Базар жырау

1. Базар жыраудың өмірі мен ақындық ортасы

1.1 Базар жырлаған дастандардың сюжеттік ерекшеліктері
1.2 Базар жырау толғаулары мен айтыстары
ІІ. Базар жырау мұраларының көркемдік, идеялық.тақырыптық сипаты

2.1. Базар жырау мұраларының көркемдік ерекшелігі
ХІХ ғасырдың екінші жартысына дейін қанатын кең жая дамып, халық шығармашылығы мен ауыз әдебиетіне асқақ рух, тың эпикалық сарын әкелген жыраулық поэзияның соңғы өкілдерінің бірі Базар жырау болды. Оның ойлы да орамды толғаулары мен тәрбиесі мол тартымды термелері, жақұт жырлары мен қызықты хикаялары қазақ сахарасымен ғана шектелмей, көрші өзбек, қарақалпақ елдеріне де кең тараған.
Десек те ақын өмірінің соңғы жылдары шалғайдағы Тамды, Үшқұдық өңірінде өткендіктен беймәлім күй кешті. Базарға бірі ұстаз, бірі әріптес саналатын Шернияз, Өске, Орынбор, Әзілкеш, Бұдабайлар, шәкірттері: Қарасақал Ерімбет, Тұрмағамбет, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Мәнсүр тәрізді тарлан ақындардың өз тұсының маңдай алды өнерпаздары болғанына еш күмән жоқ. Алайда, осы аталған ақындар әр түрлі оқулық, басылым беттерінде тиісінше сөз болғанымен, олар туралы арнайы зерттеу еңбектер соңғы уақыттарда ғана жазыла бастады.
1. Базар жырау Шығармалары (құрастырған Ш.Алдашев). – Алматы: Жазушы. 1986. – 200 б.
2. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы: Оқу құралы (құрастырған Т.Қоңыратбаев). – Алматы: Санат, 1994. – 312 б.
3.Жұмабаев М.
4. Қорабай С. Базар Оңдасұлының шығармашылық мұрасы 10.01.02.-
қазақ әдебиеті. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты.
Алматы , 2005. -30 6.
5. Азибаева Б. Казахский дастанный эпос. – Алматы: Ғылым, 1988. – 250 с.
6. Қасқабасов С. Жаназық (зерттеулер). – Астана: Аударма, 2002. – 584 б.
7. Кор-оглы Х. Туркменская литература. – Москва: Высшая школа, 1972. – 285 с.
8. Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 147 б.
9.Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары.Сын-зерттеу.Астана: Елорда,2001.-312 бет.
10. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
11. Хан Кене: Тарихи толғамдар мен пьеса, дастандар. – Алматы: Жалын, 1993. – 448 б.
12. Диваев Ә. Базар жырау шығармалары //ОҒК, Ш. 1169, 8-дәп.
13.Елеукенов Ш. Мағжан Жұмабаев. – Алматы: Білім, 1990. – 56 б.
14.Тебегенов Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор дәстүрі. – Алматы: Білім, 2001. – 332 б.
15.Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – Алматы: Мұраттас, 2001. – 293 б.
16.Сыдиқов Қ. Сарқылмас қазына. – Алматы: Ғылым, 1996. – 192 б.
17.Әуезов М. Елу томдық шығармалар жинағы. 6-т., - Алматы: Ғылым, 2001. – 368 б.
18. Шапай Т. Шын жүрек -бір жүрек Алматы: Жазушы,1999.-256 бет.
19. Байтұрсынов А. Шығармалары. Өлеңдер, аудармалар,зерттеулер. А.,1989,287 б
20.Базарбаев М. Өлең-сөздің патшасы,сөз сарасы. «Жазушы» Алматы,-1973-256 б.
21.Тұяқбаев Ғ Қаңлы Жүсіп Қадырбергенұлының әдеби мұрасы 10.01.02.-
қазақ әдебиеті. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты.
Алматы , 2005. -30 6.
22. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1964. – 250 б.
23.Бердібай Р Эпос мұраты Алматы: Білім ,1997-320 б.
        
        КІРІСПЕ
1. Базар жыраудың өмірі мен ақындық ортасы
1. Базар жырлаған дастандардың сюжеттік ерекшеліктері
2. Базар жырау толғаулары мен ... ... ... ... көркемдік, идеялық-тақырыптық сипаты
2.1. Базар жырау мұраларының көркемдік ерекшелігі
Диплом жұмысының көкейтестілігі : ХІХ ... ... ... ... кең жая ... ... ... мен ауыз әдебиетіне асқақ рух,
тың эпикалық сарын әкелген жыраулық поэзияның соңғы ... бірі ... ... Оның ойлы да орамды толғаулары мен ... мол ... ... ... мен ... ... ... сахарасымен ғана
шектелмей, көрші өзбек, қарақалпақ елдеріне де кең тараған.
Десек те ақын ... ... ... ... ... ... ... беймәлім күй кешті. Базарға бірі ұстаз, бірі ... ... ... ... ... ... шәкірттері:
Қарасақал Ерімбет, Тұрмағамбет, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Мәнсүр тәрізді
тарлан ... өз ... ... алды ... болғанына еш күмән
жоқ. Алайда, осы аталған ақындар әр түрлі ... ... ... сөз ... олар туралы арнайы зерттеу еңбектер соңғы
уақыттарда ғана жазыла бастады.
Қазақ әдебиеті ... ... ... деп ... ... бір топ
ақын-шайырлардың еңбегі де ұзақ уақыт ... ... ... ... көзқарастардың кесірінен жаңсақ түсіндіріліп келді. Мұндай асыра
сілтеудің зиянды зардабын ... ... ... ... ... ... ... «Жүсіп-Ахмет» секілді көркем хикая- дастандарды да
тартты. Ақынның бұл ... ... ... аттары аталғаны
болмаса, зерттеушілер назарынан мүлдем тыс қалды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Сыздық сұлтан
Кенесарыұлы мен Елкей сұлтан Қасымұлына ... ... ... ... ... ... болып келген еді. Демек, ақын мұрасын түгендей
қарастырып, шығыс тақырыбын арқау еткен асыл сөздері мен ... ... ... ... ... қажеттілігі анық байқалып отыр.
Сонымен қатар Базар Оңдасұлының нәзиралық тәсіл негізінде туған ... ... ... ... ... ... тағы бір ... сәті енді түсті. Базар жырау мұрасын
тәуелсіздік рухына сай, ... ... ... ... ... саралап,
жырларын талдау қажеттілігінен көрінеді.
Жалпы ауыз әдебиеті туындылырына тән ерекшеліктің бірі-ізгілікті аспандата
мадақталып,жамандықтың барынша ... ... ... дәстүр
толғау өлеңдерде де толық сақталады.
Өмір сәтсіздіктерін,қайшылықтарды күн мен түндей,гүл мен тікендей,жарық пен
қараңғыдай ірі сомдап, ... ... ... ... биік ... ішкі қуат ... ... көркем үлгілерін Базар жырау мұрасынан кездестіреміз.Осы
күні жыршылық дәстүр ізі неғұрлым ... ... ... Сыр ... Бұхара өңірінде жыршылар мен ... ... ... ... жырлары болып келетіні кездейсоқ емес. Ежелгі толғаулар
үлгісімен ақын заман мен ... өте ... ... ... ... ... өмірдің қрама-қайшылықтарына тұжырымды, білгір
тоқталады, ешкім «күмән келтірместей» шындықты төрт аяғы тең ... ... ... ... кез келген өлеңі болмыстың керағарлығын,
өткіншілігін, тартыстылығын тамылжыта сипаттап береді. ... ол ... ... ... жер мен аспандай
Байқарсың бір күн басыңа
Іс түскен кезде, сасқанда-ай.
Мырза менен сараңды
Өлшестіріп қарасаң
Ылди менен ... ... ... ... ... ... ... пәнилігін айту, жамағатшылықты қанағатқа, шапағатқа шақыру,
құлқынның құлы болып ... ... ... әсірелей көтеріп,
кемшілікті ширыға мінеу арқылы ғибрат тарату, адам ... ... ... ... өзіне хас белгілері. Таптық, әлеуметтік
теңсіздік жайлаған ескі қоғамда елді тәрбиелеудің, өнеге ... ... ... ... ... ... ... аз ғана өлеңің оқып,сөзге жүйріктігін ,ойлы ақын екенін
аңғарып,мақала жазып,мақаласының ... ... сөзі бар ... ... ... ... ... жазған. Мағжан мақаласының соңында
Базар мұрасын жинау маңыздылығын ... ... ... ... ... хат білетін азаматтардың Базардың ... ... ... ақындығын танып,мұрасын жинауды насихат еткен Базар
жырау шығармашылығы жиналып, ... ... де ... ... ... ... ... мұраны толығырақ,тереңірек тексеру
нышан байқалып келеді.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... – ең ... Базар Оңдасұлының
шығармашылық өмірбаяны мен жыраудың ... ... ... тұстарын
айқындау; олардың жанрлық ерекшеліктерін сараптап, ақын толғаулары мен
жыраулық ... ... ... ... ... мен ... шығармаларын көркемдік тұрғыдан талдай отырып, Базар ... ... ... ... алар орнын айқындау.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер белгіленеді:
- Базар Оңдасұлының жырларын ... ... ... ... Жырау жырларының идеялық-көркемдік ерекшелігін саралау.
- Базар жырау толғауларының тәрбиелік мәнін ... ... ... ... ... өнер ... арасындағы дәстүр
жалғастығын дәлелдеу және осы бағыттағы жыраудың жетістіктеріне назар
аудару.
- ... ... ... мен ... ... мән беру.
- Базар жырау айтыстарының өзіндік тақырыптары мен ой айту шеберлігі.
- ... ... ... ... ... ... дастандарының оқиғалық сюжеті мен ... ... ... ... ... Диплом жұмысы кіріспе, негізгі екі ... ... ... ... ... тұрады.
1. Базар жыраудың өмірі мен ақындық ортасы
ХІХ ғасырда өмір сүрген ақын-жыраулардың ішінде Базар жырау
Оңдасұлының ... ... өз орны бар. Ол ... ... ... Сыр ... ... Еділ, Жайық, Үстірт,
Қарақалпақ өңіріне белгілі болған.
Өткен ғасырдың екінші жартысы мен үстіміздегі ... ... ... ... Дүр Оңғар,Қарасақал Ерімбет, ... Кете ... ... ... ... ... ... ұстаз тұтқан.
«Жүзден озған өрен жүйрік, жыраулардың жүйрігі» деп бағалаған. Мұның ... ... ... ұлы ... көгілдір Көкше өнерпаздарының сал
Біржанды мектеп тұтуы сияқты ... да ... ... ... ... ... ... сырсандық, шеберхана болғаны анық.
Базар шығармалары Кеңес дәуірінде ғана жинала бастады. Ақын ... ... ... баға ...... ... ... болды.
1925 жылы Ташкенттен шыққан «Терме» жинағында және 1931 жылы С.Сейфуллин
құрастырған ... ... ... Базардың бір топ өлеңдері тұңғыш
рет жарық ... 1965 жылы «Үш ... ... жинағында жыраудың сегіз
жүз жолдай термелері мен толғаулары ... Ал ... ... ... басылған «Поэты Казахстана» (Ленинград, 1978) антологиясында ... ... ... ... 1984 жылы шыққан «Бес ғасыр жырлайды»
кітабында бір топ шығармалары енгізілді. ... ... ... ... ... ... белгілі ақыны
С.Сейфуллин жырауды Бұқардан кейінгі поэзиямыздың ірі ... ... ... ... ... ... айтулы ақыны М.Жұмабаев, көрнекті
қоғам қайраткері Х.Досмұхамедов тәрізді талғамы терең ... ... ... да ... ... ... ... түседі.
Базар Оңдасұлы бұрынғы Сырдария губерниясы, Қазалы уезі, ... ... ... ...... ... ... (қазіргі
Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Ленин ауыл советі) 1841 жылы күз ... ... ... шағы ... жоқшылықта өтеді. Буыны бекіп, бұғанасы
қатпай жатып, ... ... ... Он алты ... ... ... жалпы жұртқа таныла бастайды.
Ақынның туған жері – Сыр бойы десек те, ... ат ... ... мініп,
атағы жайылған мекені – қазіргі Науаи облысы, Тамды ... ... ... ... деген жерде.
Базардың ескіше ата-тегі: Кіші жүздің Шөмекей ... ... ... ... ... ... Көнек, Аспан, Бозғыл. Бозғылдың бес
баласының біреуі – Қайқы, Қайқының Балқия деген ... үш ... ... ... туады. Осы үшеуінен тараған ұрпақтарының бәрі Балқия
шешелерінің ... ... ... ... Балқы руы қалыптасады.
Жоғарыдағы Қайқының үш баласының біреуі Полаттан – Жауқашты, ... ... ...... ...... ... – Ермек,
Ермектен – Базардың әкесі Оңдас туады.
1965 жылы ... «Үш ... ... жинағында, басқа да кейбір
басылымдарда Базар жыраудың Әкесі ... ... ... деп ... ... он ... жетпестен жетім қалып, ұлы ... ... ... ... ... ... ... содан. Ақын болып халыққа
танылған соң, өз ... ... ... ... ... ... Оны ақынның өзі
былай түсіндіреді:
... Сөйле, тілім, ... ... ... ... ... тиіп ... бұзылар,
Қиянат етсең зарпынан.
Таусылмас қайнар кен едім,
Кешегі жүйрік мен едім.
Жүлде алған байрақ ... ... ... ұранды Шөмекей –
Шыққан бір Базар Балқыдан.
Бүкіл өмірі – өлеңге, өлеңі – өмірге айналған ... ... ... ... келгендей. Ол туралы ақиқатқа қоса аңыз да көп. ... ... ... ... ... ... ... деген байдың қозысын бағып
жүреді. Шөмекейдің Аспан руында Айпара атты ақын қыз болады. Бір күні ... қыз ... ... ... он шақты түйемен су әкелуге «қаққа» ... ... ... аз ... Өзі ... өзі ... қызға кім қызықпасын?
Алайда олар Айпараның ақындығынан, от ауыз, орақ тілді ... ... ... ... ... ... соңынан еріп, үнемі дәмелі
болып жүрген жігіттер бұл жолы да жақындауға тәуекел етпейді. Он ... жүк ... суды ... ... ... арту жас қыз бен ... ... ба? Екеуі де әбден шаршайды. Суды түйеге артыспаған жасық
жігіттерге ыза болып ... ... ... сол ... қозы ... ... ... бала Базар келеді.
«Апа, шелегіңді артысайын ба?» - депті. Содан соң ... да ... ... сияқты. Оған ашуланған Айпара былай дейді:
«Бастаған жұғысың ба ... ... ... ... мені кез ... бұрынғылар деген қайда,
«Сұрама аттың тісін, ердің жасын».
Одан да емін неге ... ... бір ... таз ... ас ... ... жылы ... көрмейтін жетім балада
қайбір күй болсын? Расында да Базардың басы таз болса керек. Мірдің оғындай
сөз ... ... ... ... сөз қайыра алмағанына намыстанып, ызадан
жылап жіберіпті...
Осы бір оқиға Базардың есінде ... ... ... ол осы ... да ... ширығады. Сөзден есесі кеткенге күйінеді. Ақындықты,
шешендікті арман етеді. Шамасы, бұл болашақ ақиық ақынның ... рет ... ... сілкуі болса керек.
Екінші аңыз мынадай. Көкірегінде сөз оты тұтанған бала Базар қозы бағып
жүріп, түнде далада ұйықтап қалса керек. Ақ ... ақ ... ақ ... кісі ... ... ... маңдайыңа берейін бе, таңдайыңа берейін бе?»
- дейді. Содан бала ... ... өлең ... ... ... сыбырлаған
жел де, шалқып жатқан көл де, әуелдеп ұшқан құс та, сыңғыр қаққан шеңгел де
өлеңдетіп тұр екен. Сөйтіп ... өлең бір ... ... ... ... ... аңыздан туған ақиқат осы. Бұл – құр қиял, орайсыз оқиға емес,
жыраулық таланттың тума құбылыс екенін, ... ... ... ... ... ... өнерімен осылай табысқан ақын бір айтқанын екінші ... ... да ... ... ... сөз ... өріп отырған. Ол
домбыраны қолға алып төгіп кеткен кезде жұрт ... ... ... ... қалғандай сезінген:
Әуелі Базар атандым,
Он алтымда, жасымда.
Байкөкшенің асында,
Содан бері келемін
Сыпайының қасында.
Жастай жетім қалған ... ... ... алған емес. Табиғатынан дарынды
зерек бала бұрынғы ақын-жыраулардың жырларын, халық мақал-мәтелдерін есіне
сақтап, көңіліне ... ... бай ауыз ... ... ... бұрынғы және тұстас ақындардан да тәлім алған.
Сайраған қызыл тіл берген,
Көңіліне сонша жыр берген.
Алжаспай сөзді ағытып,
Есебін тауып ... ... ... ... өлген.
Қарадос, Өске, Бұдабай,
Серәлі, Сыдыр, Орынбай,
Татауы жоқ сөзінің
Шұбырған көштің жолындай.
Ақ кетенің ішінде,
Шернияз, Шыман, Өтеген...
Қандай да бір ақын ... ... бір ... ... ... шыңдалу жолдарынан өтеді. Бара-бара сол дәстүрді жалғастырушы
,дамытушы болады.Сондықтан да Базар жырау ... Сыр ... ... мен ... ... ... құбылыс.
Ешнияз Сал, Балқы Базар ,Әзілкеш Шымырұлы,Қарасақал ... ,Дүр ... ... ... ... ... ... Даңмұрын,Қаңлы Жүсіп пен Нұртуған,Шәді Сеңгірбайұлы ,Тұрмағамбет,
Ыспан Сүлейменұлы,Кете Аманжол Сыр ... ... ... негізін
қалаушылар еді.
Сыр ақындық мектебіне тән бірінші ерекшелік –оның өкілдерінің ... мен ... ... ... тең ... ... ... үлгі
алып, үйренер –бастау бұлағы ауыз әдебиеті болды.
Қаңлы Жүсіп:
Қожада Палман Күдері,
Өзгеше жүйрік ... Қожа ... ... ... сөзі ... ... Аяған,
Жақсы айтар нақылды
Саңлақта жүйрік Нақыптың,
Заманныңда сөзі атылды,
Атқандай оқты пареннен
дейді. Ақын өз әріптестерінің өнерін мадақтауда сөз ... ... ... ... ... ... ғана ... екпін,
ырғақ, ұйқас,буын,бунақ жағынан да ... ... ... ... ... ... ақын қолданысындағы көркемдеуіш
құралдар өлең көркемдігін ажарландыра түседі.
Базар жыраудың
Алмас қылыш сыналмас,
Айқасқан жерден ... ... ... ... ... сыналмас,
Сығалай көзден сұр мерген,
Асырымнан атпаса,
Сыналмайды ер жігіт,
Ерте тұрып кеш жатқан
Күн ара зорға нәр татып,
Қабағы әбден қатпаса
-деген өлең ... ... ... жеткізудегі сөз қолданысы жағынан да
жыр үлгісімен үндес.Ұйқас,буын,бунақ төкпе ... да ... ... ... ... мен өлең ... ... қылыш сыналмас,ерте
тұрып,кеш жатып,сығалай көздеп/батырлар жырынан тікелей көшкендей сезіледі.
Бұндай жыр жолдарын Сыр сүлейлерінің кез ... ... ... ауыз ... ... терең игерудің ,тәжірибе жинаудың,одан үлгі
алудың нәтижесінде екендігінде сөз жоқ.
Сөз асылы ... ... ... ... ... ... ойды көркем ұғыммен жеткізуде мақал-мәтелден сөз ... ... ... сөз ... түбі ... ... ... болды -жүрісінен»дегендейін,
Әркім өз пиғылымен сөгіс табат,-
дейді .Ақынның тілге тиек етіп отырғаны «Жақсы ... пұл ... ... ... ... ... ... толық алмайды.
Өзінің айтайын деген ойына жымдастыра алады.Тыңдаушысына айтайын деген ... ... ... жеткізеді.
Бұндай мысалдарды Сыр сүлейлері –Шораяқтың Омары,Қарасақал Ерімбет, Кете
Жүсіп,Дүр ... өлең ... ... ... ... Тұрмағамбет
ақынның аузынан шыққан «Білім-арзан,білу-қымбат», «Ақылсыз адам-ауыздықсыз
ат», «Қар бар ... ... ... «Жақсы ер-елдің туы, Жақсы әйел-ердің туы»,
«Ұл ... ту, ... ... қу» ... ... ... ... кең қолданылатын нақыл сөздерге айналып кеткен.
Ендеше, Сыр бойы ақындары үшін нәр алған ... ... бірі ... сөз өнері-мақал-мәтелдер болады деп айтуымызға болады.
Ақындық-жыраулық дәстүрге бай Сыр, ... ... ... ... ер
жетіп, ордалы өнер мектептерінен өнеге алған Базар ... ... ... ... өзі де жас ... үлгі көрсетті. Шынында да ХХ ғасырдың
бас кезінде жыраулық ... ... Сыр ... еш біреуі одан аса алған
жоқ. Бұл мезгілдерде Арқа беттегі ... ... ... ... ... төңірегіне дейінгі байтақ өлке Базарды ұстаз тұтпаған ақын кемде-
кем. Осы орайда ... ... ... ақын емес, домбыраның
айтатын асқан композитор. Базардың сөзі қандай ойлы, ... ... ... де ... Базар, Жаңаберген, Нысанбай, Молдахмет мотивтері бүкіл
Сырға ... Сыр ... ... ... ... ... деген
пікірінің жаны бар [2,190.].
Жырау ат жалын тартып ... ХІХ ... ... патшалық Ресейдің
Қазақстанды отарлаудың шешуші кезеңіне көшіп, еліміздің оңтүстігін көктей
өтіп, Орта Азияға ... ... сәті ... ... ... ... сұлтан Кенесарыұлының Сыр өңіріне – Қызылқұмға ... ... ... ... ... ... ... тілеулес боп
жүрген шағында туған. Базар жыраудың ... ... ... еретіндей
ерлігі болғанын ел сөзі де растайды. Көз көргендердің айтуынша, ақын ерекше
тұлғалы, ... ... адам ... ... Домбырасына қоса қару да
асынып жүрген.
Аумалы-төкпелі ... өмір ... өз ... ... қоғамның
белсенді өкілдерін өлтіре шенеген Базар біраз уақыт ... ... ... қамауда отырғаны жөнінде де ... ... ... ... ... жағында өткізген жырау бірде Ақмешіттегі
әкімдердің сұрауымен абақтыға қамалды. Бұл 1908 ... ... ... уақытта Бұқардағы «Көкілташ» медресесінде оқып жүрген Тұрмаханбет
шайыр мен тәжік ... ... Айни ... әйел ... ... ... жіберіпті деген де аңыз-әңгіме ... ... ... ... Әмзебек, Нақыпбек деген төрт ұлы, ... ... екі қызы ... ... өнер ... ... Әмзебек пен
Балзадасы екен. Олар өнерімен халыққа танылмай тұрып, ... өліп ... ... үш ... көз ... ... мына сөзі ... аузында
сақталып қалған:
Бір ауру пайда болды жиырма ... ... ... әуел ... ... деп ед көнергенсің,
Айналды қалмақ түгіл айрылмасқа.
Барады бұл науқасқа үш жыл өтіп,
Айналдым адым жерге бара ... тұр ... тас ... не, ... ... ... сәлем көре алмасаң бір ғаріптен,
Туысқан, туған, қатар замандасқа.
Әмзебек Базардан үш жыл бұрын қайтыс болады. ... ... ... ... ... (Өзбекстан) аудандарында тұрады.
Базар 1911 жылы күзде Тамды ауданындағы ... ... ... ... ... ... ... жылдары ескерткіш құлпытас қойылған.
Жалпақтаудағы мектепке, ... ... ... бір ... ... ... жырау шығармашылығы жайында өткен ғасырдың ... ... ... М.Жұмабаев «Базар жырау» атты әдеби мақаласын баспасөз бетінде
жариялап, ақын жөнінде бағалы лебіз білдіргені ... ... ... дәл ... ... ақын екендігі туралы мен бұл жерде толық пікір
айта алмаймын. Қолымда Базардың 4-5 ақ ... бар. ... ... ... ... ғой. ... осы төрт-бес өлеңінде-ақ ... ... ақын ... сезілетін секілді [3,342.]- деп жазады.
Мағжан ақын Базарды жоқтаған Қазалылық Жомарт молданың өлеңін мысалға
келтіреді.
Кеңесі ... ... ... ... жүзге орман-дария ортақ еді,
Иіріліп,толықсып аққан дариядай
Шалқыған шартарапқа орқап еді.
Бұл Базардың кеңдігін,тереңдігін,сөзге жүйріктігін айтқаны ғой-деп жазды
Мағжан ақын ... соң ұзақ ... ... ... ... ... ... Ш.Алдашевтің зерттеулері мен
энциклопедиялық еңбектерде (1973) және ... ... (1965) ... өмірі мен шығармалары туралы толымды
талдаулар, мәнді мәліметтер ұсынылды. Осы орайда, жыраулық поэзия ... ... ... ... ... З.Ахметов,
М.Байділдаев, Қ.Сыдиықов, Б.Абылқасымов, Т.Тебегенов, ... т.б. ... ... ... толғаулары ғылыми
талаптарға сай талданып, тиісті бағасын алғанын атап айтқан жөн.
Базардың ... ... ... ... ақын ... ... ... құралып,түптеліп жиналған, оған алғысөз ,соңғы түсініктері
тәп-тәуір жазылған атақты Базар ... ... ... рет оқыдым. Бұл-осы
Базарды сүйіп құрастырған зерттеген, еңбектенген Шәрібай Алдашевтің ... ... ел ... ғана ... сынған,жамалған жерлеріне
қарамай, бүгінге дейін тыңдаушыларын таң қалдырып келе жатқан Базар бүгін
де дәл ... ... ... ... ... жырау -халық ауыз әдебиетінен нәр алған суырып салма өнер өкілі.
Базар дәстүрлі жыр мектебінен өткен ... көне ... ... кезеңдегі сәтті жалғастырушыларының бірі.
1.1 Базар жырлаған дастандардың ... ... ... ... ... ... ... тарихында
айрықша құбылыс болған «қисса» түріндегі шығармалардың төңірегінде көптеген
ғалымдар өз пікірлерін айтты. ... ... ... М.Әуезов,
С.Мұқанов, Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде қисса-хикаялар мен оны таратушы ... ... ... ... жетерлік. Дегенмен, белгілі
себептермен ... ... ... ... ... ... тыс ... келді. Сірә, жыраудың бұл тақырыптағы мұрасының көлемі
қомақты болғанға ... Әтсе де, ... ... ... яғни ... ... ел аузында келген солардың бірнешеуі ғана [4,12.].
Базардың топ ... ... ... ... астында туып жататын жыр-
дастандарын Молда Қисық секілді хұсни хатшылар ... ... ... жыраудың «Әмина қыз» дастаны да ... ... ... ... ... ... ... «Мың бір түннің» бұл ... сол ... ... Ол ... сюжетті ел аузындағы әңгіме-хикаяларға сүйене
отырып өзгерте, ... ... ... жырдағы бас кейіпкердің бірі ... ... ... ... ... ... мұны ... өзі тыңнан
қосқаны көрініп тұр. Бұған қарағанда, қазақ ертекшілері «Мың бір ... ... ... бөлек-бөлек әңгімелеп, әрқайсысына өзінше
ат қойып отырған сияқты. Сол себепті жеке хикаяның композициялық құрылысына
да өзгерістер енген. Оны ... қыз» ... ... да ... Базар ертегідегі дию мен басқа әңгімешілер – ит және ... екі ... ... ... ... де ... тыс қалдырады.
Бұлардың орнына экспозицияда Бағдад шаһары мен оның патшасы көрініс берген.
Егер «Мың бір түн» ... ... ... осы көне қала мен ... ... ... ... ... ... ... кеңістік» шеңберінің шындығынан онша ұзай қоймағанын
көреміз. Қайта қатал патша мотивін енгізе ... ... «Мың бір ... өн ... ... негізгі персонаждарды бір әңгімеге жинақтап
баяндайды.
«Әмина қыз» дастаны ... ... ... ... ... ... дәріптейтін тәрбиелік, танымдық өнегесі мол мәнді
туындыларының ... ... ... орын алатын мотив – «әйел мекерлігі»
көптеген шығыс халықтарының (үнді, ... ... ... т.б.) фольклорында
кездесетін дәстүрлі сарынға ... ... ... жанрлық
ерекшеліктерін зерттеген фольклортанушы Б.Әзібаева «Ғаяр қатын», «Болат –
Жанат», т.б. дастандардың ... әйел ... ... ... «В ... дастане же, при всей занимательности в качестве одной
из ... тема ... ... и ... его» [5,173]. - ... ... Мұның өзі Базар жыраудың «Әмина қыз» ... ... ауыз ... мен ... ... ... ауысқан ортақ
сарындарды орынды қолданып, нәзиралық мұра қорына маңызды үлес ... ... ... ... арқау еткен тағы бір туындысы – ... деп ... ... түрі ... новеллалық дастандардың қатарына
жатқызуға лайық бұл ... ... ... ... парсының діни-
пәлсапалық ертегісі «Тотынаме» әңгімелерінің бірінен алынғаны аңғарылады.
Әйткенмен, Базардың сөздеріне қарағанда парсы ертегісінің ... ... ... күйінде емес, құрамына тың мотивтер мен бірнеше эпизодтық
өзгерістер кіріп, әбден вариациялық сүзгіден өтіп барып ... ... де ... ертегішілердің айтуымен ауыздан-ауызға көшіп әбден
сұрыпталған көне сюжеттің негізгі ... ... ... барынша
тұрақтанғаны да көрініп тұр. Бұл арада фольклортанушы С.Қасқабасовтың
«Тотынаменің» 40-түнінде ... ... ... ... ... сюжетіне қатысты: «Көлемі жағынан «Тоты-нама» әңгімесіне
қарағанда қазақ ... ... ... ... ... болмаса,
ертегінің сюжеті барлық жағынан да шыққан төркінімен дәл келеді», - деген
пайымдауларының Базар хикаясына байланыстырар тұстары бар ... ... ... мотивтермен қатар, қазақ
ертегілеріне көбірек тән – ... ... яғни ... ... ... басым көрініс тапқан. Әрине, мұның өзі бір жағынан, Базар хикаясының
ертегіден тікелей ... ... ... ... ... ... бұл дастанның басты сюжеттік желісі «Тотынаменің» өзінен емес,
оның кейінірек ... ... ... тың ... мен ... Орта ... не Түркиялық нұсқалардан алыну мүмкіндігін де жоққа
шығара алмаймыз. Ал осы нәзиралық үлгілердің өз кезегінде ... ... ... яки ... ... енгізу әбден мүмкін.
Базар жырына қосқан «Айна-тарақ» оқиғасының сюжеттік желісін ХХ ... ... ... бірі ... Жомартбаевтың «Қыз көрелік»
атты повесінен де көреміз. ... ... ... арасына жайылған шығыс
сюжетінің негізінде мүлде басқа ... ... ... ... жазып
шыққан.
Көркем шығармада әдеби-фольклорлық, тіпті тарихи прототиптер мен
қазіргі ... ... ... аралас-құралас жүр. Алайда соған
қарамастан, көне үнді, парсы әдебиетінен келіп, қазақ топырағына жатсынбай
сіңіп ... осы ... ... мотивтерін Базар жырау, Тайыр Жомартбаев
секілді ... ... ... ... жаңғырта жырлап, жазуы – ... ... ... ... ... мен таным мәселелерін
насихаттаумен ғана емес, сонымен ... бұл ... ... ... ... ... мен даму ... жемісті жетістігіміздің
біріне жатпақ.
«Жүсіп-Ахмет» дастанының бірер нұсқасы ХІХ ғасырдың соңына ... ... ... жарық көргені ғылыми жұртшылыққа белгілі. Алайда,
арада жүз жылдай уақыт өткенімен, аталған жыр ... ... ... ... ... ... ... де қоймаған. Ақын шығармаларының
1986 жылы жарық көрген бірден-бір жинағына да ... ... ... ... ... ... ... облысы, Қармақшы
ауданының азаматы марқұм Ә.Қайнарбаев жинаған ауыз әдебиеті үлгілерінің
арасынан табылды. Жинаушының өзі ... ... ... ... ... бұрынғы Қазалы уезі, Көшербай болысының қазағы Отарбай Балқы
- Қалқаш Алдажарұлынан алынған, Базар жыраудікі» ... ... өзі ... ... осы ... ... ... екен. Ондағы:
Жылында мың сегіз жүз тоқсан тоғыз –
Наурыздың жауған кезі ақша қары.
Аударттым Алдажардың Қалқашына,
Балқының халыққа мәлім – мен Базары.
дейтін жыр ... ... ... Бұл орайда Базар жыраудың «Бозұғлан,
Ахмедбек һәм Иусуфбек» дастанын «түзетіп, ажарлауы» - ... ... ... ... ... құбылыс.
Дастан сюжетіне негіз болған оқиғалар түркі қағанаты кезеңдерінен
бастау алып, ортасы оғыз-қыпшақ ұлысы ... ... ... ... ... ... мұнда Орта Азияның ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы
қилы тарихи да қылаң ... ... ... ... ... ... «Орақ-Мамай» жырларындағы сюжеттерді қайталайды.
Бұл эпизодтар да әр ... ... ... көрініс берген.
Біріншіден, «Алпамыс» жырында Байбөріге өкпелеп, Байсарының көшуі – ... ... Бұл ... оғыз-қыпшақ ұлысы мен ноғай-қазақ халықтарының
айырылысу кезеңдерін бейнелейтін тарихи оқиғалардың елесін меңзейді. ... екі ... ... ... ... ... көшіп
кетуінен де аңғарамыз.
Екіншіден, «Алпамыстағы» қалмақтың ханы көретін «түс ... ... ... ... ... ... ауыстырылған. «Алпамыста»
Тайшықтың түсіне құтырынған бура кірсе, Көзел ... ... ... ... ... енеді. Қазақ эпосында қалмақтың дарбазасы шаң болып,
қақпаның алды қан болса, ... ... ... ... ... ... сарындары «Алпамыс» жырында мыстан
кемпірдің айлакерлігі арқылы көрінсе, бұл мотив түрікпендік сюжетте ... ... пен ... алдап қолға түсіруімен жүзеге асады. Екі
эпизодта да жансыздар батырлардың сеніміне кіріп, ұйқыда ... ... ... ... ... жатқанда Кейқуат сыбызғы тартып, хан
қызы Қаракөзайымның назарын ... және ... ... ... ... ... Ал ... пен Жүсіп батырларға түрікпен қызы Бибінияз
дутар сатып ... Бір ... ... ... ... зынданнан босатуға
себепкер болған Көкше залымның қызының есімі де – Қаракөзайым.
Бесіншіден, «батырдың өз әйелінің басқа адамға ... ... ... ... да, «Жүсіп-Ахметтен» де жолықтырамыз. Қазақ батыры мен
түрікпен сардары әйелдерінің тұсына ... ... айту ... ... ... пен ... дастандарының арасындағы сюжеттік
жақындықты зерттеушілер де байқаған. Мәселен, түрікпен дастанын ... ... ... ғалымы Х.Көроғлы «Жүсіп-Ахмет» дастанында батыс оғыздары
эпосының белгілері бар екенін айта ... ... ... ... ... ... ... Ғалым сондай-ақ, екі дастанның
сюжеттік бөлшектерінің ортақтығы қатты назар аударатынын, мұның ... ... ... ... оғыздар ескерткіші – «Қорқыт Ата»
кітабының жатқандығын ескертіп ... ... ... аталық эпостың кейіпкері болса да ол
кейінгі кезеңде өмір сүрген Көрұғлы мен ... ... ... яғни ұстаз ретінде ілесіп жүреді. Мұның жарқын дәлелін «Қырымның
қырық ... ... ... ... кейіпкерлердің генеалогиялық
шежіресінен де байқау қиын емес.
Базардың «Жүсіп-Ахметі» - қазақ эпосының көркем үлгілерінің бірі. Жырау
түркімен ... ... ... ... екі халықтың жыршылық дәстүрін
қатар ұстанған. Базар нұсқасында негізінен ғазал формасы ... ... ... қазақтың 7-8 буынды жыры, бірде түрікпен халқының өлең-
өрнектері кезектесіп, дастанды ... ... ... ... нақылдары
мен өзі шығарған қанатты ... ... ... ... ғажайып
теңеулер, небір метафоралық тіркестерді шеберлікпен қиюластырғанына куә
боламыз. Жырау ғазалдары дидактикалық өнегесімен қоса, ... ойға ... ... ... ... ажарлаған халық дастанының бірі – «Айман-Шолпан». Аталған
жәдігерді ел арасынан жинап, өзінің редакторлық еңбегінің нәтижесінде ... ... (1896, 1898, 1901, 1906, 1910) – ... белгілі ақын-
баспагері Жүсіпбекқожа Шайқысламұлы екендігі мәлім. Сондай-ақ кейінгі
уақытқа дейін «Айман-Шолпан» ... ... ... ғана сақталғанын,
қалған бірнеше қолжазба жоғарыда айтылған Қазан баспасының көшірмелері
екендігі ... ... ... ... мұраларын жинау, ... ... ... ... қатарында «Айман-Шолпанның» тағы
бір нұсқасы табылды. Дастанның ... ... ... ... ... түсіндірген:
Қиссасын «Айман-Шолпан» ажарладым,
Әлеумет аударсын деп назарларын.
Жүсіпбек деген қожа шығарды деп,
Бұрыннан естуші ек хабарларын.
Ұнамды айтылғанмен хикаясы
Оңдырмай жазған екен өлең ... ... ... ... айт» деп ... ... ... шығармадағы мәтіндердің ішінара өзгеріске ұшырауын
түсіндіру – күрделі мәселе. Бірқатар орыс ... бұл ... ... ... ... және олардың өзара байланыс қызметінің ахуалы,
т.б. ... ... ... ... ұсынады. Базар мен Жүсіпбекқожа
нұсқаларындағы өз ... мен ... ... ... ... ... ... ауыстырулар», «синонимдік
вариантталу» немесе « мәтіннің ішкі тербелісі» деген фольклорлық ... ... ... Бұл ... ... ... ... дидактикалық
әуендермен әрлендіре отырып, жиналған жұрттың көңілінен шығарлықтай әсерлі
ән, сырлы сазға да кезек бергені ... ... да, ... ... ел алдында музыкалық аспаптың және талғампаз тыңдаушылардың
қатысуымен, әрі ... бір ... ... ... ... ... дастанының нұсқасы мен Жүсіпбекқожа
жариялаған ... ... ... ... ... ... ... – фольклорға тән дәстүрлі құбылыс.
«Айман-Шолпан» дастанының Базар Оңдасұлы жырлаған мәтіндік ... ... ... ... ... жыраудың Жүсіпбек бастырған
жырдың ... ... ... ... ... тілдік,
стильдік және көркемдік келбетін ажарлап, айшықтауда үлкен үлес ... Бұл ... ... ... ... жұрт ... ... таратып,
әрі оны кейінгі ұрпаққа кестелі тілмен жеткізуде ... ... ... ... ... қыз» ... ... мың жолға жақын дастанның ... ОҒК мен ... ... қорларында сақтаулы тұр. Базар
жырлаған «Мақпал қыз» дастанының нұсқаларын өз репертуарларына енгізіп, ел
арасында ... ...... Сәрсенбай, Құлбосын, Жүніс, Жалғасбай
сынды Сыр бойының белгілі жыршы-жыраулары. Базардың бұл ... ... ... рет ақын ... ... ... жинаушы Ә.Қайнарбаев Тіл-
әдебиет институтының қорына өткізген.
Жалпы, Ә.Қайнарбаев «Мақпал қыз» дастанының ... ... бес ... ... ... аудандарының төңірегінен жазып алған. Олардың
алғашқы төртеуі жыршы-жыраулардың жеке репертуарында орындалып жүргендіктен
болар, дастанның кіріспесіндегі Базардың өз ... ... ... сөзі ... ... ... ... белгілі болды. Мұның өзі кейінгі әдебиет,
фольклор зерттеушілерінің асығыс қорытындылар жасауына жол ... ... ... ... ... айтушылардың бірі профессор
Ы.Дүйсенбаевтың «Біздің қолымыздағы версиясы түгел емес, оның ... ... ... ... ... ... ... кейінірек көзіміз
жетті [8,15.].
«Мақпал-Сегіз» жырының сюжетіне ХҮІІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХІХ
ғасырдың басында ... – Сыр ... ... қазақ-қарақалпақ арасындағы
тарихи оқиғалар басты өзек болған. Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... ... 1792-1795
жылдардағы Ерәлі сұлтан шабуылынан соң одан әрі қарай жылжи көшуге ... ... етен ... туыс ... Жаңадария бойынан біржола ірге
көтеруіне олардың Сырдың ... ... ... ... ... ... шыққан ірі қақтығысы да қатты әсер еткен. ... ... ... ... сюжеттік фабуласынан осы тектес тарихи
оқиғалардың іздерін аңғару онша қиын емес. Бұған ... ... ... ХХ ... басындағы ел арасынан табылған ... ... ... ... ... ... кездескен варианттарын оқығанда көзіміз ... ... ... жырлаған нұсқасы өзге үлгілерге ... ... да, ... тұрғыдан да анағұрлым оқшау тұратын толымды
туынды. Ең алдымен, Базар жаңғыртқан жыр ... ... ... ... атауға лайық, яғни белгілі бір эпостық ... ...... ... бар, ... композициясы әжептәуір
жетілген шығарма дәрежесінде көрінсе, қалған нұсқалар көпшілік жағдайда
әдепкі әңгіме, ... ... ... оқиғалы жыр, ән-өлең түрінде ғана
кездеседі. Өзге жыр нұсқаларында ұшыраспайтын дастанның кіріспесінен ... ... ... Қыз ... ... еді сал ... ... кеулі сүйген жастан.
Сал Сегіз – Төртқара, Әлім тайпасынан,
Қыз Мақпал – Шөмекей дейді, руы – ... ... ... жүз ... болатын шағын ғашықтық жырдың көлемін
мың жолға дейін ұзарта отырып, дастанның авторлық версиясын жасайды. Хас
дарын дастан ... ... ... ... ... мен ... ... сипаттайды, эпос дәстүріндегі түрлі көркемдік ... ... ... ... ... ... жеке детальдардың өзіне жан
бітіре, жаңғырта жырлайды, жұмыр да жинақы өлең ... ... ... сюжетті жақұттай жыр жолдарымен ... ... ... ... ... де ... ... жырау
дастанында әсіресе, халықтың этнографиялық ... ... да ... ... бөлінген.
Дастандағы сәтті көріністердің бірі – кейіпкерлердің өзара айтысатын
тұсы. Жырдың ... ... бұл ... ... ... ұшырасса, ал
Базар жырлауында екеуара қайымдасудың көрікті үлгілері көптеп кездеседі.
Жырау ... ... ... ... ... халін суреттей
отырып, жырдың мұңды сарынын ... ... ... бұл тұсында Базар қыз
жүрегінің жазылмас жарасын градациялық тәсілмен ... ... ... ... ... ... шешіміне сәйкес Мақпал қыздың қаза болуы – бұрынғы нұсқаларда
жоқ, яғни авторлық концепция. Мұндай ... ...... ... ... ... гөрі, бір кезде тарихта болған кісілердің
эпостағы прототипі ғана болып қала бермек.
Базарды Базар етіп оның ... ... ... екені анық. Әдебиет
зерттеушілерінің бұрынғы-соңғы еңбектерінде бұл ... ... та, ... жүр. ... ол ... ... ... толы өлең-толғауларынан басқа кең
тынысты эпикалық ... да ... ... Жыраудың творчествосын айқындай
түсетін негізгі дастандары «Әмина қыз», ... және ...... қыз» ... ... ... шығыс тақырыбына арналған шығарма.
Бағдат шаһарындағы бір ... ... ... мол ... ... Әмина
атты бір қызға үйленген. Жігіт алған ... ... ... кең ... ... әйеліне тосын мінез пайда болған. Әмина дуаның күшімен
сиқырлап, ерін итке айналдырып жібереді. Жеті жыл ит болып, көп азап ... бір ... ... адам қалпына келген. Жырау бұл шығармасында
әділдік ... ... ... адал ... талай тауқымет қиыншылықтарға
кездессе де, оны жеңіп, мерейі үстем болып, ойға алған ... ... ... ... ... ... ... дастан. Бұл да шығыс тақырыбына
арналған. Ағайынды үш ... бір ... ... ... ... мал ... ... жүрмек болып, әлгі қызға әрқайсысы жеке-жеке ... ... ... айт, әкеп ... - дейді. Қыз ... ... ... ... ... ең ... ... әкелуді
тапсырған. Бұл заттардың өзгеше қасиеті бар дүниелер болатын. Кілемді мініп
алып ... ... ... төрт ... көруге мүмкін, ал тарақты
кеудесіне қойса, үш күн бұрын өлген кісі ... ... ... ... соң, айна ... өз ауылдарына көз салған жігіттер опат болған
қызды көреді. Үшеуі кілеммен ұшып ... ... ... ... ... қыз ... түрегелген.
«Айна-тарақ» оқиғасы қызық, адамды тапқырлыққа баулуда тәрбиелік маңызы
зор шығарма. Жырдың тілі жатық. Кезінде оны ел ... ... ... көп
жиналған жерлерде айтып жүрген.
Базар дастандарының ішіндегі ең көркемі - «Мақпал – ... ... ... ... бас ... махаббат, сүйіспеншілік.
Феодалдық қоғамда сүйгеніне қосыла алмаған жастардың өмірін жыр ...... - ... ... ... ... ... нұсқасы бар,
бәрінің тақырыбы бір болғанмен, ... ... даму ... ... басқа-басқа. Бір нұсқасында Жабы мен Сегіз достасып, Мақпалды Сегіз
алып, Сегіз өзінің қарындасын Жабыға қосады. ... ... ... ... етіп ... ... ... нұсқада Жабы – қарақалпақ батыры.
Тұратын жері – Дәуқара. Ал Мақпал мен ... Сыр ... ... ... жыры ... – Сегізді» Базар өзінше жырлаған. Бұны жырды оқып
отырып, толғау алыбы ... ... тіл ... көруге болады.
Жырда халықтың тұрмыс-тіршілігі кең суреттеліп, әсем бейнеленген. Жылқы
айдап қырға кеткен Сегіз қайтып келгенше, ел аралап қыз ... ... ... ... беріп, қызды алмақшы болады. Қыз ағалары келісім берген.
Ал жас шағынан бірге өсіп, бір-бірін ... ... мен ... байласқан
уәдесі бар.
Мақпал – жалғыз, тағдыр алдында ... Жөн ... жол ... жоқ. ... ... Сегізге берген сертіне берік. Қалың малға
сатылған өз тағдырына наразы. «Үш күннен қалмай жет», - деп ... ... ... ... ... кешігіп келіп, іздерінен қос атпен қуады. Екі аты
бірдей болдырып, жолда қалып, жаяу жүгіріп, ... ... ... ... ... ... тігіп, шымылдық құрып, Сегізді ... ... ... ... екі ... үш күн ... болып, сұхбаттасады. Мақпалдың қолынан
келген бар қайраты осы. Сөйтіп сүйген жігіті Сегізбен ... ... тек ... ғана емес, сол дәуірдегі теңіне қосыла алмаған жастардың
басындағы жағдай. Дәуір шындығын ... ... ... ... басқа
қаһармандардың да іс-әрекеті нанымды бейнеленген. Баяндау, сипаттаумен
қатар сөйлету әдісін де кең ... ... ішкі жан ... ... адам екендігін көрсете білген.
Жабыға батыр деген атақ тек келеке, мазақ үшін берілген сияқты. Сыртқы
жауды қайтармай, өз елін шапқанды ... ... ... демеген. Жырда Жабыны
– батыр деп дәріптесе де, шын мәнінде Бұлдырық ... ... ... сілтеуімен жүретін дарақы, даңғой жан етіп көрсеткен. Бұған Жабының
көрген түсін Бұлдырық Қаридың ... ... ... су алып келе ... ... жолда қонған түні түс көріп оянады.
Бүгін жатып түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Ақ сұңқар – Мақпал болыпты,
Оң жағыма қоныпты.
Алғыр қыран бүркіттей
Қасында және құс ... Қари ... ... әуелі дұрыс жориды. Ақ сұңқар – Мақпал,
қасындағы қыран құс – бөтен біреу. ... ... ... жүр ... - ... ... Жабы ... «Қосақтап екеуінің де басын шабамын», - ... Бұл ... ... ... ... ... соң ... - деп түсті басқа жорып, Жабының ашуын ... ... ... – Сегіз» жырында бас бостандығын аңсаған екі
жастың мөлдір махаббаты жырланған. Қызын ... ... ... ... ... шындығы көркем бейнеленген. Жырдың тілі бейнелі, көркем де шешен.
Дастанның құрылысы – жеті-сегіз буынды жыр ... және он екі ... ... ... ... ғана ... көлемді дастандар да ... ... ... қазақтың халық эпостарын ғана емес,көптеген шығыстық сюжттерді
жетік меңгерген кең тынысты дарын.
1. ... ... ... мен айтыстары
Жырау тұлғасы қазақ әдебиеті тарихынан лайықты орын иеленіп, «жырау»,
«жыраулық дәстүр» мәселелері де ... ... ... зерттеліп,
зерделенгені мәлім. Атап айтқанда, Е.Ысмайыловтың, ... ... ... ... ... М.Жармұхамедовтің, О.Нұрмағанбетованың, Ж.Тілеповтің,
Б.Жүсіповтің т.б. ғалымдардың еңбектерінде ... ... тың ... ... ... бар. Бұл ... ... С.Қасқабасовтың «Жәңгір хан
тұсындағы Байтоқ жырау мен ... хан деп ... ... ... поэзияның соңғы үлгілері болды» деген пікірлеріне қосыла
отырып, Исатайдың жанындағы Махамбеттің де, Жанқожаның тұсындағы Төремұрат
пен Мұсабай ... да, ... ... ... ... ... Базар Оңдасұлының да жырау атануының, жыраулық поэзия мен
жыраулық дәстүр ... ... ... ... ... ... шығара
алмаймыз.
Көркемсөздік синкретті көне түрін қазақ халқының « жырау»атандырып келгені
мәлім.Жыраулар поэзиясының ... ... ... ... ... сөз ... негізінен заман,қоғам,өмір туралы ойлы-сырлы
толғаулар,ақыл-өсиет түріндегі шешендік ... ... ... ... ... қара қылды қақ жарған әділ де айбынды
арнаулар болып келеді.Бұлардың ... да ... ... ... ... етіп,тікелей компонентіне айналған көркемсөз
көздері еді [9,32.].
Сондай-ақ ... ... ... өнер де жат ... сәтте
әлеуметтік маңызы бар мәселерді сиқырлы сөз құдіретімен алмастай тіліп
тастайтын болған. «Тіл тас ... ,тас ... бас ... »деп ... оның ... мен ... ой ақындығы мен сурет
нақтылығы ерекше көзге түсер еді.
Базардың даңқын шығарған таңдаулы толғауларының бірі – ... ... ... ... ... ... ... ұлы мен інісі қайтыс
болған ел ағасына көңіл айта отырып, ... ... сыр ... жаны ... ... ... Төребайды жігерлі жырымен жұбатады, оған да, қалың
қауымға да үлгі боларлық өнегелі өсиет, өрнекті сөздерін тереңнен ... ... ... ... хан – ... Батыр-билердің аттарын атап,
олардың елге ... ... мен ... ... үлгі ... Сондай ел жақсылары да өмірге қонақ болып келіп, «ағаштан ... ... ... ... ... ... ... барда ел азар ма?
Бірі – үзік, бірі – түңлік, біреуі – ши.
«Үлгілі шәкірт азбас» деген сөз бар,
Бола ма күн ... ... ій, ... басқа түскен қайғы-қасіретке қайыспай, қайта өткеннен ғибрат алып,
белін бекем бууға үндейді.
Базардың осы шығармасына ... ... ... ... «бұл ... ... ... шеберлігі көрініп тұр. Тегінде, ақын біткеннің бәрі мықтыны,
бай біткеннің бәрі мақтай берген ... ... пана ... мықтыны
мақтаған. Ылғи қарадан шыққан қазақтың ақыны еш уақытта ... ... ... ... ... жібереміз дей бермей, мұны біз де ұмытпауымыз
керектігін» еске ... осы ... ... ... ... тағы ...... өлгенде айтқан көңіл қосы». Бұрын-соңды жарияланбаған бұл толғауында
да Базар қазақ жұртының елдік, бірлік мәселесіне алғашқы орынға ... ... ... де азаматтық болмысының қаншалықты биіктігін таныта
алған. Көңіл айту ... ... ... ... Елкей сұлтанның
балаларына өз әулеттерінің ата-даңқын дәріптейтін мына жолдарды арнайды:
...Бақыты асқан ардақты хан ...... ... ежелгі зат.
Бөлекей, одан кейін шықты Қасым,
Олар да болған емес дұшпанға мат.
Жас қалған атасынан батыр Елкей ... ед ... ... ... ... ... ... 1846 жылы Хиуа хандығынан кіші жүз ханы
деген атақ ... ... ... ... ... ... керек. Кейін, 1851
жылы орыс үкіметіне мойынсұнғандығын ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін алады [10,168.].
Ханның халықты ұлт-азаттық күреске бастаушылардың бірі, белгілі ... ... ... ... себепкер болғанына қарамастан,
Базардың оған ... ... ... ойға ... да ... ... де,
Жанғожаның да бір заманда Елкеймен жақсы қарым-қатынаста жүріп, ... ... ... ... құртты, сұлтан сорды деп жүргенде,
Бар екен бәрінен зор көрмеген «той» -
дейді ақын. ... ... ... ... ... ... Базар ханды
да, биді де жақтамаған, бірінен-бірін артық қоймаған. Жыраудың бар ... ... ... ... мен ... ... ... тұрмысы. Бұл ретте
Базар, сөз жоқ, мемлекеттің іргетасы – ... ... ал ... ... ... ... зор өкінішпен, өксікпен жырлағаны ... ... ... ... ... ой-пікірлерімен Нысанбай
жыраудың «Кенесары – Наурызбай» жырындағы:
Хандарынан айрылған
Иесіз жұртта сын бар ма?
Кенесары, Наурызбай
Бір көретін күн бар ма? ... ... ... ішкі ... мен басты мүддесі орайлас шығып жатқаны
көзі ... ... ... сыр ... ... ұлт ... көтеріп, азаттық идеясын ту еткен, елді
еркіндікке үндеген айтулы туындыларының қатарына оның ... ... ... ... жырау Сыздықтың батыр мінезі мен қимыл-әрекетін жалаң
сөзбен емес, сол кезде, яғни ... ... ... ... ... өзгерістерге сай нанымды жырлайды:
... Аз ғана күн бізде жүр Сыздық
Жолбарыстай еңіреніп,
Қанаға сыймай тасумен.
Өкси-өкси күн ... ... бұ ... жүректі
Екі қолдап басумен [11,123.].
Бодандыққа бойсұнып, бұғауға бағынғысы ... ... ... өмірі өтіп, ғазиз басын тауға да, тасқа да соққан сайыпқыран
сардар Сыздық сұлтанның ... ... ... ... Бұл ... ... ... еріп, «Еділдің бойына ел қондырсам» деп арман еткен
Махамбеттей өр ақынның: ... ... ... ... өтті ғой, //
Махамбеттің көп күні» деп көкірегі қарс айрыла күрсінуі мен ... ... бақ, ... ... ісінің егіз қозыдай ұқсастығын айқын
сезінеміз.
Базар жырау-қазақты тәуелсіздік жолындағы ... ... ... азатшыл
ақын.
Мағжан Жұмабаев Базардың Сыздыққа арнаған жырын талдайды.
Кенеден ... ... ... деп ... ... деп,
Қолдан тізгін бермен деп,
Көңілі осылай бөлінді.
Сыбанып батыр білекті,
Қайтпаған қайсар жүректі,
Тәңірі оңғарса тілекті,
Кенеден туған ер Сыздық
Келтірер өзі ретті.
Аласұрған Сыздық ... ... ... ... ... елдің де иманы
бәсеңдей береді.Сонда көкірегін ыза кернеп Базар жыраудың жырлағаны:
Қызыл тілін безеген,
Дұшпанға оғын ... киіп ... ... ... ... ... ... белсеніп,
Көмілген жолды көзеген.
Дариядай толқып кернеген,
Пенде еркіне көнбеген,
Дұшпанның жолын зерлеген,
Көзі бір ... ер ... толы ... ... ... жүрді аз ғана.
Жолбарыстай ыңыранып,
Қанаға симай тасумен.
О Дариға,дүние-ай,
Өкси-өкси күн өтті-ау,
Аласұрған жүректі
Екі қолдап басумен..
...Оның жалынды жастығы ... Оның да ... ... ... ... Қажыған.Жеңдім деген,алданған..Осыларды жырлайды Базар.Бірақ шерлі
елдің шын баласы ғой Базар. Өз шерін толғап отырып, елдің ... ... ... ... ... ... салмады,
Ешбір маған еміреніп,
«Құлпырған қара құндыз»деп,
Тұңғиыққа,тереңге –
Талай құлаш сермедік!
Жалғаншыға келген соң.
Шартарапқа толқыды,
Көңіл ... ... ... ... алдымда.
Мағжан Жұмабайұлының мақаласына арқау болған ақын шығармалары жөнінде
өз ... ... ... ... ... «Елім дегенде етегі
жасқа толатын ақынның бірі екендігін» айтқан ...... жұрт ... ... ... ... ерлік пен елдікке
үндеген жыр-толғауларына берілген әділ баға деп түсінеміз.
Базарды өзі тұрғылас ... ... ... де ... мен ... ... еркіндік рухы, елді бітіспес ... ... жыр ... ... ... ... ер қаруын
сипаттауы да ерекше суретті:
... Қынапқа ... жылп ... алса қылп ... ... бұлқ ... ... ыңқ ... жері бұрқ еткен.
Айдаһардың тіліндей,
Сілтесең кеткен білінбей,
Тасқа салсаң ... ... ... ай ... ілулі
Күні біткен ерлердің
Нешеуінен қалған жоқ?! –дейді Базар.
Бес қару ер серігі – арғымақ ат, ару ... жеті ... ... ... ел ... ... ақынның «әр кемелге – бір зауал», ... ... ... ... жоқ», «халық үшін туған қайратты ер», ... зор ... ... ... ... ... мінезді, қайсар
рух – романтик сарындарға аса бай.
Жыраулар ... көп ... ... ... бір тобы жүйрік
ат,алғыр құс,ер қаруы жайында нағыз ұлттық ... мен ... ... ... ... ... байқалады.Жүйрік ат сыны көп
ақындар творчествосында бар.Қай-қайсысынан болса да тек ат ... ғана ... ... ... қатынасын,түсінік ұғымын
байқаймыз,философиялық қорытынды көреміз.
Қазығында тігілген,
Жыландай белі бүгілген,
Қырымнан қара ... ... ... ... ... ... ... желке,кекшіл бас
Құлжа мойын наз бедеу
Қазығында байланып
Сапары тегіс айналып
Күні толған ерлердің
Нешеуінен қалған ... ... бір ... ... осы ойды ақын әрі тереңдетеді.Жақсы ат
ердің досы, астындағы қанаты деген ұғым ... ... ... ... қас жүйріктің басына іс түскенде ,бір қазықтың құлы ... ақын ... ... ... емес ... қорытынды шығарады.
Жақсы ат,ер жігіт, жақсы әйел, өткір пышақ дегендей ... ... ... ол ... лейтмотиві болып отырады.Мысалы,Базар жыраудың ... ... мына ... мән берсек:
Бес қаруын асынған,
Беттескен жауын қашырған,
Туралап тартқан садағы-
Тимеген кейін жасылдан;
...Өлшеулі демі біткенде
Ажалдың оғы жеткенде,
Бадана көзді берік сауыт
Тең ... оның ... ... ... ... ... шыпшып қара тер,
Жанды жерден қадалған-
Бір жалғыз оққа кез болар.
Ер жігіт жайындағы дәстүрлі түсінік,халық ... ауыз ... , ... бері сіңіскен ұғым бұл өлеңдерде толық ... жиі ... ... арқау еткен дәстүрлі тақырыптың бірі – үлгі-
өсиет толғаулары. Бұл ... ... ... өзі ... ... ... ... қағидалары мен дәуір. Қоғам құбылыстарын
адам, табиғат аясында салыстыра ... ... ...... ... ... ... теңеу, ойлы да орамды теңеулерімен
бағалы. Ақынның ... ... ... ... ... бір ... белінде», «Алла ісінде арман жоқ», «Сөйле, тілім, жалпыдан»,
«Қайырға біткен шығармын», «Елші қылды Құранды», ... әуел ... ... т.б. ... ... ... мен ... сипаты осыны
аңғартады.
«Тіршілік түрлері» атты шығармасында сөз зергері осы ... ... ... ... су ... ... бетін бу алар.
Күн жадырап, көк шығып,
Жан-жануар қуанар.
Жапырақтары жайқалып,
Ырғалып желмен ... ... ... ... ... ... ... тебірене төгілген Базардың жырында талантты ақыннан ... ... бәрі ... ... ... ... қандырады, көркі келіскен
шумақ, көркем ойға суарылған, сұлу сөз көңіл сарайын ашады.
Базар өз заманындағы әлеуметтік ... тани ... ... ... ... келелі ой қозғаған. Әрине, ... ... ... ... тән қасиет. Олар қай жерде де
тыңдаушыларын таң қалдырып, ерлікті, елдікті ... ... ... де ... ... ... айтарын бүкпей, батыл айтып, адам
бойындағы жасық ... ... ... ... ... ... ... .
Әдебиетіміздің тарихында аты мәлім болған ақындарымыз ... ... ... ... ... ... ... «таптық көзқарас, дүниетанушылығына ... ... ... ... сөздер қалдырағанын» жазғандай Базар
шығармашылғында онан әрі ... ... ... ... ... ... көздейтін ең негізгі мақсаты-өз заманындағы адамдардың
тәрбиесін, мінез-құлқын ... ... ... ... ... ... ажырата алатын,халқына пайдалы,адамгершілігі жоғары азамат
етіп өсіру тілегінен ... ... ақын ... деп ... ... ... талқысын тауып,ақыл сарабына салынады.
Мұхтар Әуезов айтқандай ... ... ... ... ... алсақ,
солардың өмір бойы қолданған негізі ақындық, ақындық жанры ,көбінесе айтыс
екенін ... ... ерте ... ... бастап
ақындық өнерін бастайды.Олардың ел жадында сақталып қалған ірі ... ... ... , ... пен ... ,ас ... тұтас
ақынмен ,жас-желең ,қыз-келіншектермен қағысып айтқан үлкенді-кішілі, әзіл-
күлкілі айтыстарында сан жоқ. ».
Жырау ХІХ ғасырдың ... ... Сыр ... ... ... алған жазба
айтыстың кейбіреулеріне де қатысып, бақ сынайды. Бұл ретте Базардың ... ... ... ... айрықша атап айтқан жөн.
Қыздың жұмбағын шешуге Сыр бойының жиырмадай өнерпазы ат салысып, жауап
қайтарған. Біз қарастырған айтыстың Ә.Қайнарбаев ... (1965) ... ... ... ... сал, ... Әзілкеш, Алаша Садық, Құлназар,
Қалмағамбет, Кете Жүсіп, ... ... ... Оңғар, Қарасақал
Ерімбет, Шегебай, ... ... ... ... ... ... ... жыр дүлдүлінің өнері мен өнегелі сөзіне әділ баға ... ... ... ... ақынның бірі Сарыбай Құлназардың жауабындағы:
... Мен білсем қыз ... ... ... одан ... аса ... ... бұл ... адам Базекеңе,
Болмаса Жиренше мен Асан Қайғы, -
деген әрі ... әрі ... ... де ... қиын ... ... ... ғылым мен білім, дін мен қоғамдағы саяси-
әлеуметтік құбылыстарды әр ... аша ... елге үлгі ... мәнді
де мағыналы мұра қалдырды. Ғылым үйреніп, сауаттылықты меңгеруі – ... ... ... ... ... ... кең жол ашты. Олар өз
дәуірінің саяси өзгерісіне де үндерін қосып, ... ... ... ... шақырды. Даңмұрынмен хат арқылы айтысқан Базардың
талантты шәкіртінің бірі Кете Жүсіптің ... ... ... ... тигіз,
Біржақып – Арғын Мадияр Дулатовша –
деп жауап қайтаруы Сыр ... ... бірі ... бірі ... ... кешкен замандастары, Алаш ...... ... ... ... ... ... де үн қосқанын
аңғартады. Алаш көсемдері туралы көп айтыла бермейтін ақындар ... ... ... ... – шайырлық поэзия ... тән ... ... ... ... ... ... шайырлары көтерген мәселелердің ағартушылық, саяси және ... ... ... ... мол ... әдебиетші Т.Тебегенов те
атап көрсеткен [14,332.].
Ақынның мүшәйраға ... ... ... де ... - ... жаңа қырларын жарқырата ашты. Ол толғауларына табиғат, ... ... ... өз ... көркемдік, эстетикалық құнарын
байыта білді, дәуір, ... ... ... үн ... өз ... ... сарқа пайдаланды. Базар жырлары – ұрпаққа өсиет, ұлтқа
өнеге болуымен де бағалы.
Он алты жасында ... ... ... ден ... жас ... жырдағы
қадамы қайымдасу, қағыту өлеңдерінен бастау алады. Әсіресе, ақынның Айпара
қызбен айтысында өткір ... ... ... ... ... ... Қайым, қағысулардың анайы түрі тек қыз бен жігіт қана емес,
бірыңғай еркектер ... да жиі орын ... ... ... ақын ... ... ... жыраумен айтысқанын былай деп әңгімелейді: «Түркістандағы
бір тойда Майлықожа, Балқы Базарға кездесіп, думанда бірге ... Сол ... ... ... ... ... Ертеңіне Базармен айтысып
қалдым. Айтыс аяғы бәдікке айналып бара ... еді, жұрт ... ... ... әзер ... Осы ... ... айтыс өнерін арнайы
зерттеген профессор М.Жармұхамедовтің: «Айтыс ең алғаш тұрмыс-салт жырлары
– «Жар-жар» мен ... ... ... ... өз ... сан алуан асу-
кезеңдерден өтіп, кемелдене жетілді. Көшпелі өмір жағдайында осы ... бір ... ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік, қоғамдық өмірдің көріністерін бейнелеу дәрежесіне көтерілді», -
деп пайымдауы жоғарыдағы ойымызды қуаттай түседі [15,293].
Шешендік, ділмарлық, ... ... ... ... ... жұқса керек. Шернияз бен Базардың шығармашылық стилінде өзара
ұқсас тұстар жеткілікті. Екі ақынға ортақ басты ... бірі – ... ... да жеріне жеткізіп, тауыса айтады, кімді сынаса да өлтіре
мінеп, масқаралап шеней ... ... ... ... ... ... теңеу, салыстырулары мен қағытпа сөздері қайталанбас
айшықтылығымен ... ... ... ... Базар жыраудың ... ... де оның ... батыс өңірінде ерекше дамыған жыраулық
дәстүрден мол сусындағанын және Шернияз, Абыл тәрізді тарлан ақындардың жыр
мектебінен өнеге ... ... ... Қашаған, Аралбай, т.б. жыраулармен
дәмдес, тағдырлас болғанын ... ... ... ... «Бұл орта өзге іргелес ақындық орталармен ... ... ... ... ... ... ... Арал, Сыр, Орта Азия
ақын-шайырларымен әркез кездесіп отырған. Балқы ...... ... ... ... ... ... деген пайымдауы осындай ойға
жетелейді [16,151.].
ІІ. Базар жырау мұраларының көркемдік, идеялық-тақырыптық сипаты
М.Әуезов өткен ХІХ ... ... ... орын теуіп, тұрақты
қалыптасқан дәстүрдің арқасында Кіші Ордада дауылпаз ... ... ... мен көркем образдары өмірге келгенін ерекше атаған болатын.
Бұл ... ... ... ... жаңғырта жалғастырып, қадыми қазақ
поэзиясын жаңа биіктерге ұмсындырған Базар сынды таланттың бойынан ... ... ... ... ... ... ... тілінің
қайнар көзі мен өрнек қалыбы – ертеден келе ... ауыз ... ... ... көріктеуіш тәсілдері жағынан өзара ... ... ... ... ... ... ... да аңғару қиын емес.
Ақынның бірқатар толғауларында Шалкиіз, Бұқар, ... ... ... ... сарыны сезілетінін айқын байқауға болады. Ноғайлы дәуірінің
дүбірлі жүйрігі өзінің асқақ рухты, ойлы да ... ... ... ... ... ... мәлім. Мәселен, Шалкиіздің «Ор-ор қоян, ... деп ... ... мен ... «Әр кемелге – бір зауал» атты
шығармасының стильдік, лексика-семантикалық жақтарынан өзара үндес келуі ... ... қарт ... ... ... ... жыр мектебінің
ықпалында болғанын көрсетсе керек.
Базардың шығармашылық мұрасын ... ... ... ... ... ... әсіресе Махамбет пен оның айналасындағы ақындық
мектептердің дәстүрі айқынырақ ... ... ... ... ... ... ... «Бір шығайын құмардан», «Жәмиғы қазақ бір туған»
секілді толғаулары стильдік жағынан ... ... ... ... Екі ... туындыларында ортақ сөз тіркестері, ұқсас теңеулер,
айшықты бейнелеулер, кейде тіпті, ... ... ... Сыздық сұлтанға арнаған жырының соңын құдды Махамбетше аяқтайды:
... Көкте жүріп ойнаған
Найзағай оты – жасылман!
Жаманнан қорқып бас ... ... ... айтқан бір сөз бар:
Көңілді қоссаң кездесіп,
Ер налымайды деп күнінде
Қадірді білер асылдан.
Түсіндірмені керек етпейтін осынау сұлу да ... ... да ... түйдегінен Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға шығаратын әйгілі толғауында
ұшырайтын бірқатар таныс тармақ, ... сөз ... ... ... ... сөз ... мағыналық және грамматикалық тұрғыдан
алғанда біраз өзгешеліктері бар.
Жыраудың «Қайырға біткен шынармын / Толса күнім ... ... безі ... / ... ... көзі едім», «Мен сүргіннің сойымын»,
«Тұлпардан ... мен ... ... ... ауыстыру ( метафора), көркем
кейіптеулері Махамбет ... ... ... ... көреміз. Мұның
өзі Базардың ақиық ақын ... жете ... ... яки ... ... ... дәстүр дариясынан мейірі қана ішкенін аңғартады.
Әрине, ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ... ... ... ... қоюы ... де емес еді. Ол енді ... көшіне ілесті: тың тақырыптарды жырлап, өлеңнің ... ... ... ... енгізіп, көзі жұмылғанша туған жұртының мұңы
мен мұқтажын жырлады, қазақтың ақындық поэзиясын жаңа ... ... үлес ... ... ... хас ... тән ... толғаныс бар.
Тұрмағамбет ақынға арнаған шығармасындағы: «Заман тұр ... бір ... / ... ... тулап ыстық сезім» деген жолдар Базардың ақындық
дәрежесі өзі тұстас жыр өкілдері ... ... ... ... ... Енді бір өлеңінде Базар өлең ... ... ... «Тездетіп жігіт күнім өтіп кеттің» дейтін туындысының өзіндік
формасы ешкімге ұқсамайтындығымен ерекшеленеді. Өлеңнің ... ... ... әуре ... мені!
Көп қудым жетемін деп, залым, сені.
Бір күні санды соғып «ах» ... соң ... ... ... ... да ... шумақ:
Көшкен соң керуені жігіттіктің, -
болып соңғы тармақтағы екі сөздің орын ауыстыруы арқылы ... ... соңы «Жош ... ... ... сен ... деп ... де, одан
кейінгі жол «Жош етіп сен ... ... ... түрінде жалғасады.
Ақын адам образын жасауда айшықты ауыстыруларды, метафоралық сөз
оралымдарын ... ... ... мына бір ... ... бірнешеуін қатар пайдаланып, осы тәсілді ... ... ... Кереге жалды сендерсің
Сақтаулы жүрген семізім.
Найза алса жетпейтін
Ақылға ... ... ... ... ...... ... толғауларында ұшырайтын «Жез бұйдалы мен наршаң», «Күпшек ... ... ... мен ... ... ... кен ... /
Кешегі жүйрік мен едім», «Жорғасы ем мен өлеңнің алшақтаған», «Дүние қашқан
алтайы», «Мен – дарияның сазаны», ... ... ... «Мен едім ... ... «Бір ... халықтың алтын жүзігі едік» деп келетін
күрделі ... да ... ... ... кеңінен танытқандай.
Базарда жалғаусыз, тіркессіз жасалған құнарлы құбылтулар да жетерлік. Олары
әдетте, есім сөздер арқылы түзіліп отырады. ... ...... адам ... ... – үзік, бірі – түңлік, біреуі – ши», «Әділ, Еділ – қос ... ... ... ерекше бейнелі әрі көңілге қонымды. Базар сұлу
сөздерді алыстан іздемейді, ақын кейіпкерлерінің мінезі мен іс-әрекетіне
орай ... ... дәл ... ... ... шығармаларында әр түрлі алмастыру ( метонимия) тәсілдері де
кездесіп ... ... ... ақын ... ... мен ... ... байланысты ұғымдар мен шартты сөздердің бірінің орнына
бірін қолданып, өлеңнің буын санын реттеу үшін үнем ... ... ... ... мұңдықты», «Балдағы алтын ай болат», «Барымды бүгін сермейін»,
«Нешеуінің кеудесі», «Жаны ардақты жақсының», «Жоқтың артын ... ... ... ... ... серт артық», «Жаманнан азар көргеннен»,
«Күдері баулы көк шыбық», «Он екі ... ... ... ... жиырма бес», «Тұр-тұрлатқан жиырма бес», «Мұзды
балақ, қанды көз» ... ... жыр ... асты ... сөздер
метонимиялық қолданыстарға жатады. Ақын бұл алмастыруларды қатар тұрған
сөздердің анықтауыштық ... ... ... білдіретін мағыналық
ұқсастығына орай орынды қолдана білген.
Метонимияның тағы бірқатары топонимдік атаулар, сан есім, киім-кешек
түрлерімен ... көп ... ... ... ... халық бастаған хан болсаң да,
Шат болып шалықтауың – жиырма-отызбен.
Қырықта қылау түсіп тұтығарсың,
Мысалы өрмектей-ақ ауған жүзден, - дейді. Әдеби тілге ... ... ... ... ... ... сол арқылы әдеби шығарманың мазмұнын
құнарландырып, пішінін ажарландыратын көркемдеу құралдарының бірі – ... ... Сөз ... ... нәрсені екінші бір нәрсеге теңеп, балап
айту – осы бір ... ... ... ... жатқан, өлең-жырларда әбден
орныққан тәсіл – халық ақындарының шығармаларында жиі ... ... ... ... алқаның» атты жырда өмірдің өткіншілігін,өнердің
құдіреттілігін толғайды.Халықтың құмарын тарқатар өрелі сөз ... ... ... ... тұтады.Сөз құдіретін ұғынған халқына өрелі де ... ... ... бас қосып,
Сұхбаттасаң тарқайды.
Көкіректе шер болса [1,26.].
деп жырлай келе, ақын өзінің жыраулық атақ-даңқы жайында:
Тереңдігім теңіздей,
Қайратым – ... ... ... ... тұщыттым,
Сере шыққан семіздей.
Дабысым кетті алысқа –
Жиреншенің өзіндей.
... Бір есіткен сөзімді
Тарқамады құмары –
Ғашық боп Мақпал – Сегіздей ... деп, ... ... ... ... ... ажыратып,ХҮ ғасырдан бастап дербес өз
атымен ... ... ... да алғашқы бетін қуатты ақындық «Мен »
ашты. Жеке ... ... ... ... ... ... ... жыраудың өз атынан сөйлеп,өз биігінен ... ... ... сол ... ... сай ... ... көркем тұлғасын сомдайды.
Қолданар көркемдік тәсілі-әсірелеу /гипербола/.Осы ... тағы бір ... ... сол ... ... ,жай көркемдік құрал ғана
емес,әлемдік мәдениеттің белгілі бір ... ... ... ... ... ... көрінеді [18,169].
«Сөйле тілім жалпыдан» атты толғауында өмірдің баянсыздығын жырлай келе
,адамға керек қасиеттің ... ... ... ... ... ... керек
бәріңе» деген ұғымды алға тарта отырып
Қанағат қылса кісінің
Тойғызар ... ... ... ... ... ... дүниетанымы бойынша әлеуметтік мәселелер арқау болған жырында дүниеден
өткен ұлылардың өшпес аттарын да жырына ... ... ... ... ... ... Науаи сынды ұлылар деп, Хафиз,Жәми, Мақтымқұлдың ... ... ... ... бар деп жырлай келе,сөз құдіретін айтушы мен
тыңдаушы ұғымына да тоқталады.
Жанға ... ... ... таза ... ... ... әсері
Келуіне көптің қонымсыз
Киіздей шала қарпыған.
Қолайлы кеңес айтылса,
Түсінген тыңдап нәр алар
Сөйленген сөздің парқынан ... ... ... ақын өзінің жасы жетпісте екенін ,сөзге жүйріктігін
жырға қосады.
Жетпіске жасым жетсе де,
Сөзіме құмар халқымның
Қайтқан жоқ кеуілі ... ... ... тас судай балқыған.
Таусылмас қайнар кен едім.
Кешегі жүйрік мен едім.
Жүлде алған байрақ алдынан.
Кіші жүздің кенжесі
«Дөйт»ұранды Шөмекей-
Шыққан бір Балқы ... ... ... ... ... ... ... де ақын өзінің образын
сомдайды.
Қазақты ... ... ... ... халыққа еркелеген ақын өзінің бейнесін сөзбен сомдайды. ... ... ... ... дей ... ... тел ... санды күреңмін.
-деп жырлайды.
Қайыңның қатты безі едім,
Өлеңнің аққан көзі едім.
Сөйлер сөзге келгенде,
Шебердің құрған тезі едім.
Есіткендерді ... ... ... ... ... ... ... Базар ем,
Амал қанша бір күні
Кездесер нәубет кезегім!
Базар жыраудың дүниенің өткіншілігі жайындағы ойлары «Сұм дүние», ... ... ... ... опасызын көрдім көзбен» деген жырларда
жалғасын тауып жатады.
«Кез ... бір ... ... ... ... ... өлеңінде
ауру асқынған жыраудың тіршілікпен ... ... Ас ... ... ,өмірге оншалықты арманы жоқ екенін жырға қосып ,жырын сүйіп
тыңдаған елімен қоштасуы сынды.Өмірден ... ... ... сезінуін,
тағдырына ризашылығын білдіріп,қоштасады.
Тағдырға тура келген амал қанша,
Жорғасы ем мен өлеңнің ... хош ... ... ... осы бар ... !
«Сұм дүние»атты өлеңінде өмірден өткен небір дүлдүлдерді мысал ете отырып,
солардан да өткен сұм ... деп ... ... кезеңдер Базарға дейін көп жырланған. ХҮ-ХҮІІІ ... ... кең ... әрі ... бір ақын соқпай өтпейтін дәстүрлі
тақырыптың бірі болған. Оның өте ... ... ... де бар. ... ... жыраудың толғауы:
Жиырма деген жасыңыз,
Ағып өткен бұлақтай.
Отыз ... ... ... ... ... жасыңыз,
Байлап қойған құр аттай.
Елу деген жасыңыз,
Ол да бір көшкен ел екен.
Алпыс ... ... күн ... ... ... ... түн ... деген жасыңда
Өлімнен басқа жоқ екен.
Байқағанымыздай ,бұл үлгілерде жас кезеңдері табиғат ... ... ... өзге тіршілік иелерімен ассоциациялық
байланыста образды беріледі.
Базар жырау жастық шақтың ... ... ... ... ... бес» ... өлеңінде жастық жігердің, жалындаған ... ... ... ... ... ... ... жиырма бестің
болмысын жырлайды.
..Өлем деген ойда жоқ
Күнәсі бар да тәуба жоқ.
Қапы қалған жиырма бес,-
-деп ... ... ... ... ... ... сұлулық ,жақсылық,
жамандық,әділдік пен зұлымдық ... ... ... ... ой-түйіндер де осының
төңірегінде өрбіп жатады. «Жас қартаймақ,кәрі өлмек».Осыған орай ... ... ... жырламаған ақын кемде-кем.
Қызды ауылды көргенде ,
Бұлаңдатқан жиырма бес.
Төскейден қашқан түлкідей,
Сылаңдатқан жиырма бес.
/Бұқар жырау/
Жиырма деген жасым-ай,
Көлге біткен құрақтай
Отыз деген жасым-ай
Таудан ... ... ... ... ... бес,
Тастан шыққан бұлақтай?
Жиырма бес бар ма маңайда
Жайқалған жасыл құрақтай.
/Дулат Бабатайұлы/
Осы ... ... ... ... ... ... әрбір кезеңін бейнелеп суреттейді.
Ақынның «Дүниенің опасызын көрдім ... ... ... ... ... ... ... терең ашылады. Ақын адамның шалықтап дәурен
сүрер кезін ... деп, әр ... ... ... ... ... ... соңғы бөлігі кәрілік туралы .Ертеде ... ... бұл ... әр ... жаңғырып отыратынын көреміз.
Алпыста аса отырып қалмасаң да,
Көшке ерген кісідейсің кәрі өгізбен.
Жетпіске келгенінде боларсың сен
Бақсыдай жұртты алдаған құр қобызбен.
« ... ... атты ... ... ... жырлана келе
әлеуметтік мәселе, үгіт-насихат қатар жырланады да :
Аңдысып тұрған ... ... ... ... ... сондықтан
Шыдайын,жұртым сағынбай !
Көңіл-күй,сезім өрнегі, табиғат көркі жеке эстетикалық құндылық,көркемдік
тұтастыққа айналмай, ақын ... ... ... ... ретінде алынды.
Базар жыраудың «Құмарын тарқат алқанын» толғауында өмірдің өткіншілігін,
өнердің құдіретін толғайды. Халықтың құмарын тарқатар ... сөз ... ... ... ... ... де ... сөзді жыр маржанындай
тізбектейді.
Жақсыменен бас қосып,
Сұхбаттасаң тарқайды.
Көкіректе шер болса.
-деп жырлай келе, барлық жырауларға тән өзіндік болмысын ... ... ... ... ... болмай жүр», «Тездетіп жігіт күнім өтіп
кеттің» өлеңдерінде жас дәурені өтіп бара ... ... ... ... жас ... ... өмірдің өткіншілігіне қимастықпен иек артуы
басым.
«Көшкен соң керуені жігіттіктің» , деп бейнелесе, «жапанда ақ ... деп өтіп бара ... есіл ... бейнесін образбен сомдайды
.
Тездетіп есіл күнім өтіп кеттің,
Сен ... ... өтіп ... ... ... ... едің.
Опасы жоқ екен ғой айтқан серттің
Базар жырау өтпелі өмір көшіне қимастықпен көз ... ... ... ... көзқарасын да қоса ұсынады. Ақын «Ойналық та ... ... ... ... ... ... ... тұту идеясын
оқырманына ұсынады.
Арғымақтың баласы-
Мойны жалсыз болса да,
Қараны көрсе өктейді.
Үйірде құтпан жалды ... ... ... ... теппейді-
-деп жырлайды.
Арғымақтың баласы
Арыған сайын тың жортар.
Бабалар толғауында өзіндік ұқсастықтар үндестік ... ... ... ... ... ... «Айдан ару нәрсе жоқ» өлеңінде ақынның философиясы
танылады. Өлең әлеуметтік сарында ... ару ... ... бар да ... ... ару ... жоқ,
Күндіз бар да түнде жоқ.
Мұсылманшылдық кімде жоқ.
Ділде бар да дінде жоқ.
Көшпелі бейнет көп ... бар да ... ... ... ... ... орны мүлде жоқ.
Ой айқын, бейне нақты.Тікелей өмір мұратын көздеген ақын ... Ақын және ... өнер ... ... ... орны ... тұжырымдалады.
«Қайырға біткен шынармын», «Қимылдап қал, қызыл тіл»атты өлеңдерде ... ... ... құдіреті,алқалы жиын болғанды ,алқалы топтың
алдында арындап ... ақын ... ... ... ... ... иек ... келгенде,
Судағы қара сүліктей,
Қызыл тілім қадалған.
Шабарына келгенде,
Қашаған қуған жүйріктей. ... ... ... ... ... асыл сыйы.Ол қоғам тұрмысының
ықпалымен және соның керегіне қарай ұшталып отырады. Сонымен бірге ... өз ... ... ... ... ... ... туған ақындық
мақтаныш сезімі де жоқ емес.
Өлең өнерін аса жоғары ... ,оны ... ... ... ықпалды
құралы деп таныған ақын ... ... ... ... ... ... ойлайды. Халқына қызмет ету мақсатынан туып, сарқырап ... ... ... жалын жүрек ,жарқын жан иесінің алдан күтетіні де
асқақ.
Отбасылық ... үй ... ... ... мен ... адам ... ... балаған ақын өмір жайындағы ойларын «Атасы жақсы қандай-ды»
өлеңіне арқау еткен.Терме ... ... ... бұл ... үй іші
мүшелерінің бір-біріне қарым-қатынасы,өзара ілтипаты бейнеленеді. Ақынның
асыл мұратын ... ... ... ... ... ... ... жан досы жақсы болса ол жігіттің
басында бақ, ... ... ... ... ер жігіттің бағы
жанбағаны деп жырлайды.
Атасы жақсы қандай-ды
Асқар бір зәулім таудай-ды.
Анасы ... ... ... ... ... келе бағы ... жігіттің болмысы айқындала түседі.
Осылар түгел болмаса,
Өрісі ердің оңбаса,
Іші лайсаң,сырты сау,
Күнде жанжал,күнде дау
Жігіттің соры ... ... ... ... ... жыр ел ішінде кеңінен таралған.Ежелгі
термешілік дәстүрдің солғын ... ... ... ... ... ... бөлерлік құбылыс.Алдына үлкен нысана-өркениетті
қоғам орнату уәзипасын қойып отырған еліміздің ... да ... ... жандар болуға тиістілігі түсінікті.Ендеше
жұртшылықты адам баласы замандар ... ... ... арқылы тәрбиелеудің бір ұтымды құралы ... ... ұлы ... ізгі ... ... тарихтың
тағылымы арқылы рухани жетілдіру әрі эстетикалық ләззат беру...
Ертеден итжығыс ... келе ... ... пен жамандық арасындағы күрес
тақырыбы ... ... ... белгілерінің бастысы. Ол ақынның
«Саз керек атқа шаппаққа»деген жырында кеңінен көрінеді.
Не заманнан итжығыс түсіп келе жатқан ... пен ... ... ... ... ... ... белгілердің бастысы. Жалпы
адам баласына тән осы ... ... ... ... ... ... ізін салған. Жақсы жолдасы болса, мақсатқа жетесің деген ... ... ... ... өтер ... жар ... ақын мұраты осындай. Әйелдердің жағымсызын сөз еткенде
одан күні ертерек сақтан деп ... ... ... ... қандай ?Адамгершілік,парасаттық неде?Жапқсы
адам кім,жаман адам кім?Бұл сұрақтар дәстүрлы қазақ ... ... ... ... іске ... көрген бастың тәжірибесінен мысал
еелтіріп,ғибрат аларлықтай түрде,көңілін қандырып,көзін ... айту ... ... ... ... ақын-жыраулардың
танымал тәсілі.
Уағыздық,ғибраттық жайлармен қоса өмір философиясы да мол.Тіршілк жайы,өлім
мен өмір туралы ой,толғамдар адамдардың ісі,қылықтарын ... ... ... ... дидактикалық мағына
алады.Бір жағы тәрбиелік,екінші жағы уағыздық мән-маңыз алып,поэзия
әлеуметтік роль ... ... ... атты өлеңінде өмірдегі қарама-қайшы ұғымдардың ара-
жігін парасатпен пайымдайды. Әр нәрсенің ... ... ... ... ... менен жаманды, мырза мен сараңның , ғалым мен наданның,
кәрілік пен жастықтың арасын таразылайды. Өлеңнің соңында жыраулық ... ... ... ... жоқ ... ... таусылса,
Өте шығады бір күні –
Көзіңді жұмып-ашқандай!
Жазба әдебиеттегі сыршыл поэзияның ,яғни, әдеби мағынасындағы нағыз
лириканың ... ... ... пікір,толымды түсінікті төл
әдебиеттануымызда алғаш негіздеген-Ахмет Байтұрсынов. Лирикаға ол толғау
деген балама ... ... ... ... ... ... тұрған
жері»,яғни,ең биік шыңы деп баға береді. «Толғау көңілдің ... ... ... ... ... көрік сезімін күшейтеді.Әдемі
толғаудан алатын адамның көрік ләззаты басқа сөздердің бәрінен де ... ... ішкі ... сөзі болғандықтан,мұнда да сөзімен ... ... ... ақын ... қарс жауып,қайғырып тұрған күйінде
де,беті гүл-гүл жайнап қуанып тұрған күйінде де, ... ... ... ... ... ... де көріп отырмыз.»
«Әлі де сенде арман жоқ» өлеңінде ... ... ... ... ... ... қор ... ерлердің өлімі дүниенің
баянсыздығына арқау болған.
Көкжал бөрі сүйрелеп,
Халық үшін туған ерлердің
Нешеуінің кеудесі-
Құба ... ... ... ... дидактикалық, философиялық ұғымынан туған «Не артық ... ... ... терең танылады. ... ... ... ... ... ... берік артық.
Жылуы жоқ тамақтан,
Баса киген бөрік артық.
Сөйлер сөзі болмаса
Бір көруге ... ... ... ... берген серт артық.
Жаманнан азар көргеннен.
Құдайдың берген дерті артық.
Түзелер еді бұл заман
Пейілі бұзық пендені-
Кетсе астына жер ... ... ... ... мен ... ... ... жастық пен кәріліктің көрер бейнеті ,тартар ... ... ... ... ... ... ... асқанның тосылмай, лаулап жанғанның сөнбей
қалмайтындығы бейнелі бедерленетін философиялық ... ... ... ... ... ... ... күншығыс елдеріндегі дәстүрлер
жалғасындай.
Базар қолданған теңеулердің лексикалық қоры мол, салыстыратын заттар мен
құбылыстардың ... кең. Ақын ... ... ... ай мен күн, өзен мен көл, аң мен құс, тау мен дала, төрт түлік
мал, жанды және ... ... мен күн ... ... ... ... қарай шендестіре сипатталып отырады. Ақын ... ... ... ... деп ... ... өлеңді «шала
қарпыған киізге» теңейді, өзін халқының қажетіне қашан да дайын «көгендеулі
марқасындай» көреді. ... ... көп ... ... ... оралымдар арқылы жасалып, көркемдік тұрғыдан әсері күштірек
сезіледі.
Базар, әсіресе, мақал-мәтелдердің мәнін ерекше бағалаған. ... ... ... ... ... ... ... күнделікті өмірде
жиі қолданылатын нақылдарға поэтикалық нәр беру ... өз ... ... ... ... ... ... қуат дарытады. Жинақтап
айтқанда, жырау шығармаларында кездесетін нақыл, мақал-мәтелдердің бір ... Ер ... ... Тай озар тап ... Алла ... ... жоқ;
Қалады жұрттан – жоба, кенттен – оба; ... ... ... ... ... Ит ... ... малды бір сұра – малшыдан; Жесірдің қамын
ойласаң, жетімнің көңілі ... ... ... қайғырса, дұшпаның сырттан
сығалар; Әр кемелге – бір зауал; Қызыл тілде буын жоқ; Азаттыққа қару жоқ,
қарусыз жауға бару жоқ, ... ... ... ... де көрнекті орын
алған. Бұл сипаттағы өлеңдерінде Базар ... мен ... алыс пен ... мен ... ... отырып, адам, табиғат, дүние сырларын қарама-
қарсы түсініктерді қатар қою ... ... ... ... ... кейіптеу, әсірелеу, дамыту, қайталау, салыстыру секілді
фигуралық айшық-тәсілдер ... ... тән ... ... ... ... арнау өлеңдерінен астарлау үлгілері, синтаксистік және
психологиялық парллельдердің де ... ... жиі ... ... ... ... ... биік деңгейі мен ақындық қабілетінің, ... ... ... ... ... ... ... жырау мұраларының көркемдік ерекшелігі
Базардың әлеуметтік мәселелерді көтерген «Әр кемелге – бір зауал»,
«Сұм дүние» сияқты ... ... ... қыран, қамал бұзар
батыр, жел жетпес жүйрік, күн тимес сұлу» бәрі де дүниеден өтеді. Мәңгі ... жоқ. ... ... ... күйі ... ... ... бурадай, азу
тісін қайраған» хандар да, «Аузына көпті қаратқан, алдынан топты таратқан»
күміс көмей, ... бал ... ... де ... озады. Оларға бақ,
дүние ара тұра алмайды.
Жыраудың пайымдауынша тіршілікте көрген қызығың мен ... ... ... ... ... ... сондықтан адам ойындағы барлық
асылын, бойындағы қуатын жақсылыққа жұмсауға тиіс. Өмірді ... ... ... үшін ... кісі ақыл-парасаты мен күш-қайратын пайдалы іске
жұмсап, нағыз азаматтарша мәнді өмір сүруге міндетті.
Жырау ... ... ... ... ... адамгершілік моральді
уағыздайды, өмірде тату-тәтті тұрмыс ... адал ... ... ... етуге шақырады. Ар-ұятын сатып, дүние-атақ үшін азбағана
адал тұлғалар мен көпке қамқор, халыққа еңбегі сіңген ... ... ғана ... ... ... ... ... қорытынды шығарады.
Базар сарай ақынына да, кітаби ақынға да ұқсамайды. Ол хат ... ... есте ... ... мен ... көп, ... талант.
Дәстүрлі қазақ жырының бесігінде тербетіліп, тағлым түйеді, өнегелі өсиет
айтады. Өмір мен көңіл құбылыстарын ... ... ... тұжырымдар
жасайды. Орамды ойларын көркем кестелейді:
Қу қанжыға жүйріктен
Қаба жалды берік артық.
Қараға берген жауаптан,
Аққа берген серт ... еді бұл ... ... ... ... жер тартып!
Базарды әуелі жырау дедік. Жыраулардың өлең құрылымы негізінен ... ... үлгі ... ... ... ... өсиеттерге
бай болып, ұйқасы, белгілі ырғағы, әуені болуы керек. ... ... ... ... сай келеді. Жырау толғаулары негізінен ойға,
сезімге құрылған. ... ... ... ... ойы ... жүйелі болып
өріледі. Базардың қай өлең-толғауларын алмайық, бәрінен ақын өмір сүрген
кезеңнің тыныс-лебі еседі. Сол ... ... ... ... ... шеберлікпен ашылады:
Жақсы менен жаманның,
Арасы жер мен аспандай.
Білерсің бір күн басыңа,
Іс түскен кезде сасқанда-ай.
Мырза ... ... ... мен ... ... ... наданды
Салыстырсаң білерсің,
Дария шіреп тасқандай!...
Әдебиет зерттеушілерінің пікірінше, қазақтың рулық қоғамы ыдырауына
байланысты жыраулық өнер де өз ... ... ... ... ... ... болып қалады. Олай болса ХІХ ғасырдың екінші жартысында
жасаған Базарды жыраулардың соңы деп білген жөн сияқты.
Өмір мен ... ... ... ой ... ақын ... ... да
әр алуан. Ол елдің жай-күйін, адам басындағы мұң-зарын, халықтың өткені ... ... ... ... ... туралы жырлары да ерекше.
Өлеңдері өрнекті, бейнелі, метафора, теңеу, афоризмдерге бай. ... ... ... иесі ... ... ... ... тауып су ағар.
Жазғытұрым болғанда
Жердің бетін бу алар.
Күн жадырап, көк ... ... ... ... ... сайрап бағында,
Байғыздар тасқа ұялар...
Толғауын қолма-қол ауызша шығарып, өзіне тән әуен ... ... ... айшықты, кестелі сөздері ел ішіне кең тараған. ... ден ... ... бірі ел ... ... Ер ұстайтын бес
қару – ... ... ақ ... ... көк ... да ... ... тыс
қалмайды. Ел ішіндегі келеңсіз қылықтарды сынап, ... ... ... ... ... ... ... терең ой қозғайды. Базардың
мұндай толғаулары ... ... ... ... қара ... саз кешсе,
Қайыспай тартар ауырды.
Қабағын шытып білдірмес,
Омыртқадағы жауырды.
Екі талай ... жаны ... ... ... ... ... ... Базар жыраудың қазақы сөзге шеберлігі ... ... , ... ... ... тұяқ ... мақтаса, халқы
«құрандай жапырылып» сөзіне құлақ салғаны үшін яғни ... ... ... үшін мақтап отыр. «Жекеңді» бейшараны жылатпағаны, ... үшін ... ... ... айтқан мырзаның өзіне, байтаққа
керек болған соң ғана,саулығыңды тілейміз деп отыр.
Енді Базардың ... ... ... көрейік. Жеке адамның басына
арналған өлең ... ... ... аз ... ... ... айналған
көрініс десе болады. Базардың жеке адамдарға арнап айтқан өлең-толғаулары
көлем ... мол, ... ... Оған: «Қаражанға», «Көнек Жалғасбайдың
ел-жұртымен бақылдасуы», «Пішанның Төребайына көңіл айтуы», ... ... ... сияқты толғаулары жатады.
Қаражан болыс жұрт жиып, той жасап арнайы кісі жіберіп, ... ... ... ... ... ... отырғызып: «Базеке, тойға қызмет
етіңіз», - дейді. Тыңнан ... ... ... ... жыраудың толғаулары
таң атқанша толас таппайды. Бірақ бай ... ... ... ... ... ... әрі кәрі ат ... Нысанаға алған кісісін бет-жүзіне қарамай,
кемшілігін тізе, жер-жеберіне жететін болған арқалы жырау Қаражан болыстың
жалған ... жалт ... көп ... ... айтып, сойып салады.
Қаражанның көкірек керіп, күпсінгенімен «бір тұғырдың көніне қарай ... ... ... мінер ат тумайды,
Мәселен баққаныңмен таңырқат...» -
деп, төбе толған халық көзінше сараң ... ... ... ... түсіп беруге мәжбүр етеді. Бұл ащы мысқылға құрылған жыр.
Жыраулар поэзиясында көп ... ... ... ... ... күйі,өмір мен өлім, қуаныш, уайым, қайғы сияқты тақырыптар
енеді. Сараңдық ... ... да аз ... ... ... ... ... жемеу бұл өлеңдердің басты арқауы.Бір жағынан
парасаттыққа шақырса,бір жағынан ... ... ... ... ... шөп ... ол тасқа бітер.
Үйіңнен ит жаланып шықпайтұғын,
Өзіңдей жатып ішер насқа бітер.
/Шал ақын/
Қатты ауырған Жалғасбай жазылмасын білген соң ... ... ... өлең ... - деп ... ... Жалғасбайдың атынан айтылған
бұл өлең – ауыз әдебиетіндегі мұң-шер дәстүріндегі толғау. Өзі ... ... өлең ...... ... ... ... Абай
сүйікті баласы Әбдірахман өлгенде келіні Мағышқа ... ... ... Көнек Жалғасбайдың өлеріндегі ел-жұртымен «қоштасу» жыры ... бұл ... да ... себептен туған.
Мұнда өмірге қайтып келмес, қиын ... ... ... ... ... демі үзілер сәттегі сезімді селт еткізіп, кісіге ой салар, оқыс оқиға
суреттеледі. ... ... ... ажал ... бас қойған адам
кейінгілерге өсиет айтып, тірліктегі еткен істерін ... ... ... ... ... ... келе, сол кездегі елге белгілі атақты
адамдардың да атын атап, сәлем ... ... биік ... ... – үш ... басы ... ... Пішанның Төребайына айтқан көңілқосы. Төребайдың Ысқақ
деген баласы он сегіз жасында қайтыс ... ... ... ... өлең ... ... ... халқымызда бар дәстүр. Бұны кейінгіге
нұсқа, үлгі етіп қалдыратын ақын-жыраулар. Академик ... ... ...... ... жан дүниесінің тазалығын, қайғы көріп,
қаралы болғанға қабырғасы қайысып, ауыртпалықты бірге көтерісетінін, ... ... ... ... ... танытады», -
деп тұжырымдайды.
Төребайға көп алдында ... ... ... ... ... бұл ... терең тебіреністен туған. Бұл – ақпа ... ... ... ... ... ... ... бал бұлақтан меруерттей
төгілген маржан жыр:
Көкке ұшқан көк ... ... ... ... ... ... кәр ... аққан дария,
Сағасынан тынатын.
Ер ұстайтын көк сүңгі,
Күні бітсе шарт етіп,
Ұңғысынан сынатын.
Қайысқан ... ... ... ... ... ... өрт боп жанатын.
Жағдайсыз жерден оқ тисе,
Әркімдер естен танатын.
Көтермеске әл нешік,
Тағдырдың салған ... ... ауыр ... шерді тарқататын ақынның тілі. Төребайға
көңіл айтудың ақыры оны жұбатуға жалғасады. Бұл ... ... ... ... қатар өнегелі өсиет, ізгі сезімдер де шендесе келеді.
Сыр ... ауыз ... ... суысындап қана қоймай,оның
жанрларын өз ... ... ... отырған.Мәселен, Бұдабай Қабылұлы
/1842-1911/ туралы Х.Сүйінішәлиев ; «Ол ... ... ... жоқтаулар
шығарып айтқан.Жоқтау ,көңіл айту жанрын дамытқан,-дейді.»
Сондай-ақ Базар ... да ... , той ... ... ... ... ... Шораяқтың Омарының ел-жұртымен, ... осы ... озық ... ... бойындағы ақындық мектепке әсер етіп, оның қалыптасып,дамуына ықпалын
тигізген негізгі үш көз деп ауыз ... ... ... ... осы ... орта ... бірінен-бірінің үлгі алып үйренуін,
тәжірибе жинақтауын айтар едік [21,12.].
Базардың арнау жырларында ... ... ... сол ... ... ... дүние танымы шеберлікпен ... ... ... ... ел ... бай, әкімдердің
әділетсіздігін әшкерелеп, олардың жұмыртқадан жүн қырқып, қара судан ... ... ... басады.
Ақынның сын семсеріне ілінгендер тек қана байлар емес, халықты ... ... ... мен бақсылар.
Базардың ең өткір сатиралық шығармасы – «Қалжан ахунға» өлеңі. Онда дін
өкілдерінің алдамшылығы мен арсыздығын, сұрқиялығы мен ... ... ... ... ... ... құты ... деп тілейтін
бақсылардың арам ниетін, «аты ... ... ... бірі ... ... ... ... ойын, тілемсектігін шүйіле сынаған.
... Іздесең сауап, молдалар,
Құранды оқы молаға.
Басына түне демеймін,
Келіңдер қайтып қонаға.
Жылап-сықтап жатқанда,
Олжадан ойың барларың
Қараң құрсын жолама! –
деп, молдалардың ... ... ... ... береді.
Базар өмірі сән-салтанатты өмір емес. Тар жол, ... ... ... ... ... ... түрмеге де қамалады. Қаншама қарсылық дүлей
күшке кездессе де, қайсар ақын ... ... ... бір ... ... қиналған кезде «Бақаға» деген өлеңін шығарған.
Базардың көзінің тірісінде де ... оны ... ... ... ел, көрген кісілердің айтуынша, ол ерекше кескінді, батыр ... ... ... Домбырасымен қоса қару да асынып жүрген. Өмірінде
қанша қуғын-сүргін көрсе де, табиғаты ақын кісі ... қару ... ... ... ... толғауында:
Қазақта бөлек форымың,
Екі көзің қып-қызыл.
Қорқыттан шырақ жанғандай,
Есіткен жан сөзіңді
Көтеріліп қалғандай.
Кәусар-зәмзәм суынан
Емін-еркін қанғандай, -
деп сипаттайды.Жырау да ... ... ... ... ... теңіздей,
Қайратым қоңыр өгіздей.
Халқымның аузын тұщыттым,
Сере шыққан семіздей.
Дабысым кетті алысқа,
Жиреншенің ... жай ... ... ... ... Базар өз заманында аты ... ... ... ... да ... ... ... Жырау
турашыл мінезіне орай ұнатпаған кісісіне, ... ... ... жерде салған жерден сын айтып, қарсыласының аузын ... ... ... ... ... ... ... «Қалжан
ахунға», «Маутанға», «Асыл қожаға» арналған қағытулары кісі бойындағы
келеңсіз кемшіліктерді өткір шенеуімен маңызды. ... ... ... ... нұсқа болып келіп, жинақы, жұмыр қалжыңдары діттеген жерге дөп
тиіп ... ... ... ... эпиграмма жанрына жақын.
«Нарманға»деген арнауында Нарманның сараңдығын ақын ... ... ... жоқ » деген жолдармен қыс бойы қызыл турам ет ... ... ... ... ... өлеңде де Лепестің сараңдығы сыналады. Лепстің үйіне
қонақ ... ... ... байдың сараңдығын шеней отырып:
Айырылып қалдым ат түгіл
Қонам деп қойлық ... ... ... ... үйінен.
-деп жырлап отырып байдың сөз қадірін білместігін «қор ... ... ... ... Таққандай алтын тоға кер есекке» деп жырлайды. Ақын Абайдың
«Қайран сөзім қор ... ... ... ... ... үндесіп
жатқандай.
«Мен Балқының Базары»деген өлеңінде де Базардың алты ай ... ... ... ... ... қонақ болып келгенде Назардың
«аттансын,әйелім жоқ»деп құдай қонаққа сараңдық жасағаны ... ... ... ,ер ... тән ... көрсете алмағанын сынайды.
«Маутанға»деген өлеңде де бйлардың сараңдығы жайында сынай келе ,о ... ... ... ... не ... сақи ... ат қалады деп ой
түйеді. Ойландыруға жетелейді.
Қорытынды
Базар жырау ... ... ... атты диплом
жұмысымызда жырау мұраларының ... ... ... ... ... ... әдеби мұрасы оның өмірбаянымен
сабақтастырыла ... ... ... ... тегі ... ... қатысты әдеби қорытынды жасалды, ақынның қазақ
әдебиеті тарихынан алар орны ... ... ... бағаланды.
Базар – ХІХ ғасырдың екінші жарысында ғұмыр кешкен ірі ... әрі ... ... Ақын ... ... ... – елдің еркіндігі, халықтың
бірлігі, адамның ар-иманы мен кісілік мінездерін ұлықтауға бағытталған. Бұл
ретте Базар ... ... ... сарындарға суарылған азатшыл рухтағы
өлең-жырлары ұлт тәуелсіздігі жолындағы күрестің жалынды жаршысы болуымен
де құнды.
Бұл Базардың ... ... ... ... ... ... көр-жерді өлең қылып, көрінгенді мақтайтын құр мал
тапқыш болмас. ... ... ... ... ... ... ойына терең
бойлаған «кеңесі кеңінен келетін» ақын екендігі өлеңдерінен байқалады.
Базар толғаулары мен көне ... ... ... ... ... ... ... қалыптық сөз қолданыстарына назар
аударылды, ақын өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... мен бақыты үшін ақыл, қайратын сарып еткен ... ... ... ... ... атқарған істерінің
орны,салмағы әртүрлі.Базар жырау мұрасы өз заманында ... ... ... ... тікелей байланысты.
Көркемөнер бар жерде оның ілімі де бар. Ғылыми жүйелеуден қол үзсек таным,
қоғамдық сана ... ... да ... ... ... сол ... әдебиеті дәрежесіне көтеріле алмайды. Базардың мұрасын алдымен халық
ортасынан шыққан көптеген көркемсөз көсемдері ... ... ... ... оған ... мән ... керек. Белгілі
Құлназар ақын:
... Таласып онан ешкім аса алмайды,
Тең келмес бүгінгі адам ... ... мен Асан ... -
десе, Тұрмағамбет:
Балқы Базар білгенге,
Атақты, әйдік астана.
Жұмыла жанды жиып ... ... ... ... ... ... өлең ... сарқылмас қорына балайды. Ақ жаңбырдай
ақтарылған ақпа жыраудың телегей-теңіздей бұрқанған талантына өз тұстастары
да, кейінгі ақын-жыраулар да бас ... Бұл ... ... ... ... ... ... жеткен жырынан
халқымыздың асыл рухын, құдіретті талантын, парасатты ... ... ... ... ... арнап шығарған толғауы «Қарындастың
қамы үшін»деп аталады.Толғауда Базардың батырлығын Ер Тарғынның ерлігімен
теңестіреді. «Сөзінің ... ... ... ... «тілінің
өткірлігін екі жүзді қанжардай»деп бейнелейді. ... ... ... ... ... де ... ... Базардың ел ішіндегі дау-дамайға шешуде ... үшін ... қамы үшін ... пен ... ... төгілте баяндайды.Ақынға Шөменге емес,үш жүзге де керексің
деп жырлай келе ақынның келбетінде дидарында,тұлғасын да ... ... ... ... ... ... ... шытып арыған.
Тас та болса балқыттың
Тіліне қыдыр дарыған.
Жырау емес ... ... қиқу іс ... ... ... ... келе,базар бейнесін батыр-жырау,би аға деп айқындай түседі.
Бұл ... ... ... ұрпақтың тануына, ақын жырының құдіретін
ұғуына, жырау ... ... ... тигізер әсері мол.Бұл жырлар
арқылы Базар бейнесі тұлғалана түсері айқын.
Пайдаланылған әдебиеттер :
1. Базар ... ... ... ...... ... – 200 б.
2. Қоңыратбаев Ә. ... ... ... Оқу ... ... – Алматы: Санат, 1994. – 312 б.
3.Жұмабаев М.
4. Қорабай С. Базар Оңдасұлының шығармашылық мұрасы ... ... ... ... кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты.
Алматы , 2005. -30 6.
5. Азибаева Б. ... ... ...... ... 1988. – 250 ... Қасқабасов С. Жаназық (зерттеулер). – Астана: Аударма, 2002. – 584 б.
7. ... Х. ... ...... ... ... 1972. – ... Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 147 ... Б. ... ... әдебиетінің көркемдік даму арналары.Сын-
зерттеу.Астана: Елорда,2001.-312 бет.
10. Тілепов Ж. Тарих және ...... ... 2001. – 376 ... Хан ... Тарихи толғамдар мен пьеса, дастандар. – Алматы: Жалын, ... 448 ... ... Ә. ... жырау шығармалары //ОҒК, Ш. 1169, 8-дәп.
13.Елеукенов Ш. Мағжан Жұмабаев. – Алматы: Білім, 1990. – 56 б.
14.Тебегенов Т. ... ... ... ... пен ... – Алматы: Білім, 2001. – 332 б.
15.Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен ...... 2001. – 293 ... Қ. ... ... – Алматы: Ғылым, 1996. – 192 б.
17.Әуезов М. Елу томдық шығармалар ... 6-т., - ... ... 2001. ... ... ... Т. Шын жүрек -бір жүрек Алматы: Жазушы,1999.-256 бет.
19. Байтұрсынов А. Шығармалары. ... ... ... М. ... патшасы,сөз сарасы. «Жазушы» Алматы,-1973-256
б.
21.Тұяқбаев Ғ Қаңлы Жүсіп Қадырбергенұлының ... ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты.
Алматы , 2005. -30 ... ... Қ. ... ...... Мектеп, 1964. – 250 б.
23.Бердібай Р Эпос мұраты Алматы: Білім ,1997-320 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
Жыраулар поэзиясы17 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр20 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь