегі баға саясатының қиын ... ... ... ... ... ... алғашқы кезінде көкейтесті сұрақтардың бірі экономиканы құрылымдық қайта құру, қаржыландырудың көздері мәселесі болды. Нарықтық қайта құрулар Қазақстанда 1992 жылы ... ... ... ... ... ... ... түрде алады, себебі меншік ауыспады, акционерлік кәсіпорындар мемлекеттің меншігінде болды. Бұл кезеңде кәсіпорындар шын мәнінде су тегін ... ... ... алу ... жалпы бағалау құнының 1992 жылы 48,5%-ін, 1993 жылы 72%-ін құрады. Қазақстан құрылымдық қайта құрулар кезінде ... ... ... ... Сондықтан шетел капиталынсыз экономикалық дағдарыстан шығу мәселесін шешу қиын болды. Шетел инвестициясын тарту кезінде халық ... ... ... ... ... сондай-ақ қазақстандық экономиканың әлемдік экономика жүйесіне интеграциялану ... ... ... ... Бұл ... ... ... тарту принциптері, оларды жүзеге асыру формалары көрсетілген.
Автор [30] атты тағы бір ... ... ... кеңес кезіндегі, әсіресе, қайта құру жылдарында шыққан дағдарысқа көңіл ... ... 1992 ... ... ... көрсетеді. Автор жоспарлы экономикадан нарыққа өту проблемаларының өзіндік сипаттарын айтады, сөйтіп, дағдарыстан шығудың ... мен ... ... ... ... баламалық бағдарламасын ұсынады. Автор, сонымен бірге, экономикадағы дағдарыстың проблемаларын, ... ... ... ... жолын, қаржы, салық, бюджет саясатын, ақша-несиелік жүйені, мемлекеттік меншікті жекешелендірудің жолдары мен салдарын талдайды. ... ... ... ... екі жолы ... ... ... терапия) және құрылымдық (кейнсиандық). Экономист ғалымның пікірінше, республика экономиканы тұрақтандыру үшін монетарлық тәсілдің құрылымдық тәсіл элементтерімен сәйкестендірілген моделін ... ... ... ... қайта құруларды ірі кәсіпорындардың монополиясы билеп тұрған кезде, әлеуметтік, экологиялық проблемалар шыққан кезде бастады. Барлық қиындықтарға қарамастан, Қазақстан басқа ... ... мен ... ... ... отырып, өнеркәсіпті реформалау процесіне кірісті.
К.А. Сагдиев, Б.У. ... Н.С. ... [31] атты ... ... ... инвестицияларының теориялық және практикалық проблемаларын зерттейді, республиканың шетел ... ... ... ірі ... ... ... ... авторлар шетел еңбек ресурстарын шетел инвесторларының пайдалануын шектейтін заңдар қабылдау, салық жүйесін жетілдіруді ... ... ... ... ... атап ... ... М. Кенжеғұзин, В. Додонов [32] деген мақалада Қазақстан экономикасын реформалаудың он жылдық ... ... ... ... ... құруды жүзеге асырудың кезеңдерін атап көрсетеді, сондай-ақ макроэкономикалық сипаттағы негізгі проблемаларды қарастырады. Мақалада атап ... ... ... жүргізілген экономикалық саясаттың шешуші бағыттары, ерекшеліктері мен шараларын қарастырған. Еліміздің экономикасын реформалау кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... ішінде ақша-несие, салық-бюджет, сыртқы экономика, инвестиция саясаты, сондай-ақ баға мен монополияға қарсы саясат егжей-тегжейлі де терең ашып көрсетеді.
Экономиканың жекелеген ... ... ... бірі өнеркәсіптің химия саласына арналған. Г.Б. Тортаева [33] деген мақаласында Қазақстанда химия және мұнай-химия өнеркәсібінің даму ерекшеліктерін, оның ... ... мен ... ... ... түсті және қара металлургияның күкіртті газын утилизациялау, әртүрлі тұз ... ... ... бағыттарын ашып көрсеткен.
М.У. Адильбаеваның [34] атты ... ... ... ... ... металлургия саласындағы негізгі бағыттары, олардың түрлері кен өндіру аймақтары аталып өткен.
Өз мақаласын Қазақстандағы банк жүйесіне ... Р.А. ... ... [35] атты ... ... ... ... жылдардан бастап банк жүйесіндегі өзгерістер мен жаңа жүйенің қалыптасуын талдап көрсеткен. Банк жүйесін реттеу арқылы Қазақстанның ... ... ... тұрақтылыққа жетудің маңыздылығын айқындаған. Бірінші деңгейлі банкпен қатар елімізде екінші деңгейлі банктердің қалыптасу тарихын сипаттаған.
Тәуелсіздікке дейінгі барлық мемлекеттік, ұжымдық ортақ ... ... ... ... мен ... ... ... жылдарында жекешелендіріле бастаған болатын. С. Қалмырзаев [36], Б. Қыстаубаев [37], М. Төлепбергенов [38], К. ... [39], А. ... [40], А. ... [41], Л. ... [42-43] ... бір топ ... ... жылдарында экономиканы көтеруге байланысты жүргізілген жекешелендіру саясатының қыр-сырын нақты дәлелдермен ашып көрсетеді.
Б.А. Абдуллаеваның [44] кандидаттық ... ... ... және орта ... ... даму ... ... отырып, бұл саладағы тәжирибенің шетелден алынғандығын анықтайды. Сондай-ақ Қазақстан Республикасының құрылымдық және географиялық ерекшеліктерін ескере ... ... ... ... ... және орта ... ... несиелік серіктестіктерге тоқтала келіп, осы саладағы проблемаларға талдау ... ... ... ... жаңа ... көзқараспен талдап, алғаш рет тарих ғылымына Қазақстанның ... ... көзі ... ... ... ... бойынша қазақстандық зерттеушілер арасында тарихшы ғалымдар да біраз жұмыстар ... ... ... М.К. Қозыбаев [45], Б.А. Төлепбаев [46], Г.Ф. Дахшлейгер, К. Нұрпейіс [47] және т.б. бар.
Кеңес үкіметі кезеңіндегі жүргізілген ауылдағы реформалар өз ... ... ... ... ... ... ... нашарлап, өндіріс көлемі қысқарып, ауыл тұрғындарының өмір сүру ... ... ... жағдай жылдан-жылға шиеленісті. Осы тұрғыдан қарағанда, Кеңес үкіметінің Қазақстанда жүргізілген волюнтаристік саясаты халыққа жасалған қиянаты, дүниені өзгертудің зорлыққа ... ... ... бір ... ... Сондықтан да тоталитарлық жүйе кезінде біржақты, кейде субъективті және коммунистік идеология рухында зерттелген аграрлық мәселелерді қазіргі заманның талабына сай, ... ... сын ... ... оларды жаңаша зерделеп, сараптау міндеті туындайды. Бүгінде Қазақстан өз алдына тәуелсіз мемлекет жағдайына қол жеткізгенде тарихымыздағы осы олқылықтың орнын толтыруға ... ... ... байланысты, қазақстан тарихымен белсенді айналысып жүрген тарихшы ... Т. ... мына ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуын, кеңес өкіметінің ауыл шаруашылығын басқаруда жүргізген саясатын арнайы зерттеп ортаға салған еңбектердің бірі ... С.А. ... [49] ... ... жазылған докторлық диссертациясында кеңес қоғамының аграрлық салада ғана емес, қоғамның барлық саласында дағдарыстық құбылыстар орын алғандығын атап ... ... ... ауыл ... ... ... ... ұйымдастыру мен ұйымдық шаруашылық мәселелері, соның ішінде колхоз құрылысының тарихы жөніндегі ... ... баға ... ... ... тыс ... жоқ. Осы ... ғылыми түрде үлкен үлес қосып жүрген тарихшы ғалымдар: Т. Медеуов [50], О.Х. Мұхатованы [51] атауға болады.
Соңғы ... осы ... ... ... ... ғалымдарының, оның ішінде Т. Баймұқанов, А. Шарақымбаев, Қ. Байдильдин, З. Байтеков [52], А. ... [53] ... ... ... ... ... ... экономикасын дамыту мәселелері зерттелген.
Ауыл шаруашылығы саласындағы жекешелендіру процесі және оның нәтижелерін көрсету барысында экономистер М.Т. ... Р.Р. ... Х.Е. ... [54] және М.К. ... [55] ... атап ... ... Кең көлемдегі материалдар арқылы мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындарын реформалау және нарықтық мәндегі жаңа шаруашылық құрылымдарын құру жолдары, олардың қызметін ... ... ... ... ... ... ... маркетингтік сфера мәселелері талданған.
Осы салада профессор М.Ж. Ташеневтің [56] атты мақаласын атап ... жөн ... ... ... әміршіл-әкімшіл жүйенің кезіндегі жоспарлы экономиканың дағдарысына тоқтала ... ... ... тек ... ... емес, экономиканың барлық саласында дайын шикізатты өңдеуші кәсіпорындарды көптеп салудың қажеттігін айта келіп, бұл бір жағынан елдегі ... ... ... ... экономикасын шикізатқа тәуелділіктен айыру мәселесіне көбірек назар аударады.
Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы саласындағы жүргізілген ... ... ... және ауыл ... ... даму ... арналған С.И. Айкөзовтың [57], [58] атты мақалаларында атап өту керек. Мақалаларда аграрлық салада жүргізілген реформалардың Қазақстан Республикасының экономикалық ... ... және ауыл ... даму ... ...
Еліміз экономикасының тағы бір маңызды ... ... ... ... ... ... ... халықаралық ынтымақтастық яғни, алыс және жақын щетелдермен экономикалық байланыстары болып табылады. Халықаралық экономикалық қатынастарға байланысты біршама өзекті ... С.С. ... А.С. ... [59], К.А. ... [60], А.С. ... [61], Е.Ф. Жуков [62], Н.Қ. Мамыров [63], М. Байгісиев [64] сынды экономист ғалымдардың еңбектерінде экономика ғылымының жалпы негізгі теориялары мен ... ... ... ... ... ... өзге шет ... жасалған экономикалық байланыстары және олардың мемлекетіміздің әлемдік аренада ... із ... ... ... ... алуымызға болады.
Қазақстан мемлекетінің әлемнің барлық елдерімен жүргізіп отырған ... ... ... ... жан-жақты зерделеп, саралап зерттеген ғалым Т.А. Тұрсынбаевтың [65] еңбегін ерекше атап өтуге болады.
Қазақстанның жекелеген елдермен, олардың одақтарымен, барлық деңгейдегі ... ... ... ... ... ... және ... байланыстарының қалыптасуы мен даму проблемаларына У. Қасеновтың 1997 жылдың жазында Қазақстанның сыртқы саясаты туралы мақалалардан тұратын үлкен монографиясы ... [66], ... ... министрі Қ.Тоқаевтың [67] Қазақстан Республикасының сыртқы Ресей Феерациясындағы ... Т. ... [68], ... ... ... ... ... арналған. Олардың ішінде тарихшылар, эконогмистер, саясатшылар және әлеуметтанушылар, Қорғаныс ... ... ... және ... да ... бар.
Қазіргі кезеңде шетелдермен экономикалық ынтымақтасуды ұйымдастыру проблемалары Е. Арыновтың, Р. Жоламановтың, А. ... ... ... [69].
Қазақстан-Қытай ынтымақтасуының сауда-экономикалық және т.б. мәселелері осы қатынастың өткені мен ... ... [70], ... және ... пен ... [71], М.Төлеевтің [72], А. Қадірбаевтың [73], М. Потаповтың [74]жекелеген еңбектерінде қарастырылған. ... ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынастарына арналған ғылыми зерттеулер жазған Т.А. Мансұров [75], Р.М. Тұрарбекова [76], Б. Сомжүректің [77] диссертациялық жұмыстарын атауға ... мен ... ... ... ... ғалым К.Ш. Хафизованың [78] ғылыми мақалалары қазіргі заманғы, яғни кеңес Одағы ыдырап, Орталық Азия елдері, ... ... ... ... ... ... ... мен Қытай арасындағы байланыстарға арналған. Сонымен қатар,Қазақстанның Шыңжаң ... м ... ... ... сауда-экономикалық және мәдени ынтымақтастығына талдау жасалынған.
Сонымен қатар, М.Б. Мұхамедовтың [79] ... ... ... да ... Республикасының шетелмен байланысында экономика саласы да басым бағаттардың бірі ... ... ... ... және ... ... Диссертация жұмысы тікелей Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алған күнінен бастап 2010 жылға дейінгі экономикалық тарихына байланысты болғандықтан, территориялық шеңбері жалпы ... ... ... хронологиялық шеңбері 1991 жылдан бастап 2010 жылға дейінгі аралықты қамтиды.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақстан ... ... жүйе мен ... ... қалыптасуы және даму тарихы болып табылады.
Зерттеу жұмысының пәні. Диссертацияда экономикалық жүйені мемлекеттік дамудың басты бағыты ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық іргерлеуі жұмыс барысында жан-жақтылы талданып, ашып көрсетіледі.
Зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негізі. Зерттеу жұмысын жазу барысында теориялық-методологиялық негізін ... ... ... халықаралық қатыастар, саясаттану ғылымдары саласындағы жетекші ғалымдардың, қоғам және мемлекет қайраткерлерінің мемлекетаралық экономикалық саясаты, оның принциптері мен ... ... ... ... ... ... тапты. Тарихи оқиғалар мен құбылыстарды диалектикалық материалистік тұрғыдан қарастыруда тарихи қағидалар мен объективті көзқарастар пайдаланылды. Іргелі ... мен ... ... ғылыми тұрғыда сараптауда нақты - тарихи-салыстырмалы, сыннан өткізу, талдау, жинақтау және қорыту әдістері қолданылды. Мұның өзі алынған ... ... мен ... деңгейін анықтауға көмектеседі.
Зерттеудің методологиялық негізін объективтілік, тарихилық, жүйелілік сынды ғылыми танымның ... ... ... ... ... ... ... кезде халықаралық қатынастар теориясы мен сыртқы саясатта қолданылып жүрген теориялық-методологиялық негізге алынды.
Зерттеу ... ... ... ... ... жазу ... ... жылдары жарық көрген, жаңаша көзқараста жазылған ғылыми әдебиеттер кеңінен пайдаланылып, өзіндік қорытынды жасалуының өзі ғылыми жаңалық болып ... Атап ... ... жазу ... ... ... Республикасының нарықтық қатынастарға өтуі қарастырылды. Онда жоспарлы экономиканың дағдарысы, оны шешу жолдары, жекешелендіру барысы мен ... ... ... ... ... ... Отандық кәсіпкерліктің қалыптасуы мен дамуына тоқталдық. Еліміздегі шағын және орта бизнестің қалыптасуы, оны іске асырудағы ... ... ... ... ... ... агробизнестің қалыптасуы сияқты мәселелер сарапталынып, өзіндік баға ... ... ... Республикасының шетелдермен экономикалық байланысы қарастырылды. Яғни, Қазақстанның посткеңестік елдермен және шетелдермен экономикалық байланысына тарихи шолу жасалынды.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... Зерттеу жұмысындағы негізгі тұжырымдар мен ғылыми ой-пікірлер еліміздің экономикалық әл-ауқатын арттыруда, қоғамның негізгі белгілері мен даму жаңдайларына байланысты жан-жақты түсінік ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерді ғылыми-зерттеу мақалалары мен еңбектерін жазуда, байланысты библиографиялық көрсеткіштер әзірлеуде пайдалануға болады. Сонымен бірге, зерттеу жұмысының материалдарын жас ... ... ... рухта өткізілетін сұхбаттарда, диспуттарда қолданудың маңызы зор.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Магистрлік диссертация кіріспеден, үш тараудан, әр тараулар екі немесе үш ... ... және ... ... ... тұрады.
І тарау. Қазақстан Республикасының экономикасының нарықтық
қатынастарға өтуі
1.1.Жоспарлы экономиканың дағдарысы мен оны шешу ... ... ... етіп ... ... ... ... сонымен қатар экономиканың дамуы да орталықтанбасқарылды, ал ... оның ... көзі ... ... ... таблицасындағы барлық элементтер бар республика, өндіретін өндіріс орындарының болмауының салдарынан дайын өнім бере ... ҚР ... ... Н.А. ... ... ... тұсында Қазақ ССР-нің министрлер Кеңесінің председателі болмай тұрып, өзінің сөздері мен баспасөз беттерінде жариялаған мақалаларында республиканың шикзаттық тәуелділіктен ... ... ... ... қатар, оны өңдеуден өткізіп дайын өнімдер Қазақстанда алу мәселесін айтқан болатын. Бірақ, ол бұл пікір орталықта (кримлде) ... ... ... олар ... Кеңес үкіметінің басқа аймақтарына тәуелділігін бұзғысы келмеді. Онымен қоймай Кеңес үкіметінің экономикасы әр аймақ өз ... өз ... шеше ... етіп құрылған болатын. Бұл жағдайлардың барлығы Қазақстан экономикасына кері әсер етті, шкзатты сыртқа бір бағамен жіберсе, сырттан келген дайын ... екі есе ... ... ... алып ... Бұл ... ... да өзгермеді.
Еліміз 1991 жылы өз тәуелсіздігін алған кезеңнен бастап ... ... ... баса ... аударған болатын. Экономикалық даму нарықтық қатынастарға өткен кезде ғана жоғары нәтиже бередідеген ... ... ... жүйесін толығымен нарықтық жүйеге бағыттады. Қоғамдық қатынастардың өзгеруімен және нарықтық экономикаға көшумен байланысты халықтың тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы бұл жылдары тиісінше дәрежеде өспей, тауарларды ырықтандыру деңгейінен ондаған есе артта қалып қойды. Халықты жұмыспен қамту ... ... 1991 ... ... ... ... басталды. Әсіресе, ауылдық жерлерде кеңшаралардың таралуына байланысты ... ... ... іздеп қалаға шұбырды. Қалаға келгенде де олар қарық болған жоқ. Не баспана, не дайын жұмыс пен табыс жоқ, ... ... ... ... рэкетпен ұрлық-қарлықпен шұғылданып, мыңдаған қазақ жастары қылмыскерлер қатарын толықтырды.
Негізінен алғанда Қазақстан экономикасының артта қалуы және ... ... ... 1986 жылдан бастап ашық айтыла бастады. 12-ші бесжылдықта (1986-1990 жж.) республика экономикасын қайта құру мүмкіндіктері іздестірілді, жаңа идеяларды іске асырудың ... ... ... өзі ... ... ... өсуінде, әлеуметтік ахуалды жақсартуда, ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... ... қол жеткізді [2, 162 б.].
1990 жылы наурыз айында ... ... ... ... ... көшу ... ... қабылдағандықтан, елде нарықтық қатынасқа қалай өту жәйлі мәселе бірінші кезекте тұрды. Осыған орай Б. Ельцин мен Е. ... ... ... өту ... ... ... ... тоқтау керек еді. Бұндай кіналаулар Ресейдә ғана емес егемендігі мен тәуелсіздігін алған Қазақстанда да айтылды [24, 50 б].
Рыжковтың нарықтық ... өту ... ... ... ... жоқ. ... ... мен кеңестік элитаға кезінде ешкім естігісі келмеген деген сөзді есту, оған өту өте қиынға соқты және оны ... да ... ... ... 1986 жылы күрт ... бара ... ... мен өндірістің өсуінің нашарлауын тоқтату үшін бірнеше шешімдерді бірінен соң бірін қабылдай бастады. Солай, 1986 жылы КСРО-ның XXVII съезінде машина ... мен ... ... ... ... ... ... Осыған елдің экономикасының капиталының көп бөлігі жіберілді, бірақ 1989 жылы бұл жоспар іске аспады. Экономиканың өсу деңгейі төмендей ... [24, 50 б.]. ... ... ... ... ... отырған талаптардың деңгейінен көп төмен жатты. Оның негізгі себебі басқарудың әкімшіл-әміршіл ... ... ... еді. Ең ... ... ... арттыруда экономикалық тетіктер жете пайдаланылмады, оның толып жатқан көздері іске қосылмады. 1990 жылдың орта ... ... өсу ... ... жылдармен салыстырғанда мықтап құлдырағаны байқалады. Дағдарыс экономиканың барлық салаларын қамтыды. Ол саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... алқаптарындағы кеншілердің, металлургтердің тұрмыс дәрежесі мейілінше төмендеді. Осыған орай, олар өздерінің наразылығын ашық білдіре бастады. Кеншілер ұжымдарының еріктілігін, шығарылған ... ... ... ... ... ... ... тауарларға айырбастап алып отыруға мүмкіндік берілуін талап етті [3, 47 б.]
Кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... ... Сол тұста қабылданған бірнеше программалар жайлы айтқан кезде Е. Гайдар олардың ... ... ... еш әсер ете ... ... ... ... айтады.
Солардың ішінде осындай екі программаны айтуға болады. 1990 жылы Рыжков-Абалкиннің үкіметінің ... деп ... ... ... ... ... да ... өндіріс объектерін мемлекеттік бақылау болғаны біртіндеп бақылаудан босату, қалыптасқан құрылымды сақтау және экономиканы басқару мен тоқтатылған шаруашылық қатынасты қалпына ... ... Бұл жоба ... жаңарған федеративті мемлекет ретінде қарастырды. Осы жобамен қатар тағы бір топтың бастауымен жасалған жоба дайындалды. Оны ... ... С. ... мен Н. ... Б. ... Е. ... В. ... дайындаған атты жобасы еді. Бұл жобаның негізгі мағынасы әр күнді есептеп отырып бағаны либерализациялап, өсірмеу және КСРО-ның саяси одағының ... ... ... бір ... ... ... құру еді [24, 52 б.].
Рыжков-Абалкин мен жобасы ... ... ... ... ... ... ... мүшелері үшін біріншісі өте консервативті, екіншісі өте радикалды болып көрінді. Горбачев бұл екі программаны біріктіруді шешті. Артынша жоғарғы кеңестің үшінші ... КСРО ... ... ... ... құжаты қарастырылды [24, 54 б.].
1990 жылдың екінші жартысында Қазақ КСР үкіметі ... ... ... үшін ... тобы құрылды. Оның құрамына түрлі экономикалық институттардың ғалымдары мен үкіметтегі мамандар енді. Бұл программаның негізіне Рыжков-Абалкин мен жобалары енгені ... [24, 57 ... ... ... ... ... ... салаларын қамтыды. Оларға қажетті жабдықтар жетіспеді. Әсіресе, халық тұтынатын тауарларды өндіру нашар жағдайда болды. Қажетті ... ... ... ... ... ... ... орындалмады. Осындай күрделі жағдайда Республика экономикасын нарықтық қарым-қатынас аясына шығару мақсатымен 1991 жылдың ақпан айында ... ... ... ... Оның құрамына енген белгілі экономист Г.Явлинский, АҚШ-тан келген доктор Бэнг тағы басқа ірі экономист мамандар республика экономикасына нарықтық қатынастарды ... ... іске қосу ... шұғылданды.
Қазақстанда мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншіктің жаңа ... - ... ... ... және кооперативтік кәсіпорындар, фермерлік шаруашылықтар, біріккен кәсіпорындар, түрлі қауымдастықтар мен ... ... ... 1991 ... ... ... 35 біріккен кәсіпорындар, 16 сыртқы экономикалық қауымдастықтар, халықаралық коммерциялық банк жұмыс істеді.
Дегенмен, әртүрлі себептерге байланысты бірінші кезекте Кеңес Одағы ... ... біте ... ... ... ... қарым-қатынасының бұзылуына байланысты Қазақстанда экономикалық қиындықтар күшейді. 1991 жылдың қорытындысында қоғамдық өнім шығару соның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2%-ке, ұлттық табыс ... ... ... ... төмендеді. Тұтыну, сауда саласындағы жағдай шиеленісе түсті. Жеке сауда тауар айналымының ерекше қысқаруы ... ... ... ... ... ... одан әрі ... алып келді. Елде ақшаның құны түсіп кетті. Құны жоқ қағаз ақшаның көлемі 1991 жылы 1990 жылмен салыстырғанда 4,5 есе өсіп 8,7 ... ... ... оның 3 ... 1991 ... соңғы екі айында шығарылды. Республиканың мемлекеттік қарызы 7,8 миллиард сомға дейін өсті. 1991 жылы Қазақстандағы барлық ... мен ... 11%-і ... ... шығынмен аяқтады. Халық тұтынатын тауарлар азайды [59, 19 б.].
Өнеркәсіп тауарларына бағаның ... ... ... ... ... ... қиындатып жіберді. Соның салдарынан, егер 1991 жылы ауыл ... ... ... алу ... 1,5-3 ... ... ... ауыл шаруашылығына қажетті механизм мен машиналарды сатып алу бағасы одан бірнеше есе асып түсті. Оның үстіне ауыл шаруашылық ... ... ... ... Оған 1991 жылғы болған қуаңшылықтың үлкен зардабы тиді. Нәтижесінде жоспарланған ... тең ... ғана ... мал ... ... ... ету 60-65%-тен асқан жоқ. Соның салдарынан республикада ет, сүт, жұмыртқа сатып алу деңгейі ... ... ... ... саны азайды. 1991 жылы 1990 жылмен салыстырғанда ауыл шаруашылық өнімі 8%-ке, еңбек өнімділігі 11%-ке төмендеді. Мемлекетке небәрі 3,2 миллион ... ... ... бұл барлық жинаған астықтың тек 27%-ін ғана құрады. Колхоздар мен совхоздардың қаржы жағдайы нашарлап, экономикалық тиімсіз шаруашылықтардың саны 5 есеге ... ... ... жұмсалған қаржының барлық көлемі 1990 жылмен салыстырғанда 7%-ке ... Іске ... ... 57 ... шаруашылығы объектілерінің тек 30-ы ғана бітіп, оның есесіне аяқталмаған құрылыстар саны 1,4 есеге көбейді. Оған жұмсалмай ... ... 1991 ... аяғында 17миллиард сомға жетті. Транспорт бойынша 1990 жылмен салыстырғанда жолаушыларды тасу 8%-ке қысқарды. Шет елдерге бұрынғысынша шикізат, жартылай өңделген материалдарды ... ... ... Оның 60% қара және ... еталлургия өнеркәсіп өнімдерін құрады [59, 23 б.]. есесіне республика басқа жерлерден бұрынғша машина жасау өнеркәсібіне қажетті жабдықтардың 250-ден астам ... 13% ... ... ... ... ... ... өнеркәсібіне керекті материалдар мен шикзатты алдырды.
Мұндай жағдай өзге ... да орын ... ... ... ... ... ... ұлттық толқулар күшейді. Сумгаиттегі, таулы Карабахтағы, Вильнюстегі, Ферғанадағы оқиғалар ұлттық мәселелерді шешудің ашқандай бағыт-бағдары жоқтығын айқындады. Кеңес ... ұлт ... ... ... түсінбеді, ұлтаралық қатынастар мен оны шешудің жолдарын нақты көрсетіп бере алмады. Сондықтан бірқатар ұлт республикалары одақтан бөлініп ... ... ... ... ... жөніндегі талаптарын қойды. Міне, осының нәтижесінде 1988 жылдың қараша - 1989 жылдың мамыр айлары аралығында балтық ... ... ... ... республикалары өздерінің егемендігі туралы алғашқы құжаттарын қабылдады. Сөйтіп, олар КСРО ... ... жеке ... ... ... ... ... көп кешікпей-ақ, яғни 1989-1990 жылдары егемендік туралы Декларацияны КСРО-ның басқа ... да ... [2, 89 ... ... ... ауыл шаруашылығы елеулі дағдарысты бастан кешірді. Оның басты ... - ауыл ... мен ... ... ... арасындағы үлкен алшақтық еді. Ауыл шаруашылығының терең ... ... ... колхоздар мен кеңшарларды жаппай және тез арада жекешелендіру ... ... ... ... ... ... астам астық өндіретін, 700-дей қой шаруашылығынмен шұғылданатын кеңшарлар мен колхоздар, 80-дей құс фабрикасы бар еді. ... ... ... ... ... осы қолда барынан айырылып қалды. Бағадағы былық, бейберекеттік, жекешелендірудегі асығыстық пен науқаншылдық, қаржыландырудағы берекесіздік, басқарудың жоғарыдан төменге ... ... ... материалдық-техникалық қамтамасыз етуді алыпсатарлыққа айналдыру және т.б. ауыл шаруашылығын күйретуге соқтырды. 1993 жылы кеңшарлардың басым көпшілігі жұмыскерлерге 6 айға ... ... бере ... Ауыл ... ... ... ... салаларда жаңа қуаттарды қосу, жаңа технологияны өндіріске енгізу, негізгі қорларды алмастыру сияқты жұмыстардың ... ... ... ... ... ... айтылған және басқа да кемшіліктерді жоймай, салаға деген көзқарасты түбегейлі өзгертпей ... ... ... асуы ... емес еді [53, 267 ... ... азайып, егін егетін жер көлемі қысқарды. Жалпы ауыл ... ... ... ... аралығында 55 пайызға қысқарған, астық өндіру 30 миллион ... 12 ... ... ... ... ... басты саласы - мал шаруашылығы едәуір ... саны ... ... Мал мен ... ... ... осы ... деген көзқарастың нашарлауынан болды. Малға қажетті жем-шөп аз дайындалды. Жекешелендіру ... жеке ... ... ... малдар сатылып кетті немесе ауыл тұрғындарына керекті тауарларға ауыстырылды. Егер 1991 жылы 9,8 млн. Бас ірі қара болса, 2002 жылы 4,4 млн. Бас қана ... ... қой мен ешкі 35,7 млн. ... 10,4 млн. ... дейін, жылқы 1,6 млн. бастан 1,0 млн. басқа дейін азайып кетті.
Тәуелсіз мемлекеттің өз валютасы болуы керек. Бұл ... да ... ... ... Атап ... болсақ, [10, 159 б.].
1992 жылдың көктемінде елімізде ұлттық валюта енгізудің мүмкіндіктерін қарастыруға тиісті ... ... ... Бұл ... құрамында жеті адам болды. Біртұтас рубль аймағын сақтауға талпынысты ... ... ... ... өз ... ... дайындалды.
Ұзақ талқылаудан кейін халқымыз үшін және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына көп еңбектері сіңген, Қазақстан үшін белгілі және ... ... бар ... ... ... ... ... Тәуелсіздіктің таңы енді атқан шағында бұл ұлттық мақтаныш ... ... үшін ... болды. Кеңес өкіметінің кезінде тіпті айтуға тиым ... бұл ... ... ... ғана марапаттауға мүмкіндік туды.
1993 жылы қыркүйекте Ресеймен және ТМД-ның басқа да бес елімен рубль аймағын құру қажеттігі туралы келісімге қол ... ... тек ... болып шықты, сол кездің өзінде-ақ Ресейдің бұл аймаққа қандай да болмасын ... елді ... ... анық ... ... айдан кейін, 1993 жылы қарашада, президенттің Жарлығымен ұлттық валютаны енгізу жөнінде Премьер-Министр С.Терещенко басқаратын ресми ... ... ... ... ... ... ... орынбасары Д. Сембаев, Қаржы министрі Е. Дербісов, Экономика министрі Б. Ізтілеуов, ... ... ... Ғ.Байназаров, Парламент комитетінің төрағасы С. Тәкежанов кірді. ... ... ... ... ... ... ... шараларға жауапкершілік жүктелді. Оған шексіз өкілдіктер берілді.
Комиссия мен ... ... ... ... енгізуге ғана байланысты емес, мемлекеттің ақша-кредит саясатының дербес жүзеге асуының негіздерін анықтап алып, валютаның одан әрі ... ету ... мен ... ... тиіс болды. Әртүрлі нұсқалар қарастырылды. Бірінші нұсқа Ресейде жасалған қазақстандық рубльдің үш банкнотының 5,10 және 50 ... ... ... ... Екінші нұсқа банкноттардың жоғарғы үш нұсқасын Ресейде шығаруды ойластырды, одан кейін, Украина мен Белоруссияда жасалғандай, тұрақтанғанға дейін 1-2 ... ... ... ... ал ... кейін барып қана нағыз ұлттық валютаны енгізуді қарастырды. Үшінші нұсқа рубльмен жарыстыра ұлттық валютаны енгізу. Ал ең ... ... - ... теңгені енгізу [10, 167 б.].
Ұлттық валютаны енгізудің кемшіліктері де болды. Сол кезеңде барлық техникалық мәселелер аяғына дейін ... ... ... ... ... жасалатын майда тиындар жайлы әу бастан қиындық туғызған-ды. Салынып ... ... ... ... ... мөлшерін жылдың аяғына дейін жасап шығаруға мүлде үлгермеді. Осыған байланысты жұмыс тобы аралық шара ретінде қағаз тиындарды шығаруға, ал одан ... ... ... ... ... ... кезде, айналымға нағыз металл тиындарды енгізу туралы шешім қабылданды.
Теңген енгізуді рубль аймағының қолданылуымен байланыстыра отырып, тағы бір проблема ... Сол ... ... ... ... енгізу жөніндегі комиссия енді ғана жұмысын бастаған кезде, Украина, Молдавия, Әзербайжан, грузия және Қырғызстан өздерінің ... ... ... те ... еді, Түркіменстанда өзінің осындай ойы бар екендігін жариялаған. Сол ... ... ... алаңдатқан жағдай валютаны енгізудің маңызды шарттарының бірі - айналымнан алынған кеңестік рубльдерді міндетті ... ... ... банкіне өткізуді осы мемлекеттердің бірде-бірінің қамтамасыз етпеуі еді. Көршілес елдерде ... ... ... ... жай ... айналған, ал теңгені енгізгенге дейін Қазақстанда заңды төлем құралы болып тұрған ақша ... ... Бұл ... көп ... ... айналды.
1993 жылы 12 қарашада Президент Н.Ә. Назарбаев Жарлыққа қол ... ... ... ... ... [10, 171 ... жылы 15 ... 08.00 сағаттан бастап Қазақстанның территориясында өзінің ұлттық валютасы - теңге енгізілді. Мынадай бағам қойылды: 500 рубльге 1 теңге [10, 172 ... ... төрт ... ... ... банктің алтын валюта резервінен, Республикалық валюта қорынан, Ішкі ... ... ... оны ... ... ... болса) және төлем балансының тиімді сальдосынан қамтамасыз етуді және қарастырылды. Одан ... ... ... - ... ... ... және экспорттан келетін валюталық ақшаның түсуіне тәртіп ... ... ... ... ... ... ... валютасының сұранымына ішкі көздердің біршама тапшылығы байқалды. Валюталық қаржының елден кетуі валюталық бағамның тұрақтылығына ... ... Бұл үшін ... ... ... пайдасына өтуін қарастыратын валютлық операциялар, теңге енгізілген күннен бастап лицензиялануы тиіс болды, ал бұған ... ... ... ... тек ... есеп үшін ғана ... валютаны енгізу принципті түрде жаңа міндеттерді туғызды. Теңгенің төемдік қызметін күшейтті, ұлттық валютаға деген сенімді арттыру негізгі міндеттердің біріне ... Осы ... мына ... іске асырылды: экспорттық және импорттық төлемдерді, баж салықтарын теңгеге ауыстыру, бөлшек сауданы шетел валютасы есебінен жүргізуге тиым салу, Қазақстан Республикасының ... ... ... заңдық тұлғалардың баспа-бас айырбастау операцияларын жасауға тыйым салу. Осының бәрі ахуалды тұрақтандыруға және біздің ұлттық валютамыз - ... ... ... ... ... КСРО кезіндегі қалыптасқан жоспарлы экономикалық дағдарыс 1991 ... ... жоқ. Ол ... ... ... 1985-1991 жылдардағы экономикалық саясаты экономиканы дағдарысқа сол кезден бастап бұрған еді. ... ... ... ... аймақтар қалыптасқан шаруашылық байланыстарын үзе бастады, бартерлік қарым-қатынастарға көшті, мемлекеттік тапсырыс бойынша өнім өткізуді тоқтатты, барлық таза ... ... ... ... ... бюджеттің тапшылығы мен инфляция өсе бастады, ақша жүйесі құнсызданып, экономиканы тимді басқару құлдырап кетті. 1990 жылдары елімізге ... ... ... тоқталды. 1990 жылы өндіріс көлемі абсолютті түрде құлдырап, еліміз экономикалық дағдарысқа кірді. 1991 жылы өнеркәсіп ... ... 8 ... ... Экономикада жаппай аласапыран басталды.
Осылайша 70 жыл бойы экономикада ортақ меншіктік негізінде, экономиканы бір орталықтан басқарып келген шаруашылық ... ... ... ... оның құрамындағы елдердің барлығына тым жат болып келетін нарықтық ... ... Осы ... барлық буындағы басшылар нарыққа көшудің жолдары жайында ұзаққа ... ... жоқ бос ... ... ... ... ... мен жоспарлар пайда болды.
Еліміздің ауыл шаруашылығына жан-жақты көмек көрсету арқылы оның деңгейін көтеру, соның ішінде ... ... ... ... ... одан ... өнімді өсіру, малдың санын тұрақтандыру ісін жүзеге асыру көзделген. Қазір ауылдық жерлерде Қазақстан ... 43 ... ... ... ... алдына қойып отырған басты мақсаттарының бірі - адамдардың жақсы тұрмысын іс жүзінде қамтамасыз ететін ... ... Осы ... ... ... ... еркіндік пен мүмкіндік туғызып, жоғары әлеуметтік мәртебеге жетуін қамтамасыз ету, ... және ... ... бүгінгі күннің қажеттілігінен туындап отыр. Әлеуметтік саладағы басты міндеттер: ... ... ... халықтың тұрмыс-тіршілігінінен дүние жүзіндегі озық дамыған елдермен арамыздағы артта қалушылық пен алшақтықты азайту, яғни технологиялық дамудағы және тұрмыс жағдайы ... ... ... ... кезеңдері мен жүргізілген экономикалық реформалардың мәні
Жекешелендіру - меншік қатынастарын реформалау арқылы мемлекеттік меншікті меншіктің басқа нысандарына ... ... Ол ... социалистік жүйеден нарықтық экономикаға көшудің өзекті шарты болып табылады, шаруашылық субъектілерінің іс белсенділігін күрт арттыру ... ... ... ... үшін ... ... жекешелендірусіз нарықа нақты көшу мүмкін емес еді. Бұл қадам нарық ... құру ... ғана ... ... бірге халықтың бойында меншік иесі психологиясын қалыптастыру тұрғысынан да маңызды. Сондықтан да республикада ... ... ... ... оны ... төрт ... ... айтуға болады. Алғашқы үшеуі мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің ерекшелігімен байланысты болса, төртінші кезең мемлекеттік меншікті басқаруды жетілдіруге екпін түсуімен ... ... ... ... үшін 1991-1992 жылдарға арналған Қазақ ССР-да мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің бірінші бағдарламасы әзірленді, ол Қазақ ССР ... ... (1991 ... 13 қыркүйектегі № 444) бекітілді. Бірінші кезеңде жекешелендіру бастамашылық ... ие ... ... туралы шешімді жекешелендіруге кәсіпорын үжымының өтінішінен кейін ғана мемлекеттік органдар қабылдады. Өте маңыздысы кәсіпорынды мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... ... үжымына берілді. Кәсіпорынды мемлекет иелігінен алу мен жекешелендіру аукциондарда, конкурстарда, сондай-ақ жекешелендірілетін кәсіпорынның балансындағы өндірістік жэне элеуметтік инфрақүрылымды ... жэне ... ... ... беру арқылы жүрді. Бірінші кезеңде де жүрді және ол кейіннен өз дамуын басқа кезеңдерде тапты. Бірінші кезеңнің көлемі үлкен эсер ... 4771 ... ... оның ... ... ... ... меншігіне берілген 472 совхоз бар. Одан әрі мемлекеттік ауыл шаруашылығы ... ... ... заңмен ретке келтірілді. Республикада мемлкетік меншікті сату жөніндегі бірінші аукцион Орал ... 1991 жылы 4 ... орын алды [10, 87 б.]. Оны ... ... ... мемлекеттік мүлік жөніндегі комитет республикалық комитет өкілдерінің қатысуымен өткізді. Алты объектіден басқа аукционда аспаздық, кафе, ... ... ... ... үй-жайларын жалға беру құқығы сатылды. Инфляция қарқынын және жекешелендіру үшін халық қаражатының болмауын ескере отырып Қазақстанда бірінші кезеңде жекешелендіруге қатысу үшін ... ... ... - ... купондары енгізілді. Бір купонның құны сол кездегі рубльге пара-пар болды. Берілген купондардың саны еңбек стажымен айқындалды, ал біреудің асырауындағы ... екі ... ... ... ... [83]. ... үйді сатып алудың тез қарқыны мен купондарға сатып алудың қарапайым механизмі аз уақыт ішінде тұрғын үй рыногын ... және ... ... дамытуға қажетті шарттар ретінде халық мобильдігін қамтамасыз етті. Бұдан эрі түрғын үйлерді сатып алудан басқа купон дар (осы ... үшін олар ... ... да ... ... жекешелендіру объектілерін жэне ауыл шаруашылығы объектілерін сатып алу кезінде қолданылды. Бірінші кезеңнің ... ... ... ... өзгеруі жэне олрдың жеке меншікке қатынасы, нарықтық экономикаға өту қажеттілігін түсінудегі өзгерістер болды. Бірак, бастамашылықы жекешелендірудің ... мен ... ... одан әрі ... ... қалады. Барлық ұжымдар меншік иесіне айналғысы келмеді. Кәсіпорындардың жаңа иелерінен кәсіпорын қаржыландыруды талап етті, ал ... ... ... ... жекешелендірудің бірінші кезеңі (1991-1992 жж.) сол уқытта орын алған ұжымдық ... ... ... ... ... қүрудың құралдарының мүмкіндігін шектеуді көрсетті.
Екінші кезең: жекешелендірудің инвестициялық купондармен жекешелендіру. 1993 жылдың наурызында қабылданған ... әрі - ... ... ... ... ... ... мен тэртібін анықтады. Нысананың ел экономикасындағы маңыздылығына, саласына, қызметкелердің санына, негізгі ... ... ... олар ... орта, жэне ірі кәсіпорындар топтарына бөлінетін болды. Заңнамаға өзгерістер енгізілді, оларға сәйкес ұжымдық меншік жүйесі жойылды, жалдау туралы заң және ... ... ... алу өз күштерін жойды. Бағдарлама мынадай негізгі ... ... - ... ... ... ... саны 200-ге ... болатын сауда, тұрмыстық қызмет көрсету объектілерін және өнеркэсіптік кәсіпорындарды аукцондар мен конкурстар арқылы сату); - жаппай жекешелендіру ... ... саны ... ... дейін болатын кэсіпорындар); - жеке жобалар бойынша жекешелендіру ... ... саны ... ... ... - агроөнеркәсіптік кешенді жекешелендіру. Мемлекеттік меншіктің барлық объектілері мынадай жіктестірілген екі топқа бөлінді: - мемлекет ... ... және ... ... ... тиым ... объектілер.
Екінші кезеңнің ерекшелігі - сондай-ақ жекешелендіруге қатысушылар үшін бірқатар жеңілдіктер мен ымыраға келушіліктерді сақтап ... ... ... нысандар қызметкерлері шаруашылық серіктестіктеріне жалпы жүмыс істеушілер санының кемінде 50%-ін біріктіріп, сауда бәсекесіне қатысуға мүмкіндік алды, сату бағасының 10%-іне дейін ... ... [10, 190 ... ... ... ... ... мен қызметтің тұтыну нарығы қамтамасыз ететін меншік иелерін қалыптастыруға бағытталды. Шағын жекшелендіу аукцнондар немесе конкурстар ... ... ... ... жекшелендіру жүргізілер алдында сауда және автокөлік бірлестіктері бірнеше дербес ... ... құру ... ... бөлінді.
Аукционға немесе конкурсқа жекешелендірілетін объекті қызметкерлерінің 50 пайызынан астамын біріктіретін шаруашылық серіктестігі қатысқан ... ... сату ... 10 ... дейін жеңілдік берілді. Шағын жекшелендіру шеңберінде 6037 объект жекешлендірілді. Астана қаласында шағын жекешелендіружүргізілгенге ... 191 ... ... болса, қазір 1978, 11 дәріхананың орнына - 110,20 ... ... ... - 55, ... 51 ... ... объектілерінің орны 597 мейрамхана, дәмхана, бистролар жұмыс істеуде (қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған объектілер ... ... ... қаласының Экономика, сауда және кәсіпкерлік департаментімен ұсынылған). Шағын ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болды. Мысалы сатып алушы сатып алған мемлекеттік мүлік үшін төленетін соманың 50 ... ... ... ал 50 ... ... бірінші кезеңінде тек тұрғын үйді сатып алуға пайдаланылған тұрғын үй купондарымен төлей алды. Жинақ банкінің бөлімшелері арқылы ... ... ... үй ... ... сатып алу-сату енгізілді [26, 153 б.].
Кәсіпорындарды акционерлеу - жаппай жекешелендіру мен жеке жобалар бойынша жекешелендірудің алдын ала ... ... ... ... Үкіметі бастамашы болған кәсіпорындарды акционерлеу жаппай жекешелендіру және жеке жобалар бойынша жекешелендіру шеңберінде жекешелендірудің алдын ала сатысы болды. ... ... ... 2 ... жуық кәсіпорын акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Еңбек ұжымдарына жарғылық капиталдың мөлшерінің 10 пайызын артықшылықты акциялар ... ... ... алу кұкығы берілді. Акционерлеу аяқталғаннан кейін акционерлік қоғамдардың мемлекеттік пакеттері бірінші жағдайда - ... ... ... - ... ... шығарылды, үшіншісінде - ақшалай аукциондарда сатылды.
Жаппай жекешелендіру үрдісінде бұрын-соңды болмаған инвестициялық ... ... ... ... ... ... барысында Чехия, Ресей және басқа да елдердің ... ... ... банк ... деп ... ... халқына инвестициялық жекешелендіру купондарын беру механизмі жаппай жекешелендіру жүргізу ... ... ... ҚР жеке және ... емес заңды тұлғалары құрды. 169 Қор лицензия алды. Әрбір азаматтың Қорды еркін түрде таңдау және инвестициялық жекешелендіру қорларына орналастыру ... ... ... ... ... ... ... бойынша купондардың белгілі бір санын олар көрсеткен Қорға берді. Осылайша жаппай жекешелендіруге 11 миллионная ... адам ... бұл ... халқының 67 проценті. Купондық жекешелендіру кезеңі ішінде 1707 акционерлік қоғамның 172,53 ... дана ... ... шығарылды. Купондық сауда-саттыққа шығарылған акционерлік қоғамдар акцияларының ... ... 1529 АҚ ... мемлекеттік пакеттер толығымен сатылды, бұл сауда-саттықа шығарылғандардың 89,57 процентін құрады [16-856.].
Осы кезеңде ерекше ... ... бар өнім ... ... ... атқаратын, сондай-ақ энергетика, металлургия, көлік, телекоммуникацияда мемлекеттің табиғи монополиясы болып табылатын ірі объектілер мен ... және ірі ... ... жеке ... ... жекешелендіру басталды. Жеке жобалар бойынша жекешелендіру Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінің талаптарына сәйкес жүргізілді және мынадай әдістермен жүзеге асырылды:
-Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... арқылы өткізу;
-Басқару келісім-шартын жасасу. Жеке жобалар бойынша жекешелендіру шеңберінде осы кезеңде бес кәсіпорын сатылды: Қарметкомбинат, ... ... ... Алматы темекі комбинаты, кәсіпорны, Шымкент кондитерлік фабрикасы. Бұл бюджеттік түсімдер құрылымын жай ғана реофрмалау емес еді. Ең ... ... ... ... жеке ... енгізлуі болды, бірінші кезекте, қоғамдық сананың реформасы болды.
1995 жылы ең бірінші Қазақстандық индивидуалды жобамен жекешелендіруге іліккен совет металлургиясының ... ... ... ... ... ... ... болды. Ол Қарағандының өндіріс өнімдерінің 12% өндірді және онда 70 мың адам жұмыс жасады.
Карметкомбинаттың ... ... ... жүргізілгендігі жәйлі М.Ю. Устюгев, А. Акишев, А.В. Грозин, В.Н. Хлюжноның еңбектерінде толық айтылған.
Комбинаттың жекешелендірілуі 1995 жылы көктемінде, ... ... ... жабық және шұғыл түрде өтті. Жеңімпаз болып ... , және ... ... ... ... ... компаниясы атанды. Үш негізгі жағдайды атап өқту керек.Біріншіден, жекешелендірушілердің құрамында отандық инвестордың пайда болуы. ... ... рет ... ... ... ... бағытталғандығын көреміз. Екіншіден, комбинатты қолына түсіргісі келген ... ... ... ... ... ... ... компания , американдық компания тағы басқа компаниялар болды. Бұл металлургия өнімдері нарығындағы комбинаттық маңызын ... Бұл 1980 ... 1995 ... ... ... ... қитұрқы істерінің арқасында комбинаттың тақырға отыруына шақ қалды. Бірақ экономикалық күйреуге (банкрот) болмаса да, билік оған жол бнрмнй ... ... ... ... Үшіншіден, сол жердегі билік экономиканы дұрыс басқара алмады, жемқорлықпен күрес жүргізілмеді және мемлекеттік меншікті ашық талан-таражыға салумен күресе алмады [24, 190-191 ... бір ... ... ең ірі қара ... қорытатын Соколов сарыбай тау-кен байыту өндірісінің бірлестігі төңірегінде болды.
1994 жылдың басында бұл өндіріс бірлестігі фирмасына басқаруға берілген ... ол ... ... ... ғана Қазақ үкіметімен 5 жылға келісім-шартқа отырған күмәнды репутациясы бар британдық Гронс Уорлд Групп (TWG) және Қазақстан минарал ресорсиз (KMR)компаниялар еді. Шет ... ... және ... ... ... ... болғандай TWG жетекшілерінің бірі Д. Рубен британдық арнайы қызмет көрсету органдары және криминалды әлеммен байланысы бар екендігі, сонымен қатар оның ... ... ... ... ... ағайындылары тұрды. Ал компаниясының басында кейін Қазақстан қара металлының ... ... ... А. ... ... ... ... ол фирмасымен қатар бүкіл қаржы жұмыстарын жүргізу үшін құрылған Евразиялық банкінің бақылау ... ... ... Ресми фирмалар және фирмалары TWG және KMR компаниясының құрамында болды [24, ... ... ... кең ... ... ... ... басқаруға бір шет елдік компанияға берілді де ол шет елдік компания бақылау акцияларына ие болады. Содан кейін тендер жарияланып, ... ... бір шет ... ... ... Ал ... келісім-шарт бұзылып өндірістің иесі үшінші бір шет елдік компания шыға келеді. Осындай жолмен жекешелендірілген компаниялар тізімі жалғасып кете береді. ... АҚ., АҚ., , ... ... ... АҚ., және тағы ... ірі ... орындары жанжалсыз жекешелендірілген компаниялар саусақпен санарлық болды [24, 195]. ... ... сату ... ... ... ... қатар қалыпты нарықтық бағаға жетуге тек 1997 жылы ғана қол жетті. 1996-1997 жылдары жекешелендіруден түскен түсімдердің озі бюджеттің кіріс бөлігінің ... ... ... [10, 193 ... ... ... ерекше экономкиалық және әлеуметтік маңызы бар ірі кәсіпорындарды жекелеген жобалар бойынша жекешелендіру басталды. Мысалы, реформаларға жаңа, сапалық жағынан басқаша ... ... ... ... ... Сол кезеңде Қазақстанға жекешелендіруді одан әрі жүргізу үшін ... ... ... және ... капиталымен жұмыс істейтін кәсіпорындар құрудың қажеттігі түсінікті болды. Бастапқыда шетел инвесторларына тек жекелеген ірі кәсіпорындарды ғана сату ... ... өзі ... ... ... қалу және шын ... ... ұшырау қаупіне тап болган кезінде, республика кәсіпорындарын осы күрделі жагдайдан шыгарудың қажеттігінен туындаган еді.
Сол кезеңде (1993-1995 ... ... ... ... ... ... ... темекі комбинаты мен Шымкент кондитер фабрикасы сатылды. Алматы темекі фабрикасы үшін американдық ... 100 млн. ... ... ... сондай-ақ инвестор өндіріске 240 млн. АҚШ долларын салуга міндеттенді [10, 194 б.], бірден ... ... ... ... ... ... ... ұжымының жалақысын көбейтті, жаңа қызметшілер үшін жаңа тұрғын үйлер сатып алуга кірісті, басқа да бірқатар ... ... Ал ... ... ... ... ... қиын жағдайда болды, шикізаттарды, материалдар мен қосалқы болшектерді сатып алуга қаржы жетпеді. Адамдарга еңбекақы ... Бұл ... ... және ... ... ... түскен ірі көлемдегі алғашқы сома болды.
Сол уақытта Қазақстандық индустрияның алыбы Қарметкомбинат қиын жағдайда қалды. 1995 жылы Қарметкомбинат домна пештерін сондіру ... ... ... қоры өте аз, әрі оны сатып алуға қаражат болмады. Жұмысшыларға көптеген айлар бойы жалақы ... ... ... ... мөлшерлерге жетті. Комбинаттың электр энергиясы мен көлік үшін төленбеген орасан зор қарызы ... ... ... ... ... ... тұрды. Бұл жағдайда кәсіпорынды ірі жеке инвестициялар ғана құтқара алатын еді. Сондықтан да комбинат сатылды. Жаңа меншік ... ... ... бойынша қарыздарды төледі, кері талаптар бойынша төлемдер жүргізді. Жаңа меншік иелерінің ... ... ... ... ... жалпы сомасы 521 миллион АҚШ долларын құрады. Қысқа мерзімде домна пештеріне алюминий ... цехы ... ... ... кезеңде Еуразия онеркәсіитік қауымдастығы тау-кен өндіру және металлургия саласы кәсіпорындарындағы дағдарыстан сәтті шықты, олардың жұмыстарын тұрақтандырды және әлемдік ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік қауымдастығына кірген кәсіпорындарды қаржылық тұрғыдан сауықтыру және оңалту үшін 290 миллион АҚШ доллары салынды [10, 198 б.]. Ал ... ... үшін ... ... ... ... жүз ... астам АҚШ долллары инвестицияланды, бұл жаңа өндірістік қуаттарды құруға мүмкіндік берді. Соның ішінде, жаңа ... ... үшін 48 ... АҚШ ... ... 1995 жылы АТ АҚ ... алдында болды, оның 170 миллион АҚШ доллары сомасында қарызы, оның ішінде жалақы бойынша 10 ... АҚШ ... ... [10, 198 б.]. ... жылы ... ... ... алу тендерінде оған корпорациясы иелік етті. Ол қарыздардың бәрімен есеп ... ірі ... ... Осы ... ... көлемі төрт жүз мың тоннаға дейін өсті, бұл комбинат тарихындағы рекорд болды.
Алайда жекешелендіру барысында әуел бастан-ақ ... ... ... ... қол жете ... жоқ. Мысалы, 1995 жылы акционерлік қоғамы компаниясына сатылды; бірақ, кейінде кәсіпорынға қатысты инвестициялық міндеттемелердің орындалмауынан келісім шартты ... тура ... [83, 124 б.]. Тек 1997 жылы ... ... ... ... ... кешенін сатып алғаннан кейін барып, бүл жағдай түзелді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... корпорациясы республикадағы ең пайдалы ірі өндіріс орындарының бірі болып саналады.
1991 жылдан бастап жүргізілген ауыр ... мен ... ... ... ... алғашқы жемістерін бере бастады. Мысалы, 1995 жылы ... ішкі өнім ... 992,5 ... ... ... ал ... ... 13,6% өсті, соның ішінде қара металлургияда 17,4%, түсті металлургияда 1,9% ұлғайды. Бүл кәсіпорындарда еңбекақы 16-18 мың ... ... ... ... ... ... 3 есе артты [10, 200 б.].
Агроөнеркәсіптік кешенді жекешелендіру. Агроөнеркәсіп кешенінде мемлекет иелегінен алу және ... ... ауыл ... ... жэне ... фермерлік және шаруа қожалықтарына, ауыл шаруашылығы кооперативтеріне, шағын кәсіпорындар мен олардың қауымдастықтарына қайта қүру жолымен жүзеге асырылды. Бұдан басқа ашық жэне ... ... ... ... ... ... ... конкурстарда немесе аукциондарда сатылды. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мүліктерінің қүны 75 процентке дейін тұрғын үй ... ... ... 1993 ... 1995 ... дейін республикада 1490 мемлекеттік ауыл шаруашылығы кэсіпорны, яғни агроөнеркәсіптік кешеннің мемлекеттік кэсіпорындарының жалпы ... 70,2% ... ... ... ... 13 ... ... мемлекеттік акционерлік компания қайта құрылды [84]. Осы кезеңнің маңызды бағыты мемлекеттік меншік объектілерін басқару және ... ... ... қүру ... ... ... ... басқару жэне жекешелендіру жөніндегі органдар таратылды. Облыстарда ... ... ... ... қүру мен ... ... мүлік комитетінің аумақтық органдары жүзеге асыратын болды. Бүл ретте аумақтық органдардың төрағалары ... ... ... ... ... мәртебесіне ие болды. Осы шаралар екінші және үшінші кезеңде мемлекеттік меншікті қысқа мерзім ішінде жэне бірыңғай сценарий ... ... ... ... ... ақшалай жекешелендіру. 1996 жылдың ақпанында 1996- 1998 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... мен ... қүрылымдау бағдарламасы бекітілді, оның негізгі мақсаты негізінен жекешелендіру процесін аяқтау арқылы Республика экономикасында жеке меншік секторға қол жеткізу жэне ... ... ... ... ... ... іске ... кезінде тек жекешелендірудің нарықтық, бәсекелес түрін қолдану негізінде жекешелендіруді жүргізудің ... мен ... ... ... ... мемлекеттік меншіктің кез келген жекешелендірілуі тек ақша қаражатына ғана асырылды.
Үшінші кезеңнің ерекшелігі (1996-1998 жылдар) жекешелендіру мен қайта күрылымдаудың ... ... кошу ... олар қол жеткізген нәтижелер мен уәкілетті органдардың үсыныстарының негізінде жасалды. Секторлық бағдарламаларды Қазақстан ... ... ... және мүнай-газ кәсіпорындары мен көлік-коммуникациялық кешендерді, онеркэсіп, денсаулық сақтау, білім, ғылым, мәдениет жэне спорт кешендерін жекешелендіру процесін жандандыруды көздеді. ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мүдделі орталық жэне жергілікті атқарушы ... ... ... жэне ... ... ... ... жеке жобалар бойынша артықшылықты жекешелендірудің әрбір объектісі бойынша арнайы ... ... ... ірі ... ... мен ... түсетін кірістерді көбейтуге аударылды, оған бәсекелес тендрлерді жүргізу, сай келетін стратегиялық инвесторларды анықтау және кәсіпорындар тиімділігін арттыру ... қол ... ... арасында Павлодар алюминий зауыты, кәсіпорны, магистралды газ қүбырлары, мүнай өңдеу зауыты болды.
Үкімет ... ... ... объектілерін жекешелендіруге бастамашылық жасады. Мысалы, 1997 жылы мүнай газ саласында ААҚ ... 60% ... жэне ААҚ ... 60% ... ... ... алу- сату шартына қол қойылды. Ашық инвестициялық тендрлердің жеңімпаздары тиісінше кәсіпорындардың негізгі өндірісіне 4 миллиард АҚШ ... ... ... алғаи индонезиялық компаниясы мен Қытай үлттык мүнай-газ компаниясы болды [30, 63 ... ... ... ... ... 889 ... қоғам мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің мемлекеттік акциялар пакеті мен мемлекеттік үлесі, сондай-ақ 3526 әлеуметтік сала нысандары, жылжымайтын мүліктері сатылды, жекелеген ... ... 27 ... ... Осы жылы бюджетке барлығы 31,2 млрд. теңге келіп түсті [85].
* жыл ... ... ... жэне ... ... жеделдете жүргізу жылы болды. Бірқатар салаларда бұл үрдіс аяқталды. 1997 жылы ... 5641 ... ... ... 608 ... ... мемлекеттік пакеті жекешелендіріліп, денсаулық сақтау, білім беру мен мәдениет салаларының нысандары мемлекет иелігінен ... ... ... және ... ... ... түскен қаржы сомасы 54,5 млрд. теңге болды.
* жылдың аяғына дейін 2615 ... ... мен ... ... ... ол ... акционерлік қоғамдар мен шаруашылық серіктестіктердің жалпы санының 51,8%-ін құрады. ... ... ... ... 2905 ... жекешлендірілді.
Тек 1997 жылы секторлық бағдарламаларды іске асыру шеңберінде әлеуметтік саланың 1946 объектісі, соның ішінде жекешелендіруге жататын 67,7% ... ... ... 57,7-білім, 49,8%-мәдениет, 66,7%-туризм және спорт объектісі сатылды ... ... ... ... сатылғаны
Барлығы
Оның ішінде шетел инвесторларына
Мұнай-газ
23
5
Энергетика
19
17
Металлургия, тау-кен
41
29
және машина жасау
кешені
Көлік және ... ... ... ... жеке ... ... 93 кәсіпорын жекешелендірілді, ол шамамен барлық өндірістік күштердің 80%-н құрады және экономиканың салалары бөлігінде мынадай түрде көрінеді.
56 кәсіпорын шетел ... ... ... ... ... бар ел беделі Қазақстанға АҚШ, Англия, Корея, Швейцария, ... ... ... ... ... КНР, Ресейден инвесторларды тартты [87, 153 б.].
Жекешелендірудің үшінші кезеңінде мүлікті өткізудің негізгі екі түрі - ... сату ... ... ментікелей жөнелтіп сату болды. Екіншісі тек бүрындары жалға алынған немесе сенімді басқаруға берілген нысандарға арналды.
Келісім шарт ... ... ... берілген 66 кәсіпорыннан кейінде 26 кәсіпорын (соның ішінде түсті жэне қара металлургиялық ірі ... ... ... ... ... жоғары котеріңкі өнімдер әрдайым күткен нәтижеге жеткізе берген жоқ. Мысалы, ұзаққа созылған келіссөздер барысында компаниясының акциялар ... ... ... 2-3 ... АҚШ долларынан 60 млн. АҚШ долларына дейінгі аукымда ... ... ... 100 млн. АҚШ ... ... акцияларының 40%-і ғана сатылғаны соның қорытындысы болды [10, 202 б.]. ... ... ... ... ... ... ... пакетті енді отандық инвесторға сату қажеттігіне мәжбүр етті.
Үшінші кезеңнің барысында іс ... ... ... ... ... ... ... түгел жекешелендірілді. Дәл осы жекешелендірудің шеңберінде 1997 жылы Шығыс Қазақстан облысының елді мекендері өнеркәсіп орындарын энергиямен қамтамасыз етудегі ... ... ... Атап ... ... ... төрт ... орталығының (Семей, Өскемен, Согра және Лениногор) сатылуы мен екі ГРЭС-тің (Шульба, ... ... ... ... ... ... энергетикалық дағдарыстан құтқарды.
1997 жылдан бастап мүнай саласында жекешелендіру үрдісі қарқындап осе түсті. Мүндай нысандарды бағалау үрдісі айтарлықтай күрделі болып, эртүрлі ... ... күш ... ... ... ... Республикасы Үкіметіне салааралық комиссия қүру тапсырылды. 1997 жылы тендер жеңімпаздары - индонезиялық компанияларымен жэне Қытай ... ... ... ... - және ашық ... қоғамдарының мүнай-газ салаларындағы ірі нысандарды сату жөніндегі ... ... қол ... [88, 88 ... болу фактісінің болуына қарамастан ірі кәсіпорындарды жекешелендіру экономиканы ырықтандыру процесін қайтымсыз етті. Жекешелендіру ... ... ... ... ... ... ... шетел тәжірибесін пайдалану, алдыңғы қатарлы технологияларды игеру тікелей шетел инвесторларын тарту жоніндегі стратегияның дұрыстығын растады.
Екінші және үшінші кезеңдерде ... 94 ірі ... ... ... ішінде 57-сі шетелдік инвесторлардың иелігіне берілді [35, 204 б.]. Ірі ... ... ... беру және ... ... жеке ... бойынша сату және жеке мемлекеттік капиталы бар Қазақстанның жаңа өнеркәсіптік компанияларын құрды. Бұл компаниялар ... ... ... нарықтарда өз орнын тапты, бұл жүз мыңдаған адамдарды жұмыс ... ... ... және ... ел ... ... ... берді.
Төртінші кезең: мемлекеттік меншікті басқару. Төртінші кезең (1999 жылдан қазіргі ... ... ... ... басару және билік ету мәселелерінде мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді бөлу жөніндегі жаңа көзқарастармен сипатталады. Осы кезеңнің ... сәті ... ... ... және коммуналдық меншікке бөлу болып табылады. Жергілікті мемлекеттік басқаруды нығайтудың, аймақтардың қаржылық және экономикалық дербестігін қамтамасыз етудің нақты ... ... ... ... және ... ... әкімдеріне коммуналдық меншіктің объектілерін жекешелендіру шешімін қабылдау және жүзеге асыру құқығын беру боды.
* жылы ... ... 953 ... ... және ... серіктестіктегі акциялардың мемлекеттік пакеттері мен қатысу үлестері берілді.
* жылы ... ... ... және ... ... мақұлданды, оны іске асыру мақсатында 2001-2002 жылдарға және 2003-2005 жылдарға арналған мемлекеттік мүлікті басқарудың және жекешелендірудің тиімділігін арттырудың салалық бағдарламалары, ... ... ... ... ... ... ... қабылданды [10, 205 б.].
Экономиканың стратегиялық салаларында мемлекеттік бақылауды күшейту үшін 2003 жылы Қазақстан Республикасының Заңы ... ... Заң ... стратегиялық салаларында жекешелендірілген нысандарға тиімді басқару мониторингі жүйесінің енгізілуін, оның одан әрі дамуы мен жетілдірілуін, сондай-ақ жекешелендіруден ... ... ... ... ... ... туғызды.
Индустриялық-инновациялық дамудың 2015 жылға дейінгі стратегиясын іске асыру мақсатында АҚ, АҚ, АҚ, АҚ сияқты даму ... ... [16, 3 ... ... ... ... ... қазақстандық холдингі акционерлік қоғамы (бұдан әрі - Мемлекеттік холдинг) құрылды, оған , , ҰК>>, , ҰК>> ... ... және ... да 14 ... ... ... ... пакеттері берілді. Мемлекеттік холдинг бәсекеге қабілетті тауарды дамыту мен ... үшін ... және ... ... ... ... ... индустриялық-инновациялық саясаты шеңберінде үлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында орнықты даму қоры>> акционерлік қоғам құрылды. акционерлік қоғамына , , , , , ... ... ... ... пакеттері мен ЖШС мемлекеттік үлесі берілді.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 23 желтоқсандағы №1247 қаулысына сәйкес Қазақстан ... ... ... ... мүлік және жекешелендіру комитеті , , , , , , ... ... ... ... ... ... [10, 206-207 ... жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін барлығы мемлекеттік меншіктің 39 мыңнан астам ... ... ... ... ... ішінде: акционерлік қоғамдардың 3710 акцияларының мемлекеттік пакеті жэне 36 мыңнан астам мүліктік кешен, жылжымайтын ... ... ... аяқталмаған объектілер және өзге де объектілер. Осы жылдарда жекешелеидіруден түскен кіріс 347 млрд. теңгені қүрады, оның ... 68 ... ... ... ... Республикасының Үлттық қорына аударылды [11, 3 б.].
Бірақ жекешелендіру барысында да кемшіліктер орын алды. Мемлекеттік ... ... ... екі ... де ... жж. жэне ... жж.) ... көпшілік бөлігінің талан-таражға түсуіне жол берілді. Бұл халық шаруашылығы үшін берекесіздік тудырып, ... ... ... ... ... себебінің біріне айналды. Сондай-ақ елдің экспортқа өнім шығаратын кэсіпорындары ескі әдетіне басып, өздерінің тауарларын эшелон-эшелонмен ... ... ... ғана ... Соның салдарынан республикадан 250 млрд. сомның өнімі сыртқа, негізінен алғанда Ресей Федерациясы мен ТМД ... су ... ... болып шықты [86, 76 б.].
Сондықтан, бүл жағдай үкімет пен барлық ... ... ... мен ... ... ... ... терең талдау жасауды талап етті. Осымен байланысты 1994 ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі шаралар туралы қаулы қабылдады. Онда дағдарысқа қарсы шаралар мен экономиканы түрақтандырудың ... ... ... ... ... ету ... қойылды, өндірістің қүлдырауы тоқтатылып, экономиканы түрақтандыру, инфляцияны ... ... ... айтылды. 1993 жылы 15 қарашада мемлекеттің өз ақшасы - теңге енгізілді [10, 160 б.]. Сөйтіп, біз экономикалық ... аса ... ... - ... ... теңгеге ие болдық. Бұл бізге 1994 жылы-ақ гиперинфляцияны бәсеңдетуге, ал 1995 жылы инфляция процесін ауыздықтауға мүмкіндік берді.
Реформаның барысында 1994 жылдың ... ... ... реттеуді меңгере бастады. Бағаның өсуі біраз тежеліп, инфляцияның өсу ... ... ... ... Сол сияқты ұлттық банктің несиеге алатын пайызы да қауырт азайды. Ақша-қаражат саласында да ... ... ... Өнеркәсіптің кей салаларында да оңға басушылық орын алды.
Жалпы дағдарыстан шығудың, реформаны жүргізудің пәрменді ... бірі - ... ... ... тиіс еді. ... ... ... реформаны ойластырып, алға бастыратын орталық болмады. Экономика министрлігі ондай орталық бола алмады. Нәтижесінде 1994-1995 жылдары дағдарысқа ... ... мен ... ... ... ... қалды. Макроэкономикалық түрақтандыру жэне қүнсыздануды тоқтатуға қол жетпеді, ... ... ... ... ... да ... ... шықты, әлеуметтік саясат та халықтың басым көпшілігінің наразылығын өршіткені болмаса разы етпеді.
Өзінің бүкіл ... ... іс ... ... ... ... нақты бәсекелестік үшін базалық жағдайларды құруға жеткізді. Қазіргі кезде республика өнеркәсіп өнімінің 85 процентке жуық ... ... ... ... ... ... жетуі, эрине, сэтті жүргізілген реформалардың арқасында десек қателеспеспіз. Қандай ел болмасын, тэуелсіздігін жаңадан алған ел, өз басынан, өтпелі кезеңдерді кешіреді, сол ... ... ел де осы ... өткерді. Әрине, асығыстық болды, кей жерлерде кемшіліктер кетті. Ел басымыз атты ... ... осы ... ... кетті: [89].
Қазақстан экономикасының қолайлы дамуы одан ... ... ... және ... ... ... құруларды талап етті. Іс жүзінде әңгіме егеменді мемлекет ретіндегі республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуының жаңа нарықтық моделіне көшу туралы болды. ... ... ... ... ... ... ... жолдарын белгілеп, оның себептерін сараптан өткізу маңызды болды. Осы кезеңде ... ... ... мен ... қол ... жолдары баяндалған стратегиялық бағдарламалық құжатқа мұқтаж болды. Олар ел дамуының Стратегиясында тұжырымдалды.
1997 жылдың қазан айында Президент Н.Ә.Назарбаев республика халқына ... ... ... ... онда ... дағдарыстан шығудың және жүріп жатқан реформаларды аяқтаудың, сондай-ақ алдыңғы ... ... ... ... немесе қалыптастырудың жаңа бағдарламасын ұсынды. Бағдарламада еліміздің саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуының жақын арадағы және ... ұзақ ... даму ... мен ... ... ... Онда елдің ішкі бекем тұстарын және сыртқы саясатындағы мүмкіндіктерді барынша пайдалана отырып, мемлекеттің дамуындағы ұзақ ... жеті ... іске ... көзделген. Олар: 1) ұлттық қауіпсіздікті сақтау; 2) ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның топтасуын ... 3) ... ... ... ... өсу; 4) Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқатын көтеру; 5) энергетика ресурстарын жете ... 6) ... ... және ... ... 7) ... ... мемлекетті құру [5, 5 б.].
Тек осы аса маңызды шараларды іске асырғанда ғана Қазақстан халқының өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі жэне әл-ауқатының артуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... жылдары республикада түрақты экономикалық өрлеу, өндіріс ауқымының өсуі байқалып отыр. Тек 2000-2002 жылдары жалпы ішкі ... ... ... 35,5 ... ... Сауатты макроэкономикалық саясат еліміздің халықаралық беделін едэуір ... ... ... ... бүл ... ТМД ... ... жан басына шаққанда шетелдік инвестиция л ар тарту жөнінен көш бастады. Шетелдік ... ... ... ... аса ірі ... да ... мынадай бірқатар маңызды міндеттерді шешіп берді.
Ауқымды инвесторларды тарту жөніндегі, олардың ... 1993 ... 2003 ... ... ... 25,8 ... долларды құрады, жан басына шаққанда Қазақстан ТМД-да 1-ші орын алады [90, 272 б.].
Әлемдік деңгейдегі менеджмент ... ... ... ... аса ірі кәсіпорындарды қысқа мерзімде қайта өркендетуге мүмкіндік берді.
Әлемдік рынокқа шығу және әлемдік ... ... ... ... ... етілді.
Осының нәтижесінде республика экономикасының барлық дерлік салаларында, әсіресе, ауыл шаруашылығында, ... мен ... ... ... жеке ... ... ... бола түсті. Нарықтық экономиканың жетекші бір факторы мемлекеттік емес сектор ... ... ... болып табылады. Мысалы, статистика мәліметтері бойынша, 2004 жылдың I жарты жылдығына тіркелген 194,8 мың заңды ... 192,7 ... жеке ... ... ... Бұл жалпы санның 98%-і, оңдеу саласында бұл үлес - 98%-ті; ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... [90, 272 ... экономикалық процестердің нақты қатысушысы жеке меншік иесі болып отыр. Оның мүмкін ... ... ... ... мен нарықтық қатынас салаларына кеңінен қатысуы айрықша нарықтық мінез- құлық калыптастырды. Әсіресе шағын кәсіпкерліктің дамуы атап көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... басты табыстары мен жетістіктері - мемлекеттін кауіпсіздігін нығайту және экономикалық өрлеу болды. Бұл барлық қазақстандықтардың өсіп- өркендеуіне, әл-ауқатының артуына кең өріс ... ... ... ... ... ... қаланып қана қойған жоқ, сонымен қатар барлық қазақстандықтардың ... үшін ішкі ... мол ... экономикалық дамудың нақты нышандары қалыптасты. Оған дәлел ретінде әлемдегі ен күшті мемлекет - ... ... ... экономикасы бар ел мәртебесін беру туралы шешімін ерекше атап көрсеткен жөн. Бұл ... ... ... ... топтар мен сарапшылардың қазақстандық реформалардың жетістіктерін мойындауы болып табылады. Сөйтіп, Қазастанның ТМД елдері ... осы ... ... ... алуы кездейсоқтық емес. Бұл шешім Қазақстанға қатысты АҚШ және тағы басқа дамыған ... ... ... ... мен ... алып ... өзінің көрінісін тапты. Ол болшақта республиканың нарық қатынасына көшкен ел ретінде Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіруінің оңтайлы алғы ... ... ... келгенде, жер жүзіндегі қазіргі 182 елдің 15 мемлекеті нарықтық қарқыны даму ... ... 156 ел - ... даму ... ... (соның бірі - Қазақстан), тек 11 ел ғана - нарықтық қатынасқа элі кірмеген. Әлемдік экономиканың ... мен ... сай біз де ... ... ... қоғам құрып жатырмыз. Сол себепті де Қазақстан байлығының 80 пайыздан ... ... ... ... ... 500 ... жуық ... субъектілер құрылған. Онда 2 млн.-нан астам адам жұмысқа тартылған. Кәсіпкерлік - күнкөрісіміздің ... ... ... ... ... ... өмір сүруге көштік.
Экономикалық, ондірістік қатынастар жүйесін түбегейлі ... ... ... ең ... ... ... ... шешілді. Экономнканы түпкілікті реформалауға бағыт ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға қол жеткіздік. Біз ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда Қазақстанда нақытылы жұмыс істеп тұрған нарықтық экономика ... ... ... ... ... МЕН ДАМУЫ
2.1.Шағын және орта бизнестің қалыптасуы мен оны ... ... ... ... қол ... қомақты табыстарының бірі - орта таптың қалыптасуы болып табылады. Әміршілдік жүйедегі ... ... ... ... эелементтерінің пайда болуы, экономикалық өмірге бұрынғы шаруашылық суъектілерден өзінің инновациялық мінез-құлқымен ерекшеленетін жаңа шаруашылық субъектілерін әкелді. Сонымен ... ... ... иесі ... жаңа ... топ ... Осы орта таптың қалптасуы, негізінен орта және шағын кәсіпкерліктің дамуымен тікелей байланысты.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... экономикалық салада көптеген қиындықтарды бастан өткізді. Нарықтық экономиканың негізін құрайтын шағын және орта кәсіпкерліктің алғашқы кездегі қалыптасуы мен дамуы экономикалық ... ... ... тоқтауы, халықтың әл ауқатының нашарлауы және инфляцияның өршіп тұрған уақытына тұспа тұс ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру үшін кәсіпкерлікті қолға алу негізгі міндет болып табылады. Содықтан 1992 жылы ҚР Үкіметі заң ... ... жеке ... ... негізгі формалары мен әдістері, жеке кәсіпкерлердің толық еркіндігі мен мемлекеттік заңды тұлғаның жеке ... ... ... үшін жауапкершілігі анықталған. Қызметін өзінің мүліктік жауапкершілігімен жүзеге ... жеке ... мен ... емес ... ... жеке ... шаруашылық жүргізуші субьектілері болып саналады.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап кәсіпкерліктің проблемалары отандық ғалымдардың және ТМД ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулерде кәсіпкерлікке, кәсіпкерге және кәсіпкерлік табысқа ортақ анықтама ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің барлық талпыныстары алғашында сәтсіздікке ұшырайды. Бұл әр түрлі елдердегі кәсіпкерлікті дамытуда мемлекетпен жүргізілетін саясатқа, қойылған зерттеу ... әр ... ... ... даму ... және тағы ... байланысты. Сонымен бірге, соңғы еңбектерде кәсіпкерлік процесін өзін жаңарту мен өзін ... ... ... ретінде қарастырылған. Кәсіпкерлер жұмысын тимді жүргізу нәтижесінде капиталды жинау мүмкіндігіне ие ... ... ... даму ... ... ... ... [44, 11 б.]
1995 жылдың 1 науырызынан бастап күшке енген, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... тек жеке ... мен ... емес заңды тұлғалар ғана емес, сонымен қатар меншіктің барлық формаларының заңды тұлғалары осы ... ... ... деп ... жаңа жұмыс орындарын құру, шаруашылық жүргізуші субьектілердің инновациялык белсенділігін көтеру, еліміздің халкын отандық тауарлар және кызметтермен ... ету ... ... және орта бизнесті әрі қарай дамыту елімізде шағын кәсіпкерлікті дамытудың 1992-1994, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Әрбір бағдарламаның іске асырылуы жоспарланған шаралар арқылы жүзеге асырылады, олардың негізгі міндеті ... және орта ... ... және ... ... оның ... ... шағын және орта кәсіпкерлікке мамандар дайындау және біліктілігін арттыру және кәсіпкерлерді колдау құрайды.
Шағын және орта бизнестің объектісі - ... ... ... ... ... ... ... өнім мен көрсетілген қызмет. Бірақ ең бастысы - әр кәсіпкер оның тек ... ... , ... ғана ... ... осы ... кәсіпкерлердің басты мақсаты - өз кәсіпорындарының пайдасын барынша жоғарлату немесе шығндарын барынша азайту болып табылады. Ал, ... ... ... оның ... ... ... байланысты. Қызметінің бастапқы кезеңінде кәсіпкер қатаң бәсеке жағдайында нарықтан шығып қалмас үшін өндіріс ... ... жаңа ... іздейді, яғни, бұл кәсіпкерліктің ең басты мәселесі [44, 9 б.]
Тәуелсіз мемлекеттің алғашқы жылдарында кәсіпорындарды ... ... ... мен ... ... жүргізілген реформалар шағын және орта кәсіпкерліктің қалыптасуының ... ... ... ... ... ... ... қамтыды, бұл үрдіс қызмет көрсету аймағында жүргізілді (тұрмыстық қызмет көрсету, сауда, қоғамдық тамақтандыру және т.б.) екінші кезең (1993-1995 ... - ... ... ... және ауыл ... ... кезең (1996-1998 жылдар) - бұл Қазақстан экономикасында жеке секторды орнықтыру; төртінші кезең (1999-2000 жылдар) - жекешелендірілген мемлекеттік мүлікті есепке ... ... ... одан әрі ... және бәсекелестік қабілетін қамтамасыз ету. Республикада 1991-2000 жылдар аралығында мемлекеттік ... 34,5 ... ... ... ... [2]. ... ... 38 % астамы 1994-1995 жылдардағы шағын жекешелендіру мезгілінде кұрылған. Ал жекешелендірудің төртінші кезеңі шағын кәсіпкерлікке халықтың келуін қамтамасыз етті, ... ... осы ... ... ... ... саны 1600 мың адамға жетті, ал елдің ЖІӨ шағын кәсіпорындардың ... 18% ... өсті ... жылдар аралығында қабылданған заңдар елдегі шағын кәсіпкерліктің дамуына кажетті алғышарттарды қамтамасыз етті. Берілген кұжаттарда, шаруашылық ... ... ... әр ... формаларына жатқызудың нақты сандық және сапалық бағалау өлшемдерін аныктаумен байланысты мәселелер көрініс таппады, бұл экономиканың ... ... ... ... ... ... ... әкелді және де шағын кәсіпкерлікті қолдау бойынша нақты шараларды кабылдауға кедергі болды.
Шағын кәсіпкерліктің алдындағы тұрған ... ... шешу үшін 1997 жылы 6 ... ҚР Президенті кабылданған Үкімі шағын кәсіпкерлікті дамыту мен қолдау аймағында қолайлы құқықтық және экономикалык жағдайларды құрудың ... ... ... табылды. Қабылданған кұжатта шағын кәсіпкерлік мемлекеттік экономикалық саясаттың ... ... ... ... деп ... ... ... дамуын ынталандыру мақсатында құжат шағын кәсіпкерлердің статусын аныктайтын, нормативті-құқықтық актілерді құруды; Шағын Кәсіпкерлік мемлекеттік ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті іс жүзінде қолдауды қамтамасыз ететін, шаралар жүйесінің кешенін дайындауды; ... ... ... жөнінен арнайы органдарды және шағын кәсіпкерлікті дамыту қорын құруды қарастырады. Үкім елдегі бірқатар нормативті құқықтық актілерді дайындау мен орындаудың негізі ... ... ... ... ... кәсіпкерлердің санының қарқынды түрде өсуі және олардың қызметі шағын кәсіпкерліктің нормативті құқықтық базасын жетілдіруді талап етті. 1997 жылы ҚР , , ... ... ... ... ... ... ... бизнестің мемлекеттік қолдаудың негізгі шараларын айқындаған.Оған мынадай шаралардың тізімін айтып ... жөн: ... ... ... жүйелері; шаруашылық субъектілерді барлық тексерулердің статистикалық есебі енгізілді; шағын кәсіпкерлікке банк несиелерін тарту механизмдері дайындалды; лизингтік операцияларды ... ... ... отандық өндірушілер үшін жинақтаушы деталдар мен материалдарды әкелуге кедендік ... ... ... ... ... ... жеңілдету және мерзімдерін қысқарту жөнінен өзгертулер енгізілді. Сөйтіп, заң ... ҚР ... ... ... лизинг заттарын кедендік баждардан және салықтардан босату түзетулерін заң карастырады; Заңда болашақта лизинг алушының меншігіне ... үш ... ... ... ... ... құралдар мен мүліктердін лизингтік операциялары бойынша жеке ұйымдар және банктермен алынған табыстар салық салудан босатылады.
Шағын ... ... ... қол ... кеңейту үшін Казакстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылдың 7 шілдесінде номері №1028 қаулысы қабылданды. Шағын кәсіпкерліктін қалыптасуы үшін Республика Үкіметімен, оның ... ... ... жана ... ... Бірінші мұндай орган 1991 жылы Қазақстан КСР занына сай Қазақстан КСР Президентінің Жарлығымен Қазақстан КСР-да жаңа экономикалық ... ... және ... ... ... жөніндегі Мемлекеттік комитет қүрылды. Комитеттің 1999 жылдан 2002 жылға дейін кұқықтық мұрагері ҚР ... ... ... ... қорғау және шағын бизнесті қолдау жөніндегі Агенттігі болып табылады. Қазіргі уақытта шағын кәсіпкерліктің проблемаларымен индустрия және сауда Министрлігінің ... ... ... Комитеті айналысады. Шағын кәсіпкерлердің дамыту мен қолдау, олардың ақпараттық жүйесін құру, ғылыми зерттеулерді жүргізу және ... ... ... тағы бір ... ... ... жабық акционерлік қоғамы айналысады, оның жарғылық капиталындағы мемлекеттің қатысуы жүз пайызға тең.
Шағын кәсіпкерліктің дамуының бірінші кезеңінде 1999-2000 жылдарға ... ... ... дамыту және қолдаудың кезекті үшінші Мемлекеттік бағдарламасы орындауға қабылданды. Бағдарламаның басты ... - ... ... ... институттарын қалыптастыру және құрумен, мамандарды дайындау, қайта дайындау және біліктілігін көтеру жүйесін ұйымдастырумен, кәсіпкерлердің құқықтық номаларын жетілдірумен, шағын кәсіпкерлікті қолдау және ... ... ... емес ұйымдардың рөлін күшейту сияқты істермен айналысады.
Осы жылдар аралығында бизнес саласын қолдауға байланысты тағы бір көлемді ... ... ... ... ... ... ... енгізілген бағдарлама бойынша шағын кәсіпкерлікті тұрақтандыру мен дамыту кешені толық қарастырылды. Осы ... ... ... ... ... ... атқарушылық тәртіпті күшейту, несиелік қаржыларға қол жетімділік орнату, шағын бизнестің ақпараттық негізде қорғау, мамандарды бәсекеге қабілетті кадр етіп жан ... ... ... қолға алынды.
2003 жылдың басында Қазақстанда орын алған жағдайлардан кейін, 449,9 мың шағын кәсіпкерлік ... ... ... ішінде 83,7% қызмет ететін. Көптеген азаматтар үшін жеке кәсіпкерлер мен шаруа (фермерлік) қожалықтары түріндегі заңды тұлғаны құрмаған кәсіпкерлік қызметі тартымды ... ... ... жеке ... саны 335,1 мың ... тең, ал ... ... кәсіпкерлер субьектілерінің жалпы санындағы үлесі 74,7%. Ерекше орынды шағын ... ... 2003 ... басында Республикадағы олардың саны 114,8 мың бірлікке тең, олардың әр сегізіншісі өндірістік қызметті ... ... ... кәсіпорындарға салынатын инвестициялар Республикадағы инвестициялардың жалпы көлемінің 4% астамын құрайды.
Отандық кәсіпкерліктің өршіп дамуы біздің мемлекетіміздің біріншіден, салықтың ... ... ... ... жұмыспен қамтылуы және қылмыстың азаюына көп үлесін тигізеді. Сондықтан мемлекет шағын кәсіпкерлікті ... бар ... ... ... ... мәліметтерге жүгінетін болсақ, кәсіпкерлік сферасындағы жұмыс істейтіндер саны 930.7 мың адамнан 1407,6 мың адамға дейін немесе 51,2% көбейді. Жеке кәсіпкерліктегі ... ... өсу ... ... ... карағанда жоғары. Егер базалық жылда қарастырылып отырған субъектілердің жұмыскерлер саны өзара тең болса, онда 2007 жылы жеке кәсіпкерліктегі жұмыскерлер саны 715,4 мың ... тең, ал ... ... 692,2 мың адам, ол жеке кәсіпкерліктегі жұмыскерлер санынан 23,2 мың адамға жоғары. 2007 жылдын 1 каңтарына базалық кезеңмен ... ... ... аймағындағы жұмыскерлердің саны Алматы облысында - 367,5%-ға, ... ... - ... ... ... - 72,9%-ға ұлғайды. Осы кезде Карағанды облысындағы жұмыскерлер санынын 17,5% төмендегендігі байқалды.
Жалпы алғанда шағын кәсіпкерлік субьектілері жұмыскерлердің жалпы саны ... ... ... 51,2% өсті, соның ішінде шағын кәсіпорындарда 48,8%, жеке кәсіпкерлер 53,7% қарқыны жеткен болатын. Бұл көрсетіп ... ... ... әл ... ... көп үлесін қосады және жұмыссыздықты жою арқылы халықтың өмірге деген ... ... ... береді.
Шағын кәсіпкерлердің өнім өндіру жағына келетін болсақ, бизнестің бұл түрінен ұлттық валютада 774,6 млрд.тг. өнім мен ... ... ол ... ЖІӨ 23,6% ... Ең көп өнім мен ... ... кәсіпорындармен өндірілген - 75,4%, жеке адамдармен - 24,6%. Елдегі қызмет түрлері бойынша өндірілетін өнімнін ... ... әр ... болып қалуда. Сауда-делдалдық қызмет осы жылы 46,3%, ал өндірістік өнім, ауыл шаруашылық және ... ... ... - 53,7% ... кәсіпкерлік қызметінен алынатын негізігі нәтиже - бұл оның қызметінен республика ... ... ... ... ... шағын кәсіпкерлік субьектілерінен ел бюджетіне 67,9 млрд. тг. ... ол ... ... ... 9,5% құрады.
Алғашқы жылдары шағын бизнестің барлық алдынан ... ... ... ол ... ... оны ... ... ішінде шағын кәсіпкерлер қызметімен қол жетілген нәтижелер дәлелдейді. Экономиканың осы ... өмір ... өз ісін ... ... ... колдауымен, кедейлікті және жұмыссыздықты жою бойынша белсенді әрекеттерімен, ауыл, ... және ... ... ... ... меншік иелерінің орташа табын - мемлекеттің маңызды тірегін қалыптастырумен камтамасыз етілген.
Алайда шағын кәсіпкерліктің дамуының бірінші ... ... ... кол ... ... ... бұл сферасының Қазақстанның болашағына әлі шешуші әсер етпейтінін, оның ұлттық экономиканы көтеруге ... ... ... ... елдермен салыстырғанда өте төмен екендігін көрсетеді. Шағын кәсіпкерліктің дамуының екінші кезеңінде шағын кәсіпкерліктің нормативтік-құқықтық базасының жетілдірілуі қолға алынды. Екінші кезеңде ... ... ... ҚР қабылданған негізгі нормативтік-құқықтық актілердің тізімі:
ҚР Үкіметінің 2002-2004 жылдарға арналған бағдарламасы; ҚР заңы; ҚР ... ҚР ... ... ... және ... ... жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы тектес заңдар жүйесі шағын кәсіпкерлікке жаңадан дем берді.
2002 жылдың бірінші жартысында Республиканың әлеуметтік- экономикалық дамуының ... ... ... кеңейтілген мәжілісінде Н.А. Назарбаев деп айтып өтті [5].
Міне, сондықтан, кезектегі құжатындағы ... ... ... мен ... ... ... болашақта мемлекетпен жүргізілетін әлеуметтік-экономикалық саясатпен тығыз байланысты. Өткізу нарықтары үшін шағын кәсіпкерлер арасында ... ... ... ... біздің кәсіпкерлерді бәсекеге қабілетті тауарды өндіруге мәжбүр етеді. Осыған байланысты, шағын кәсіпкерліктің екінші кезеңінде инновациялық процестермен, жаңа ... ... ... ... жаңа технологиялар, ұйымдастыру мен басқарудың жаңа әдістері және басқалар тығыз байланыстырылады.
Шағын кәсіпкерлер ... ... ... формаларының бірі, дәлірек айтқанда, елдегі экономиканың осы сферасының динамикалық және үдемелі дамуына қайшы ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің Форумдары болып табылады. Кәсіпкерлердің оныншы Форумында ел ... ... жою үшін ... ... міндетті шешуді ұсынды: кәсіпкерлік мәселелері бойынша заң шығару базасын және ... салу ... ... ... ... ... алу ... жеңілдету, шағын кәсіпкерліктің меншігін ресмилендіру, несие каржыларын жаппай пайдалануды қамтамасыз ету, сансыз тексерулерді жою; жаңа өнеркәсіптік ... ... ... және ... өкімет қызметтерін белсендету, іскерлік белсенділіктің аймақтарын кеңейту.
Осы жылдын қазан айында өткен кәсіпкерлердің Форумында еліміздің Президенті қазіргі ... ... ... өзінің дамуына ықпал етіп коймай, сонымен бірге жалпы елдің экономикасын тұрактандыратындығын атап өтті. Бұл жағдайда кәсіпкерлер экономикалық өсудің жоғарғы карқынын ... ... ... ... мен ... ... ... көрсетуі қажет. Ал бұл үкімет пен кәсіпкерлер арасында толық өзара түсінушілік болған жағдайда мүмкін. Осы Форумда Президент ... ... ғана ... сонымен бірге кәсіпкерлердің де алдында тұрған проблемалар шеңберін баяндады. Мемлекеттік органдар: кәсіпкерлікке, жеке ... ... ... түбегейлі өзгертуі; кәсіпкерліктен оған тән емес шығындарды алып ... ... ... алу рәсімдерінің санын қысқартуы; банк несиелерінің пайыздарын азайту; жаңа технологияны енгізу процедурасын ... ... ... ... ... ... ... заңнамасын қайта қарастыруы істері қолға алынды. Үкімет, парламент және соттар алдында ... ... ... ... ... ... стандарттау мен сертификациялау мәселелерін шешетін, салалық бағдарламаларды және әкімшілікпен өзара әрекет етудің өңірлік құрылымдарын дайындайтын салалык ... ... ... қызмет көрсететін жүйені құру кажет.
Берілген бағдарлама шараларын іске асыру 2006 жылы шағын кәсіпкерлік субьектілері санын 550 мыңға ... ... ... ... ... ... 1,6 ... дейін ұлғайтуға мүмкіндік береді, ал ЖІӨ шағын кәсіпкерліктің үлесі 27%-ға тең ... ... №1 - ... жж. ... ... ... тұлға ретінде тіркелген шағын кәсіпорындардың саны мен ... ... ... ... мен ... және байланыс
5,7
5,6
Қозғалмайтын мүліктермен операциялар
6,3
6,5
Басқа да коммуналдық және жеке қызметтер
1,4
1,5
Ескерту- ... ... ... ... ҚР ... ... ... дамып отырған елдер үшінорта және шағын бизнесті жандандыру шешуші роль атқарады.Кәсіпкерлік қызмет бұл ... үшін ... ... ... сара жолы ... ... ... және орта бизнес экономиканың тимді де қомақты секторы. Оның аясында жалпы ішкі өнімнің үлес ... ... ... тұрғыдан жұмысқа жарамды тұрғндар жұмыспен қамтамасыз етіледі. Бұл индустриалды, дамыған ... бар және ... ... басынан кешіріп отырған елдер экономикасы үшін тым жағымды көрініс. Экономикада бірден-бір маңызды элемент жұмыссыздық. Жұмыссыздықтың кең етек алуы экономикалық әл-ауқаттылыққа ... ... ... ... ... және орта ... аясында көптеген жұмыс орындары ашылады. Осы жаңа жұмыс орындарын ұсына отырып ел экономикасына қыруар ... ... Ол ... сай келе ... ... диверсификациялық бағытта халықтың жұмыспен қамтамасыз етілуіне, оның әлеуметтік тұрмыс жағдайын көтеретін шын ... ... ... жол ашады.
Шағын және орта бизнес алдында тұрған проблемалар жеткілікті және олар терең ғылыми ізденісті талап етеді. Шағын және орта ... ... кері әсер ... ... факторларды былайша топтауға болады:
Кесте №2 - Шағын және орта бизнестің дамуына кері әсер ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыздығы
1
2
Несие саясаты
4
3
Өнімді өткізу мәселесі
-
4
Шикізатпен қамтамасыз ету мәселесі
5
5
Мемлекеттік органдармен өзара ... - ... ... ... бойынша ҚР Агенттігінің мәліметтерінен
Келтірілген мәліметтерден көріп отырғанымыздай Қазақстан нарығында шағын кәсіпорындардың тимді қызмет етуіне кедергі ... ... ... бірі - ... ... жетілмегендігі. Екінші түрі - жалпы экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы. Яғни: АҚШ доллары бағамының тез қалқымалылығы, макроэкономикалық негативті өзгерістерге ... ... және ... ... ... кәсіпкерлер несиені алу кезінде туындайтын қиыншылықтар мәселесі. Кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіріп отырған бұл мәселе субъектілердің өзінің ... және ... ... ... ету үшін ... қаржы ресурстарының жоқтығы болып табылады. Республика бойынша шағн және орта бизнес субъектілерімен жүргізілген анонимді анкеталық сұраудың мәліметтері ... алда ... ең ... ... - несиелік ресурстарға шығу жолы.
Төртінші мәселе - шикзатпен қамтамасыз етілуі мен өнімді өткізуі. ... ... ... ... ... ... ... себебі - бәсекелестік отаның жоғарылылығы. Шағын және орта кәсіпкерліктің дамуына кері әсер ... ... да ... ... кәсіпкерліктің қызметін реттейтін ұолданыстағы заңнамадағы нормалардың жетілдірілмеген және кей жағдайда нақты нормалардың болмауы болып отыр. Бұл әкімшілік кедергілерді ұлғайтуға әкеледі.
Қорыта ... ... ... ... ... шағын және орта кәсіпорындардың алғашқы жылдардағы қалыптасуы мен дамуының қиындықтарын жоюдағы іс әрекеттерді басшылыққа алған. Көп өңірлерде ... ... мен ... ... ... ... ... қалуда. Жүргізілген талдау шағын және орта орта кәсіпкерлікті ... ... ... жылдардың тәжірибесі негізінде жүйелеу жолымен экономикалық, құқықтық және институтционалдық-құрылымдық реформаларды тереңдету қажеттігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді.
Отандық ... ... ... ... ... ... ... кешенді базасын, инфрақұрылымын жақсарту, жаңадан кадрларды оқытып үйрету және қаржы несие саясатын ретке келтірумен жан жақты айналысуы керек. Шындығында ... және орта ... ... ... ... ... және ... көптеген азаматтарына жұмыспен қамтуға мүмкіндік туады. Сөйтіп халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы ... ... өсіп ... ... ... қосады. Сондықтан орта және шағын кәсіпкерлікті қолдауда ... өз ... ... ... ... ... ... жүйесінің қалыптасуы мен оның отандық
кәсіпкерлікке қоскан үлесі
Біздегі ұлттық қаржы жүйеміздің реформалануы мен оның даму эволюциясын шартты түрде екі ... ... ... ... ... - ... 1991 жылдан 1997 жылға дейін қамтиды. Бұл жылдары ... ... ... ... және ... ... жету мәселелері тұрды. Екінші кезең - Қазақстанның қаржы жүйесінің тұрақтанудан кейін нығайтып, одан әрі ... ... - 1998 ... басталды.
Мемлекеттің ұлттық қаржы жүйесінің қалыптасуының барысында реформаландыруға, бірінші кезекте, банк саласы, салық және ... ... ... ырықтандыру, 1991-1997 жылдар аралығын қамтиды. дейтін коммунистік жетуге ұмтылған Кеңес Одағының басшылығы көп ... ... және ... қатынастарды құрғанда, экономикалық тұрғыдан негізделмеген өндірістік тізбектерге ұқсас, өзінше бір аппараты сияқты, орталықтан жоспарланатын тетіктің құлауымен бірге, Одақтық ... ... ... ... және ... ... сыртқа шықты.
Сондықтан, нарыққа өтуге апаратын жол ең басында шаруашылық жүргізудің негізін өзгертуді талап етті. Бәрінен бұрын, ресурстарды бөлу ... ... ... ... ... ... ... айналысатын субъектілерге аудару қажет болды. Бұл өндіріс орындарының қаржылық дербестігін қамтамасыз ... ... ... нәтижесі мен тиімділігі үшін жауапкершілікті жүктеуге мүмкіндік беретін еді. Сайып келгенде, кез ... ... банк ... мен ... ... ... ... бірнеше салалардың - салық және бюджет сияқты жүйелерінің мәселелерін шешуді бір мезгілде талап етті. Ашық нарықтық қатынастарды құру үшін үлкен ... ... ... ... бірі 1993 ... нарықтық қатынастарды ырықтандыру болды. Ырықтандыруды іске асырудың ... ... ... ... ... ... өсуі ... Олардың ішінде коммерциялық банктер мен банк опрерацияларының жеке түрлерін іске асырушы ұйымдар ерекше орында ... ... 1993 ... ... ... ... 200-ден астам коммерциялық банктер құрылды. Олар аса жоғары инфляция мен валюта нарығындағы тұрақсыздық жағдайында, ... ... табу үшін ғана ... өз ... ырықтандырудың бірінші кезеңінің инфляцияның өсуімен және төлем қабілеттілігіне деген сұраныстың қысқаруымен қосарлас жүруіне әкеп соқты. Мәселен, 1993 жылдан 1995 ... ... ... кезеңде жылдық орташа инфляция 1200%-ке тең болды да, мемлекеттік бюджеттің тапшылығы 1995 жылдың өзінде ғана ... 40 ... ... ... ал ... деңгейдегі банктердің кәсіпорындарға несиесі бойынша жылдық көрсеткіші 400%-ке жетті [1].
Ырықтандырудың бастапқы кезеңінде тауарлардың белгілі бір ... ... ... бақылау әлі де болса сақталған еді. азық-түлікке және ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты кәсіпорындар шығынға ұшырады. Бұл шығындардың орнын жеңілдіктер берілген ... ... да, ... ... мерзімін өзгерту саясаты да толтыра алмады.
Сонымен бірге, ол кезде мемлекет тұрғындарды қажетті тауарлармен ... ... ... ете ... ... ... ... үлкен тапшылығы туды.
Қазақстандық кәсіпорындар, орасан зор құрылымдық проблемалармен бетпе-бет келгенде, өздерінің нарық ауқымдарынан айрылып қалды. Тұрақты макроэкономикалық ... құру үшін ... ... ... ... іске асыру қажет болды.
Мемлекет орталықтандырылған несиелер беру практикасын, салық түрлерін және т.б. азайтуға тиіс ... ... ... ... бөлудегі мемлекеттің рөлін қысқарту жолымен несиенің нақты бағасын қалпына келтіруді талап етті. Тек 1994 жылы ғана жеңілдіктермен берілетін несиелерді беру ... және ... ... ... ... ... банкіне тікелей шығуы тоқтатылды.
Сөйтіп, 1999 жылға қарай реформаның ықпалды көмегімен адрестік әлеуметтік көмекке өте отырып, зор көлемдегі әлеуметтік-тұрмыстық жеңілдіктердің ... шешу ... ... Сол ... қолданыстағы ынтымақтастық зейнет жүйесінен жаңа - жинақтаушы зейнетақы жүйесіне көшу іске асырылды. Бюджеттік қатынастар және оған ... ... ... ... қайта қарастырылып, қайта құрылды. Барлық осы қайта кұрулардың нәтижелі болуының кепілі, ең ... ... ең ... ... ... ... ... ие болған еліміздің күшті де серпінді банк жүйесі болды.
Банк жүйесінің дамуы. Өтпелі кезең жағдайында банк ... ... ... ... ... ... банк ... батыс үлгісімен қос деңгейлі түрде ұйымдастыру керек болды. Банк құрылымын қайта құру банк ісінде Мембанктің монополиясын ликвидациялау ... еді. 1988 ... ... ... ның ... ... коммерциялық және инвестициялық банк функциясын атқарған универсалды кредиттік мекеме болды. КСРО Құрылысбанкінің қазақ мемлекеттік конторасы ... - ... ... және ... ... салаларында инвестициямен қамтамасыз етуді жүзеге асырды. КСРО-ның Сыртқысаудабанкі валютада және валютамен операциялар ... ... ... ... ... ... 1990 жылы ... Қазақстан нарықтық экономика талаптарына жауап бере алатын өзінің банк жүйесін құруды бастады. 1991 жылдың қаңтарында-ақ Заң ... бұл ... банк ... ... жасаудың бастамасы еді. Аталмыш Заң қос деңгейлі банк ... ... ... ... ... ... ... басқармалары және бөлімшелері бар Республикалық Мемлекеттік банк Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі деп өзгертілді. Республикалық Өнеркәсіп-кұрылыс ... - ... ... ... - , ... ... ... - акционерлік-коммерциялық , акционерлердің ортасынан кейіннен атанған банкі шықты, Республикалық жинақ банкі - акционерлік - коммерциялық ... 1993 жылы осы ... ... банк ... ... ... ал ... Республикасының Жинақ банкі Қазақстан Республикасының Халық банкі деп ... [2]. ... ... банк ... ... ... негізгі құрамы болып отырған бұл банктер Қазақстандағы аса ірі жекеменшік банктері болып табылады.
Сайып ... 1993 жылы ... ... ... ... банкжүйесінде елеулі реформа болды: қос деңгейлі банк жүйесі қызмет етті, ... ... ... ... банкіге айналды, ал Ұлттық банк орталық банктің кейбір қызметтерін атқаратын болды. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... жылы қарашада ұлттық валютаны енгізумен байланысты Ұлттық банктің жауапкершілігіне ақша-кредиттік саланы қалыптастыру, оның бюджет және банкпен қарым-қатынасының ... ... ... банк ... бақылау жүйесін нығайту енді. Ұлттық валюта енгізгеннен бастап 1995 жылға ... ... банк ... ... ... жоқ ... банк ... саясатын жеке жүргізу тәжірибесін жинақтады. Бұл кезең сонымен қатар бағаны либерализациялау саясатымен негізделген ақша кредиттік саясат құралдарының іс-әрекет етуіне ... ... ... ... ... Осы кезеңде Қазақстанда 1995 жылға банк жүйесін реформалаудың алғашқы Бағдарламасы жасалынып жатты. Бұл Бағдарлама 1995 жылы 15 ақпанда Қазақстан ... ... ... бекітілді [3]. Сөйтіп, Ұлттық банк саяси қысымнан және екінші деңгейдегі банктер әлдеқайда ... ... ... ... ... .
Енді орталық банктің тікелей қызметтерін атқаруға - тәуелсіз ақша- кердит саясатын іске асыруға және қазіргі талаптарға жауап беретін банк ... ... ... Әр ... ... Ұлттық банкті Ғ.Байназаров, Д.Сембаев, О.Жандосов, Г.Марченко, К.Дәмитов басқарды. Бұлардың барлығы да ел үшін күрделі кезеңде ... ... және банк ... дамуына өз үлестерін қосты.
1995 жылы Ұлттық банк мемлекеттік құнды қағаз рыногының кеңінен дамуын қамтамасыз ... ашық ... ... басталды. Мұның барысында бірінші және екінші рыноктың қалыптасуына жағдай жасалды. Нәтижесінде қазыналық ... ... 1995 ... ... 3 ... мерзімдігі 4,1 млрд. теңгені, 6 айлығы 0,8 млрд. теңгені құрады. Туынды рыноктағы операциялар көлемі бір жыл ... 11,4 ... ... ... ашық ... ... ... - 2,2 млрд. теңгені құрады [4-216.].
1995 жылдың екінші жартысында Ұлттық банк ликвидті рынок құрудың позитивті тенденцияларын ескере отырып, ... ішкі ... ... ... ... табысты инвалютада міндетті түрде сату талабын 30%-ке төмендетті, кейіннен мүлдем алып тастады. Жылдың ... ... ... емес ... ... дами ... 1995 алтын-валюта резервтерін басқару бойынша маңызды жұмыстар ... 1995 жылы ... ... банк ... ... ... ... Концепциясын бекітті. Ұлттык банк алтын-валюта резервтерін ұлғайту мақсатында валюталарды депозиттер мен бағалы металлдарға салу, валюта мен бағалы металлдарды сату және ... алу ... ... ... ... мемлекеттік құнды қағаздарымен операциялар жүргізілді. Лондон рыногында бағалы металлдардың аттестациядан өтуі және сауда маркасын (клеймо) алумен байланысты жұмыстар атқарылды. 1995 жылы 14 ... ... ... ... ... ... Осындай жұмыстар алтынға байланысты да жүргізілді. Осындай ақша-кредиттік саясатты жүргізу нәтижесінде 1995 жылға монеталық бағдарламаға енгізілген параметрлер, негізінен жүзеге ... Бұл орта ... ... ... 1994 ... 24,1%-тен 1995 жылы 4,8%-ке төмендетуге, және теңгенің басқа шетел валюталарымен курсын тұрақтандыруға мүмкіндік берді. Ұлттық банк жүргізіп отырған ақша-кредиттік ... ... ... ... ... ... туғызды. Жалпы ішкі өнімнің төмендеу қарқыны 9%-ке (1994 жылы - 23,7%) азайды. 1994 жылмен ... ... ... ... ... ... қол жеткізілді. Сауда балансы сальдосының жақсаруының тенденциялары анықталды. 1995 жылы Ұлттық банк пен Қаржы министрлігінің ел экономикасын емдеу мақсатында ақша-кредиттік және ... ... ... тұрақтандыру мен координациялау ісінде өзара байланысы нығая түсті. 1995 жылы қос деңгейлік банк жүйесінде маңызды өзгерістер болды. Банктердің ликвидациялануы мен ... ... ... ... бір жыл ... ... саны ... 130-ға қысқарды. Сондай-ақ, олардың құрылымдары да айтарлықтай өзгерді. Мемлекетаралық банк кұрылды, шетел (4-тен 6-ға) жэне біріккен (6-тен 7-ге) банктердің саны өсті ... ... ... ... ... ... ... болды. Егер жылдың басына қарай жарғылық қорларда 5 млн. ... ... 60%-де ... онда 1996 ... басына қарай олардың 35%-і ғана қалды. Алайда 80 млн. теңге жарғылық қоры бар ... ... ... 30%-ке көбейді. Ұлттық банк және Үкімет бірігіп, бұрынғы салалық мамандандырылған банктерді ары қарай ... және ... ... ... ... жасады.1995 жылы мамандандырылған мемлекеттік банктердің функцияналды қалыптасуы жалғасты. Реабилитациялық банк құрылып, ол өз жұмысын бастады. 1995 жылы бағалы металлдар рыногының ... ... ... ... Республикасы Президентінің 1995 жылғы 20 шілдедегі № 9372 Заңының күші бар Жарлығымен елде өндірілетін ... ... ... ... сату ... олардың еркін сатылымына көшуге рұқсат берілді. Қазақстан бұрынғы КСРО елдерінің ішінен бірінші болып бағалы ... ... ... ... ... ... ... Жеті банк бағалы металлдармен операциялар жүргізуге уақытша лицензия алды. 1995 жылы желтоқсанда алғашқы саудалар өтті. ... ... банк ... ... ... үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық банк жанынан Алматы клирингтік палата, сондай-ақ Ұлттық банктің Павлодар, Көкшетау, Шығыс Қазақстан облыстық басқармалары ... ... ... ... Қазақстан Республикасында төлем құралдарын пайдаланудың тиімділігін артыру үшін 1995 жылы Ұлттық банк ... ... ... құжаттар дайындап бекітті: , , . Сонымен қатар, бұрын бекітілген нормативтік актілерді енгізу бойынша да ... ... , , ... ... ... келесі маңызды қадам - екінші деңгейдегі банктердің ... есеп ... ... ... ... ... ол 1996 жылы желтоқсанда қабылданды. Бұл бағдарлама бойынша, Қазақстандағы барлық қызмет жасап тұрған банктер 2000 жылдың соңына дейін өтімді ... ... ... ... ... ... ... менеджмент деңгейі, ақпаратты енгізу жэне жеткізу салалары бойынша халықаралық стандарттқа ... тиіс ... 2001 ... ... осы ... ... өкімдерінің орындалу мақсатында, банк қызметін қадағалауды жүргізу үшін, Ұлттық банкке өкілеттілік ... ... 2001 ... 1 ... ... ... ... банктерге ең кем дегенде 2 млрд. теңге қатаң деңгейдегі жарғылық капитал ... Бұл ... ... банктер үшін кемінде 500 млн. теңгеден, ал басқа қызмет жасап тұрған банктер үшін 1 млрд. ... ... ... ... ... өсуі ұсақ банк ... жойылуы, банктердің шоғырлануы және косылуы сияқты кінәратты үрдістермен қатар жүрді. Бірақ осы ... ... ... ... ... ... ... әсер етті, қаржы жағынан тұрақты, зор мүмкіндіктер мен ... ие ірі ... ... Банк ... ... осы банктердің арасында бәсекені қамтамасыз етті, ол өз ... ... ... ... ... ... алып ... Банк жүйесінің қалыптасуы мен реформалануын құқықтық қамтамасыз ету бойынша Бағдарламаның қарастырған шаралары тәжірибе жүзінде толық жүзеге асты. ... ҚР ... және ... күші бар ... шықты. 1997 жылы 6 наурызда ҚР , , 1997 жылғы 28 сәуірдегі , 1997 жылғы 11 ... ... ... 1998 жылы ҚР ... банкі қаулы қабылданды. Соған сәйкес екінші дәрежелі 30 банк бірінші топқа жатқызылды, олар 1998 ... ... ... 30 банк ... ... банк қатарына жатқызылып, 2000 жылдың аяғына дейін халықаралық стандарттарға көшу керек болды. Қалған 17 банк ... ... ... ... құрылады немесе олар басқа ірі банктермен бірігіп кетеді. 1998 жылдан бастап, барлық жерлерде микрокредиттік ... ал одан ... ... ... ... ... ... Оларды құру, ең бірінші, кедейшілік пен жұмыссыздыққа қарсы күреске бағытталды. Ауылдық жерлерде банктік қызмет ... жол ... ... ету ... ... ... саласын кеңейту жөнінде шешім қабылданды. Бұл банк секторына шалғай өңірлерде тұратын тұрғындардың басым ... ... жеке ... ... ... ... әдістер ұсынуға мүмкіндіктер берді. Сонымен бірге, мұндай кредиттік серіктестіктер несиелеудің үш деңгейлі жүйесінде жұмыс істеуге мүмкіндік туғызды. Бұл жүйеге банк ... ... ... ... жеке ... мен ... ... құралатын болды.
Елдің қаржы жүйесін реттеу жөнінде, қандай да болмасын жалпы саясатты іске ... үшін ... ... әр ... ... ... ... ұзаққа созылды. Сонымен, 2000 жылы Ұлттық банкте сақтандыру және банктік бақылау, 2001 жылы бағалы қағаздар нарығын ... ал 2002 жылы ... ... ... ... ... шоғырландырылды.
Кейін келе, 2004 жылы, бағалы қағаздар нарығының, сақтандыру нарығының, зейнетақы жүйесінің қызметін реттеу қызметтері Ұлттық банктен дербес орган - Қазақстан ... ... ... жэне қаржы ұйымдарын реттеу жэне бақылау жөніндегі Агенттікке берілді, ол елдің Президентіне ... есеп ... ... ... ... еліміздің қаржы нарығындағы тәртіпті қамтамасыз етуге тиіс болды. Ол зейнетақы қоры жүйесіне, бағалы қағаздар нарығына жэне одан да басқаларға қатысты, ... ... мен ... ... ... ... тиімді жұмыс істеуде. Мысалы, 2005 жылы Агенттік 762 жеке жэне заңды тұлғалардың өтініштерін тіркеді [1-2256.].
Біздің қаржы жүйеміздің табыстылығының тағы бір ... ... - ... ... көрші елдердің нарықтарына экспансия жасауы жэне біздің ... ... ... капиталының келе бастауы болды.
Микроэкономикалық ахуалдың тұрақтылығы, өсіп отырған біздің адамдардың тұрмыс деңгейі, өз орайында, Қазақстанды, ... ... ... үшін аса ... ... ... ... келуі Қазақстанның қаржы нарығындағы бәсекені дамытуға мүмкіндік береді.
Мысалы, қазірдің өзінде ... ... ... аса ірі ... ... ... ... бастады, бұрынырақта акционерлік бірлестігі құрылған. Кәсіпорын қызметінің басым бағыттары тұтынуды несиелеу болып табылады. ... ... ... ... қызмет көрсетудегі өзгерістерге өте шапшаң рай білдіре отырып, клиенттер мен әріптестерге несиелеу мен ... ... ... ... ... ең ... ... акционерлік қоғамының әріптестері болып табылады, бұлардың ішінде ірі сауда жүйелері , , , , сондай-ақ, ... ... ... мамандандырылған жеке дүкендер жэне басқа да компаниялар бар. Әріптестік байланыстарды үздіксіз кеңейте отырып, компания сенімді жэне тэжірибелі әріптестермен ... ... ... ... дамытуға ерекше көңіл бөледі.
Тұтынуды несиелеу нарығының өсуі Қазақстанға шетелдік жаңа ойыншыларды ... Чех ... ... ... ... ... аса ірі тағы бір қаржы тобы Қазақстанның бөлшек ... ... ... ... ... банк тобы таяу ... ... өзінің бөлімшесін ашқысы келеді [1-2306.].
Жалпы алғанда, банк секторы дамуының ... ... ... ... қос ... банк ... ... айтуғат болады. Бірінші деңгейде Ұлттық банк, екінші ... ... ... ... ... ... және шетел банктері болды. Ұлттық банк Қазақстанның негізгі ... Бір ... ол ... ... жэне ... ... бір ... келісім жасайтын заңды тұлға болып табылады. Екінші жағынан, ол ... ... ... ... ... басқару бойынша кең мүмкіндіктерге ие. ҚҰБ-нің негізгі міндеті Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының ішкі жэне ... ... ... ... бірге ақша- кредиттік саясатты жүргізу жэне жұмыс ... ақша ... ... банк ... мен ... ... ... ақша, кредит жэне банк жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге көмектесу, банк кредиторлары мен ... ... ... ... болып табылады. ҚҰБ сондай-ақ, мемлекеттік құнды қағаздардың эмитенті ... ... ... сыртқы жэне ішкі қарызын қайтаруға қатысады, шетел валюталарын сату, сатып алу және ... ... ... ... ... мен ... қызметіне бақылау жасайды жэне банк қызметін қадағалайтын пруденциалды ... ... ... банк ... осы ... ... дамуы, мемлекеттің жан- жақты қолдауының және мемлекеттік қаржы жүйесін кең ... ... ... іске асты деп ... ... ... ... отандық агробизнестің алатын орны
Қоғамдық дамудың бастапқы нүктесі - адамдардың қажеттіліктерін өтеу болса, соның нәтижесінде дұрыс қалыптасқан кәсіпкерлік ... ... ... ірі ... айналып, қазіргі дәуірде ғылым мен техника прогресімен қатар жүреді. Ал, еліміздегі аграрлық сектордағы кәсіпорынның қалыптасуы жекешелендіру ... ... ... ... ... ... ... жеке меншікке негізделген іскерліктің даму деңгейін бағалағанда аграрлык экономиканың дамуы мен қалыптасуының кезеңделуін ... ... ... 1991 - 1995 жж. - ... ... қалыптасу кезеңі; 1995 - 1999 жж. - сынақ, нарықтық қатынастарға бейімделу кезеңі; 1999 - 2002 жж. тұрақтану кезеңі; 2002 жылдан ... ... ... - даму және ... қолдаудың күшею кезеңі.
1-ші кезең: 1991-1994 жж. аралығында ең алдымен ауыл шаруашылық кәсіпорындарының жеделдетілген реформалануы сипатталады. Ауыл шаруашылығын реформалаудың осы кезеңінде ... ролі ... ... қалыптастыруға бағытталып, жер қатынастарын, мемлекеттік меншікті жекешелендіру үрдістерін анықтайтын заңдар ... Бұл ... жер ... ... ... - жерде қожалық етудің түрлі нысандарын кұру жүзеге ... Өмір ... ... ... алып келетін реформаларға ауыл тұрғындарының көпшілік бөлігі дайын болмады және өндірістегі технологиялық байланыстар бұзылған еді. Бұл ... ... және ауыл ... ... ... тепе-теңдігінің бұзылуы мәселесі ерекше өзекті болды. Өнеркәсіптік тауарлар мен ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдері бағаларының еркіндігін кідіртті. 1994 жылдың аяғында ауыл шаруашылық бағалары босатылған кезде, инфляцияның жоғары деңгейге ірілгендігінен халықтың сатып алу ... ... ... да, осы ... шаруашылықтар айналым жекешелендіру ішінара негізгі құралдарынан, ең алдымен, малдарынан айрылып қалды.
1995 жылдың соңында совхоздар мен ... ... ... ... ... ... 36285 ауыл ... құрылымдар пайда болып, олар 1990 жылдағымен салыстырғанда сегіз еседен артық өсті, яғни, ауыл шаруашылығындағы көп ... орын ... ... жерді ұтымды пайдалану мен қорғау үшін және ... ... жаңа ... ... ... үшін құқықтық, экономикалық, әлеуметтік жағдайлар болмағандықтан, нарықтық өзгерістер ІІМ ... ... алып ... ... мал ... фермалары, кұс фабрикалары мен басқа ұқсас өндіріс орындарында өнімді өндірудің үзіліссіз технологиялық үрдісі қамтамасыз етілген жоқ. ... ... ... ... , ... ... ... түсында шаруа қожалықтарын құру мәжбүрлігі, саланың ішіндегі тепе-теңдіктің бұзылуы және ауыл шаруашылық кешеннің мемлекеттік ауыл шаруашылық, дайындаушы, өңдеуші және ... ... ... ... жаппай жекешелендіру ауыл шаруашылығында кооперацияның, жоғарыламалы бірігудің мүмкіндігін жоққа шығарды. ... бәрі ауыл ... ... ... кері ... ... ... нарықтық өзгерістерді тиімсіз өткізудің нәтижесінде ауыл шаруашылығындағы реформалардың бірінші кезеңіне өнім өндірісінің қысқаруы, саланың ... ... ... өндірістік және әлеуметтік салалардағы теріс құбылыстардың көбеюі, халықтың ауылдан қалаға коныс аударуының өсуі тән ... ... ... жж. ... ... - ауыл шаруашылық салаларының жаңа шаруашылық принципіне бейімделуі жатады. Дегенмен, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдірудің құлдырау үрдісі жылдамдай түсті.
Кұлдырау екі ... ... ... ... мен мал ... ... түсім мен өнімділік төмендеді. Сәйкесінше ауыл шаруашылық шикізатын өңдейтін өнеркәсіп салаларының өнім өндіру көлемдері де қысқарып отырды.
Шаруа ... ... ... ... ... ... 93,5%-ы тиді, өндірістік кооперативтер мен шаруашылық серіктестіктер жұмыс істегенмен, алайда саланы реформалау жағдайлары өзгерді. Реформаның алғашқы жылдарында жеткілікті қорлармен ... ... ... ... 300-ден астамы құрылған болса, 1993-1995 "жаппай жекешелендіру" жылдарында мемлекет қолдауынан айрылған ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... үлес көптеген жағдайларда қарыздық үлеспен жабылып отырды. Мұндай жағдайда шаруалар жерлерін басқаларға еш шартсыз беруге мәжбүр болды. Яғни, бұл ... ... ие ... ... ... Ал, ауыл ... ... инвестиция орнына өз қаражаттарын, пайдалары мен өтелім аударылымдарын қолдана алмады, ... ... ... олар ... жоқ. Ауыл ... ... ... көлемі 0,4%-ға дейін төмендеп кетті. Ауыл шаруашылығы дамуының тұрақсыздығы және саладағы дағдарыстық құбылыстардың шиеленісуінен несие қорларын тарту ... ... ... тарапынан қолданылып жатқан шараларға қарамастан, олардың елеулі әсері болған жоқ . ЖІӨ-де ... ... ... 1990 ж. 34%-дан 1998 ж. 9%-ға дейін ... ... ал ... өнім ... 2,4 ... ... [67, ... жылдың соңынан бастап аграрлық сектордың жағдайын жақсарту негізінде Үкімет тарапынан маңызды шаралар бекітіле бастады, яғни бұл ксзеңде ауыл шаруашылық тауарлар ... ... ... ... ... ... алған кәсіпорындар көбейіп, оларға мсмлекеттік мұқтаждарға сатып алынатын ауыл ... өнім үшін ... ... ... ... Сонымен қатар, лизинг шарттары нсгізінде материалдық - техникалық қорлар берілді.
3-ші кезең: осылайша ... ... ... ... 1999 жылдан бастап алғаш рет ауыл шаруашылық өнімнің өсуі орын ... ол 1998 ... ... ... ... оның ... өсімдік шаруашылығы 66%-ға, мал шаруашылығы 1,8%-ға өсті. Мал шаруашылығында алдыңғы кезеңге қарағанда ірі қара мен жылқы ... ... ... ... қой, ешкі ... ... да, ауыл шаруашылық өндірушілердің қызметіне жергілікті азық- түліктің көтерме сауда нарықтарына кепілді шығу ... ... ... ... сатып алу бағаларының төмендігі, материалдық-техникалық базаның ескіргендігі, қаражаттардың жеткіліксіздігі, салықтардың жоғарылығы, салықтық және құқықтық саясаттың ... ... ... ... ... ... ... үрдістер ауылға мемлекеттік қолдауды күшейту қажеттілігін туғызды. Сондықтан отандық тауар өндірушілерді қолдау негізінде 1999 ж. ... ... ... жж. ауыл ... ... ... бағдарламасы бекітілді. 2001 жылы Казақстандық ауыл шаруашылығының негізгі даму бағыттарын реттейтін заңдар қабылданды: ... ... (2001 ж. 19 ... және "Жер ... (2001 ж. 24 ... ... жүзеге асыру мемлекет тарапынан бидай сапасы мен жерді пайдалануды қадағалауды күшейтті.
2001-2002 жж. Үкіметтің қаулыларына сәйкес бидайды ... ... ... сатып алу енгізілді. ҚР-ның 2000 ж. "Ауыл шаруашылық ... мен ... ... (одақтары) туралы" заңына сәйкес 100%-дық мемлекеттік қатысуы бар мемлекеттік "Ауыл шаруашылық корпорациясы" құрылып, ол еліміздің аймақтарында ауылдық ... ... ... ... ... ... Осы жылдары Үкімет жанар-жағар майларды арзандату мәселесін шешіп, тұқым шаруашылығы мен тұқымдық мал ... ... ... ... мен мал дәрігерлік іс-шараларға демеу қаржы болды. Мал шаруашылығы саласын колдау мақсатында Үкімет 2001 ж. "Мал өнімдері Корпорациясы" жабық ... ... құру ... ... қабылдады [48].
4-ші кезең: 2002 ж. бастап өсу кезеңі деп атадық, 10 жылда еліміздің аграрлық секторы нарықтық қатынасқа бейімделгені белгілі. Оны осы ... ... ... байқауға болады. Сондықтан, 2003-2005 жж. мемлекет ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің ... ... ... ... ... ... арнап, соған байланысты мемлекеттік агроөндірістік бағдарлама да бекітілді.
Ауыл шаруашылығындағы үлкен өзгерістердің нәтижесінде, ауыл ... ... ... ... мемлекеттік емес формасы 1991 жылы 40%-дан 2000 жылы ... ... ... ауыл ... ... ... ... 01.01.2004 жылы 2,7мың ауыл шаруашылык өндірістік кооперативтер, 5,0 мың шаруашылық
серіктестіктер, 257 мың акционерлік қоғамдар және 149,9 мың ... ... ... ... (2-ші ... ... 1994- 2004 жылдар аралығындағы ауыл шаруашылық құрылымдарының санының өзгерісі көрсетілген)
Соңғы жылдары ... ... ... ... жақсара түсуіне, сондай-ақ, ауа-райының қолайлы болуы мен мемлекет қабылдаған кейбір шаралар арқасында 1999-2000 жж. ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... ... ... ... ... ... саланы дамытудағы түбегейлі өзгерістер туралы дәл бүгін ауыз толтыра айта қою ертерек. Яғни, мемлекеттің экономикалық ... мен ... ... ... ... ... ... бірқатар салалар мен тағам және өңдеу өнеркәсібінің кейбір ... ... ... ... оң ... орын ... өнімнің жекелеген түрлерін өндіру артты, өнім түрлері көбейіп, сапа жақсарғанын байқаймыз.
Реформа жүргізудің басында-ақ ауыл ... ... әрі ... ... жыл ... ... отырған шаруа қожалықтарын жатқыздық. 2004 жылдың аяғында еліміздегі ауыл шаруашылығы жалпы өнім өндіру ... 694722 млн. ... ... Оның ішінде өсімдік шаруашылығы өнімі- 388172 млн. тг (55,9%), мал шаруашылығы өнімі- 306550 млн. тг (44,1%). Яғни, агрокұрылымдар ауыл ... ... ... ... ... бойьшша шаруашылық санаттардың қайсысының үлесі жоғары екендігіне коз жүгіртіп, салыстырмалы талдау жасайтын болсақ: астықтың негізгі өндірушілері ауыл ... ... ... (6901,5 мың тонна), қант (428,4 мың тонна), күнбағыс (197,2 мың ... қант ... (275,3 мың ... және бақша дақылдарын (363,3 мың тонна) өндіруге шаруа қожалықтары маманданған. Жеке қосалқы шаруашылықтар картоп, көкөніс, ет, сүт және ... ... ... ... ... сәйкес олар 1796,8 мың тонна картоп; 1335,7 мың тонна көкөніс; 641,8 мың тонна ет; 4,1 млн. ... сүт және 21,3 мың ... ... ... үлес ... ... ... қожалықтары өнімнің барлық түрін аздаған көлемде шығаруға қалыптасқан, яғни мұны ... ... ... ... ... болады. Егер 1990 жылдары барлық өндірілген егістік жер ауыл ... ... ... ... (49,5%) және ... (68,2%) жер ... қоспағанда, 2004 жылы барлық 16,1 млн гектар өңделген егістік ... ауыл ... ... ... ал ... ... үлесіне 43,9%-ы тиді. Алайда, еркін кәсіпкерлікпен айналысуда ауыл еңбеккерлерінің іс-тәжірибесінің жеткіліксіздігі байқалады. Экономикалық еркіндіктен алынған ... ... ... экономикалық нәтижелерде көрініс таппады. Осылайша, фермерлік шаруашылықтардың қаржы шаруашылық кызметінің корытындысы бойынша Қазақстан үшін аграрлық өндірістің қолайлы және де ... ... ... формасы ретіндегі фермерлердің елімізді азық-түлікпен қамтамасыз ете алатындығына күмән келтіртеді. Өйткені, олар 2004 жылы ауыл шаруашылығына жарамды барлық жердің 44%-на ... ете ... ауыл ... ... өнімдерінің 19%-ын ғана өндірген. Қазіргі кезде шаруалардың ... ... ... өндіру емес, керісінше оны дұрыс бағаға өткізу болып отыр. Бұл проблема соңғы үш жылда ... ... ішкі ... ... бір ... ... да төмендей түсті. Ал, жеке қосалқы шаруашылық картоп пен көкөністің және ет пен сүттің негізгі өндірушілері, бақшалық дақылдардың үштен бір ... жеке ... ... ... ... Бұған келесі 4-ші кесте дәлел бола алады. Яғни, жеке ... ... мал ... өнімдерінің негізгі өндірушілерінің бірі болып, олардың үлесіне шубликада өндірілген мал ... ... ... ... 75%-ы, өсімдік шаруашылығы өнімдерінің барлық құнының 25%-ы келеді. Ал, 2005 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша республикада 2 ... ... ... ... Жеке ... ... ... ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 2004 жылы 348 млрд. теңгені құрап, бұл өткен жылғысынан ... ... Олар ... қант қызылшасын әзірше толық игере қойған жоқ.
Реформа жылдарында республикада дәнді-дақылдардың егіс көлемі екі есеге ... ... (25 млн. ... 11,4 млн. гектарға дейін), суармалы жердің 30%-ы пайдаланылмайды, 18 млн гектар егістік су және жер эрозиясына ұшыраған, барлық ... ... ... бірі нашарланған, ирригациялық және мелиоративтік жұмыстар жүргізілмеген. ҚР Ұлттык ғылым академиясының мәліметтері бойынша егістік жерлер қарашіріктің үшен біріне дейін жоғалтқан. ... ... ... ... жер ... ... [68, ... жылғы астыққа арналған ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс алқабы 18390,5 мың гектарды құрады, бүл өткен жылғы деңгейден 2,2% жоғары. Дәнді дақылдар 14828,3 мың ... ... ... (2004 ... ... 104,0%), соның ішінде бидай, тиісінше - 12633,5 мың гектар (105,9%)), ... - 86,0 мың ... ... ... жүгері - 103,3 мың гектар (100,6%), тары - 85,8 мың ... ... ... егіс ... ... жеке ... ... ұсыныспен сүраныстың жағдайына, сонымен қатар қайта өңдеуші кәсіпорындардың шикізатқа деген қажеттілігіне байланысты 2010 жылға - ең көп ... 20 млн. ... ... ... Ал, ... өндіру 2010 жылға 18-20 млн. тоннаға, яғни 2003 жылмен салыстырғанда 21-28%-ға жеткізу жоспарланып отыр. Мүндай оіітимисті болжамға ... ... 2000 ... орташа 8-10%-ға көбейіп отырған, ал егістік көлемі жылына 3-4%-ға өсіп ... ... ... даму тенденциясы себеп болуда. Дегенмен, болашақта негізгі көңілді ... ... ... ... ал егіс ... үлғайту қосымша ауыл шаруашылық техникасын қажет етеді, ол тауар өндірушілерге ... ... 2005 ... ... ... аз ... (0,6%), ... бақша дақылдары (0,7%), қант қызылшасы (фабрикалық) (15,4%), бір ... ... (25,0%) ... Бұл ... ... қажеттілігін
қанағаттандыруда, сондықтан егіс алқабын ұлғайтуды қажет етпейді. Өндірістің әлі де құлдырауы, өнімдерді таратудың киындығы, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік ... баға ... ... және ... да ... ауыл ... ... бұған қоса, жеке қосалқы шаруашылықтардағы жағдайды шиеленістіре түсуде.
Ауыл шаруашылығы саласында шағын бизнес шаруа (фермер) қожалықтарының дамуымен сипатталғандықтан, 2005 ... жыл ... ... ... ... тіркелген 183,3 мыңнан астам шауашылықтардың 82,0% жұмыс істеп тұр. 2005 ж. жыл басына барлығы ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемін 694,7 ... ... ... оның 68,8 ... теңгесі ауыл шаруашылық кәсіпорындары, 177,8 млрд. теңгесі Шаруа (фермер) қожалықтары, 348,0 млрд. теңгесі жеке қосалқы ІІіаруашылыктар ... қол ... ... мал ... дамуы нарыққа бейімделген Экономикалық заңдылықтарға сәйкестендіріліп жүргізілуде. Осыған байланысты мал шаруашылығы өнімдерін өндіруге қойылатын басты ... - ... ... ... ... нарықтық бәсекеге төтеп беруі, сапасының халықаралық стандарттарға сәйкес келуі болып табылады. Республика бойынша ... ... ... ... ... ... келе, жеке қосалқы шаруашылықтардағы және шаруа (фермер) қожалықтарындағы мал шаруашылығының дамуы анағұрлым ... және ... ... алып ... байқаймыз. Бұл жағдай халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуде маңызды рол атқарғанымен, өнімді өндіру ... тым ... ... ... ... ең ... талаптарының біріне айналған - өнім сапасы жөнінен нарықтық ... ... бере ... жылы ... санаттарда 2004 жылмен салыстырғанда малдың барлық түрлері мен құс басы өскенін байқаймыз. ... ... жеке ... ... және шаруа қожалықтары арқылы қол жеткізілді. Яғни, фермерлік шаруашылықтардың меншігіндегі мал басының өзінің көрсеткіші ... ... ... ... және басқа ауыл шаруашылық кәсіпорындарымен салыстырғанда барлық түліктері мен құстың басының біршама өсімі байқалды. (5 кесте) Мал мен ... ең ... ... жеке ... ... ... көз ... Ал, шаруа (фермер) қожалықтарының өнімділігінің төменділігі өнімді ... ... ... өндіріске кеткен шығынды жабуға мүмкіндік бермейді. Фсрмерлік шаруашылықтар басқа да ауыл шаруашылық ... және ... ... ... дамытпаса, жоғары тиімділікке қол жеткізе алмайды. Сондықтан, әртүрлі өндірістік қатынастар жағдайында өзара тиімді, мысалы, келісім арқылы әріптестерінің сенімін ... ... ... алынған несие мен несие пайызын төлеу, т.б. жауапкершілікті ... ... ... ... мүше болу ... шаруашылық тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады. Яғни, 2005жылғы бірінші жарты жылдықта өткен ... ... ... ... ... ... санаттарында ірі қара 5,9% (6397,9 мың бас), қой мен ешкі 8,6% ... бас), ... 5,4% ... бас), түйе 9,8% (134,4мың бас) және құс 5,6% (29905,9мың бас) ане қол жеткізген. Бұл ... ауыл ... ... ... ... ғана емес, стратегиялық бағдарламасының шеңберінде ауылда жүргізілген жүйелі өзгерістердің алғашқы жемісі деуге болады.
Саланы тиімді жүргізу негізінде мал ... ... ... ... ... Мал ... ... әзірлеген қазіргі жағдайда мал шаруашылығы өнімдерін өндіру және өткізу ... ... ... ... Белгілеген мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешу қажет: мал шаруашылығы өнімдерін мамандандырылған орта және ірі ... ... ... үшін ... және экономикалық негіздер жасау; олардың бәсекеге және экспортқа қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... өнімдерді өндіру, дайындау, бастапқы және жан-жақты қайта өңдеуден өткізу және сервистік қызмет саласындағы экономикалық ... ... ... ... ... ... ғылыми, кұқықтық және ақпараттық құралдармен қамтамасыз ету саясаты алда тұр.
Мал шаруашылығында бәсекелестікті дұрыс жолға қою үшін негізгі үш бағытта ... ... ... ... селекциялық-асыл тұқымдандыру жұмыстарының деңгейін көтеру арқылы қолда бар мал ... ... ... ... ... ... тұқыммен барлық аналық малды қолдан ұрықтандыруды жаппай қолға алу керек. ... ... мал ... ... үшін жағдай туғызу. Ауыл шаруашылығы саласының ғалымдарымен бірлесе отырып, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдары анықталып, ... ... ... ... ... ... қарастырылды. Үшіншіден, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдарын табиғи ... ... орта және ірі ... ... ... ... қол жеткізу қажет.
Қазақстан даласы тек қана мал өсіріп, қой мен жылқыны көбейтуге ғана бағытталмаған. Бұл далада мол және ... ... ... ... ... ... мол ... егін-жайды арам шөптен таза ұстаса, мүмкіндігінше су берсе, сонда дақылдардың 1 гектарына орташа 40-50 ... ... ... алып ... ... еді. ... 50 млн. га жерден бір жылда 250 млн. тонна астық алар едік. Бірақ, ауыл шаруашылығының экономикасы ... да ... ... ... ... ... жылдар бойы бұзылып, бұл тек ауыл шаруашылығына ғана емес, сонымен қатар онымен технологиялық үйлескен салалардың да дамуына әсерін тигізді. ... бұл ... ауыл ... ... ... ... және ... өндірісінде байқалады.
Жоғарыда келтіргеніміздей, астықтың негізгі тауар өндірушілері болып ауыл шаруашылық кәсіпорындары табылады, яғни 2004 жылы астық өндірісінде өндіру көлемі ... ... ... ... және жеке ... ... 42% және 2%-ды ... Астық шаруашылығының жалпы жиналуы 1990-1994 жж. орташа ауыл шаруашылығы кәсіпорындарымен 21346 мың тонна, шаруа (фермер) қожалықтарымен және жеке ... ... - ... 304 және 17мың ... ал 1995-1999жж. ауыл шаруашылығы кәсіпорындарымен 8877 мың тонна, ... ... ... және жеке ... ... - 1815 және 64 мың ... Соңғы 5 жылда сәйкес 7907, 5984 және 224 мың тоннаны құрады.
Республика бойынша астық шаруашылығының шығуы ... ... және ... ... көлеміне байланысты. 1990-94 жж. орташа астық өнімінің шығуы - 1 гектар дан 9,7 ... ... 1995-99 жж. 5,2 ... және ... жж. ... ... ... шаруашылык түріне байланысты ең көп шықкан астық колемі: бидай - Оңтүстік Казақстан (1 га-дан 18,2ц), Жамбыл (1 га- дан 16,0ц), ... (1 ... 17,3ц), ... (1 га-дан 10,7ц) облыстары шаруашылықтарында, күріш бойынша Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстары шаруашылыктарында (сөйкес 1 га-дан 32,1 және 30,1ц), қара ... - ... ... және ... ... ... (сәйкес 18,1 және 13,0ц 1 га-дан).
Астықтың рентабельділігі 2003 жылы 1990 жылмен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... 1ц 6 и дай өзіндік құны 1995ж. 411 теңгеден 2003ж. 836 теңгеге дейін, яғни 2 есе өскен, ал өткізу ... 3 ... ... және 1249 ... ... ... ... өнімінің көлемдерін қалпына келтірудегі кедергі жасаған маңызды факторға жататыны - салааралық бағалар теңсіздігі. Нәтижесінде 1991-1999 жылдар арасында ауыл ... ... ... 2 мың есе ... ауыл шаруашылығына қажетті тауарлар мен қызметтердің бағалары 12 мың есе өсті. Бұл шаруашылықтарға ақшалай ... ... алып ... және осы себепті минералды тыңайткыштар мен басқа химизация кұралдарын сатып алу мүмкіндіктерін тарылтты. 1995 жылға қарай ... ... ... ... ел ... 28 есе ... ... жердің 1 гектарына 4 кг-нан аспады, минералды тыңайтқыштарды қолдану 1986 жылғы 1039 мың тоннадан 2000 жылы 11,5 мың ... ... ... 1 ... ... жерге 1990 жылы 19,7 кг тыңайтқыштар енгізілсе, 2000 жылы 1 га-ға небәрі 0,1 кг себілді [46;48;68].Кезінде тың игеру жылдарында ... аса ірі мал ... ... айналды. Егіншіліктің дамуы, тіпті жайылым алқаптарының қысқаруына қарамастан, жем-шөп базасын нығайтуға мүмкіндік берді. Жаңа Жерлердің игерілуі ... ... ... ... серпін берді. Нақ осы жылдары қазақстандық егіншілік жүйесінің қалыптасуы басталды. Жер өңдеудің тәсілдері, дән себудің мерзімдері мен ... ... ... ... ... ... Біз елеулі қателіктер мен жаңсақтықтарға жол берілгені туралы айтпай тура алмаймыз. Даланы жаппай жырту бірқатар ... ... ... ... ... жиырма алты миллион гектар тың жерін аудара жыртудың салдарынан сегіз миллионы құнарлығын жоғалтып, айналыстан шығарылды. Жер ... жаңа ... ... жер ... ... ... ... алып, апатқа ұрындыруы мүмкін еді. Академик А. ... ... ... жасалған егіншіліктің топырақ қорғау жүйесі әлемдік деңгейдегі аса ... ... ... ғана ... ... топырақты құнарландыру проблемасы да біздің мемлекетіміздің алдында тұрған мәселе. Ауыл шаруашылығы Министрлігінің көрсеткіштері бойынша бірнеше жылғы ... ... ... ... жылдары ауыл шаруашылық тауар өндірушілері 18 мың тонна ... ... ... алған. Сондай-ақ, мемлекет олардың бағасын 40%-ға дейін төмендеткен. Болашақта Министрлік шаруалар үшін ... ... ... ... 200 мың ... ... жеткізуді жоспарлауда [38].Аграрлық сектордың даму барысы оның бәсекелестік қабілетін арттыруға негізделіп, ауыл шаруашылығы өнімдерін сату көлемін көбейтуга септігін тигізуі қажет. Тек ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін камтамасыз етуге, ауыл тұрғындарының пайда тауып, ... ... қол ... ... ... қол ... үшін, егіншілікке ғылыми негізделген ауыспалы егістерді қатаң сақтай отырып және әртүрлі табиғи-климаттық аймақтардың ... ... ... ... егін өсірудің үдемелі технологиясын әрі қарай дамыта түсуге көбірек көңіл бөлу қажет. Өкінішке орай, соңғы жылдары бұл әдіс көптеген жерлерде ... тыс, ... ұмыт ... ... ... өз қарақан басының бір сәттік пайдасы үшін ... ... ... қатары көбеюде. Топырақ құнарлығының мониторингі мүлдем жүргізілмейді, ... ... және ... тыңайтқыштарды қолдану ісі қолға алынбауда. Осы жағдайға байланысты шұғыл шаралар жасалып, ... ... ... керек.
Ауыл шаруашылығының экономикалық жағдайының әлсіздігі оларға тек ғана тыңайтқыштарды алу мен ... ... ... емес, сондай-ақ өз уақытында ауыл шаруашылық техникаларын қалпына келтіріп, жанар-жағар майдың жеткілікті ... ... ... ... ... фермерлік шаруашылықтар өндіріс шығынына және ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... май материалдарына - 29%, тұқымдық материалдарға - 19,5%, ... ... - 14,2%, ... ... ... - 7,7%, ... - 2,5%, жем - 3,9% ... дүниежүзілік сауда ұйымына кіру табалдырығында тұрмыз. Сондықтан, біздің ... ... ... ашылатыны жақсы- ақ, бірақ, екінші жағынан импорттық өнімдердің зор ағысы басып қалады. Жөне оның ... ... оның ... жоғары сапалы әрі әдемі орамдағы нақ фол ауыл шаруашылық өнімдері болады. Бұл ... ... ... үшін ... сынақ. Осы кезең ашық экономика және тағам өнімдері ... ... ... жағдайында оның тиімді дамуын қамтамасыз етуі тиіс. Бүл әсіресе алдағы кезде ... ... ... ... болып тұр. Қазір ДСҰ шеңберінде өмір сүріп отырған елдерді 2 ... ... ... ... Еуропа елдері, АҚШ, Канада, т.б. Олар әлемдік нарықты еркін билеу үшін, әлемдік нарыққа іркіліп қалған ... ... ғана ... бағамен сату үшін, дамушы елдердің кедендік кедергілерін алып тастауға барынша мүддері. Ал, екінші топ, ДСҰ аясындағы - Афро-Азия елдерінің ірілі-ұсақты ... ... ... ... оның ... өңдеуші салаларын ашуға экономикалық, қаржылық мүмкіндіктері жоқ және олардың халық саны аз, ішкі нарығы тар, жаңа ... ... ... жоқ. ... олар ... мол АҚШ, ... ... Германия, Жапон, Оңтүстік Корея, т.б. елдердің банк және Каржы жүйесіне кіруге мәжбүр болып отыр. Дамушы елдердің жономикасын халықаралық монополистер бірлестігі ... ... Егер ... озінің өнеркәсібін, ауыл шаруашылығын көтермей, бірден ДСҰ-на кіріп кетсе, біздің ел осы қол ... ... Біз үшін ... міндет - халықаралық саудадағы құқықтық кемсітушілігін болдырмау және азық- түлік қауіпсіздігі мен ел ... ... ... даму ... ... ... ... мен қызметтердің әлемдік нарығына нақты қол жетімділікті қамтамасыз ету. ... біз ... ... ... ... оның ... деңгейін көтеруге тиіспіз. Біз Қазақстан оңтүстігінің даңқын шығарған жемістік бау ... мен ... ... өркендетуге тиіспіз. Голландиядағыдай қомақты пайда келтіре алатын гүл өсіру шаруашылығын дамыту керек. Ең ... өнім ... ... ... ... ... ... айында индустрия және сауда, экономика және бюджетті жоспарлау министрліктерімен ... стол ... ом да ... ... ... ... дамыту мәселесі талқылады. Қазақстандық, сондай-ақ шетелдік кәсіпорын жетекшілері, бизнесмендер, ... мен ... - ... ... ... ... ... мысалға келтірілді. (Бұл жерде жоғарыда аталған Г олландиядағы гүл өсіру шаруашылығы, Франциядағы - ... ... - ... ... - ... ... ... келтірілді) және осындай дамудың әр түрлі Қазақстандық түсінігі талқыланды. Әрине, әр мемлекет дамудың әр түрлі кезеңдерінде тұрады және әр ... ... ... ... ... ... ... шоғыр, блок, пакет түсінігі жатыр. Экономикалық әдебиеттерде кластер - технологиялық тізбекпен ... және ... ... ... алға ... мамандандырылған жабдықтаушылардың, негізгі өндірушілер мен тұтынушылардың жүйесін территориалды шоғырландыру базасында қалыптасқан индустриалды кешен ретінде анықталады. Кластер үшін жеке ... ... ... ... ... бәсекенің, еркін баға құрылу принципінің, ақша айналысы тұрақтылығының, экономикалық дербестіктің және кәсіпкерлердің жауапкершілігінің болуы міндетті. Бірыңғай ... ... ... - ол ... ... ... жарыса істеуді жоюға мүмкіндік береді. Егер фирмалар бірге Сюлғанда (жекелегенге қарағанда) бәсекеге қабілетті ... яғни осы ... ... құрылуының алғы шарты деуге болады. Кластерлі модельдер бір-бірінен өзгешелігі болады, дегенмен барлық жерде олар шағын және орта ... ... ... дамуына мықты қозғалтқыш болып табылады. Қазіргі кезеңде кез-келген өндірісте ең бастысы өнім сапасы туралы ... ... ... ... ... ... отырып, соңғы жылдар тәжірибесі көрсеткендей, ауылдағы ең маңызды мәселе - ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру емес, өндірілген сапалы өнімді нарыққа шығарып сату ... ... Ауыл ... өнімдерді алғашқы және одан да жоғары өңдеу деңгейлерінің обьектілері тұрғын орындарының өздерінде ... ... ... ... ... жоқ ... немесе бар болса да, қуаты аз әрі ... ғана ... ... ... ауыл тұрғындарының көпшілігі ауыл шаруашылық шикізатты тауарлық өңдеуден өткізе алмайды. Нәтижесінде азық - түлік нарығындағы Қазақстандық азық-түліктің ұтылысы мен ... ... ... үшін ... ... ... ... қазақстандық ауыл факторының шиеленісіп бара жатқан құлдырауы. ... ауыл ... ... арқа ... "экономикалық рольден" айырылуы - ауылдық қауымдастықтардың қазіргі проблемаларының өзегі болып табылады.
Егерде одан мүлдем айрылып қалса, ауыл ел үшін ... ... емес ... жүк ... ... ... Алайда, ауылдық қауымдастықтардың бұл беталысты өз күштерімен өзгертуге шамалары келмейтін сияқты. Осы орайда тіпті "ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ұйымдары тарапынан сатып алу құрылымдарын және өндірістік-сауда кооперативтерін құруға дейінгі өрлемелі интеграцияны ... ... ... ... ауыл халқының аз бөлігі жұмыс істейтін салыстырмалы ірі ... ғана әр ... ... ... ... шығындарын ескере отырып, шикізатты өндіру мен оны өңдеу орындарына жеткізу (немесе ... ... ... ... ... шеше ... Осыған байланысты елдің азық-түлік қауіпсіздігін, отандық өнімдердің бәсекеге ... ішкі және ... ... сату ... ... ... азық-түлік импортының деңгейін төмендетуді қамтамасыз етудің тұрақты жүйесін жасау үшін бірден-бір тетік ретінде мал шаруашылығында орта және ірі тауарлы ... ... құру өмір ... ... ... Атап ... ... шаруашылықтар халықаралық стандарттарға сай, экспортқа және ішкі мемлекеттік сатып алуларға бағдарланған сапалы өнімдерді ... ... ... ... еді. ... ... ... жылдарының бас кезінде тарқамай, тұтастығын сақтап қалған ірі шаруашылықтардың күні бүгінге дейін жақсы нәтижеге ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы мықты колхозды сақтап қалып, кооператив етіп өркендеткен.
-Қарағандыдағы "Түгіскен" бірлестігі. Бұл асыл ... қой ... ... даласындағы "Қара батыр" кооперативі. 1987 жылдан бері өрлеп келе жатыр. Ол бұрынғы мал басын сақтап, техниканы толық ... ... іске ... ... ... ... аймақтарында жер өнімділігі мен қазіргі жағдайы тұрғысынан келешек мүмкіндіктері және бидай мен ет өндіруге әлуеті бар. ... ... ... пен климаттық жағдайлары жергілікті өндіріс немесе облысаралық тасымал ... ... ... ... ... мен ... ... негізгі түрлерімен толығымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Дегенмен, ең алдымен барлық жерлерде дерлік ұзын тасымал қашықығына (2002 ж. ... ... ... ... ... мекендердің 38,2%-ы облыс орталығынан 200-ден 500 км-ге дейінгі ... ... ... ауыл ... ... ... үшін ... қаражат жұмсалуына, республиканың өзінде арнайы құрал-жабдықтар шығаратын базаның жоқтығына байланысты болатын.Сондықтан тыс себептермен және халықтың негізгі азық-түліктерге ... ... ... ауыл ... ... ... ... өсімдік майы (75%), балық пен балық өнімдері 49%), жеміс-жидектер (36%) ... ... ... ... импорттың үлесі жоғары, жеміс-көкөніс консервілері, сәби тағамдары сияқты ... ... ... ... алып ... Статистикалық көрсеткіштер бойынша майлар, малдан алынатын өнімдер мен азық-түліктер саудасында импорт ... ... ... ... ... ... ... басым жері өсімдіктерден алынатын өнімдер саудасында, яғни, елдің сыртқа шығару бағдары шикізаттық сипатқа ие де, алып ... ... ... өңдеу деңгейі бар тауарлар болып отыр. Яғни, Қазақстан шикізатты шетел өндірушісіне жеткізіп, ақырында дайын өнімді тұтынады да, ... ... ... бұл ... ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілердің кіріс деңгейлеріне әсер етпей қоймайды.
Көп көлемді астық сапасының төмендігі, сыртқы саудада бағаның күрт төмендеп кетуі және ... ... ... ... шүғыл азаюы астықтың іркілуіне әкеп соқты. Астықты жинау кезінде және оны ... мен ... ... қатаң есеп жоқ. Элеваторлар мен астық жинайтын кәсіпорындарға ... ... 40%-ы ғана ... ал ... 10-11 млн. ... ... орнында қалып қояды. Сондай-ақ, республикада астықты жеткізу мәселелерінің негізгі себептерінің бірі - оны жем-шөп мақсатында пайдаланудың ... ... мал ... қажетті жем мөлшері 5 млн. тоннаны құраса, алайда астық балансында бұл мөлшер 3 млн. тоннаға бағаланған.
Астықты ... ... ... ... бірі мал ... ... және оны даму ... күшейту. Сондықтан, мсмлекет жоғары өсімтал сала ретінде кұс және шошқа өсіретін шаруашылықты қолдай отырып, аграрлык сектордың қосымша саласы рстінде ... жем ... ... ... 1,0-1,5 млн. ... ... ... жем өндірісін қалпына келтіру қажет. Бұл жағдайда астықтың экспорты 5-6 млн. тоннаға дейін төмендеп, оны сыртқы ... ... ... мал шаруашылығында өндіріс көлемі еліміздегі ішкі нарықтың көлем қабілеттілігі бар сұраныс деңгейіне сәйкес келеді. Ішкі ... ... ... төлем қабілеттілігімен байланысты шектелген. Мал шаруашылығы өнімінің кейбір түрлері ішкі нарықка бейімделген, оларға сүт өндірісі, құс, ... және ... ... ... ... [71]. ... қайта иңдеу өндірюін қалыптастыру мен дамытуға үлесін тигізетін мемлекеттік ... ... ... ... ... осы түрлері бойынша аймақтық айналысуға болады, ал жылқы өнімін Еуропа елдерінің нарығына шығаруға болады.
ЕҚ-тың жұмыспен қамту және ... ... ... бір ... экономикалық және әлеуметтік міндеттер болып қатар қарастырылады. Еліміздің ауыл шаруашылық саласында қазір 6,5 млн. адам болып, ... ... ... ... ... Ауыл тұрғындарының ішінде 3 млн-ға жуық адам еңбекке жарамды жаста. 2003 жылы ауыл шаруашылық санаттарында 2,4 млн. шаруа еңбек ... және оның ... 1X1 мыңы ... ... [72]. ... ауыл ... экономикалық қызметімен және тұрмыс деңгейімен байланысты болған ауылдағы экологиялық мәселелерді де ұмытуға болмайды. Бұл тұрғыдан ең әлсіз ... ... ... - ... Маңғыстау, Қызылорда облыстарындағы жағдай шиеленіскен аудандарда тұратын ауыл халқы. Мұнда қоршаған орта жағдайының нашарлығы денсаулыққа, әлеуметтік жағдайға және тұрмыс ... кері ... ... ... ауқымын тарылтады, ол болса ауыл шаруашылық өнімділігіне әсер етеді, ... ... ... ... мен жұмыссыздыққа алып келеді. Кедейлік өз кезегінде халықты табиғи қорларды аяусыз пайдалануға итермелейді. Демек, кедей шаруаның тыңайтқыштар себуге, топырақты ... ... ... тұқымдык жұмыстар өткізуге қаражаты жоқ. Оның аграрлық және ... ... ... ... қаржысы жоқ. Малшы болса, шалғай жайылымдарды пайдалана алмайды, ал жақын жайылымдарды ұдайы пайдалану елді-мекендердің жанындағы жайылымдардың құлдырауына, биологиялық әртүрліліктің күрт ... ... ... ...
ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРЫ
3.1. Қазақстанның посткеңестік ... ... ... ғасырдың 90 жылдары әлемдік сахнада болған үлкен өзгерістерге Кеңес ... ... ... ... Соның нәтижеснде 15 жаңа тәуелсіз мемлекет пайда болды. Солардың бірі - ... ... ... 20 жыл ... өзін ... ... ... әрі экономикасы өтпелі демократиялық мемлекет екенін танытты. Қазақстан мемлекеті толық тұрақты даму үшін бір жағынан өнеркәсібі дамыған ... ... ... ТМД ... ... ... ... сыртқы сауда саясатын жүргізуі қажет. Сонымен қатар, Қазақстан өзінің транспорттық жүйесін, яғни ... ... ... ... және ... ... көлік түрлерін транспорттық инфрақұрылымын дамыту керек. Сыртқы сауда операцияларын кеден тарифтік реттеу әлемдік ... ... ... ие, ... ... ... тауарлары мен қызметтері арқылы экспорты мен импортының азаюына да, өсуге де нақты әсер ... ... ... ... сауданы реттеуде әлемдік тәжірибемен танысуы, одан сабақ алуы оның болашақта өз саясатын белсенді және тиімді жүргізуіне жол ... ... ... елдердің қазіргі кездегі тәжірибесіндегі сыртқы экономикалық байланыстарды кеден ... ... ... ... ... ... екі ... реттеуден тұрады. Халықаралық немесе көп жақты жеке ұлттық реттеулер. Сыртқы сауда - ... мен ... ішке ... ... және ... ... ... тұратын елдер арасындағы сауда. Сыртқы экономиканың басты көздерінің бірі - сыртқы ... Ал ... ... ... ... болсақ - белгілі бір елдің ... ... ... ... ... ... дамыту жөніндегі экономикалық, саяси, ұйымдық шаралар жүйесі және де ... пен ... ... және ... ... көлемін анықтауды қамтиды. Сыртқы сауда айналымы - сыртқы сауда дамуының жинақталған көрсеткіші, алыс-беріс арқылы жүзеге асырылады.
Сыртқы экономиканың негізін ... ... ... ... ... ... және импорттық саясат кіреді)
-шетел инвесторларын тарту және шетелдегі ұлттық капитал ... ... ... ... ... бірге, сыртқы экономикалық саясат жекелеген мемлекеттермен, аймақтармен сыртқы экономикалық операцияларды жүргізудің географиялық теңестірілуі міндеттерін де ... бұл іс ... ... ... қамтамасыз етумен байланысты.
Көптеген мемлекеттерде сыртқы экономикалық саясат құралдарының кең ауқымды жиынтығының болуы - ... ... ... ... ... мен даму ... ... ғана емес, сонымен бірге басқа елдермен сыртқы ... ... мен ... ... ... да ... түрде ықпал етуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасының қазіргі кездегі дамуы өзара бағыныштылық және өзара ... ... ... ... ... ... ҚР-ның геосаяси орны, жалпы шекарасы, басқа аймақтармен байланыс жасайтын көлік қатынасы, сондай-ақ бай табиғи ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға, агроөнеркәсіптік кешендердің қызметінің дамуына алғы шарттар жасайды. Айта кететін жәйт, жаңа жағдайда бұрынғы одақ мемлекеттерінің ... ... де ... ... ТМД ... мен сауда-экономикалық байланыстарында дүние жүзінде белгіленген сауда-құқық негіздеріне, сауда және ... ... бас ... ... ... ... ... әртүрлі лицензия түрінде квота, баж салығы, т.б. кедергілерден құтылуға алғашқы қадамдар жасауда. [8;112]
ТМД-да біріңғай экономикалық кеңістікті сақтауға алғашқы қадам 1992 ... ... ... Кеден одағын құру мақсатында кеден саясатының принциптері туралы келісімге қол қойылды. Дегемен бұл келісім қағаз жүзінде қалып қойды. ТМД ... ... ... ... аяғы мен 1992 ... ... ... Кеңес үкіметі жылдары одақтас республикалар халықтарының күшімен жиналған ұлттық байлықты бөлісу басталды. Одақтас республикалар тәуелсіздіктерін алғаннан кейін, өз территориаларындағы жалпы ... ... ... алып ... ұмтылды. Сол уақытта жаңа тәуелсіз мемлекеттер дағдарыстан жедел шығып, өз ... тез ... ... ... ... ... құрамыз деген үмітте болды. Алайда ТМД елдерінде өндіріс күрт құлдырады.
Орталық Азия елдерінің жүргізген экономикалық саладағы саясаттарының ... ... ... ... ... 1995 жылы оң сальдоға Қырғызстан және Тәжікстанмен саудада қол жеткізілді, Бірақ Орталық Азия Республикаларымен саудада, тұтастай ... ... ... ... ... ... саудада оң сальдонға Өзбекстан мен Түркменстан ие болды, бұл ең алдымен газ алудың ... ... ... Орта Азия ... ... ... қортындылары жайындағы мәліметтерді былайша көрсетуге болады. (5-кестеге қараңыз. Мәлімет млн. АҚШ ... ... [79, 86 ... ... Республикасымен
160
264
Қырғызстан Республикасымен
73
28
Тәжікстан Республикасымен
41
11
Түркменстан Республикасымен
51
231
Қазіргі кезде жалпы экономикалық бірігудің әртүрлі жолдары бар екені белгілі болды: ТМД елдерімен екі жақты ... ... ... келісімдерді тереңдету, аймақтық интеграциялық бағдарламаларды іске қосу (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан). ... ... ... және оның ... ... ... ... сыртқы сауда айналымының дамуына ықпал етеді. Шетел мемлекеттерімен сыртқы сауда саясатын іске қосу құралдарына мемлекетаралық комиссиялар жатады, олар екі ... ... ... мен ұйымдастыру жұмыстарын, сондай-ақ ынтымақтастық көлемінде туындаған кезек күттірмейтін мәселелерді.
Сыртқы экономикалық қызметті әрі қарай ... ... ... ... ... ... Қазақстанның интеграциялық мүддесі және тағы басқалар кедендік саясат құралы мен ... ... ... ... ... ... ... унификациялауды, жетілдіруді қажет етеді. Мемлекеттік жоғарғы билік органдарының кеден саясаты мен сыртқы экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу саласында дұрыс ... ... үшін оның ... жағдайларын зерттеудің, сыртқы сауда динамикасына, құрылымына, деңгейіне негізделген нақты талдаудың маңызы зор.
Сыртқы саудадағы кеден статистикасы ережелерін жүйелеу ... ... ... (1995 ... 6 ... ... №238 қаулысы бойынша) барық министрліктер мен ведомстволарға, облыс басшыларына өз қызметі барысында әлем елдерінің топтарын қоса алғанда, ТМД мемлекет қатысушыларының ... ... ... ... бірыңғай әдістемелерін басшылыққа ала отырып, қолдануға тапсырма берілді.
Халықаралық сауда - еңбек бөлінісі ... әр ... ... тауар өндірушілер арасында пайда болатын байланыстардың нысаны және олардың өзара экономикалық тәуе лділігі. Ғылыми-техникалық прогрестің ықпалын экономикады жүріп жатқан құрылымдық ... ... ... мамандануы мен кооперациялануды ұлттық шаруашылықтардың қарым-қатынасын күшейтеді. Мұның өзі халықаралық сауданың ... ... ... ... Сыртқы саудада /еркін сауда/ немесе /өз тауар өндірушілерін қолдау/ ьалдап алудағы ымырасыздық өткен уақыттардың еншісінде қалды. ... ... бұл екі ... ... ... ... ... саясатын ең алғаш А.Смит өзінің анықтаған. Ол: - деп жазған ... ... ... ... ... тарифтік және тарифтік емес реттеу ҚР кедендік ... ... үшін ... ... ... ... тауап номенклатуырасын ҚР Үкіметі бекітеді. ҚР қолданылатын сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасы Дүниежүзілік кеден ұйымының тауарларды сипаттаумен ... ... ... және ... Сыртқы экономикалық қызметінің бірыңғай тауар номенклатурасына сәйкес келеді.
ЕврАзЭҚ елдерінің сыртқы ... ... ... ТМД ... ... ... ... құрылған. Ал ТМД елдерінің сыртқы экономикалық қызметтің тауарлық номенклатурасы Гармониялық жүйенің негізінде құрылған. Гармониялық жүйе туралы халықаралық конвенцияға 1988 жылы 1 ... қол қою ... ... бұл ... ... ... гармониялық жүйенің номенклатурасы болып табылады. Сыртқы экономикалық қызметтің тауарлық номенлкатурасы Сыртқы экономикалық қызметті мемлекетті реттеу үшін статистика ақпартты ... үшін ... ... ... ҚР ... ... арқылы тасымалданатын тауарлар декларациялау мемлекеттік маңызы бар тауарлардың экспортын және импортын бейтарифтік реттеу шараларын қолдану.
Кеден ісі мәселелері жөніндегі өкілетті ... ... ... ... ... ... жүргізуді жүзеге асырады. [10;45-47].
Кеден ісі мәселелері жөніндегі өкілетті орган:
1.Халықаралық ұйымдарда халықаралық негізді әзірлеу, өзгерту, толықтыру, түсіндурі және ... ... ... ... өкілдік етеді. Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасы халықаралық негізінің өзгерістері мен толықтыруларын, бұл негізді түсіндіру жөніндегі халықаралық анықтаулар мен шешімдерді ... ... ... ... қызметтің тауар номенклатурасын оның халықаралық негізіне сәйкес келтіру ... ... ... ... ... енгізеді, мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасын әзірлеу, өзгерту және ... ... ... ... ... ...
3.Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасының эталон данасын ... және оны ... ... ... отырады. Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасын, халықаралық түсініктемелермен халықаралық негізді түсіндіру жөніндегі ... ... ... ... ... жіктеу бойынша орындау үшін міндетті шешімдерді әзірлейді, бекітеді және жариялауды қамтамасыз етеді. Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасын жүргізуге қажетті өзге де ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық құрылымы - елдің экономикалық даму ... ... ... ... ... мен ауқымына тәуелді болады. Кедендік тарифтер қазіргі кездегі сыртқы сауданы реттеудің негізгі элементі болып табылады. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ел ... ... тәжірибеде сыртқы сауданың реттеудің экономикалық әдістері болып тарифтік реттеу саналады. Олар мемлекет шекарасынан өту ... ... ... ... ... ... етеді. Ең бастысы, тарифтік реттеу тауарға кеден салығын салу әдісі мен ... ... ... пен ... түрлерін,оның себептерін, кеден жеңілдіктерін беру тәртібін анықтайды.
1991 жылғы 16-желтоқсаннан ... ... ... деп жарияланған Қазақстан Республикасыны жөнінде сөз қозғалып отырғандықтан, заңды және жеке тұлғалар да, жалпы алғанда, бүкіл республика оның өзі ... ... ... ... ... ... Бірақ әлемдік кеңістіктегі кез-келген сыртқы экономикалық және ел ішіндегі қызметтің заңдылық негізі бар екенін атап өту керек. ... ... ... ... ... ... сәйкес әртүрлі шарттарды ұсынатын көптеген елдер қатысқандықтан, сыртқы экономикалық қызметі жүзеге асыру кезінде серіктесті анықтау қажеттілігі ... ... ... ... елді ... мақсат - Қазақстан Республикасы территориясына әкелінген және оның шекарасынан әкетілу ... ... және ... реттеуді жүзеге асыру қажет.
Қазақстан экономикасында, басқа одақтас республикалардағы сияқты, нарықтық ... ... ... әр ... ... жеке меншік фирмалар мен шағын кәсіпорындар пайда болды. 80- жылдардың аяғына қарай орталықтың республиканы бақылауының әлсіреуі салдарынан шет елдермен ... ... және ... ... ... мүмкіндік туды. Қазақстан бұрын да өз өнімдерін ... ... ... оның 97%-ы ... ... мен ... ... болатын. Экономикаға түбірлі реформа жасау және меншіктің көп түрлілігі негізінде нарықтық қатынастар орнату үшін бірқатар заңдар қабылдау керек ... ... ... кезінде Қазақстанда , , т.б. заңдар қабылданды. Республикада Сыртқы экономика министрлігі құрылды, Сыртқы экономика банкі ... ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындарды Қазақстан Үкіметінің құзырына алу, Қазақ КСР - інің алтын және күміс қорын жасау туралы ... ... ... ... пен мекемелердің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін басқа да жарлықтар шығарды. Енді ... ... ... өзара тікелей дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынас орната бастады. Қазақстан да 1990-91ж. Беларусьпен, Әзербайжанмен, Қызғызстанмен, Өзбекстанмен, Ресей Федерациясымен және Украинамен экономикалық шарт ... ... пен ... ... әр ... ... қол қойды. Қазақстан мен Ресей Федерациясының арасында да ... ... ... ... ... ... Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып жариялануы (16.12.1991) нәтижесінде осы ... ... ... ... және ... ... күшінің көзі саналып келген республика экономикаға меншіктің көп түрлілігіне негізделген нарықтық қатынастарды енгізе ... ... ... ... ... түсті. Қазақстанда нақты жұмыс істейтін нарықтық экономика құрылған. 2006 жылғы мамырда экономикадағы жұмыспен қамтылғандар саны 7991,4 мың адам ... ... ... ... ... түсті және қара металлургия жатады. Қазақстанның мысы, қорғасыны, мырышы және кадмийі сапасының жоғары деңшейде болуына байланысты ... ... ... ие және ... ... ... ... экономикалық дамудың негізгі көзі елдің шикізат әлеуетін пайдалану болып табылады. 1985 жылмен салыстырғанда көміртегі шикізатын өндіру көлемі 225 пайызға өсті, ал ... жүзі ... бұл ... 1,3 ... жуық ... 2005 жылы ... өндіру (газ конденсатын қоса алғанда) 61,9 млн. Тоннаға, табиғи газ өндіру 25,2 млрд текше метр болды. Қазақстанда болашақта ашық кен ... ... ... 2015 жылға қарай 150 млн.тонна мұнай және 79 млрд текше метр газ мөлшерінде көмірсутегі ... ... 2009 ... ... мұнай өндірудің негізгі өсімі Каспий шельфінде байқалады деп көзделіп отыр. Қазақстанның қаржы жүйесі ТМД ... ... ең озық ... бірі деп ... Банк ... өз ... Достастықтың басқа елдерінен айтарлықтай алдыңғы қатарда келеді. Қазақстан банктерінің ... ... (50 ... АҚШ ... ... ... банктерінің жиынтық активтеріне теңеседі. Қазақстан Шығыс Еуропа елдерінің бірқатарынан алдыңғы қатарда. Қазақстанның капиталы сыртқы нарықта белсенді орын алуда, 2005 жылы бұл ... 15 ... АҚШ ... ... ... тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды, сыртқы қолайсыз жағдайларға тәуелділікті қамтамасыз ету үшін бірінші болып Ұлттық қор құрды. 2001 жылдан бастап барлық ... ... 60% ... ... жинақталады. Аталған қордың көлемі 2005 жылдың соңындағы 8 млрд ... ... 2006 жылы 14,5 ... ... ... ... алтын валюталық қоры Ұлттық қорды қоса есепке алғанда 2006 жылғы 30 ... 15,086 ... ... ... өсті ... жылы Қазақстанның халықаралық қорлары Ұлттық қордың қаржысын қоса алғанда ағымдағы бағамен 29764,8 млн.АҚШ долларын ... ... ... 50 млрд.АҚШ долларына жуық тікелей шетелдік инвестиция тартылған. Қазақстан ашық сыртқы сауда саясатын дәйекті жүргізуде. ... 2004 жылы ... ... ... ... 7 млрд. Доллардан астам оң сальдомен 33 млрд.АҚШ долларына жақындап, 1994 жылмен ... 3 ... ... өсті. 2005 жылғы қаңтар-қараша аралығында Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... 41016,4 ... долларын құрады. Сыртқы сұраныстың және жоғары экспорттық бағалар нәтижесінде экспорт 25197,4 млн.АҚШ ... ... ... ішкі ... ... ... ... 15819 млн.АҚШ долларын құрады.
Қазақстан бүгінгі таңда ТМД елдерінің ішінде бірінші болып Mооdy's Investjrs Service, Standard & Pating's Ltd ... ... ... ... агенттіктердің инвестициялық класс рейтингін алды.
2005 жылғы 20 желтоқсанда Fitch Rating's ... ... ... ... ... рейтингін шетел валютасындағы ұзақ мерзімді облигациялар бойынша деңгейіне дейін және ұлттық валютадағы ұзақ мерзімді облигациялар ... ... ... жоғарылатты, сондай-ақ шетелдік валютадғы қысқа мерзімді облигациялар бойынша деңгейін растады. Бұл ... ... ... ... ... болжанып отыр. Осы агенттіктің соңғы есебіне сәйкес, Қазақстанда минералдық ресурстардың қомақты қорының болуы оның экономикалық келешегі зор екенін ... ... ... өп ғасырлар бойы туысқандық, мәдени, саяси және экономикалық, қарым-қатынаста болып келген көршілес ... Азия ... ... ... ... алып ... Аймақтың ең ірі мемлекеті ретінде ғана емес, ... ... алға ... ... ... ... ... елдермен тығыз қарым-қатынас орнатуға қызығушылық білдіруде. Біздің мемлекетіміздің ендігі жердегі қарқынды дамуы аталмыш республикалармен ... ... де ... ... Сол ... ... Орта ... Одақ құру идеясын алға тартып отыр. Бұл бірлестікке Қазақстаннан басқа аймақтың Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және ... ... ... де ... мүмкін. 2006-2007 жылдар аралығында Орталық Азия мемлекеттері президенттерінің Астанаға іс-сапарлары ... және ... ... ... ... мемлекеттеріне ресми сапарлары барысында мемлекетаралық саяси-экономикалық және әлеуметтік-мәдени қарым-қатынастардың дамуына негіз болатын ... екі ... ... қабылданды. Бұл құжаттар Қазақстанның көршілес мемлекеттерімен байланысын нығайта түсіп, Орта Азиялық Одақ идеясын жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... бағыттарының бірі Ресеймен қарым-қатынас болып табылады. Бұл мемлекетпен біздің ел көп жылдар бойы ... ... ... ... Өзара бөлісіп жаткан мемлекеттік шекараның ұзындығының өзі 7591 шақырымға созылып жатыр. Мемлекетаралық достастық екі бірдей президенттік және екі ел ... ... ... байланысы арқасында дамып отыр. Қазақстан мен Ресей арасында отын-энергетикалық кешен, көлік және коммуникация, әскери-техникалық және қорғаныс ... ... ... ... ... ... қарыс-қатынастың біртұтас спектрі көптеген екі жақты құжаттар және келісімдермен реттелуде. Екі жақты қарым-қатынаспен қоса екі ... ... ... ... және ... ... көптеген аймақтық ұйымдар шеңберінде өзара белсенді әрекеттесуде. Сөз тиегі болып отырған Тәуелсіз Мемлекеттер Досмтастығы, Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы, ... ... ... және ... ... туралы келісім Ұйымдары. 2012 жылы Қазақстан мен Ресей өзара ... ... ... 20 ... атап ... ... тағы да бір ... елмен қарым-қатынасы серпінді даму үстінде. Бұл - ... ... ... Жыл ... екі ел ... ... өсіп, экономика, мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық салаларында көптеген ірі жобалар жүзеге асырылып отыр. ... ... ... екі ел ... ... ... ... келеді.
Тәуелсіздік жылдарында еркін сауда аймағының нәтижесінде экономикалық жағдайлары жақсарған, алыс-беріс ауқымын одан әрі тереңдете түсуді ... ... ... Беларусь елдерінің басшылары 2006 жылдың 16 тамызында еркін ... ... ... ... ... ... Кеден одағын құру жөнінде шешім қабылдады. Содан ... ... ... ... ... ... ... 2007 жылы 6 қазанда Кеден одағын қалыптастырудың 2008-2010 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары бекітілді. 2009 ... 9 ... ... кедендік аумақ құрудың кезеңдері мен мерзімі мақұлданды. (№ Кестеге қараңыз). Осы ... ... ... ... ... етуі 2010 ... ... басталып, одақтың толыққанды жұмысын жолға түсіретін барлық қажетті үрдістер 2011 жылдың 1 шңлдесіне дейін аяқталуы тиіс деп белгіленді. 2009 ... 27 ... күні ... басшыларының Минск қаласындағы кездесуінде Кеден одағының Кеден кодексі ... ... қол ... Бұл ... 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап қолданысқа енгізілген болатын [Сұңғат Әліпбай. Кеден одағы: дақпырт пен шындық // Егемен Қазақстан, 2010 жыл, 2 ... 3 ... ... қалыптасуының кезеңдері
кезеңдері
Уақыты
Барысы
Қарсаңдағы кезең
27.11.2009 ж. - 01.01.2010
Кедендік ... ... ... және ... ... тарифін қабылдау
Біріңғай кедендік және кедендік емес тәрифтерді реттеуді енгізу
Бірінші кезең
01.04.2010 ж. - ... ... баж бен ... ... және бөлу ... ... одағының Кеден кодексін қолданысқа енгізу
Бақылауды Беларусь Республикасы мен Ресей федерациясының сыртқы шекараларына ауыстыру
Енгізілетін кеден ... ... мен бөлу ... ... кезең
01.07.2010 ж. - 01.07.2011
Қазақстан Республикасы шекарасындағы тауарларды кедендік рәсімдеуді жою
Қазақстан мен Ресей ... ... ... ... сақтап, кедендік бақылауды Қазақстанның сыртқы шекараларына ауыстыру
Бұл ... ... ... ... үш ... сауда экономикалық саясатына елеулі өзгерістер енгізуді қажет етеді. Соның ең бастысы осы үш елдің ... ... ... мен ... баж салығынсыз жүргізілетіндігі. Яғни осы үш ел шығаратын және бір-біріне саудалайтын тауарлар мемлекеттік шекараладан өткен тұста олардан бұдан ... ... алым ... ... ... ... осы үш ел ... одағына біріккен соң өздерінен тыс үшінші бір елге қатысты біріңғай сауда саясатын жүргізуге тиіс.
Кеден одағының ең ... ... ... ... ... Үкімет басшыларының кеңесі болып табылады. Онда қабылданған шешімдерді жүзеге асыру ... ... ... ... - Кеден одағы комиссиясына тапсырылады. Мемлекет басшыларының 2007 жылдың 6 қазанында қол қойған келісіміне сәйкес Кеден ... ... ... осы үш ... ... ... бірдей қолданылады. Слонымен қатар комиссия тимді жұмыс істеу үшін оған кедендік тарифтік және тарифтік емес реттеу саласында бірқатар өкілеттіліктерді беру ... отыр және ... асу ... ... ... сыртқы саясаты стратегиясында бұрынғы кеңес кеңістігінде болып жатқан интеграциялық процестер ерекше орынға ие. ... ... ... КСРО ... ... бөлігін бірлестірген Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын сақтап, оны дамыту турасында біршама іс атқаруда. 2006 жылдың мамыр айынан бастап 2007 жылдың ... ... ... ... ... төрағалық етіп Достастықтағы интеграциялық процесстердің дамуына жаңа серпініс ... ... ... ... ТМД ... жалпы тиімділігін арттыру мақсатында Достастықты реформалау бойынша Концепцияны жасап, ТМД мүше басқа елдердің талқылауына салды. 2007 жылдың қазан ... ... ... ТМД саммиті барысында аталмыш Концепция қабылданды. 2007 жылдың маусым айында Санкт-Петербургте өткен Достастыққа мүше мемлекеттер басшыларының ресми емес саммитінде ... ... ... ... ТМД ... ... деңгейін арттырудағы тағы да бір айтарлық қадамы болды. Қазақстан басшысы ендігі жерде Достастық көшбасшылары жылына бір көкейкесті мәселені ... ... ... ... ТМД ... ... ... өзекті мәселе көші-қон тақырыбы қарастырылды. Ал 2008 жылы ТМД Төрағасы ретінде Қазақстан көлік және ... ... ... ... ... ... ... экономикалық беделі жоғары Қазақстан мемлекеті Еуразиялық Экономикалық Қауымдастыққа мүше жетекші мемлекет ... ... ... ... ... ... ... бес мемлекеті мүші. Олар Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, ... және ... ... ... ... мүмкіндіктері мен белсенділігі бұл ұйымның даму қарқынына айтарлықтай септік етуде.
3.2. Қазақстанның алыс шетелдермен экономикалық байланысы
Қазақстанның тәуелсіз өркендеуі ... оның ... ... және мемлекеттермен сыртқы байланыстарының жаңа мағынада және ... ... және ... ... Бұл, әрине, табиғи процесс. Кез-кедген егемендікке қол жеткізген ... өзін ... ... ... ... ... тең ... қарым-қатынастар жасалуына қысқа мерзімде қалайда қол жеткізу үшін күреседі. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан Республикасы біраз табыстарға қол жеткізді. Қазіргі ... ... ... 120 ел, яғни әлемдңк қауымдастықтағы мемлекеттердің жартысынан астамы таныды, оның ... 105 ... ... ... орнатылды. Әлемнің 28 елінде Қазақстан Республикасының елшіліктері ашылды, Алматыда 44 ... ... мен ... сондай-ақ 12 халықаралық ұйымдардың өкілдіктері жұмыс істейді. Жаңа Астанамызда да саяси халықаралық байланыстар орталығына айналуға күш ... ... 800 ден ... ... және ... ... мен келісімдер жасады, көптеген әлемдік, европалық және азиялық саяси және ... ... мен ... ... және ... ... ... ішінде әлемдік қауымдастықтың толыққанды мүшесі атанды. Республиканың сртқы байланыстар жүйесі географиялық, идеологиялық және этнодіни ауқымда шектелмеген, ол ... ... ... адам ... ... ... сүйенеді және осы негізде әлемнің барлық аймақтарына таралып келеді.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына жолдауында шетелдерден капитал ... ... ... ... Мысалы: , - деді [62;12-14]. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында сыртқы сауда географиясы негізінен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығымен ... ол ... ... ... 2004 жылы ... ... айналымы құрылымында тірінші орынға ЕО-қа мүше елдер, Ресей, Швейцария және Қытай шықты. Өзінің тәуелсіздігін ... ... ... ... ... елі ... Бздің елді алғашқылардың бірі болып Түркия, сол сияқты АҚШ, ... ... ... және т.б. ірі-ірі мемлекеттер мойындады. Қазақстан шет елдерде дипломатиялық және консулдық өкілдіктер ашуға ... Ал ... ... ... мен ... ... және ұлттық ұйымдардың өкілдіктері жұмыс істей бастады. Республиканың ... қол ... ... ... бастап-ақ мемлекетаралық және үкіметаралық келісім-шарттарға қол қою жүзеге асырылды [7;45-47].
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының алдында үлкен ... ... ... Олар - ... ішкі жағдайында Егемен Қазақстан мемлекетінің тұтастығын нығайтып, ... ... ... көп ... ... ... сақтауда барлық мұмкіндіктерді пайдалану. Ал, сыртқы саясаттағы басты міндеттер - Қазақстанның бүкіл дүниежүзі елдерімен байланыстарын одан әрі дамытып, ... ... ... ... қатарына қосылу, елдің қауіпсіздігін қорғау, әлемде бейбітшілікті сақтай отырып, ядролық соғысты болғызбау. Республика халқының ерік-жігері осындай аса маңызды міндеттерді жүзеге ... ... ... ... ... тарту арналары мен нысандары бар. Шетел капиталы 3 арна бойынша түседі: - экспорттық несиелер: инвестициялық және тауарлық; - ... ... ... ... және ... - инвестициялар: тікелей және портфельдік. Кредиттер (несие беруші) - елден ... ... ... ... алу ... бар ... несиелер. Инвестициялық несиелер технологияны, жабдықты және басқаны жеткізіп беру мақсатымен, ал тауарлық несие - дайын тұтыну тауарларын ... беру ... ... ... ... ... ... өкімет деңгейде көрсетіледі. Мұнда техникалық көмек дегенде - әр ... ... ... көрсету: оқыту, кеңес беру, жұмысты ұйымдастыру мен оқыту барысында қолданатын жабдық кіреді ... ... ... экономикасы шетел капиталының ағымы ретінде түсіндіріледі. Олардың 2 ынсаны бар: - тікелей; - ... ... ... ... өзіне тәуекел ала отырып, республика экономикасына шетел капиталын салуды, ал екіншісі, фиктивті капиталға акциялармен басқа да құнды ... ... ... салу. Қазіргі кезеңде тікелей инвестицияның басымдылық маңызы мойындалып келеді. Тіелей инвестиция алушы елдерге қарыздық міндеттеме ... ... ... ... ... және техникалық тәжірибелер алуға мүмкіндік береді. Бұндай технология беру артықшылығы капитал ағынының келуінен де басым түседі. Тікелей инвестиция әлемдік экономикаға және оның ... ... ... ... әсер ... ... ... және фирмалар тарапынан оған мыналар жатады.
-өзі үшін тұрақты тікелей ... ету ... ... ел ... ... ... ... қолдануы;
-өзінің құру, оның кейбір секторлары басқа елдерде ... ... ... ... және кең ауқымды халықаралық деңгейде мемлекетаралық қатынастарға енгізу. Тікелей инвестицияның халықаралық қозғалысының көлемі жөнінде келесі мәліметтер сипаттайды. 1997 жылғы 400,5 ... ... көп ... (233,1 ... доллар) - өнеркәсібі дамыған елдер, 48,9 млрд.доллар - дамушы елдер (оның ішінде 45,3 млрд.доллардан астам - ... ... және 18,4 ... жуығы - ОРталық және Шығыс Еуропа (Ресейді қоса) елдері үлесіне тиді. Инвестициялардың негізгі бөлігі және оны іске ... ... ... (АҚШ, ... ... және Жапония) шоғырланған. Шетелдік тікелей инвестицияның өсу себептері мен күтілетін үрдістері туралы мыналарды айтуға болады. ... ... ... ... ... жеңілдікті инвестициялы режиммен ерекшеленетін елдерге емес, нарықтық үрдістер белсенді дамыған ... ... Бұл ... келесілер жатады: бәсекенің қысымы, жаңа технологиялар, жекешелендіру, үкіметтің қолдауы. Сонымен қатар инвестициялар келуіне ... әсер ... ... ... ... ... болады: ЕО, НАФТА, АСЕАН, АТЭС, МЕРКОСУР. Себебі, олар бизнестің ғаламдануына, барлық деңгейде салыстырмалы инвестициялық ... ... және ... ... ... ... жылдары елімізге тікелей инвестиция тарту бағдарламасына сәйкес, жылдардағы Қазақстанға шетелдік инвестицияны тарту бағдарламасының ірі ... ... - 17 млн . АҚШ ... (> ААҚ); ... - 11,7 ... ... (> ЖШС - нің ірі жобасы).
Аралығында инвестициялық жобаларды іске асыру нәтижесінде ... - шарт ... 40 ... ... жаңа ... орындары ашылды, 1168, 5 млн. АҚШ долларының өнімі өндіріліп, оның ішінде 113.7 млн АҚШ ... ... ... Кіріс министрлігінің мәліметтеріне сүйенсек, бюджетке 31.4 АҚШ доллары көлеміндегі түсімдері түскен. Алайда, шетелдік ... ... ... да көп ... бар ... Олар ... - Қазақстан нарығының іскерлік белсенділіктің төменділігі; - Реттеуші шаралар шалағайлығы; - ... ... ... ... ... күшінің әлсіздік дағдарыстың орын алуы ; - Шынайы ақпараттың жеткіліксіз болуы [10;64-65] ;
Инвестициялық саясаттың ұтымды жүйесін ... үшін ... Даму ... ... ... - газ қоры, мемлекеттік несие ұйымы ... ... ... мен ... мән ... шарт.
Қазақстан Республикасының сыртқы экономикалық саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, ... ... ... ... талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы ... ... ... халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын құрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді. Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең ... және екі ... да ... қарым-қатынас құруға дайындығы оның бүгінгі күні дипломатиялық ... ... шет ... ... ... дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Көптеген себептерге байланысты Орталық Азия мен ... ... әлем ... қазіргі кезде ерекше назарға ие. Қазақстан екпінді даму қарқынының арқасында ірі трансұлттық корпорациялардың, өзге мемлекеттердің ... ... ие. Бұл ... де, Қазақстан Орталық Азиядағы географиялық сипаты бойынша ең ірі ... ... ... оған қоса ... даму ... бойынша біздің мемлекет аймақтағы көшбасшы. Осы ретте еліміздің болашақта даму ... мол ... ... кету ... Бүгінгі күні қазақстандық сыртқы саясат басымдылығы ең алдымен Ресей, Қытай, АҚШ, ЕО, Орталық Азия ... ... ... ... ... тең ... ... қытынас құруға бағытталып отыр. Бұл тұрғыда 2006 - 2007 жылдары аталмыш ... және ... екі ... ... ... алға басты. Ел мүддесіне қатысты бірталай маңызды құжатқа қол қойылған мемлекет басшылығының ... ... ... Лондон, Бейжің, Каир, Тегеран, Ташкент, Бішкек және тағы да басқа мемлекеттердің астаналарына ресми сапарларының қорытындылары да осыны айғақтай түсуде. Осылайша ... ... ... ... мен көршілес ТМД мемлекеттері арасындағы стратегиялық серіктестігі жаңа деңгейге көтерілді деуге болады. Республикадағы саяси және экономикалық тұрақтылық қолайлы инвестициялық ... ... ... Қазақстанның жоғары рейтингінің сақталуына ықпал етті.
Кесте.1. Қазақстанның экономикалық даму ... ... ішкі ... ... ... бағамы
Инфляция индексі (2000=100)
Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚШ деңгейінің % үлесі)
1995
78,014,200
61,11 Tenges
64
3,81
2000
102, 599, 902
142, 26 Tenges
100
3,53
2005
147, 453,00
132,88 Tenges
140
9,01
Мұнай-газ ... ... ... ... ... ... экспортқа шығарылады. (аса ірі импортшылар: Ресей Федерациясы, Ұлыбритания, Украина, Швецария, ... ... ... ... мен газ ... ... 2001 жылы 49,3% болды. Қазақстанда өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемінде түсті металлургияның үлесі 11%. ... ... ... Қазақстан әлемде тазартылған мысты ірі көлемде өндірушілер мен экспортқа шығарушылар қатарына жатады. Республиканың әлем ... мыс ... ... 2,3%. Қазақстан мысының негізгі импортшылары: Италия (50%) мен Германия (35%). Экспорт құрылымында мыс пен мыс қорытпалары 7%. Тазартылған ... 90%-ын ... ... ол Қазақстанның түрлі аймақтарында бірнеше зауыттарды, кеніштерді және энергия нысандарын біріктіріп отыр. Қазақстан темір кентасының қоры жөнінен әлемде ... Оның ... ... ... 6%. Елде ... ... ... 70%-дан астамы экспортқа шығарылады. Қазақстанның қара металлургиясы өнеркәсіп өнімі көлемінің 7%-ға жуығын өндіреді. ... аса ірі ... - ... ... комбинаты, ол шойын мен дайын қара металдар қақтамасының 100%-ын және болаттың 90%-дан астамын өндіреді. Бұл ... ... ТМД ... мен алыс шет елдерге экспортқа шығарылады. Сондай-ақ, АҚ тотыққан марганец және темір-марганец кентастарынан жоғары сапалы марганец ... ... ... хромды кетастардың мол қоры бар, ферроқорытпа зауыттары жұмыс істейді. 1994 жылдан кен-металлургия кешені ... көбі ... және ... ... ... ... ... .
1996-1997 жылдары кен байыту және металлургия кәсіпорындарын бірыңғай технологиялық тізбекпен байланыстырған ірі бірлестіктер құрылды, олар: , корпорациясы, . ... ... ... ... ... Уран ... есебіне қарғанда, әлемде барланған уран қорының 25%-ы ... ... ... ... ... ... Лениногор полиметалл, Зырян қорғасын, Шығыс Қазақстан мыс-химия, Ертіс полиметалл, Жезкент кен-байыту ... ... ... ... ... бір тобы - Өскемен титан-магний, Белогор кен-байыту комбинаттары, Үлбі металлургия, Ертіс химия-металлургия ... ... ... ... ... т.б. шығаруға мамандандырылуда. Республикада 3 мұнай айыру зауыты, сары фосфор алынатын фосфоритті кентастарды өңдейтін ірі кешен ЖШС ... ... Ол ... ... Жаңа ... фосфор зауыты, Минералдық тыңайтқыштар зауыты сияқты аса ірі кәсіпорындарды біріктіріп отыр [8;47-48].
Республиканың ... ... ... өнімі өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемінде 3%-ға жуық. Оңтүстік аймақта Станок жасау зауыты, Алматыда Ауыр ... ... ... ... ... олар ... станоктар шығарады. Солтүстік аймақта , , ЖШС-тері, , , , ... ... ... ірі машина жасау кәсіпорындары жұмыс істейді. Олар ауылшаруашылығы машиналары үшін қосалқы бөлшектер, жабдықтар, двигательдер, көшпелі электр ... ... ... үшін ... газ бен ... ... ... есептейтін есептеуіштер шығарады. Қазақстанда құрылыс индустриясының дамуына ел ордасының Астана қаласына көшірілуі жаңа ... ... ... ... ... ... ... республика өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемінде 4%-ға жуық.
Қазақстан Еуроазия құрлығының ортасында орналасқандықтан транзиттік тасымал саласында айтарлықтай орын ... ... жер ... ... ... ұзындығы 106 мың км. Оның ішінде 13,5 мың км - темір жол, 87,4 мың км - ... ... 4 мың км - өзен ... ... мен ... ... Достық - Алашанькоу шекралық темір жолы өткелі, Түрікменстан мен Иран арасында Серакс - ... ... жолы ... салынған соң Ұлы Жібек жолы бойында жаңа транзиттік дәліздер ашылды: Қытайдың ... ... ... Циньдао, Тяньцзин порттарынан Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Иран, Түркия, Жерорта теңізі мен Парсы шығанағының порттарына қатынау мүмкіндігі туды. Бұл ... жүк ... ... ... торабы Ресей Федерациясына, бұрынғы одақтық республикаларға, сондай-ақ, Қытайға, Түркияға, Иранға, Қара теңіз бен ... ... Үнді ... ... шығуға мүмкіндік береді. Теңіз кеме қатынасы Каспий теңізінде ... ... ... өтеді, ол Ресей Федерациясының өзен жолдарымен Қара теңіз бен Балтық теңізіне шығады. ұлттық әуе компаниясы, басқа да ... ... ... тасымалын жүзеге асыруда.
Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіру мәселелеріне тоқтамас бұрын, деген сұраққа жауап берейік.
1994 жылға дейін жұмыс істеген ГАТТ (Генеральное ... по ... и ... ұйымының нормаларын ескеріп отыратын ДСҰ өз қызметін 1995 жылы 1-қаңтардан бастады. ДСҰ жалпы институционалды шектеулерді құруды қарастырады. Жаңа ұйым өз ... ... ... ... ... ... дәне сауда саясатын қайта қарастыру Механизмін жетекшілік ету керек. ДСҰ-ның негізгі мақсаты болып өмір деңгейін ... үшін мүше ... ... және ... ... мыналар арқылы жүзеге асыру болып табылады:
-толық жұмысбастылықты қамтамасыз ету;
-тауар мен қызметтердің өндірісін және сауда айырбасын өсіру;
-ұзақ ... ... ... ... ... мен қорғауды қамтамасыз ету мақсатында шикізат көздерін оңтайлы пайдалану.
Сыртқы ... ... ... үшін ... ... ... ... негізінде және басқа да кейбір келісімдер бойынша рұқсат етіледі. Мысал үшін келесідей шараларды қолдануға рұқсат беріледі:
-экономикалық емес ... ... ... ... ... тығырықтан (ұлттық өндіріске келтірілген зиян, төлем балансының ... ... және т.б.) шығу ... ... сауданы әкімшілік шектеу;
-шетел тауарларын жабдықтаушылардың әділетсіз бәсекелестігін қатаң ... және ... ... ... ... ... ... келісімі бойынша экспорт пен импортты ерікті түрде шектеу.
Алайда, кейбір экономикалық емес мақсаттарда қолданылатын шаралар, саналы түрде протекционистік ... ... ... ... 2000 жылы ... пен ... ерікті түрде шектеу жойыту керек болатын, ал әділетсіз бәсекелестікті шектеу шараларының ... ... ... 5 ... ... ... [7;113-114].
ДСҰ-ға кірген жағдайда Қазақстан Республикасының енді дамып келе ... ... ... ... ... ... Бұл өз ... ДСҰ-ға мүше елдер протекционизмді қолдана алмайтындығы белгілі болып тұрған жағдайда олардың, яғни отандық өндірушілердің өндіріс мүмкіншіліктерін ... ... ... ... технологияның дамымау салдарынан кластерлік жүйені кемеліне дейін жеткізу ... ... ... ... ... ... алатыны белгісіз. Ал дамыған елдердің ДСҰ-ға кіруі кедергісіз болмағаны жоқ, оның ... ол ... ... ... елге ... ... ... болатын (Австрия, АҚШ, ҚХР).
Қорытындылай келе, Қазақстан Республикасының ... кіру ... ... уақыт мерзімінде шешу мүмкін емес немесе ол ... оңды ... ... ... ... ... мысалы ҚХР мен Араб Әмірлігі сияқты елдер ДСҰ-ға кірмес бұрын олардың алдында тұрған шарттарды орындау үшін көптеген жылдар бойы ... Олар өз ... мен ... ... ... ... өзгертуге мәжбүр болды, ал оны кез-келген мемлекет жүзеге асыра алмайды. ДСҰ сияқты ұйымға Қазақстан Республикасының кіруі ... ... ... ... және ... оның сапасының жоғарылауын білдіретін болады. Дегенмен, олар ... ел үшін және ... ... жеке ... үшін ... ... ... емес, тіпті қарама-қайшы болуы айқын. Мұнымен ДСҰ-ға кіру ... ... ... ... ... ... Құрама Штаттарымен байланысы жылдан-жылға нығая түсуде. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың 2006 жылы АҚШ-қа ресми сапары қазақстандық-американдық ара-қатынастың дамуына және ... ... ... еткен маңызды шара болды. Сапар барысында екі ел арасында болған сындарлы сұхбаттар кезінде қауіпсіздік, терроризммен ... ... ... ... дамуы және Қазақстан Республикасындағы жоғарғы технологиялық, инновациялық өндірістерді дамыту процесіне американдық компаниялардың атсалысуы талқыданды.
Екі ел сауда экономикалық ынтымақтастығының дамуына көп ... ... ... қазақстан-американ Комитеті ықпал етті, оның бірінші мәжілісі 1995 жылдың наурызында болған еді. Комитеттің басты міндеті - экономиканың барлық ... ең ... ... және екі ... ... ... салаларында ынтамақтастық іскерлікпен ұйымдастыру болып табылады. Комитеттің қызметі Қазастанға, оның мұнай мен газ секторын қазіргі заман ... ... ... құру және ... ... ... ... саласында сауданы және инвестициялық жобаларды дамытуға ықпал етуге, жүйелі негізде ынтымақтастықты реттеуге ниеттенген американ және қазақстан кәсіпорындары туралы ақпараттарды алмастыруға және ... ... ... Америкада іс-тәжірибеден өтуін ұйымдастыруға, озық үлгідегі бірлескен ... ... ... ... [79, 203 б.]. ... ... ... қарым-қатынасының тереңдей түсуі турасында 2006-2007 жылдар аралығында бұл байланыстың қарқындылығы байқалғанын атап өтуге болады. 2007 жылы ҚР Президенті Н.Назарбаев ... ... ... ... ... Араб Әмірліктерінде ресми сапармен болып қайтты. Ал Қазақстанға Мысыр Президенті Х.Мубарак және Иордания королі Абдалла ІІ келді. Бұның бәрі біздің ... және ... мен араб ... ... ... жаңа ... ... бірден-бір белгісі болып табылады. Мысалға 2007 жылдың қараша айында Елбасының Сирия Араб Республикасына ресми сапары елеулі оқиға болды. Бұл біздің ел ... араб және ... ... ... зор ... ... деген алғашқы сапары болды. Бұл мемлекет территориясында Қазақстанның таризхына тікелей байланысы бар ұлы ... ... Олар ... ... шыққан бүгінде Дамаскеде жерленген ұлы ғалым, ағартушы Әбу ... ... мен аты ... ... қолбасшы, әмірші Сұлтан Бейбарыс. Осы ретте тарихи және мәдени мұраларды әрдайым ... ... ... Дамаскедегі Әл-Фараби кесенесін салуға және Сұлтан Бейбарыстың кесенесіне ... ... ... ... ... отырғандығы да кездейсоқтық емес. Бүгінгі күні республикамыз әлем ауқымындағы өзекті Батыстың жетекші мемлекеттері мен ислам әлемі ... ... ... ... алға тартып отыр, әзірше бұл сыртқы істер министрлері деңгейінде жүзеге асуда. Қазақстан аталмыш идеяны әлем діндерін біріктірген және дінаралық сұхбат ... ... ... ... халықаралық тәжірибесіне сүйене ортаға салуда. Бұған мысал мемлекетімізде 2003, 2006 және 2009 жылдарда үш рет өткен және ... ... ... ... ие ... Әлем және ... ... басшыларының Съезі. БҰҰ Бас Ассамблеясының 62-і сессиясында сөйлеген съезінде ҚР Президенті Н.Назарбаев болашақ съездің БҰҰ ... ... ... ... жасады [7;132-133].
Соңғы жылдары Қазақстан Еуропа Одағына мүше елдер арасындағы қарым-қатынас едәуір алға ... Бұл ... ... ... диалогы шеңберіндегі ара-қатынасын атап өту қажет. аясындағы соңғы кездесу 2007 ... ... ... ... ... ... ... өтті, оның барысында ЕО-ның Орталық Азиядағы 2007-2013 жылдарға арналған стратегиясы талқыланды. Сол жылдың 30 маусымында Берлин қаласында ... ... ... ... ... ... рәсімі өтті. Демократиялық реформалар нәтижесінде қол жеткізілген Қазақстанның саяси, ... ... ... ... ... және әлемдегі энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі біздің республиканың ықпалының өсуі мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың ТМД Төрағасы ... 2006 жылы ... ... G-8 саммитіне қатысуға мүмкіндік берді. Саммит аясында Н.Ә.Назарбаев әлемдік және аймақтық державалардың басшыларымен кездесіп, олармен ... ... ... екі ... және ... ... байланысты көптеген мәселелерді талқылады.
Халықаралық қоғамдастықтағы еліміздің позитивті образының қалыптасуы және оның халықаралық мәртебеге ие болуы сыртқы ... ... ... басшылығының көрегендік шешімдерімен мүмкін болды. Бұл тұрғыда ядролық қаруды таратпау, діни экстремизимге қарсы тұру, әлем діндері ... ... ... құру ... атап ... ... Осының негізінде еліміз аймақтық және ғаламдық қауіпсіздік мүддесі турасында халықаралық аренаға өз бастамаларымен шығуға ... ... ... ... ... ... ... және Ынтымақтастық Ұйымына (ЕКЫҰ) бұрынғы кеңес кеістігіндегі ... ... ... ... ... 2003 жылы өз кандидатурасын ұсынуын атап өтуге ... ... ... ... осы ... қол ... тиянақтылық пен қажырлық танытты. Төрағалыққа ұсынылған біздің мемлекетіміздің кандидатурасын Қазақстанның ... ... ... ... ... бағалаған көптеген мемлекеттер қолдады. Қазақстанның ЕҚЫҰ-да төрағалық етуге өз кандидатурасын ұсынуының бір себебі біздің ... ... ... ... ... оның ... ... болған әрі көбейіп келе жатқан түрлі қауіпке төтеп бере алатын күшті, әрі тиімді ұйым ету болып табылады. Қазақстанның ЕКЫҰ ... ... ... ... 2007 ... қараша айында Мадрид қаласында өткен ЕҚЫҰ-на мүше мемлекеттердің Сыртқы істер министрлері Кеңесінің қабылдаған шешімі болды. Бұл шешімнің нәтижесінде Қазақстан 2010 жылы ЕКЫҰ ... ... ... ... ... халықаралық қоғамдастықтың Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде соңғы 18 жылда қол ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл ретте Қазақстанның аталмыш халықаралық ұйымның төрағасы ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерді шешу турасында бірталай ұсыныс жасай алатындығын айтып кету керек. ... ... ... ... ... ... халықаралық деңгейде үлкен қызығушылыққа ие болып келеді және де ЕКЫҰ ... ... ... ... анық. Өйткені ЕҚЫҰ-на төрағалық ету - бұл Қазақстанның Еуропа қауіпсіздігі аймақтық жүйесіне интеграциялануының, ұйымның бас мүшелерімен жалпы ... ... ... шешу турасындағы тең құқықты сұхбатты жалғастыру мүмкіндігі болып табылады. Қазақстан дипломатиясының ірі ... бірі ... ... ... ... Азиядағы Өзара Ықпалдастық және Сенім Шаралары жөніндегі Кеңесті ... жию ... ... ... ... ... ... идеяның Қазақстан басшысы 1992 жылдың қазанында айтқан ... Бұл ... бері ... ... мүше мемлекеттер басшыларының саммитін 2002 және 2006 ... екі ... ... ... Бұл ... халықаралық деңгейде үлкен баға ие болды. 2006 жылдың 17 ... ... ... ... ... ІІ ... ... ынтымақтастық пен қауіпсіздік негізгі мәселелерін форум қатысушылары біріге шешетіндігі сипатталған декларация және де аталмыш ұйымның хатшылығы жайлы келісімге қол ... ... ... ... ... 20 ... ... 7 мемлекет және 3 халықаралық ұйым бақылаушы дәрежесіне ие. Аталмыш форумның ... ... ... пен ... ... ... бұл ұйым бейбіт сұхбат және Азия құрлығындағы күрделі геосаясаттық мәселелерді шешу алаңына айналды. ЭСКАТО-ға мүше 62 ... ... ... ... ... ... ... өткен Азия мен Тынық мұхиты мемлекеттерінің Экономикалық және әлеуметтік комиссиясының (БҰҰ ЭСКАТО) 63-і сессиясы Қазақстан мен бүкіл Орталық Азия үшін ... ... ... ... дәрежедегі шара Орталық Азияда тұңғыш рет өткенін атап өту қажет. Қалыптасып келе жатқан халықаралық ... ... және ... ... қарым-қатынасты орнату ерекше маңызға ие болып келеді. Олардың ... ... ... ... ... ... ұйымдардың бірі Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы болып табылады (ШЫҰ). 2001 ... ... ... ... Шанхай Ынтымақтастық Ұйымын (ШЫҰ) құру бастамасына атсалысты және де дәл осы ұйым аясындағы қызметі ... ... ... ... ... айналды. Қазіргі кезде ШЫҰ Қазақстан, Қырғызтан, ҚХР, Ресей, ... және ... ... ... ... ал бұл ... бақылаушы мемлекеттерге Моңғолия, Иран, Үндістан және Пәкістан кіреді. ШЫҰ шеңберіндегі диалогарқасында ... ... ... және ... салалар бойынша көптеген мәселелерді шешуге бағытталған сындарлы сұхбат жүргізу мүмкіндігіне ие және де бұл ұйым ... ... ... және ... ... күш ... мәселелері талқыланады. ШЫҰ саяси тұрақтылық және қауіпсіздік қамтамасыз етудегі маңызды рөлі оны ... ... ... ... ... ... етті.
Жоғарыда айтып кеткен фактілер Қазақстанның тәуелсіздік жылдар ішінде сыртқы ... ... ... ... ... мемлекетке айналғандығын көрсетіп отыр. Бұл мемлекет басшылығының ... ... ... және ... ... ... мүмкін болып отырғанын атап кету керек. Экономикалық жетістіктеріміз де осыны ... ... ... ... $50 млрд. көлемінде тікелей шетелдік инвестиция құйылған. Мемлекеттің алтынвалюта қоры тұрақты көбеюде. 1995 жылдан 2005 жылға дейін алтынвалюта қорының көлемі 9 ... ... ҚР ... жөніндегі Агенттіктің мәліметі бойынша $15085млн.құраған. 2002 жылдың наурызында АҚШ Қазақстанға деген дәрежені ... Бұл ... ... ... ... жемісінің белгісі. Бүкіләлемдік экономикалық форум жария еткен 2006-2007жж. әлемдік бәсекелестік индексіне сәйкес Қазақстан ... ... ... озып 56 ... иемденді. Бұл тізім бойынша ҚР Орталық Азия мемлекеттері арасында көшбасшы. Кеңейген экономикалық мүмкіндіктер республика алдында жаңа сыртқысаяси мақсаттар қойып отыр. ... ... ... ... ... ... жатқан экономикасы ретінде бүкіл аймақ экономикасының дамуының катализаторы болуы ... Бұл ... ... ... ... мен ... ... байлықтары негіз бола алады. Мұнай мен газдың үлкен қорлары бар республика болашақта қалыптасып келе жатқан ... ... ... ... ... рөл ... әлемдік нарыққа көмірсутегін жеткізетін жетекші мемлекетке айналуы әбден мүмкін. Әр ... ... ... ... ... ... ... әріптестік сауданың дамуына жағдай туғызды, оның көлемі 1990ж. 1,5 есе өсті. Жаңа құрылымдардың ... ... ... ... ... ... артты. Бірлескен кәсіпорындар мен банктер ашыла бастады. 1990ж. ... Сауд ... ... ... ... ... ... корпорациясымен іскерлік байланыс орнатылды. Сеулдік кәсіпкерлер Алматыдан мейрамхана ашты. Қазақстан-Қытай әуе жолы мен ... ... ... ... істеді. 1991ж. Қазақстанда әлемнің 25 елінің қатысуымен құрылған 35 біріккен кәсіпорын ресми түрде тіркелді. Республикадағы тоқыраған ... шет ... ... және ... көмегінсіз қалыпна келтіру қиын еді. Шет ел капиталын тарту үшін республика жаңа ... ... ... 5 жыл бойы табыс салығын төлеуден босатты.
Қорыта келе, ... ... ... ... ... ... ... алады. Қазақстан ірі отын-энергетикалық өңір болып табылады. Еуропа ... ... ... ... ... ... ... Италия, Польша, Германия болып табылады. Еуропа елдеріне экспорт жасау мұнай, ферроқорытпалар, металлургия ... ... ... сату есебінен артып отыр. Азия өңіріндегі елдерге ... ... ... көлемі ұлғайды, онда негізгі тұтынушылардың бірі қытай өнеркәсібі болып ... ... ... ... нақты көлемі 1,8 есе артты, ал ЖІӨ-нің орташа жылдық өсімі 9,1% болды. 1998-2005 жылдары ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы көлемі 2,5 есе ... ... ... ... 2006 жылы 76 млрд.долларға жетті, ол жан басына шаққанда 5,1 мың АҚШ долларын құрайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Еліңнің ұлы болсаң, еліңе жаның ашыса, адамзаттық ... ... ... ... ... мемлекетінің нығайып - көркеюі
жолында жан теріңді сығып жүріп, еңбек ет. Жердің де, ... де ... өзің ... ... Ә. ... келгенде, ХХ ғасырдың 90 жылдары әлемдік сахнада болған үлкен өзгеріске Кеңес Одағының құлауы жатады. Соның нәтижесінде 15 жаңа тәуелсіз ... ... ... ... бірі - ... Республикасы. Еліміз тәуелсіздік жылдарында өзін барша әлемге тәуелсіз әрі экономикасы өтпелі ... ... ... ... ... ... шаңырағы кеңейген іргелі мемлекетке айналды. Ол жиырма жыл бұрынғы батыл да, ұшқыр ойдың арқасында ... Сол ... ... орта және ... ... ... саясаты бүгін нарықтық қатынастарда өз жемісін тапты. Соның негізінде біз посткеңестік елдердің ішінде ілгері шыққан лакамативке ... ... ... ашып ... ... ... ... бәсекеге қабілетті кәсіпкерлік пен болашағына сенімді азаматтар қатары күн өскен сайын көбейуде. ... ... ... екен деп еңбектенбей отыруға болмайды. Сондықтан өзімде және барша қазақстандықтар еліміз жаңа белестерге жету үшін асарласып бір ... қол, бір ... жен ... бар үлесімізді мемлекет үшін аянбай тер төгуіміз керек.
Қазақстан Республикасы толық тұрақты даму үшін бір жағынан өнеркәсібі дамыған мемлекеттермен, ... ... ТМД ... ... ... белсенді сыртқы сауда саясатын жүргізуі қажет. Сонымен қатар, өзінің транспорттық жүйесін, яғни теңіз, өзен, ... жол, ... және ... ... ... ... транспорттық инфрақұрлымын дамыту керек. Сыртқы сауда операцияларын кеден тарифтік реттеу әлемдік экономикада маңызды орынға ие, өйткені түрлі ... ... ... ... экспорты мен импортының азаюына да, өсуге де нақты әсер ... ... ... сыртқы сауданы реттеуде әлемдік тәжірибемен танысуы, одан сабақ алуы оның болашақта өз тсаясатын белсенді және ... ... жол ... ... ... ... одақтас республикалардағы сияқты, нарықтық қатынастар орнай бастады, әр түрлі кооперативтер, жеке меншік фирмалар мен шағын кәсіпорындар ... ... ... ... да өз ... шетке шығарып отырған, оның 97%-ы шикзаттар, материалдар мен жартылай шикзаттар болатын. Экономикаға түбірлі реформа жасау және ... көп ... ... ... ... ... үшін бірқатар заңдар қабылдау керек болды. Елімізде қай сала болмасын шетел ... ... ... бір ғана негіз бар десек кателеспейміз. Оған себеп, еліміз бірнеше ұлттың басын қосып отырса да елдегі ... пен ... ... үшін ... технологиялық стратегияны қалыптастыру қажеттілігі дүниежүзілік тәжірибеден туындап отыр. Дамушы елдердің барлығы дерлік еңбекті қажет ететін өндіріспен капиталды, ... ... ... ... ... ... жолдан өтті. Өндірістің инерциялық және ауыр құрылымын құлашпен бір сермеп түзетуге болмайды. Дүние жүзілік тәжірибе жалпы ұлттық өнімде ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... өңдеуші өндірістің ең алдымен ғылымда қажет ететін, косылған құны жоғары өндірістерді ... ... ... ... ... ұлғайтуға салатын белгілі бір дәйектіліктің қажеттілігін көрсетіп отыр .
Тек шикізатқа бағдарланған ел болып қалмау үшін біз ... және ... ... инфрақұрылымдык мұнай мен газ өндеуді, химия мен мұнай химиясын , машина ... ... ... ... ғылымды қажет ететін түпкілікті өндірістерді, қызмет көрсету саласын, туризмді бұрынғыдан да ілгері карқынмен дамытуға тиіспіз .
Елбасымыз Н.Ә. ... ... ... ... былай деп келтіреді: []. Бұдан біз Қазақстан тәуелсіздік алған сәттен ... ... жыл ... ... ... ... оң ... жеткендігімізді аңғаруымызға болады. Сондай-ақ Қазақстанның әлі алдыңғы өмірде бұдан да жоғары жетістіктерге жететіндігіне мол сенім артуымызға ... ... 2030 ... ... ... ... ... дамуының негізгі бағыты болып - мемлекеттің экономикалық дамуын прогрессивтендіру, республиканың әрбір ... ... ... ... ету, ... тұрып жатқан үй жайларын қаупсіз және сапалы тұрулары үшін ... ... ... ... беру ... ... каншалықты нарықтық экономиканың тетіктерін игергенімізбен егер білім мен ... және ... алға ... ... ... ... ... шаба алмаймыз . Сол себептен білім мен ғылымның жаңа технологиялық өтпелі кезеңге сай дамуының тактикасы мен стратегиялық бағдарламасын жасап іске ... ... ... ... ... ... ... Н.Ә. Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі // Егемен Қазақстан, 2005, 1 ақпан.
2.Қазақстан тарихы: лекциялар курсы. Редакциясын басқарған Қ.С. ... А., 2008. - 216 ... В.А. ... ... дүние әлемінде. Алматы, 2002. - 101 б.
4.
5. ... Н.Ә. . ... 1997 ... Н.Ә. ... белестері. - Алматы, 2003. - 210 б.
9.Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. - ... 1996. - 272 ... Н.Ә. ... ... - ... 2007. - 372 ... Н.Ә. Жаңа кезең - жаңа экономика. (URL:http: www.akorda.kz).
12.Қазақстан ... ... Н.Ә. ... ... ... ... . - Алматы: ҚЭ., 2009. - 56 б.
13.Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: . - ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: . - Астана: Елорда, 2005. - 48 ... ... ... ... ... до 2015 г. ... Указом Президента Республики Казахстан, №1096 от 17.05.2003 г.).
26.Сәбденов О.С. ХХІ ғасыр қарсаңындағы өтпелі кезеңдегі экономикалық саясат. ... ... Р.А. ... аспекты реформирования банковской системы в РК в 90-е годы // Банки Казахстана. - ... ... Б.А. ... ... ... және орта ... субъектілерін несиелеу: дамуы мен жетілдіру жолдары. Э.ғ.к. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2009. - 129 б. ... М.Т., ... Р.Р., ... Х.Е. ... и ... ... - А., 1997. - с.323
56. М.Ж. Ташенев. Форсированное индустриально-инновационное развитие РК и отход экономики от сырьевой зависимости // ... ... ... ... №3(62). 2011. - с.38-41
57. С.И. Айкөзов. Қазақстан Республикасында қалыптасқан ... ... ... реформаның әсері //ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №3(46). 2007. - 124-126 бб. ... ... ... ... ауыл ... ... және ... даму мүмкіндіктері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №3(46). 2007. - 126-131 ... С.С., ... А.С. Ілем ... 1 том, А., 2003 ... У. ... ... ... Азия: Нефть, трубопроводы и геополитика //Қазақстан и мировое сообщество. - 1995. -2(3). - с. 3-9.; ... К. ... ... (1991-1995 гг.) Алматы-Москва, 1995.; Мансуров Т. Интеграция и суверенитет - стратегические приоритеты ... ... ... и ... ... - 1995. №2(3)- ... Бакаев Л.К. Сергиенко С.А. Интеграция новых независимых государств: Сб.научн.ст. - Алматы, 1998. Ч.ІІ. - ... ... Л.К. ... ... ... Казахстана //Саясат. 1997. -№11. С.70-81.
11.Арынов Е., ЖуламановР., Елеусизов Е. Внешнеэкономическое проникновение в экономику ... ... ... -1995. ... - ... К.Л. казахстан-Китай: торгово-экономические отношения // Казахстан и мировое сообщество. -1995. -№1(2). - с.63-72.; Султанов К., ... В.., ... З., ... ... и проблемы развития экономических связей // Финансы Казахстана. -1997. №6. - ... ... М. ... - ... қарым-қатынасының жаңа кезеңі // Ақиқат. -1995. -№12. -22-25.; Кәдірбаев А. Қытай және Орталық Азия: кешесі мен бүгіні // Ақиқат. -1997. -№2. -65-69 б.; ... К.А., ... ... В сб. ... 1995. - ... Потапов М. Открытая политика Китая: опыт для нас //Мировая экономика и международные отношения. 1993. №1. - с.107-111.
79.Мұхамедов М.Б. ... ... ... саясатында негізгі басым бағыттардың қалыптасуы. С.ғ.д, ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. - Алматы, 1999. - 259 ... Т. ... ... и настоящее // Веч Алматы, 1998. - 14 июля. С.4
81.Регионы Казахстана. Статический сборник. Алматы: Агенство ... ... по ... ... С. Елім көшіп барады еретеңіне: мемлекеттік үш жылдық азық-түлік бағдарламасы ауыл халқын жаңа өмірге бастайды /егемен ... ... - ... бб.
83.1993-Краткий статистический ежегодник, Агенство по статистике. - Алматы, 1993
84.Кемел М. Қазақстанның аграрлық секторында меншіті реформалау: әлемдік тәжірибе, құқықтық мәселелер, ... ... ... - ... ... Агенства РК по статистике. /www.kazstat.asdc.kz/
86.Ел Президентінің веб-сайтындағы статистикалық мәліметтер. /www.akorda.kz/
87.1998-Краткий статистический ежегодник, Агенство по статистике. - Алматы, 1998
88.Қазақстанның мұнай ... ... ... Н.Ә. атты ... сөзі. Алматы, 1996
1. Сабден Оразаұлы. Экономикалық таңдаулы еңбектер. 9-том ... 2009 ж. 119-138 ... А.Қ., ... Б.Г., Бекгемисова С.Т. Формирование частного предпринимательства в условиях перехода к рынку. - ... 1995, - 165 ... ... Ш. К. ... ... ... ... А. Қ. Алматы:2001 ж. 5-15 беттер.
5. Назарбаев. Н. Н. ... ж.38-47 ... ... Н. Н. ... 1996 ж.6-9 ... Сабден. О. С. Акбердин. Р. 3.
Алматы: баспасы. 2002 ж. 669-680 беттер.
8. Абалкин Л. Современный кризис и перспективы ... ... ... // ... экономики. 1991. № 10. С. 3-7.
9. Абдуллаев К. Год ... ... // ... экономика и жизнь. 1990. № 1.С. 3-5.
10. Абуталипов Ж. На пути к рынку // Казахстан: экономика и ... ... 1. С. ... И. М., ... Р. Г., Холопов А. В. Государственная экономическая политика: Опыт перехода к рынку. М., 1998. 320 ... ... А. ... ... ... (вопросы и ответы)// Рынок ценных бумаг Казахстана. 1998. № 8. С. 10-15.
13.Алпамысов А. Процесс трансформации экономики Казахстана// ... ... 1998. № 3. ... Е. М. ... и ... опыт ... трансформации. Алматы, 1997. 178 с.
15.От структурных преобразований не уйти // ... ... и ... 1993. № 7. С. ... Т. ... программа: Испытание временем //Казахстан: экономика и жизнь. 1994. № 3. С. ... С. А. ... ... роли ... ... в переходной экономике // Саясат. 1995. № 7. С. 35-47.
18.Ахметгалиев Б., ... С. Путь ... и ... ... ... // ... правда. 1996. 13 декабря.
19.Ахметжанова Г., Маханов Н. Основные направления развития банковской системы Казахстана // Транзитная экономика. 1998 № 1 ... Д. ... ... Казахстана // Вопросы экономи - ки. 1999. № 10. С. ... Ю. ... и ... ... ... в ... // ... ценных бумаг. РФ. 1997. № 3. С. 35-38.
22.Дудко Е. ... что Фонд ... ... не ... ... ... ... руководителей банков // Пано - рама. 1999. 15 ... Г. ... и ... ... ... ... в процессе реформирования агропромышленного комплекса Республики Казахстан // Транзитная экономика. 1998. № 2. С. 95-102.
24. ... В. Р. ... ... в СНГ': ... ... // Общественные науки и современность. 1998. № 3. С. 36-54.
25.Ертлесова Ж. ... ... // ... ... и ... 1992. №11. С. ... А. ... экономика - выбор Казахстана. Алматы, 1995.184 с.
27.Есентугелов А. Бюджетная политика переходного периода // Финансы Казахстана. № 10. 1995. ... А. ... ... и ... ... ... ... просчеты и их причины // АльПари. 1999. № 4-5. С. 27-30.
29.Есиркепов Т. К, Асылбеков К. Д. ... ... ... предприятий // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. 1996. № 6. С. ... Ф. Как ... цен // ... ... и ... 1990. №7. С. 55-57.
31.Зейнельгабдин А. Б. Закон - основа реформирования ... ... // ... ... № 2. 1997. С. ... И. СНГ - ... состояние и перспективы// Экономист. 1998. № 3. С. 84-90.
33.Изтелеуов Б., Камалов М. Революции в ... как и в ... ... экономика и жизнь. 1993. Н С I Н
34.Илларионов А. Модели экономического развития и Россия// ЭКО. 1996. №7. С. ... ... Н.К. ... и ... ... ... ...
А.Нысанбаев. - Алматы.: "Қазақ ... 1998, - 432 ... ... М.Б. Проблемы стабилизации и развития экономики. - Алматы: "Гылым", 1997. - 128 ... ... ... ... ... ... в ... рынка / Учебное пособие. - Алматы:Экономика КазГАУ, 1994. - 76 с.
* Сейтказиева А.М. и др. Инвестиционная деятельность предприятия: Учебное пособие. / ... А.М., ... А.Б., ... Ж.И - ... ... 1998 - 172 ... ... Н.Б., Карпучиева М. Проблемы оценки влияния негосударственного ... на ... рост // ... ... развития экономики Республики Казахстан в период становления рыночных отношений: Сборник трудов в 2-х частях. 4.1. - ... ... 1997. - 240 е., с. ... Кулекеев Ж.А., Мамыров Н.К. и др. Микроэкономика / Н.К, Мамыров, Ж.А. Кулекеев, Г.К. Султанбекова. - Алматы, 1997. - 246 ... ... А.А. и др. ... комплекс: проблемы интенсификации производства. Алма-Ата. 1991 -47-55 с.
* Сабденов О., Муханова Е. Малые предприятия: опыт формирования и ... ... ... 1992. - 29 ... Кенэ Ф. ... ... произведения. - М.: 1960, 23с.
* Тюрго А. Избранные экономические произведения - М.. 1961, 131 ... Сэй Ж.Б. ... ... ... - М.: 1896, 17 ... ... М. Избранные произведения. -М.: 1990, 76-77 с.
* ЗомбартВ. Современный капитализм. - М.: 1931, 1-й полутом, 36с.
* Разумнова И.И. Мелкий бизнес и ... ... ... - М, 1991,9 с.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 122 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорынның технико-экономикалық құрылысы58 бет
Менеджменттің мәні, әдістері және қызметтері7 бет
Англияның мануфактурадан фабрикаға өтуі. Өнеркәсіп төңкерісі15 бет
Жастардың өзге дінге өтуі4 бет
Паповавирустар. Парвовирустар. Поксвирустар. Вирустың клеткаға өтуі9 бет
Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі50 бет
Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі және нарықтық қатынастардың қалыптасуы, кезеңдері38 бет
Қылмыстық заңның кері күшін ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қолдану28 бет
Өндірістік тәжирибені өтуі бойынша есеп беру (Жасыл Аймақ)59 бет
"Саяси модернизация."23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь