Қазақ публицистикасы мен «серке» газетінің тарихы

КІРІСПЕ

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақ публицистикасы мен «Серке» газетінің тарихы

1.1 Қазақ газеттерінің тарихы
1.2«Серке» газеті . қазақ қоғамындағы алғаш демократия
жаршысы
1.3 Міржақып Дулатұлы «Серке» газетінің жабылуының басты себепкері


ҚОРЫТЫНДЫ

СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Менің осы дипломды жазудағы мақсатым не? Ол – қазақ тіліндегі алғашқы басылым «Серке» газеті туралы сөз қозғау. Ресейде 1905 жылы басталып, одан кейін де кең өріс алған революция толқыны, демонстрациялар қарапайым халықтың ой-өрісіне әсер етпей қалмады. Нақ осы кезде қазақ халқының көзі ашық, көңілі ояу оқыған азаматтары өз елінің болашағын ойламай қала алмады. Ресейдің қарамағында болған қазақ жерінде мектеп, медресе деген жоқ десек де болады. Бірен-саран елді мекендерінде мешіт жанында мұсылманша оқытып отыратын медресе молдалар бар болатын.
Публицистика да сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол көркем әдебиетпен бірге туып, қалыптасып, өсіп, өркендеп келе жатқан шығармашылықтың ерекше бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгініміз тәуелсіз ел тұғырынан қарайтын бақытты күндер туды. «Тірі болсақ, алдымыз үлкен той. Алаштың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар» ,– деп, Әлихан Бөкейханов сияқты ардақтыларымыз армандаған заман келді. Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы жолбасшысы, ойсерігі, бағдармашы іспеттес. Ұлттық публицистика өнеріне неғұрлым шынайы, неғұрлым еркін қарап, бағалап, парықтау мүмкіндігіне жол ашылып отыр. Бұл қажеттіліктен туған мүмкіндік, әрі мүмкіндіктен туған қажеттілік.
1. Бөкейханов А. Шығармалары. – Алматы,Жазушы, 1989.
2. Назарбаев Н. Туған елім – тірегім. – Алматы, Рауан, 2001.
3. Бауыржан Жақып, «Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары», Алматы, «Білім», 2004.
4. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1989.
5. Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004.
6. С.Қозыбаев, А.Рамазанова, Қ.Аллаберген «Әлем баспасөзі тарихынан», Алматы, «Санат», 1998.
7. Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер»-Алматы, 1956.
8. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы, «Жазушы», 1991.
9. Т.Амандосов «Совет журналистикасының теориясы мен практикасы» - Алматы, «Мектеп», 1978.
10. «Серке», №84, 1907.
11. Б.Кенжебаев «Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары» - Алматы, «Жазушы», 1991.
12. Т.Қожакеев «Көк сеңгірлер» - Алматы, Қазақ университеті, 1992.
13. Б.Кенжебаев, Т.Қожакеев «Қазақ совет баспасөзі тарихынан» - Алматы, ҚазМУ, 1962.
14. М.Дулатов Баспасөз үмесі// Еңбекші қазақ, 1923-23 мамыр
15. «Егеменді Қазақстан», №5(24977) 09.01.08.
16. Ө.Әбдіраманұлы «Мәңгілік мұра» мақала «Қазақ» газеті №266. 1993.
17. «Жас азамат» газеті №11,19 қараша, 1918.
18. М.Дулатұлы «Алаш мұрасы», Алматы, «Мектеп», 2002.
19. Амандосов Т., Елеукен Ш., Ыдырысов Т., Қожакеев Т. Газетжанрлары. – Алматы, Қазақстан, 1965.
20. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, 1950.
21. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – Алматы, Рауан, 1991.
22. Сұхпанбердина Ү. Қазақ баспасөзі тарихынан. – Алматы, 1995.
23. Әбдімәнов Ө. Ахмет Байтұрсыновтың әдеби-публицистикалық мұрасы. – Алматы, 1994.
24. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы, 1964.
25. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, 1981.
26. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – Алматы, Рауан, 1961.
27. Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917г.г.). – Алматы, Наука, 1984.
28. Қожакеев Т. Ұлттық баспасөз күні// Жас алаш. – 1992. – 10-мамыр.
29. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. – Алматы, 1971.
30. «Қазақ» газеті. – Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакция,1998.
31. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия. – Алматы, 1999.
32. Газетные жанры. – М., Изд. Полит.литературы, 1967.
33. Қабдолов З. Адам. Публицистика. – Алматы, ҚМБ, 1964.
34. Литвинов В.М. Мир глазами публициста. – М., Знание, 1967.
35. Кенжебаев Б. Журналист – Мұхаметжан Сералин. – Алматы, 1957.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақ публицистикасы мен газетінің тарихы
1.1 Қазақ газеттерінің тарихы
1.2 газеті - ... ... ... ... ...
1.3 Міржақып Дулатұлы газетінің жабылуының басты себепкері
ҚОРЫТЫНДЫ
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Менің осы дипломды ... ... не? Ол - ... тіліндегі алғашқы басылым газеті туралы сөз қозғау. ... 1905 жылы ... одан ... де кең өріс алған революция толқыны, демонстрациялар қарапайым халықтың ой-өрісіне әсер етпей қалмады. Нақ осы кезде қазақ халқының көзі ... ... ояу ... азаматтары өз елінің болашағын ойламай қала алмады. Ресейдің қарамағында болған қазақ жерінде мектеп, ... ... жоқ ... де ... ... елді ... мешіт жанында мұсылманша оқытып отыратын медресе молдалар бар болатын.
Публицистика да сөз ... ... бір ... Ол ... ... ... туып, қалыптасып, өсіп, өркендеп келе жатқан шығармашылықтың ерекше бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгініміз ... ел ... ... бақытты күндер туды. , - деп, Әлихан ... ... ... ... ... келді. Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы жолбасшысы, ойсерігі, бағдармашы іспеттес. Ұлттық ... ... ... шынайы, неғұрлым еркін қарап, бағалап, парықтау мүмкіндігіне жол ашылып отыр. Бұл қажеттіліктен туған ... әрі ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев өзінің Мемлекетттік тіл туралы бір толғанысында: - деп ... Сол ... ... барлық қадір-қасиетін бойына сіңірген қазақ публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың шежіресі бола ... Жұрт ... ... ... жігер отын жаныды, намыс рухын оятты, ұлт қуанса, медеу болып жарқын жолға бастады, биік белестерді бағындыруға шақырды. Сөйтіп, қазақ публицистикасы ... ... ... ... ... айналды. Оның ғажаптығының өзі сонда - публицистика ... бір ... ... ... бір ... ... ... бүгін көз алдымызға әкелді. Сол кезде не болды, қалай болды, кімдер өмір сүрді, олар қандай әрекет, мінез көрсетті? ... осы ... ... публицистикалық шығармалардан жауап таба аламыз. Өткенді бүгінге, бүгінді болашаққа жалғап тұрған ақиқат ... ... ... - ол публицистика өнері.
Қазақ журналистикасының қалыптасып, дамуына іс ... де, сөз ... де ... үлес ... ... Міржақып Дулатұлы газетінің 1907 жылғы шыққан алғашқы санымен.
Шын мәнінде журналистиканың әлеуметтік қызметтің ерекше саласы ретіндегі мәні бұқаралық ... ... ... ... және ... ... Журналистиканың негізгі күші - оның ақпаратты иемденетігінде. Ақпарат журналистика мен аудитория арасындағы ... ... де ... Сондай-ақ журналистика жүйесінің алдындағы сан-салалы міндеттерді шешуге қолданылатын қуатты құрал да - осы ... Ал оның ... ... ... ... өз ... бөлек әңгіме. Радио мен теледидардың, газет-журналдардың тарататын ақпарат, мағлұматтары бұқараға, қалың ... ... ... деп ... себептері де одан шығады. Бұқаралық ақпарат журналистер мен оқырмандарды, көрерменді, тыңдаушыны байланыстыратын алтын көпір іспеттес. ... ... ... адамзатпен бірге туып, бірге жасасып келеді. Қоғамдық ... әр ... ... ... таратудың әдісі мен тәсілдері, құралы әр түрлі болады. Алаңға немесе биік мінберге шығып, ... ... ... ... ... ... көрші мемлекеттерге көш түзеген елшілер мен жорық жайлы, қорғаныс, ... ... ... ... ... ... жартастарға қашалып жазылған жазулар, үңгірлер қабырғасындағы суреттер мен белгілер, т.б. бәрі - ... ... ... ... ... жолдары, өмірдің өзі тудырған көріністер еді.
Уақыт өте келе, ... ... тың ... бола ... Ақпарат таратудың жаңа түрлері дүние есігін қақты. ... ... ... ... жетістіктер жемісін пайдалана отырып, хабар жеткізудің озық тәсілдеріне қол жеткізді. Дамыған, алдыңғы елдердің тәжірибесіне енген жаңалықтар XIX ... аяғы XX ... бас ... ... ... да жетті.
Дәл осы ретте қазақ оқығандарының ой-толғамдарына жүгінуге тура келеді. Көсем сөздің ... ... ... ...
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақ публицистикасы мен газетінің тарихы
1.1 Қазақ газеттерінің тарихы
Қазақ ... жаңа түр, жаңа ... жаңа ... ... алып тарих аренасына шыққан кез - XIX ғасырдың II-ші жартысы болып саналады. Мұны қазақ баспасөзінің тарихын тұңғыш зерттеуші, ... ... да ... Ал ... Т.С. ... ... ... (1888-1902), (1895-1910) газеттері және журналы (1911-1915) қазақтың демократиялық бағыттағы публицистикасының дамуына және қалыптасуына ... әсер ... Бұл ... мен ... ... ... ... қазақ оқығандары ана тіліміздегі публицистика жанрларының пайда болуы, оның дамуы жолында жемісті еңбек етті>>, - деп атап ... ... ... ... - ... ... айтты. Профессор Б.Кенжебаев та қазақ баспасөзінің тарихына байланысты көптеген ойлар білдіріп, алғашқы қазақ басылымдарында ... - ... ой бой ... баса ... ... Алғашқы басылымдарының бірі - журналындағы қоғамдық-саяси көзқарастардың жалпы қазақ ойының өрістеуіне тигізген әсерін академик С.З.Зиманов өз еңбегінде ... ... ... XIX ... аяғы мен XX ... ... Қазақстандағы идеялық-саяси ағымдарды көрсету барысында ғалым К.Бейсембиев те ... ... ... Ал экономист ғалым Д.Қабдиев , - ашып, ажырата зерттеу объектісіне айналдырды. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... профессор Д.И.Дулатова да екі ғасыр тоғысындағы газет-журналдардың тарихи ойды қалыптастырудағы орны мен ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңі 1870 жылы - қазақ топырағында ... ... ... алғаш тараған тұңғыш газет еді. Патша үкіметі өз ... ... ... жергілікті халық өкілдеріне жеткізу үшін қазақша газет шығаруды қажет етті. Сондай-ақ сол кездегі қазақ оқырмандарының ұлттық талаптарының бірі - ана ... ... ... ... ... 1868-1869 жылдардағы патша үкіметінің Уақытша ережелеріне сәйкес Қазақстан территориясы үш генерал-губернаторға бағындырылды. Ақмола және Семей облыстары Батыс Сибирь генерал-губернаторына, Орал және ... ... ... ... губернаторына, Жетісу, Сырдария облыстары Түркістан генерал-губернаторы болып, генерал ... ... ... Ол 1868 жылы Петерборға барған сапарында газет шығарудың қамына кірісті. Сөйтіп 1870 жылы 28-ші сәуірде (10-мамыр) Орта Азиядағы ... ... орыс ... ... көрді. Сол газеттің қосымшасы қазақ және өзбек тілдерінде шығарыла бастады. қазақ тілінде шығару - ... ... ... ... ... қазақтарға өз ана тілінде жеткізе отырып, бағындыру мақсатынан туған еді. ... ... - ... Мирасұлы Ибрагимов, ұлты - башқұрт, ... орыс ... ... ... адам ... Ол Шоқан Уалихановпен таныс, тіпті жақын дос болған деген деректер де бар. Ол газет ісіне басшылық ... ... ... ауыз ... ... ... ... биресми бөлімінде ондаған ғылыми мақалаларын жариялады.
Газеттің мақсат-міндеті, бағыт-бағдары орыс тілінде шыққан басылымының алғашқы нөмірінде айқын көрініс тапты. Онда ... деп ... . ... ... ... отаршылдық саясатының түпкі мақсаты - жергілікті халықтың санасында өзгеріс жасауға бағытталды. Сол үшін де қазақ халқына түсінікті ... ... ... қолға алынған болатын.
Қазақ баспасөзінің тарихын зерттеуші Х.Бекхожин нендей мақсатпен шыққандығын дәл ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың да алғашқы басылымы еді. Татар оқығандары 1809 ... ... 6-7 ... газет шығару мәселесін қойды. Бірақ империя әкімшілігі тарапынан ... ... ... ... ... ... тек 1905 жылы ғана ... шықты. Әзірбайжан тілінде 1875 жылы, қырым татарлары тілінде 1883 жылы ғана газет шығарылды.
Газетте жарық ... ... XIX ... екінші ширегіндегі саяси ахуал, сол кезде өмір сүрген нақты шенді ... ... ... ... ... өзі ертеде жарияланған хабар-ошардың жылдар өте келе публицистикалық деректілігінің құнды бола ... ... ... ... ... ... нұсқалары да тұңғыш газет бетінен көрініс тапқан.
Қазақ тіліндегі екінші газет 1888 жылдың 1-қантарынан бастап шыға бастады. Омбы ... Дала ... ... ... шыққан газетінің қосымшасы ретінде деген атпен жарық көрді. Кейіннен 1894 ... ... ... ... ... Бұл ... ... деп аталады. Газет редакторы ретінде И.Козлов, К.Михайлов, ... ... ... қол ... ... қазақшасын аудармашы қызметін атқарған Ешмұхамед Абылайханов пен Дінмұхамед Сұлтанғазиндер басқарды. Газетке қатысқан қаламгерлер Р.Дүйсенбаев, Қ.Жапанов, Б.Чалымбеков, А.Нөкербеков есімдерін атауға болады.
- ... ... ... ... әсер еткен басылым болды, әрі ірі қазақ публицистерінің мінбері болды. Газет ашылды. Ол тек патша ... ... ... ғана ... ... ... ... кетер пайда аз болар еді. Сол кездегі ақылды, парасатты қазақ зиялылары, оны халық санасын оятуға, ішкі-сыртқы ... мол ... ... ... ... ол өте қиын да ... іс ... Орыс әкімдеріне қазақтың саяси ақыл-ойын алға сүйрейтін идеяларға толы мақалалардың жариялануы жақпады.
Басты қатерге тіксе де, ретін келтіріп, жалпы қазақ ... ... ... ... жайларға мойын бұрып, сәті түссе ресми емес бөлімде тарихи маңызы зор мақалаларды жариялап жіберуді өз мақсатына ... бірі - ... ... нұсқасының редакторық жасаған Дінмұхамед Сұлтанғазин болды. Ол 1890 жылы деген ... тіл ... мен ... ... ... ... Газеттің 1894 жылғы 12-нөмірінде атты хатты жариялаған. Бұл хат - асылы ең алдымен қазақтың көзі ашық ... ал ... ... бүкіл қазақ халқына жолданған хат.
Дәл осы білім-ғылым жолына түсудің бірден-бір жолы газет екендігін тайға таңба басқандай анық аңғартады. . Міне осы ... ... - ... газет шығаруды қандай мақсатқа бағындырғысы келетінін айқын айғартамыз. Ол тек ... ... ... елді ... ... тілмаш, аудармашы, орыс отаршылдарының қолшақпары емес. Қайта әкімдерінің ... кіре ... ... газетті өз қолына алып, сол арқылы қалың қазақтың санасын оятуға, ... ... ... ұлғайтуға күш салатын қайраткер-қаламгер екендігі айқын көрінеді. Мақаланың соңында: , - деп тұжырымдайды өз ... ... да ... ... ... ... ... тұрғыдан дамуында зор ағартушылық, тіпті қоғамдық-саяси рөл ... ... ... - бүгін алыстан таудай көрінеді.
Шын мәнінде Қазақстанда мәдениеттің дамуына ... ... ... ... елеулі әсер етті.
бетінде отырықшылыққа көшу мәселесі, оның ... ... ... да жарияланады. Қазақтың ұлы перзенттері Шоқан, Ыбырай, Абай шығармаларында - ... ... көп ... ... Жапанов жазғандарында да бұл мәселе қамтылады. Ол да ... ... ... ... егін ... ... ... тез ілесіп кеткенін мақсат тұтқан қайраткерлердің бірі. Өзінің газет бетінде жарық көрген бір корреспонденциясында: - деп ... ... - ... ... ... ... бір ... мектебі. Газетке әр жылдары қатысып, халық ішіндегі ірі қоғамдық-саяси мәселелерді қозғауда, экономикалық және рухани тақырыптарды қамтуда қазақтың қалам ... ... ... ... ... ... ... публицистік мектебін қалыптастырушы, көрнекті қаламгерлер ретінде ... ... ... ... ... Нұралыхановтың, деген бүркеншік атпен қол қойған Барлыбек Сыртановтың, Жағыфар Аймановтың, Дүйсенбай Тұрапов, Жәке Тұрапов, т.б. есімдерін атауға болады.
Қорыта ... ... 1888 жыл мен 1902 ... ... - ... публицистикасы қалыптасуының тұтас бір кезеңі деп тұжырым жасаймыз. Бұл ... ... ... ірі ... ... ... бастаған кезеңі. Әрине патшалық Ресейдің отаршылдық саясаты, оның қатал цензурасы ... ... ... ... ... Бірақ, ірі публицистеріміз жол табуға тырысты, тіс арасынан сыздықтатып болса да көкейкесті қазақ ... алға ... ел ... ... ... ұрпаққа мұра етіп қалдырды.
Қазақ баспасөз тарихында газеті 1993 ... 2 ... ... 1918 ... 16 қыркүйегіне дейін Орынборда шығып тұрған, ұлттық баспасөздің, әдебиет пен мәдениеттің дамуына ... ... ... ... еді. Оның ... - Ахмет Байтұрсынов, шығарушысы - Мұстафа ... ... ... Дулатұлы, Шәкәрім, Жұмабаев, Майлин, Әлихан Бөкейханов, М.Шоқайұлы, Е. Омарұлы, тағы да басқа қазақ қаламгерлерінің публицистикалық, ... ... ... ... Сол ... қазақ саяси өмірі мен қоғамдық ойының белсенді өкілдері ұлттық басылым төңірегіне тоғысуы - кездейсоқ ... емес еді. ... ... ... ... ... жасауға итермелеген - ғасыр басындағы қазақ жеріндегі қоғамдық-саяси ахуал, елдің ауыр халі болғандығына көзіміз енді ... ... ... - сол ... ... шежіресі, өмірлік айнасы болып қана қойған жоқ, сонымен қатар, қалың көпшілікке жол сілтеген, ұлттық сана-сезімді оятуға үлес ... ... ... берген қоғамдық ойдың өлшемі еді.
Бұл басылымның қазақ халқының ұлттық даму жолындағы маңызды ролі жайында көптеген пікірлер бар. Солардың ішінде де ... ... сол ... ел ... ... тұжырымдарға құрылған ойлары ерекше әсер қалдырады. Мәселен, Алаштың ардақты азаматтарының бірі - Смағұл ... ... атты ... ... кейін 1918 жылы қазақ әдебиетінің мақтанышы болған газеті шықты.
газетінің ... ең көп ... ... ... ... ... ... қозғап, болып жатқан оқиғаларды жіті бақылап, шолу жасап, кейбір кезек күттірмейтін ... дер ... үн ... елді ... ... қазақты ұлттық бостандық жарығына бастап отырды. Олар Ресейдің отаршылдық саясатын әшкереледі, Қытайдағы қазақтар жайына да назар аударды, Қазақ даласының ішкі ... ... ... ... сыртқы саясат мәселесімен, халықаралық байланыстармен елді таныстырып отырды, бірінші дүниежүзілік соғыс тақырыбын жан-жақты қамтыды, қазақтан әскерге адам алу мәселесінде оңтайлы ... ... ... ... ... ... жеке ... Автономиясын құруға шақырды. Сөйтіп, XX ғасыр басындағы қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... елде публицистиканың басқарушылық, бағыт берушілік, ағартушылық, ұйымдастырушылық, үгітшілік функцияларын жүзеге асырды. Бұл тұрғыдан келгенде газетінің публицистері қоғамдық-әлеуметтік ойға мұрындық ... ... ауыл ... егіншілік мәселелерін сөз етті, жер мәселесін шешуге ұйытқы болды, оқу-ағарту, оқулықтар жасау, кітаптар шығару, әліппе, емле, жер игеру, ... ... ... дін, тіл ... ... көпшілікті ұйыстырды. Қазақтың оқыған зиялы қауымын бір ойдың, бір мақсаттың төңірегіне - ұлт азаттығын алу үшін ... ... ... ... ... - ... дамуына қосқан үлесінің өлшеусіз екендігін, ал газетінің революция алдындағы қоғамдық ойдың нағыз орталығы болғандығын көруге болады.
XX ... ... бой ... ... ... ... тууына осынау отарлық қамыт басқа салған құқықсыздық пен надандық ахуал ... ... еді. Бұл ... біз ... идея деп өмірдегі нақты жағдайдың, объективті ақиқаттың көріністері мен құбылыстардың пайымға салып түсінуге ұмтылушылықты айтып отырмыз. Саяси-құқықтық ... сөз жоқ, ... орын алып ... ... ... ... және адамның өз құқығын қорғап әділдікке жету мүмкіншілігі жоқ жағдайды ақылға салып парықтаудың түрі ... ... Оның ... ... мен ... басты себебі - қазақ қауымы бастан кешіп ... ... ... ... ... ... шыға ... жатқан-ды. Ойлы азаматтарды бұған қандай амал қолданбақ керек деген ... ... ... ... ... зиялы жұртшылықтың басын қосып кеңес құру, ортақ мүддені айқындау және сол мақсатта ... ... ашу ... ... мұрат өмірге келді.
1905-1907 жылдары Ресейде болған бірінші орыс буржуазиялық революциясы шығыс халықтарының да арасында ұлт-азаттық, мәдени-ағартушылық қозғалыс тудыруға әсер ... ... және ... елдермен ерте араласып, өнер мен білімге қазақтардан гөрі бір табан жақын тұрған татарлармен біздің бабаларымыздың қандас әрі аралас-құралас болуы Қазақстанда да ... ... ... ... ... ... тигізді. Бұлай дейтініміз, сол кезеңде Қазан, Уфа, Троицкі баспаханаларында ... ... ... ... ... ... 1906 жылы ашылған Ғалия медресесін 1916 жылға дейін 930 шәкірт аяқтаса, соның 154-і қазақ жастары болған. Кезінде Ғалия ... ... ... , қазақтар деген қолжазба әдеби журналдар шығарып тұрған. Бұл басылымның ұйымдастырушы, ... - ... ... мен ... ... ... , - деп ... редакция алқасы.
Сол кезеңде жарық көрген татар басылымдарының орны ерекше. Тек 1905-1907 жылдары Ресейде татар тілінде 33 мерзімді басылым шығып тұрған. ... ... ... ... ... қайраткер Абдурашид Ибрагимовтың редакторлығымен газетінің алғашқы нөмірі 1905 жылы 11 желтоқсанда шықты.
газетінің редакциясында ... ... ... ... ... зиялылары қызмет етті. Оған көрнекті татар жазушысы Мұса Бигиевпен қатар Шаймардан Қосшығұлов секілді қазақ зиялылары да ат салысты. 1907 жылы ... пен ... ... ... ... атты ... де осы газетіне қосымша ретінде жарық көрген.
1.2 газеті - ... ... ... ... ... ... 1905-1907 жылдарда Ресейде болған бірінші революция екпінімен шыққан баспасөз түрінің бірі. Бұл газет жайында Б.Кенжебаевтың деген кітабында ... ... ... ... 1907 жылы ... ... ... Петербургте шығып тұрған газетіне қосымша ретінде Шаһмардан Қосшығұловтың басқаруымен, Хажы ... ... ... ... орындарының рұқсаты бойынша алғашқыда екі жетіде бір шығатын болып анықталса да, бірақ екі нөмірі ғана шығып, тоқтап қалған. Жазылу ... бір ... 2 сом, ... ... 1 сом 25 тиын, жеке саны 10 тиын.
газетінің шығуы туралы 1911 жылы ... ... ... ... жазған бас мақаласында айтылған: >. Газеттің шығуы жайында Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының Орталық Ғылыми кітапханасында Ш.Қосшығұловтың ... ... ... да бар. Ол жазбада газетінің 3-4 нөмірі шығып тоқтағанын деген не сөз, ол боранда қой ... ... ... қолданатынұғы>> деп түсінік берген.
1907 жылы Қосшығұлов Екінші Мемлекеттік Дума депутаты болды. Думада ол өз саяси пікіріне сәйкес жұмыс атқарды. ... ... ... ... ... ... ... шығаруға атсалысты. Ел ішін дендеген парақорлықтың халық сотын да ... ... ... сынды қасиетті ұғымның қадірі кеткеніне жаны ауырғандығы болар, ... ... сот ... әдет ... ... ... ... қарсы болды, шариғат құқығын басшылыққа алуды дұрыс деп есептеді. Ол бұл тұрғыда Думадағы көптеген мұсылман қайраткерлерімен бір сапта еді.
... ... ... ... ... бірі деп қол қойған хабарда. 1906 жылдың ақырында қазақ оқушыларына арнап, қазақ тілінде атты екі ... ... ... қарар болды. Келесі жылдың наурыз айының басында сол газеттің жариялуы шықты. Артынша, 28 наурызда бірінші саны ... Ол ... ... ... ... ... ... шыққан соң бірер күннен кейін полиция келіп, қала начальнигінің , газеттерінің ұсталғаны туралы әмірін оқып, басқармадағы бар даналарын жинап ... ... күні ... ... сұрағанымызда, олар: газетіндегі кейбір мақалаларда қазақ халқын үкіметке қарсы үгіттеу бар, содан ... деп ... ... - ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға, мәдени-әдеби дүниетанымын қалаптастыруға, кеңейтуге едәуір әсер етті. Саяси-экономикалық мәселелермен қатар ... ... ... өнер-білімнің пайдасы, орыс мәдениетінің жетістіктері жарияланды. Сонымен ... ... ... хал-қадірі, қазақ зиялылары мен ғалымдарының өмірі жайында бірқыдыру тарихи мақалалар, хабарлар да жария көрді.
Ал, бүгінгі таңда бұл газеттің жабылуына басты ... ... ақын - ... ... ... атты ... мен деген мақаласының жариялануы болды деген дерек бар.
Бүкіл қазақтың мақтанышы, халқының адал ұлы болған ақын-журналист М.Дулатов ... өз атын ашық ... та, ... атын деп атап та ... ... ... Соның бірі патша шенеуніктеріне тікендей қадалған өлеңі мен мақаласы еді. ... ... ... ... ...
Найзаменен түртсе де,
Жатырсың қазақ оянбай.
Мұнша қалың ұйқыны
Бердің ... ой, ... ма екен ... ... жұрт,
Тарапқа көз салсақ.
Көзі іскенше ұйқыға
Келе жатқан тая алмай?
Етемін үміт жастардан,
Жаңа гүл шашқан бақшадай,
Мұратын оңай кім ... ... ... ... ... ... ... жетектеп,
Терең судан өтер ме,
Мың қойды серке бастамай?
Бұл өлең шумақтарынан Міржақып Дулатұлының қазақ халқын оянуға шақырғаны айқайлап айтылып тұр. Ресейде бірінші орыс ... ... ... ... өз ... ... ... жатқан кез болатын. Патшаға қарсы үгіт-насихат жүргізу, жасырын баспахана құрып, листовка тарату ... өріс ... тұс. Нақ осы ... ... ... ... көзі ашық, көңілі ояу жанашырлары өз елінің ... ... ... қала ... Біз ... ел ... отаршылдық әлі өмір салтына кірмеген кез еді. Қазақ халқына ... ... ... де ... ... Сол ... өзінде ел ішінде патшаның өз адамдары болды. Патша өкіметі қазақ ... ... ... ғылым-білімнен шеттеу ұстауға тырысты. Қазақ халқының сауатсыз болғанын көздеген патша өкіметі мектеп, медресе дегенді елге жолатпауға тырысты. Міне, осыны көре ... ... ... ... ... - деп қынжылды.
Міржақып Дулатұлы деген өлең ... ... бар ... ... ... Ол жастардың елге, халыққа жаңалық, білім таратушы болуын қалады. М.Дулатұлы жастардың халыққа жар салуын, қайта-қайта елді еркіндікке, білімділікке шақыруын ... Ақын ... ... басшы болуды, қарапайым елді алға шығаруды жастарға тапсырды. Ол жастардың ... ... ... ... ... бас болып, судан алып өтетінін тілге тиек етті.
Міржақып Дулатұлы бүркеншік атымен газетінің 1907 жылғы ... ... ... ... ... Осы мақаланы да толығымен оқып, танысуды жөн көрдік:
.
Бұл мақаласында Міржақып патша үкіметінің ұлт аймақтарындағы отаршылдық ... ... ... халықтарға көрсетіп отырған қиянатын, зорлық-зомбылығын әшкереледі. Осы үшін газет нөмірі бірден ... одан әрі ... ... ... Бұл ... ... ... шыққан нөмірі еді...
газеті 1907 жылы газетіне қосымша ретінде шыққаны белгілі. Енді ... ... ... сөз ... ... ... татар тілінде 33 мерзімді басылым шығып тұрған. Оның 21-газет, 12-журнал болатын. Осы ... ... ... ... ... ... тарихынан мол мәлімет беретін мерзімді баспасөздің бірі - газеті.
газеті ... ... ... ... қоғамдық ой-пікірдің өрлеуіне мүмкіндік туып, патшалық әдейі тұмшалаған ұлттық сананың ояну дәуіріне жол ашқан кезеңде, ... орыс ... ... дүниеге келді. Осы тұста И.Гаспринскийдің газетінен кейін ... ... ... ... ... азаттық ұранын көтерген газеті болды.
Жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа ат салушылар бар үмітін Мемлекеттік Думаға артты. газетінің редакторы ... ... ... науқанында ұйымшылдық танытып, Думаға көбірек мұсылман депутаттарын еңгізсе, бәлкім, бірер ... ... ... ... үміт те ... ... мемлекеттік Думадағы мұсылман фракциясының қызметін зерттеуде құнды тарихи дерек болып ... ... да ... Бірінші және екінші Мемлекеттік Думаларға қазақ депутаттары осы ... ... ... ... Бұл газетте Мемлекеттік Думаға сайланған қазақ депутаттарының атқарған қызметтері жайлы мол ... ... ... Думадағы қазақ депутаттары мұсылман фракциясына кірер алдында қазақ халқының талап-тілектерін ... ... ... ... Онда ... халқының жер, дін, сот, мәселелері көтерілген.
А.Ибрагимов бірінші орыс революциясына ... ... ... ... ... ... болған-ды. 1905 жылы саяси оқиғалардың сәтінде-ақ Бүкілресейлік мұсылман ... ... ... ... оның ... ... ... және газеттерін шығарып, оның беттерінде ... ... ... ... ... мен ... ... саяси-әлеуметтік мәселелерін үзбей жариялап тұрды. газетінің алғашқы нөмірінде құрылғандығы хабарланды. Онда түз ... ... ... ... ... ірі саяси оқиға ретінде бағаланды. Сонымен бірге қараша айында өткен автономистер съезінің қарарлары жарияланды.
Аталмыш газетте Ш.Қосшығұловтың екінші Думада атқарған ... шолу ... Онда ... ... ... ... ... облысының 300 қазағы жер жанжалына байланысты генерал-губернатор Назаровтың әмірімен жер аударылғанын, олардың бүгінгі күні халдерінің ауыр екендігін көтергені айтылған. ... ... ... ... депутаттарының қызметі жайында басқа да мұсылман басылымдарында жазылып тұрған. Олар көп ... ... ... ...
... ... ... жылдардағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік мәселелеріне қатысты мол мәліметтер берілген. 17 қазан манифесінің мән-жайын қазақ халқына ... ... ... ... ... ... газеті бетінде М.Тынышбаевтың атты мақаласы, Ж.Сейдалиннің осы тарихи сәтте қазақтардың белсенді азаматтарын бас ... ... ... шақырған үндеуі жарияланды.
Мұның өзі газетінің қазақ даласында да тарағанын аңғартса керек.
газеті бүкіл ... ... ... қорғаушы органы ретінде осы кезеңде өріс алған жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа ерекше көңіл бөлді. Газеттің ... ... осы ... бел ... ... 1905 жылы 15 тамызда Нижний Новгород қаласында өткен Бүкілресейлік мұсылман съезі Ресей мұсылмандарын өзара байланыстырып, іс-әрекетін бір ізге ... ... ұйым құру ... бір ... қолдап, бұл ұйымның бағдарламасы мен жарғысын әзірлеуді ... пен ... ... еді.
газеті бетіндегі материалдар Мемлекеттік Думадағы мұсылман фракциясы мен өзара тығыз қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. мүшелері фракция мәжілістеріне қатысып, ... ... заң ... ... ат салысты. Бұл ұйымның көптеген мүшелері Мемлекеттік Думаларға сайланып, ... ... ... ... ... ... маусым заңынан кейін империяда етек алған реакциялық саясат көп ... ... де өз ... ... ... Әкімшілік орындары бұл газетті мемлекетке қарсы әрекет етуде деген желеумен редакцияға бірнеше рет айып салды. Мұндай әрекеттер газетінің ... алып ... Оның ... ... ... эмиграцияға кетіп, онда азаттық идеясын насихаттаған (мұсылман прогрессі) атты жаңа журнал шығару ісін қолға алды.
Ресейдегі ... ... ... XX ғасыр басындағы тарихын зерттеуде газеті мәліметтері бүгінгі таңда кеңінен тартыла түсуі тиіс. Оның ... ... ... ... ... ... ... халықтарының азаттық жолындағы күресінде алатын орны оң бағалануы керек.
1.3 Міржақып Дулатұлы газетінің жабылуының басты себепкері
Зиялы азаматтарымыздың бірі, қазақ поэзиясы ... ... ... - ... ... ... жолын ауыл мұғалімі болудан бастаған ол саяси-әлеуметтік жұмыстарға араласа келе, бұл істегі баспасөздің ролін тез түсіне қойған. Көңілдегі ой-пікір мен игі ... ... ... ... ... ... ... төңірегінде қоғамдық пікір қалыптастыруда газет-журналдың аса қажетті ... ... көзі ... ... ... кейін-ақ өзінің бүкіл шығармашылық өмірін баспасөзбен байланыстырған.
М.Дулатұлы журналистік қызметін Петербургтен бастаған. Бірінші орыс революция тұсында онда татар тілінде атты ... ... ... Міржақып 1906 жылы Кадеттердің Оралда өткен съезіне ... да, ... оның ... ... ... ... Бара ... редакциясымен байланыс жасайды. Қазақ оқушыларына арнап, оның атты ... ... ... ... ... ... айының басында газеті бірнеше рет мынадай хабарлама жариялады: есімінде нағыз қазақ тілінде бір ... ... ... Бірінші нөмірі осы наурыз ішінде шықса керек. Алушыларға хақы: бір жылға екі теңге, ... ... бір ... 25 ... ... нұсқасы 10 тиын.
Айтқандай-ақ, сол жылғы 28 наурыздағы 67-нөміріне қосымша ретінде ... ... ... ... көрді.
журнал емес газет болып шықты. Оны ... ... ... ... ... ... ... Бірінші нөмірінде атты өлеңін жариялады. Бұл өлеңінде жастар алдына үлкен міндеттер қойып, оларға зор сенім артты. атты мақаласында ... ... ... халықтарға көрсетіп отырған зорлық-зомбылығын әшкереледі. Бұл мақала ... ... ... ... ... ... кейін Міржақып байланыс жасады. Алғаш оның қызметін аса жоғары бағалады. Екі ... ... атты ... ... ел ішіндегі оң істерге сүйініп, теріс істерге күйініп, мұң-мұқтажды күзеткенін, жұрттың қамын ойлап, өз бұрышын ұққанын, елдің жүрек қанын, көз ... ... ... ... түзу жолға салғанын, ақиқатты тура айтып, жасқанып, жасып бұқпағанын шабыттана жырлады. Қазақтан шыққан шабысын көрсеткенін, қаламы өткір білімпаздардың дабысын ... ... паш ... Осы игі ісі үшін ... ... көрсеткен , деп таныды.
Оның әрбір публицистикасынан-ақ , , , деген ... ... ... публицистикасы - елге деген қамқорлыққа, жұртқа деген жанашырлыққа, адамгершілік ... үнге ... ... ... ... ... тұнып тұрған публицистика. Оның публицистикасы - биік идеялы, көркем бітімді, жалыңды да арынды ... ... ең көп ... бірі Міржақып Дулатұлы қоғамдағы барлық мәселелерді қозғап, болып ... ... жіті ... шолу ... кейбір кезек күттірмейтін жайттарға дер кезінде үн қатып, елді қауіп-қатерден сақтандырып, қазақты ұлттық-бостандық ... ... ... Ол ... ... ... әшкереледі, Қазақ даласының ішкі жағдайын үнемі назарда ұстады, ... ... ... халықаралық байланыстармен елді таныстырып отырды, бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... адам алу мәселесінде оңтайлы шешім қабылдап, жеке Қазақ Автономиясын ... ... XX ... ... ... ... газет арқылы белсене араласты, елде публицистиканың басқарушылық, бағыт берушілік, ағартушылық функцияларын жүзеге ... Бұл ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік ойға мұрындық болды, оқу-ағарту, бостандық мәселерін шешуге көпшілікті ұйыстырды.
Бұдан кейін М.Дулатұлының журналистік қызметі газетінде жалғасты. Ол іскер ... ... ... ... ... ... Газетті шығарушы А.Байтұрсыновтың ең сенімді серігі, оң көзі, оң қолы болды. Ақпан революциясына шейін ... ... үшін ... игі ... ... ... ол ... қуғын-сүргінмен шығып тұрды, айыптан бас ала алмады. Бұл туралы Міржақып бірде мынаны айтты: .
Міржақыптың ... ... ... ... ... ... ... Қожановпен бірге ол 1920 жылы 5 желтоқсаннан осы ... ... ... Бұл алай-түлей төңкерістер жасалып, аумалы төкпелі кезеңдер болып, алмалы-салмалы үкіметтер ауысып, бүгін біреу, ертең өзге деген ... ... ... жұрт ... ... ... ашаршылық аранын ашып тұрған кез еді. Осындай қиын-қыстау тұста газеті бірде ... ... тап ... ... ... ел ... оятуға, советтік идеяны таратуға ауыз толтырып айтарлықтай үлес қосты.
Даңғыл журналист бұл газетте көптеген материалдар жариялап, қазақ-қырғыздың өмірлік проблемаларын ... ... деп ... ... ... күн ... қойды. Түсін бояп, тонын айналдырып киіп, халық ... ... ... ... ... тіске жұмсақ қазақ, қырғызды жем қылып, әлі де жүрегін жалғауды ниет еткендерді әшкерелеп тастап жүрді.
Бұл ... ... ... баспасөзге қатысты әрбір мәселеге белсене араласып, одан оқырмандарды хабардар етіп отырды. Бұған бір ғана дәлел: Кеңестердің Бүкілресейлік VIII съезіне барған ... ... ... 123 пуд ... ... ала келді. 1921 жылы 23 қаңтарда соны кімге, қалай бөлу ... ... ... ... ... төрағасы Н.Төреқұлов мәжіліс өткізген. Осы жиынның басы-қасында болып Міржақып газетке есеп берген. Онда әлгі харіптердің көбі Ташкентте қалдырылып, оқу ... ... ... болғанын хабарлаған.
газетінің тіл, стилін жақсартуға да М.Дулатұлы көп күш салған. Бір ... ... ... ... ... өзбек жолдастар өздерінің газетін таза өзбек тілінде шықпайтындығы, өзбектер өмірін жазбайтұндығы үшін қатты сынаған. ... ... ... ... ... 1923 жылы ... қазақтың халқына білім беру институтында істей жүріп, журналында жалғастырды. Мұнда деген бүркеншік ... , , ... ... ... мақалалар жариялады. Бұларды автор елге ілім-білімнің маңызын түсіндірді, жұртты ... ... ... игеру үндеді. Сауатты жаза білудің ережелерін түсіндірді. Әрі Кеңес ... ... жаңа жол ... ол туралы арнаулы декрет қабылдаса да, бұл істің әлі де жөнді жолға қойылмай отырғанын сынады. ... ... ... ... оны ... істі ... шақырды.
1926 жылы білгір журналист редакциясына қызметке ауысты. Мұнда ол, әсіресе, газеттің бұқаралық-ұйымдастыру жұмысына, тілін ... ... ... баса ... ... Ең ... тілшілермен жұмысты жандандырып, байланысты күшейтті. Бұған дейін ... ... ... хат ... ... пайдаланылып, қаншасынан нәтиже шыққаны жөнінде ешбір мілімет болмайтын еді. Енді ... есеп ... ... ... ... ... болды.
Баспасөздің тілі туралы Міржақып деген арнаулы мақала жариялады. Онда қазақ тіліне заңды түрде алынған терминдерден басқа да, ... ... ... ... оның ... ... жат ... көп сіңіп бара жатқанын айтты. Автордың пікірінше, осыдан сақтандыратын, осыған тосқауыл ... ... бірі - ... Ол күн сайын пәлен мыңнан тарап тұрады. Оның бәрі жатық жазатын, тілге шебер кісілер ... ... ... да, ... ... ... газетте басылатын әрбір материалдарды ұқыпты оқып, түзетіп, тілін ширатып жіберуді ... ... ... қатар мән берілетін және бір нәрсе - емле ... ... ... емлесінде де қаяу болмауға керектігін ескертеді.
Журналист ретінде М.Дулатұлы баспасөзде тек қызмет істеп, оған ... қана ... Ол ... ... ... ... түсіндірген, не үшін қажет екенін өлең етіп жырлаған. Жоғарыда аталған арнауында:
Газет, ... ... ... ... ... білмесең,
Ілгері қалай басасың, -
десе, деген өлеңінде:
Білесіз ... жүзі ... ... ... бар көп ... ... алыс ... аралары,
Тұрады бір-біріне хабар алып.
Шашатын сол хабарды газет-журнал,
Хал-жайын, шаруаларын түгел ... - ... ... ел ... ... ... бірінде болған жаңалық, оқиғаларды екіншісіне жеткізіп отыратынын дұрыс айтқан. Әрі газет, журналдың болашақта кездесетін қауіп-қатер, жау мен жұт ... ... ала ... ... ... ... көз ... Журналист газет-журналдың әрі ілім-ғылым таратудағы ролін ашып, тиын-тебеңді ... ... ... ... ... ... отыр.
Міржақыптың өлең сөзге деген құмарлығы ерте оянды. Ол туралы өзінің өмірбаянында былай деп жазады: .
Егер анығына ... оның атты ... ... рет 1907 ... ... 28 күні ... ... Онда:
Найзамен түртсе де
Жатырсың, қазақ, оянбай.
Мұнша қалың ұйқыны
Бердің бізге, ой, Алла-ай?! - ... ақын ... ұран ... Ол өз ... қайғы-мұңын тек қазақ жерін отарлаумен ғана байланыстырмайды. XIX ... аяғы мен XX ... ... ел ... ... де егіле жазады.
Міржақып шығармалары ақынның рухани әлеменің соншалықты бай екендігін ... ... ... жатқан әуезділік, әсемділік, шынайылық, біртіндеп философиялық толғанысқа ауысатын қиялшылдық, оның поэзиясының тұтас рухани әлемін құрайды.
Міржақып шығармаларының шоқтығын биік ... ... ... - ... ... ... ар, ұждан, парыз. Ол өлеңдерінде өзін езілген халықтың тағдыры қатты күйзелетінің, азаттық пен елдікке жету ... ... жиі ... Оның ... көбі ... ... сарынында болып келеді.
Ұзақ уақыт отар ахуалында езгіде келе жатқан қазақ арасында XX ғасыр басында ... ... ой ... ... ... сәйкестеніп, жаңаша мазмүұнда дами бастады. Бұл дамудың өзіндік ерекшелігі - Ресей империясы орнатқан отарлық езгіге зиялы ... ... ... ... ... ... еді.
Қаламы ұшқыр журналистің газет, журналдарға қойған ең ... бір ... - ... ... ... ... ... іс жүзінде көрсету. Ол баспасөзде алып-қашпа, сыртқы әсері күшті, пайдасыз сенсация туғызатын материалдар жариялауға төзбеген. Ондай хабар-ошарларға бой ... ... ... ... тастап отырған.Кеңес үкіметі мен коммунистік парияны уағыздаған, оларды қостауға, қорғауға жұртты ұрандап жұмылдырған адамды 1932 жылы деп айдар ... ... ... сілтеу еді, қиянат еді.
Публицист патша үкіметінің саясатынан не туды деп сұрау қояды да, деп жауап берді. Тағы бірде ол осы ... ... ... ... деп ... ... Міржақыптың патша үкіметіне көзқарасы. Міржақып Дулатұлы - мол ... ... әрі ... тілді, ұшқыр қаламды, газет-журнал ісінің ұңғыл-шұңғылын терең білген, кезінде өз ... ... ... ... ... ... ... даңғылы.Осы айтылғандардан шығатын шындық қорытынды: М.Дулатұлы - патша заманында ... ... ... ... ... осы ... ... барынша батыл көтерілген ағартушылық идеяларға бар дауыспен үн қосқан, Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында оқу-ағарту ісінің ... ... ... жас ... ... жеп, ел-жұртының көзін ашып, еңсесін көтеру жолында күш-қуат, қабілетін аямаған айтулы ... ... қой ... ... ... ... түнекте жатқан қазақ халқын жарыққа алып шығуға шақырған. Патша үкіметінің ұлт аймақтарындағы отаршылдық саясатын сынап, ... ... ... ... болған. Бұл туралы газетін шығарушылардың бірі былай деп жазды: .
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, газеті нақ өзі ... ... ... Сол ... ... ... жеткізе жазды. Бұл газетке мақала жазған ақын-жазушылар, журналистер ... ... сол қиын ... ... ... ахуалын ашына жазды. Ақын-журналист М.Дулатұлы газетіне өз атын ашық жазып та, ... ... де ... ... ... Соның бірі патша шенеуніктеріне тікендей қадалған өлеңі мен ... еді. ... ... - патша заманында халқының қараңғылықта қалғанына қабырғасы қайысқан, осы ғасыр басындағы барынша батыл көтерілген ағартушылық идеяларға бар ... үн ... ... үкіметінің алғашқы жылдарында оқу-ағарту ісінің жаңаша жолын жазған, жас ұрпақ қамын жеп, ел-жұртының көзін ашып, еңсесін ... ... ... ... ... айтулы ағартушы. Жастарды қой бастаған серкедей болып надандықта, түнекте жатқан қазақ халқын жарыққа алып шығуға ... ... ... ұлт ... ... ... ... газетінің жабылуының басты себепкері болған.
Әкімшілік-аумақтық басқару жүйесіне орай көшпелі қазақ елі болысқа, ал болыс ауылдарға ... ... елді ... ... ауылды - ауылнайлар басқарды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... үш жыл сайын елу шаңырақ арасынан бір таңдаушыдан жиылып, уезд бастығының қатысуымен сайлау ... ... ... ... ... ... ... Дала өлкесінде ру мен ру арасындағы жалған намысты қоздырып, жауластыру, өштестіру, дертін өршітіп, ... ... ... басу мінез-құлқын шым-шымдап бойына дарытып, сіңіруге әрекеттендірді. Болыстыққа, ... ... ... орыс ... ... ... ... Ал олардың тілмаштарын орыс-қазақ мектептерін бітіргендерден қойды. Сондықтан күллі билік шынтуайтына келгенде тілмаштардың қолында болды.
Сол жылдардағы патшаның отарлау саясатын әшкерелеп, ... ... ... алтыбақан ала ауыздыққа арсыз, өтірікші, нашақорлыққа бой ... ... ... ... ... ... ағайынға қарсы шығуы сол арам саясат әкелген қасірет екенін ... ел ... ... ... ұлы Абай ... деп жазады:
Атаны бала аңдиды, ағаны іні,
Итқорлық немене екен сүйіткен күні...
* Құда тамыр, дос-жаран, ... да бір ... бола ... ... Арақ ... мал болған жұрттың бәрі -
Не пайда, не залалды біле алмай жүр.
... Мәз болады болысың,
Арқаға ұлық қаққанға.
Шелтірейтіп орысың,
Шенді ... ... - ... өлең ... сол ... ішкі ... ашып берген, елінің жоғалып бара жатқан елдігін ... ... ... құрсауынан халқын аман алып қалу үшін барлық өмірін, парасатын жұмсаған ұлы ақын Абай, молда Шәймерден ... мән ... ... қиын ... ... басындағылар 1903 жылдың 17 шілдесінде Таласов пен ... ... ... ... айдар тағып, Сібірге жер аударған.
газеті 1905-1907 жылдарда Ресейде болған ... ... ... ... ... түрінің бірі. газеті 1907 жылы қазақ оқушыларына арналып, Санкт-Петербургте шығып тұрған. газетіне қосымша ретінде Шәймерден Қосшығұловтың басқаруымен Хажы ... ... ... ... шығуы туралы 1911 жылы Мұхаметжан Сералиннің оқырманына арнап жазған беташар мақаласында: , - ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға, мәдени-әдеби дүниетанымын қалаптастыруға, кеңейтуге едәуір әсер етті. Саяси-экономикалық мәселелермен қатар оқу-ағарту ... ... ... ... орыс ... жетістіктері жарияланды. Сонымен қатар, қазақ әдебиетінің хал-қадірі, қазақ зиялылары мен ғалымдарының өмірі жайында бірқыдыру тарихи мақалалар, хабарлар да жарияланды.
Орыстың революцияшыл-демократиялық ... мен ... ... ... қалады. Орыс баспасөзінің әсерінде қазақ тілінде , , , , , , , , және т.б. ... ... ... ... ... әсер ... көзқарастарын кеңейтіп, прогрессивтік ағартушылық бағытта үлкен қызмет атқарды. Қазақстанда ұйымдастырылған социал-демократиялық ... мен ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, олар жергілікті басылымдарды пайдалана отырып, өздерінің дербес баспасөз органдарын құрды.
Санкт-Петербургте шығатын қазақ оқырмандарына арналған Шәймерден Қосшығұловтың редакторлығымен 1907 жылы ... ... ... 3-4 нөмері басылғаннан соң тоқтап қалған. Газет жайында Ш.Қосшығұловтың айтуымен жазылған ... ... ... қолжазбада газет атауына байланысты мынадай дерек бар: . Ал () ... ... ... ... бірі жазған хабарда:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
Міржақып Дулатовтың өмірі13 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
«Правда» газетiнiң қоғамға тигiзген үлесi9 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Кәкімжан Қазыбаевтың публицистикасы68 бет
Отыншы Әлжановтың публицистикасы26 бет
Семей таңы газетінің тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь