Қазақ романдары және қ.жұмаділов романы

І.Қазақ романдары және Қ.Жұмаділов романы.

1.1 .Қ.Жұмаділовтің өмірбаяны мен шығармашылық жолы

1. 2 Қ.Жұмаділовтің шығармашылығындағы көркемдік әлем



ІІ. «Көкейкесті» романының көркемдік ерекшелігі.

2.1 «Көкейкесті» романының жазылуы тарихы
2.2 «Көкейкесті» романындағы кейіпкерлер әлемі мен авторлық ой

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Прозамызға өзіндік үлесін қосып, өнімді еңбек етіп келе жатқан жазушыларымыздың бірі -Қабдеш Жұмаділов. Бүгінгі таңға дейін сегіз роман, бес повесть, ондаған әңгіме жазған жазушы сөз өнеріндегі дара болмысымен танылған. Қ.Жұмаділов қаламынан өмір құбылыстарына байыпты қарайтын, сезімге ден қоятын, оны құнарлы тілмен жеткізе алатын шыншыл туындылар жарық көрген.
Алайда, ұлттық әдебиетімізде өзіндік орны бар талантты жазушының шығармашылығы әзірше арнайы зерттеу жұмысының өзегіне айналмай келе жатқаны жасырын емес. Осы бағытта, бұл жұмыстың мақсаты-Қ.Жұмаділов шығармашылығындағы «Көкейкесті» романының көркемдік ерекшелігін мазмұндап, сипатын ашу.
Қазақ прозасына «Қаздар қайтып барады» әңгімелер жинағы, «Көкейкесті» романымен келген қаламгер, көрнекті қаламгер ретінде толық қалыптасты. Оның прозасы – көтерген проблемасының ірілігі, ауқымдылығы, өмір құбылыстарын ширақ та қызықты оқиғалары бірлігімен өзіндік бағыт-бағдарын айқындаған шығармашылық.
Осы тұрғыда, жазушы шығармаларынан баспасөзде әр түрлі пікір айтылған «Көкейкесті» романын талдау арқылы жазушының идеялық-көркемдік ізденісін айқындау, жазушының қазақ прозасындағы өзіндік орны мен ерекшелігін көрсету жұмысымыздың өзектілігін танытады.
1.Жұмаділов Қ. Таңғажайып дүние: Ғұмырнамалық роман. – Алматы: Тамыр. 1999. – 624 бет.
2.Уахатов Б. Көркемдік ізденістер. Алматы «Жазушы», 1991. – 208 бет.
3.Елеукенов. Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры Алматы «Жазушы» 2007-320
4.Бердібаев Р. Тарихи роман. – Алматы, «Санат». 1997. – 336 б
5.Көпбаева М. 70-80 жылдардағы қазақ прозасының өзекті мәселелері. Жинақта. Махамбеттану және қазақ әдебиетінің кейбір мәселелері.
6. Қирабаев С. Кенес дәуіріндегі қазақ әдебиеті.-Алматы:
«Білім» 1998-224
7.Қабдолов. З. Жебе. Алматы «Жазушы» 1977-420 б
8. Тарази Ә., Мұсалы Л. Көркемдік құпиясы. Алматы, Санат. 2000-230 бет.
9.Байтанаев. Ә. Шын шеберлік. Алматы «Жазушы» 11969- 217 бет
10. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы «Санат», 1996- 336бет.
11.Қабдолов З. Сөз өнері Алматы. «Жазушы»2000
12.Стиль сыры. Редакциясын басқарған академик М.Қ.Қаратаев. Алматы, Ғылым 1974.
13.Ақышев Н. Жаны күйген халқының тағдырына. //Алматы ақшамы, 1990, 31тамыз.
14. Майтанов Б. Тарих тағылымдары. //Қазақ әдебиеті 1990, 17 тамыз.
15. Асқар О. Қабдештің поэзиясы. //Қазақ әдебиеті. 1996, 23 сәуір
16.Жұмаділов Қ. Шығармалары Алматы. «Жазушы»1991-420б
16. Нұрғали Р. Кемел кезең. //Егемен Қазақстан. 1996, 23сәуір.
17. Жұртбаев Т.Тағдырлы тұлға. //Қазақ әдебиеті 1996,26көкек.
18. Нұрмағанбетов Т. Көш бастау қиын ба, сөз бастау қиын ба? //Қазақ елі. 1996, 19суір.
19. Елеукенов Ш. Тәуелсіздік жыршысы. //Қазақ тарихы. 1996,
20. Зекенұлы Т. Қабдеш Жұмаділов 60 жаста.// Ақжелкен. 1996.
21. Бердібаев Р. Замана сазы: Зерттеу.-Алматы: Жазушы, 1985.
22. Әшімбаев С: Ақиқатқа іңкәрлік. Әдебиет пен өнер жайлы толғау. Алматы, Ана тілі 1997.
        
        КІРІСПЕ----------------------------------------------------------
І.Қазақ романдары және Қ.Жұмаділов романы.
1. -Қ.Жұмаділовтің ... мен ... ... 2 Қ.Жұмаділовтің шығармашылығындағы көркемдік әлем
ІІ. «Көкейкесті» романының көркемдік ерекшелігі.
2.1 «Көкейкесті» романының жазылуы тарихы
2.2 «Көкейкесті» ... ... ... мен ... ой
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Прозамызға өзіндік үлесін қосып, өнімді еңбек
етіп келе жатқан жазушыларымыздың бірі ... ... ... ... ... ... бес ... ондаған әңгіме жазған жазушы сөз өнеріндегі
дара ... ... ... ... өмір ... ... ... ден қоятын, оны құнарлы тілмен жеткізе алатын шыншыл
туындылар жарық көрген.
Алайда, ұлттық ... ... орны бар ... ... ... арнайы зерттеу жұмысының өзегіне айналмай келе жатқаны
жасырын емес. Осы ... бұл ... ... ... ... ... ерекшелігін мазмұндап,
сипатын ашу.
Қазақ прозасына «Қаздар қайтып барады» әңгімелер жинағы, ... ... ... көрнекті қаламгер ретінде толық қалыптасты. Оның
прозасы – көтерген проблемасының ірілігі, ауқымдылығы, өмір ... та ... ... бірлігімен өзіндік бағыт-бағдарын айқындаған
шығармашылық.
Осы тұрғыда, жазушы шығармаларынан баспасөзде әр түрлі пікір ... ... ... арқылы жазушының идеялық-көркемдік ізденісін
айқындау, жазушының қазақ прозасындағы өзіндік орны мен ерекшелігін ... ... ... ... мен ... ... басты мақсаты-Қ.Жұмаділов шығармаларының «жалпы
қазақ әдебиеті даму ... ... орны мен ... ... ... айқындау. Жазылған мақалаларға сүйене отырып, жазушы
шығармашылығы хақындағы қазақ әдебиетіндегі зерттеулерге ой ... ... ... Сол ... ... ... өсу, өркендеу жолы
мен оның шығармашылығындағы «Көкейкесті» ... ... ... ... Бұл үшін ... мәселелерге баса назар аудардық.
-Қ.Жұмаділовтің жазушылық және шығармашылық жолы, ондағы көркемдік әдіс-
тәсілдердің қолдану аясы.
-Қ.Жұмаділовтің шығармашылығындағы тақырып пен оның ... ... ... ... ... романының жазылуы мен ол туралы сынды бағымдау.
- «Көкейкесті» романындағы кейіпкерлер әлемін талдау.
- «Көкейкесті» ... ... ... ... ... ... ... романының көркемдік
ерекшелігі, ол арқылы жазушының өзіндік қаламгерлік келбетін танытудағы
зерттеу объектісіне айналуы ... ... ... табылады. Сондықтан
жұмыстың ғылыми жаңалығы көтерілген мәселенің өзектілігімен айқындалады.
-Қ.Жұмаділов ... ... ... ... ... ... ... шеберліктің қырлары дәйектеледі.
- Қ.Жұмаділов «Көкейкесті» романының көркемдік ерекшеліктері, кейіпкер
бейнесі мен өмір шындығы, көркем шындыққа ... ... ... ... ... кіріспе, негізгі екі тараудан, қорытынды,
пайдаланған әдебиеттер көрсеткішінен тұрады.
І. Қазақ романдары және ... ... ... ... мен ... ... ... 1936 жылы 24 сәуірде туған. Туған жері Қытайдың Шыңжаң
өлкесі, Шәуешек маңайындағы Малдыбай ... ... ... өз ... Жұмаділ
салдырған бастауыш мектептен білім алады.
Қабдеш сегізінші класта оқып жүргенде өлең жаза ... Ол ... ... ... өлкелік газеттерінде үзбей шығып тұрды. Оныншы
класты бітіретін 1956 жылы Үрімжідегі «Шұғыла» атты ... ... ... ... ... ... көрді. Прозадағы тырнақалдысы «Жамал»
қыз жайын мүсіркейтін дәстүрлі тақырыпты толғайды.
Кеңес ... мен ... ... екі ... ... достасып, біресе
қастасуы жазушының жеке басының тағдырына ... әсер ... 1956 ... ... ... 1956 жылы ... мемлекеттік университетінің тіл-
әдебиет факультетіне оқуға түседі.Шыңжаңда ұлтшылдыққа ... ... ... ... ... орай ... 1958 ... жазында
Үрімшіге қайтарып алып кетеді. Жиырмаға енді шыққан жас жігітке ... ... айып ... ... ... ... ... деген таудағы
көмір кенінде бір жылдай еңбек етеді. Қалған үш жылда Үрімшіде шығатын
газетте ... ... ... жазу ... ... ... әңгіме, мақала
жазуға тиым салғандықтан, газетте әдеби қызметкер ... ... ... жылы ... оралып, университеттегі оқуын жалғастырды. 1965
жылы оқуды ... ... ... ... ... ... ... үш жыл, «Жазушы» баспасында он жыл, баспа, полиграфия және
кітап саудасы қызметінде бес жыл. 1981 ... бері ... ... ... ... ... өлеңдер жинағы «Жас дәурен» деп аталады.
Ол 1967 жылы ... ... 1968 жылы ... ... ... деген әңгімелер
жинағы шықты. Одан кейін роман ... ... ... ... 1969 жылы
«Көкейкесті» жарияланды.
Туындыларының тақырыбы ... ... ... ... ... көш» ... (1974, 1981) ... Түркістанға ой-қиял
қуатымен қайта оралады. Содан кейінгі «Атамекен» ... ... мен ... қоса өре суреттейтін роман. Бұл 1986 жылы ... ... екі жыл ... соң 1988 жылы ... ... ... ... романы дүниеге келді.1998 жылы ... ... ... ... ... ... романының 1-
кітабы,1996 жылы 2-кітабы,ал 1999 ж«Таңғажайып ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуірдегі жаңа заманға сәйкес,
шаруашылығы шалқып,өсіп-өркендеген ауыл ... ... ... ... сөз ... ... негізгі
кейіпкері-қарапайым қарт жылқышы Ағыбай.Шығармадағы барлық оқиға,жағдай осы
адам айналасында ... ... бір ... ... ашып, жылқышылықпен есейіп,ержеткен, бүгінгі
зейнетке шықса да сол кәсіптен ажырамай жүрген Ағыбайдың бір ойлайтыны ... ... ... ... ... ... осы кірпияз да сері жануардың ... ұғып ... ... ... ... жұрнағындай
көрінетін Ағыбайдың бойында халықтық, ұлттық сипат ... ... ... десе ... асын жерге қоятын Ағабайдың сонау жастық шағын еске
түсіруі,Тұрар байдың жылқышысы болған әкесі Жұмаханның ... ... ... ... деген іс-әрекетін ... ... ... ... ... ... жылы Тұрар бай конфискаға ілініп, жер
аударылғанда, «байлардың өзі түгіл, малына ... ... ... асыра сілтеумен алты жүздей жылқыны оқтың астынан алып қырып
тастауы кімнің де болса жанын ... төбе ... ... ... ... ретте бір айта кететін нәрсе-бұл оқиға ... ... ... ала ... сол ... ... ... шындығын, ел басына
түскен зобалаңды,бір сөзбен айтқанда, халық тағдырын ... ... ... ... Енді ... ... заманда да кейбір тоғышар жандардың осы ... ... ... ... өгей ... жаны ... көбейтіп,бағасының қымбаттағанына мәз болып жүргендеріне
қиналады.
Повестегі ферма ... ... пен бас ... Отаркүл бейнелері де
нанымды жасалған.Олар өз ... ... ... ... ... ... ... «Бұдан былай техника тілін білмеген малшының
күні қараң. Мал қайырғаннан басқаны білмейтін шала ... ... орын ... ... Пернебек қокандаса, қымыздан гөрі арақты
тәуір көретін Отаркүл да бастығынын сөзін сөйлеп: «Жылқыдан кетесің...Жылқы
бағу сен ... ... енді қол ... ... ... ... мына мен
сияқты жігіттер керек »,-деп күш көрсетеді Ағыбайға.Повесте Пернебек ... ... ... түсетін тұстар шынайылығымен
баурайды. Ағыбайдың ... досы ... ... ... жорғаға көз сұғын
қадаған Отаркүл мен Пернебек жылқышыға бар ... ... ... ... ... ... ... ағыттырып жіберуі де олардың еш
нәрсені қасиеттеу білмейтін ... ... ... ... ... ой ... айтары мол, әлеуметтік жүгі салмақты шығарма
деп білеміз.
Қ.Жұмаділовтің «Сәйгүліктер» повесі кеңестік дәуірдегі жаңа ... ... ... өсіп-өркендеген ауыл өмірін, ондағы қарапайым
еңбек адамдарының тұрмыс-тіршілігін, арман-аңсарларын сөз етеді. ... ...... қарт ... ... Шығармадағы барлық
оқиға, жағдай осы адам айналасында өсіп өрбиді.
Осы бір ... ... ... ... ... ... ... да сол кәсіптен ажырамай жүрген Ағыбайдың бір ... ... ... ... ... қамы. Ежелден осы кірпияз да сері жануардың қасиетін
жанмен ұғып, қадірлеп, қастерлеп өткен қазақтың ... ... ... ... ... ... сипат тұнып қалған десек
қателеспейміз.
Жылқы десе ішкен асын жерге қоятын Ағыбайдың сонау жастық ... ... ... ... ... ... ... Жұмаханның қайтсек
жылқыны аман алып қаламыз деген іс-әрекетін ойлауы повестің әлеуметтік
жүгін салмақтандыра ... ... ... жыл ... бай ... жер ... ... өзі түгіл малына дейін зиянкес» деген
дақпыртпен белсенділердің асыра сілтеумен алты ... ... ... ... ... ... кімнің де болса жанын шошытып, төбе құйқасын шымырлатар
сұмдық оқиға ғой. Осы ретте бір айта ... ... – бұл ... арқылы автор
жылқыны фон ретінде ала отырып сол кездегі аумалы-төкпелі заман шындығын,
ел басына түскен зобалаңды, бір ... ... ... ... ... ... дер ... Енді міне, бүгінгі заманда да кейбір тоғышар
жандардың осы бір асыл ... ... ... өгей көзқарастарына жаны
төзбейді Ағыбайдың. Жылқыны көбейтіп, бағасының қымбаттығына мәз ... ... ... мен ... ... ... жазушының
«Таңғажайып дүние» атты ғұмырнамалық романындағы өз сөзіне жүгінсек:
Бүгінге дейін жазғаным: сегіз роман, бес ... ... ... мақала... . Мақала, очерктерді қоспағанда, он ... таза ... Бұл аз ба, көп пе? ... жылдары шығынға ұшыраған, етекбасты
қазақ қаламгері үшін аз ... ... ... соң ... ... ... тағы ... бар. Азаттықтан кейін бұрынғы кеңес жазушыларының көбі «банкротқа»
ұшырап, ... ... ... ... ... ... ғой. Шүкір біз
ондай апаттан аман екенбіз. Кітаптарымның ішінде «мынаны неге жаздым?» деп
өкінетіні, бетке ... ... жоқ ... ... ... деп Пушкин айтқандай, бәрі де халықпен ... ... ... ... ... жазушылардың бірі Қ.Жұмаділов шығармашылығы
жекелеген әдеби-сын мақалаларда сөз етіледі. Жазушының тырнақалды прозалық
кітабынан сезімге ден қою, өмір ... ... ... ... мәні үлкен тақырыптарға қалам тербеу ерекшелігі,
өзіндік шеберлік қырлары туралы байыпты пайымдаулар жасалды. Бұл ... ... ... ... Б.Уахатов, Ж.Ысмағұлов,
Н.Ақышев, Т.Сыдықов зерттеулерін атап өткен орынды.
Қ.Жұмаділовтің ... ... ... біз, ... ... зерттелу жайында тоқталғанда жазушының әңгіме, повестері
жайындағы сын пікірлерді қамтуды мақсат еттік.
Қ.Жұмаділов әңгіме-повестерінің ... ... ... ... ... кез ... ... қарауылына іліге бермейтін анық тұрмыстық
оқиғаларды көреміз. Мысалы, зейнетке шыққан ... ( ... күз» ... іші ... ... ... ... бар. «Меніңше Қабдеш сырт
көзге шағын көрінетін өмірлік детальдардың астарын ақтарып, ... ... ... ... ... ... ... стилінің бұл
ерекшелігі оның «Саржайлау» повесіне де тән сипат. /2/
«Саржайлау» повесі ... ... ... ... Бұл ... тартысты пікірлер туындаған.
Повестегі басты оқиға, шығарманың негізгі сюжеттік ...... ... ... Негізгі тартыс та осы айналада. Дәнеш
совхоздың табиғи жағдайын, ішкі мүмкіндіктерін зерттей ... ... ... ... ... бас ... бірыңғай қой
шаруашылығына көшуді ұсынады.
Кезінде бұл повесть жайында өте елеулі проблема деген пікірлер ... ... ... ... ... ... «Саржайлау» повесі
бүгінгі прозамыздың елеулі табысы екенін атап көрсетті.
Бұл повесте ауыл шаруашылығы өркендеу жолындағы ескі ұғым мен ... ... сөз ... Жердің құнарына қарамай барлық совхозды бірдей
егін егуге зорлаған ... ... жаңа ... бой ... жері ... таза мал ... мамандандыруды ұсынады. Ал, ауыл басшысы
жоғарыдан алған нұсқауды орындаудан аса алмайды. Ауылдың колхоз, совхозға
бүгінгі ... өмір ... ... мұндай тартыстың бүгінгі күні
өткені де байқалады.
«Саржайлаудың» екінші бөлімі – ... ... ... ... ... ... иір ... «Шарайна» деген бес әңгімеден тұрады. Бұлары ... ... ... ойып ... ... нақтылы сурет бойуымен
қызықты. Мысалы, «Момын» әңгімесіндегі ешкімге тіс ... ... ... бала секілді, көрген-білгенін іштей тоқып жүретін
Қозыбайдың ойы мұз ... ағыс ... ... «Қоңыр күздегі» зейнеткер
Әбдірасыл аттап басқан сайын жаңалық ашады. Ол өмірдің күнделікті қам-
харекеті, ... ... ... үшін ... ... шыққаннан кейін де
тоқталмайтынына көзі жетеді. Әбдірасыл өз ... ... ... енді
ғана көтерілгендей өзін парасатты, ақылды сезінеді. Ал ... ... ... қиын да ... ... ... ... жеген
оның азап, ауыртпалығы сөз болады. Алайда таланттан да, ар-ұяттан да жұрдай
пысықай жас әдебиетшінің өрескел қылығы мен өлермендегі ... ... ... ... ... да, ... ... сөйлеген сөзі де өз суретін
дәл тапқан. Ал талантты жазушы өз ... бір әлем ... үшін ... ... ... Оны өз көршілерінен бастап, алтын тіс шойқара ... ... ... ... ... да, ... ... де қызықтырады.
Адамдардың қимыл-әрекетін, ... ... ... ... ... ... ... – көкірек көзі, жан, жүйке сезімі,
жүрегі. ... осы ... өзі бір ... ... да, ... сол ... ... тәрізді көрінеді.
Қысқасы, Қ.Жұмаділовтің бұл әңгімелерінің оқиғасы ширақ та қызықты.
«Қарауыл» атты повестің жазылуы ... ... ... ... ... ... ойда ... өмірдің өзі тудырғаны жайында жазушы
мемуарлық романында баяндап өткен. Жамбыл ... ... ... үш ... ... ... ... жұмыскері бар шұға
фабрикасын айнала дуалмен қоршап тастаған. Сол ... жыл ... ... ... ... ... ... тікенекті сым тартылғанын көріп
жазушы, осы көрініс жалғыз осы фабрика ғана емес, бүкіл Кеңес Одағына ... ... ... ... кеміп, адам санасы аласарған сайын, қоршау дуалдар ... ... ... бір ауыз сөзі ... ... ... ... ниет ауған соң арнайы барып, барлық цехтарын аралап ... ... ... білсін, еңбек озаттары мен ардагерлерін көрсетіп
әуреге түсіп жүр. Бірақ, ... ...... ... ... ... ... алдында тұратын күзетші. Оқиғаның негізгі орны да сол ... ... ... ... ... алдынан? Жүздеген жұмысшы күн
сайын осындағы тар есіктен өтеді. Ұры да, қары да, бәрі де... . Қас ... ... ... есік пен ... ... ... тұстарынан
халық қазынасы тоналып жатады... . Жалпы, «Қарауыл» деген сөздің астарлы
мәні бар. Ең ... ... - әр ... ... ар-иманында. Ол
қалғып кетсе, қақпадағы жалғыз ... ... де ... ... ... ... ... күзетші Айдархан бейнесі осылай келіп қосылды.
Повесть әңгімелерінің бәрі де осы ... ... ... ... ... өмір ... болмайды» деген жан айқайын аңғаруға
болады. Жазушы тілімен айтсақ, «кейіпкерлері заманға наразы, өз ... ... ... ... ... романы жайында ой өрбіткен ... ... ... ... ... Қ.Жұмаділов өзіндік жазу кестесі мен
мәнері қалыптасқан қаламгеріміз. Ол көбінесе өмір ... ішкі ... бара ... ... ... ... беруге шебер. Әрбір
суреткердің өз оңтайына келетін ырғағы мен көркемдік ... ... ... ... жолын тапқан, осынысымен де қызғылықты суреткер. /3-
320/
1. 2 Қ.Жұмаділовтің шығармашылығындағы көркемдік ... ... ... ... ... ... өзі бір хикая.
М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамалынан» (1910) бастап, С.Көбеевтің ... ... ... ... ... (1914), ... «Қыз көрелік»
романдары ауыз әдебиетінен мол сусындаған.
Роман жанрының қыр-сырлары көп. 20-30 ... ... ... ... ... (1926), ... (1927, 1928),
С.Ерубаевтың «Менің құрдастарым» (1937), С.Мұқановтың «Жұмбақ жалау» (1938)
бас ... ... ... ... ... революцияшыл
романтикаға бөленген қайрат-жігер, өршіл рух өседі. ... ... бой бере ... ... реализм құрығы әдебиет мойнына
түсті.
Социалистік реализм әдісі. Кеңестік бұлдыр мұраттарға қызмет ... көп ... ... көз жазды.
Өмірге жаңа көзқараспен қарау талпынысы ... ... де ... ... ... ... Осы саладағы М.Әуезов бастамасын орта
буын жазушылар қостады.
Қазақтың қайта құрылыс рухына бейім ... ... мен ... ... келген жоқ. Мұртынан ғана күліп, тоқыраудың төбе тазын жасырған
қоқырайма қалпағын оқыстан ұйытқыған жел боп ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде роман жанры зор
қарқынмен өсті. Оның себебін тарихтан ... ... ... тарапынан
бақылаудың иі аз да болса жібіген еді.
1960-1970 жылдардағы әдебиеттің даму ерекшеліктеріне көз ... ... ... ... ... ... ... етеді.
1960-1970 жылдары роман жанры зор қуатпен өсіп, сан жағынан да, сапа
жағынан да ... ... ... ... назарын аударған, қазақ
әдебиетінде роман жанрының ... ... ... ... да мол болды. 1976 жылы 12 роман жарық көрсе, 1979 жылы ... ... ... басылып шыққан. Осы жылдардағы романдарды тақырыптарға
бөліп қарар болсақ, тарихи және тарихи-революциялық тақырыпқа көп жазылды.
Ғалым М.Көпбаева ... даму ... шолу ... ... ... ... ... тақырыптық жүйесін қарастырады./5/
Жазушылардың дені өздері өмірбаяндарын, қайраткерлік, өнерпаздық,
күрескерлік хикаясын білетін және ... ұлт ... зор орны ... ... алар ... мол ... өнер ... кесек
туындылар берді. Олар: Ә.Әлімжановтың «Махамбеттің жебесі», Д.Әбілевтің
«Ақын ... ... ... ... ... Ж.Молдағалиевтің
«Алғашқы қоңырау», З.Ақышевтің «Жаяу Мұса» романдары.
Тарихи тақырыпта: «Қан мен тер» (3 ... ... ... ... ... ... заман», «Ақын арманы», «Ағайынды Жүнісовтер», «Жаяу
Мұса», «Алмас қылыш», «Жанталас», «Жаушы», «Елім-ай», «Жібек жолы», ... ... ... келді.
Роман жанрында жетпісінші жылдары ... жаңа ... ... ... бірі тарихи революция болды. Осы тақырып ... ... мол, ... ... жүк ... ... ... «Құланның ажалы», Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе», З.Ақышевтің
«Ақбел асуы», Қ.Сәрсекеевтің «Қызыл жалау», Қ.Исабаевтың «Айқыз» ... ... Бұл ... ... ... ... ұлт-азаттық
көтерілісі мен революция, Кеңес өкіметі орнауы тұсының тарихи-көркемдік
шындығын суреттеді.
Әдебиетіміздің кең ... ... ... – тарихи роман. Бастауы мен
шығар биігі, қадамының бағыт-бағдары жинақталған, асуы, ұласар кеңістігі
бар.
М.Мағауиннің «Көк ... ... (1972) ... ... қару етіп, нағыз
шындық жүзің көлегейлеген бет-пердені ... ... бас ... жас
аспирант Едіге бір жерден цитат келтіріп тұр ма, әлде төл сөзі ме, әйтеуір
тырнақшаға алып, мына бір ... ... ... ... қол созған осындай ғажайып ... ... ... Тың ... милиардтаған пұт астық беріп
жатқан, өзгерген, өскен, жаңарған,азиялық тағылық пен жартылай тағылықтан
европалық ... аяқ ... өлке ... ... ... ... де ... бөлшек проценті сауатсыз болған,өнер
білімнен кенже емес, мүлде кенде қалған, енді жай сауаттылық қана емес,
жалпы ... он ... ... ... ... ғылымы мен өнері аршындай өскен
елдің ... Жыл ... ... республикамызда ғана қаншама көмір, қаншама
темір, қаншама мыс, қаншама қорғасын өндіріледі».
Едіге қотыр тілдердің қатарына жатады.Тоқыраудың ... ... ... ... ... ... да ... шымшылап келемеж етеді.
Едігі характері қилы-қилы.Культ және тоқырау кезеңіндегі жариялылықтың
жоқтығын Едіге: « Бір ... ... ... дейді.
«Жарылып өлетін шығармыз »,-деп шенейді.
Тоқырау кезеңінде жарық көрген «Көк мұнар» романы әдебиетімізде
жалғасын ... ... ... ... ... ... ... шығармалар кездеседі.Рамазан Тоқтаров өзінің «Сусамыр»атты
романына (1985) ... ... ... бере ... детектив
киімін кигізген.Шындықты бетің бар, жүзің бар демей ... ... ... келе ... ... өз ... ... отырып дамытты . Осы бір ... ... ... ... ... ондағы қазақ халқы елдігін, ... кең ... ... ... ... бұл ... үлкен прозаның белгілі бір ... ... ... ... ... көтеру арқылы танымдық
қызмет атқарды.Қазақ халқынын көне дәуірлерден басталған тарихы, ... ... ... ел ... жеген басшылары мен өнерін, ғылымының
үлкен тұлғалары болғанын айтады.Оларды халықтық ойлармен таныстырды.Осының
бір ... ... ... ... ... атты ... ... Шығыс Түркістан қазақтарының өміріндегі күрделі де
шытырманды дәуірдің оқиғалары ... ... ... ... күресіне қатысты материалдар алынған. Бостандық аңсаған елдің
арманы. Қытай революциясы ... ... ... кейінгі Қытай
басшыларынын ... ... ... қайғылы, қанды
оқиғаларға ұшыратқанын, ел басынан ... ... ... ... ... ... жазушы халық тарихы, оның көшпелі жағдайда бөлініп
қалған бөлігінің халі және бостандық ... ... ... ... Қазақстанға-атамекеніне қарай қаша көше бастады.Қазақтың «Ақтабан-
шұбырындысы »осымен аяқталар ма екен?! ... ... көш ... ... ... бір ... ... жетістігі ретінде автордың оқиғаларды баяндап
кетпей, көркем суреттеу, адамдар тағдырын ашу арқылы шынайы бөйнелеу ... ... ... ... көш» атты ... ... ұзақ уақыт зерттеп,
тексеріп, сұрыптап алған материалдарының негізінде ... ... ... ... ... коріністерін тарихи деректерден,архив
қазыналарының газет-журнал беттерінен,ескі көз,кәріқұлақ естеліктерінен алу
бір арна болса,өзі басынан ... ... ... ... ... арна.
Автор романға өзек етіп алған өмір құбылыстарын ... ... ... емес, анық, жақсы білетін жағдайларды, бастан кешкен,
көзбен көріп, қолмен ұстаған дүниелерді жазған.
Шығармада қазақ әдебиетінде бұрын ... қана ... ... тақырып көтеріліп отыр.Мұнда Шығыс ... ... ... ... ... ... Автор арғы,көне замандар
оқиғасын қозғамайды,шығарма өзегі-осы ғасырдың елуінші жылдарының шындығы.
Жазушы ... ... ... ... қазақ, қалмақ, дұңған секілді
халықтардың ... ... ... ... ... жоқ, ... ... халықтардың тілінде қойылған қала, қыстақ, тау-тас, өзен-
көл, жер-су аттары, ғасырлар бойы ... келе ... ... ... ... көне ... бәрі ... болса да, кім үшін
болса да бұлтартпас дәлелдер.
Роман басталғанда ... ... ... ... қазақтың Найман елінің бір тармағы ... ру ... ... ... үстінен түсеміз.Үлкен
мақсатқа, ұлттық тұғырға әлі ... ... ... ... Екі рулы ... ... шығарып,өртке от қойған
болымсыз,бір кішкентай ... ... ... ... ұзақ арық
суын ағызам деп жүріп, Қараменде мен Жұмықтоғас руларын ... ... өзі де ... ... атаның жігіттерінің түкке
тұрмайтын, майда-шүйде нәрсе үшін бір-бірімен жауласуын автор ... ... ... ... ... мәні бар тарихи
оқиғалар жүріп жатқан. Гашинданшылар жеңіліп, ... ... ... ... ... ... думпуі қиян шеттегі аймақтық қала
Шәуешекке де жетіпті.
Шәуешек ... ... ... ... ... ... ... бөлімнің орталық оқиғасы.
Гимназияның мұғалімдері Тұрсын, Нұрбек секілді көзі ашық
,оқыған адамдардың өзі қаладағы өзгерістерді ... ... ... ... ... ... жиналыс үстінде мінездік жағынан
сәтті табылған бейне-Нұртаймен танысамыз. Бұл кешегі ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ел ... Сөзі мен ... айырмашылық жоқ, шойыннан құйылғандай тұтас тұлға. Саяси ... ... ... әлі ... адам емес ... де ... ... шешендік өнерінің кейбір өрнектері
қолданылады. Жазушы ... ... сөз ... қанатты
оралымдарды кең пайдаланған.
Назар салған адам екінші бөлім компазициялық жағынан басқа
бөлімдерге қарағанда өзгеше ыңғайда екенін байқайды.Ең ... әр ... ... көз алдымыздан өтеді.
Гимназия директоры Нұрбек тағдырында жаралы жылдар ... ... ... ... ... да аз болмаған.
Нұрлыбектің әкесі осындай ... ... ... ... қашып
барғандардың трагедиясын бірер корініспен ғана бейнелемей, тереңдеп,жан-
жақты суреттегенде дұрыс болатын еді.
Тау жайлаған көшпелі қазақ ... ... ... ... ... етене танысамыз.Автор негізінен Қанағат ауылының
төңірегін бейнелейді.
Саяси мәнді ... ... ... ... жаңа ... туа ... бейнелеген Қытай коммунистері Ли-хуң мен Лан-ке бір-
біріне түр-түс жағынан да, мінез-характер жағынан да ұқсамайтын адамдар.
Лан-ке шовинизм ауруына шалдыққан ... жер ... ... ... ... ... арман.Халықтың бұларға алғашқы қарсылығы
батыр Нұртай әрекеттері арқылы берілген.
Қара бастың қамын ғана ... ... ... ... Лан-кенің қолтығына кіріп алған.Бұл екеуі талай ... ... сөз ... ... ... ұстап беруші-осы
опасыз Нұғыман. Жаңадан тапқан кәсібі-тыңшылық.
Балжан,Сақыпжамал, Ғалия, Зипа, ... ... әр ... ... ... ... ... Қанағат,Жақып,
Төлеубай секілді билер.Тұрсын Нұрбек секілді оқығандар-романда
осындай әр ... ... ... ... ... ... ... көп сөзділік
кемшілігіне ұрынған. Ақтардың ... ... ... ... ... болектеніп тұр.Қ.Жұмаділовтің саяси-әлеуметтік мәні үлкен
тақырыпқа реалист жазушының тұрғысынан,идеялық принциппен келгенін ашып
айту керек./7-420/
Қабдеш Жұмаділов ... ... көш» ... орны ерекше.«Соңғы көш» жайында сыншылардың, ғалымдардың пікірі өте
көп.Жазушының жаны мен тәніне түскен ... ... ақ ... ... ... ... көш» жайында Әкім Тарази толғана
отырып ... ... ... »қазақ әдебиетінің мәуелі басында оқыстан бой
көтерген, ... ... та ... топырақтан нәр алған зәулім шынар деп
қабылдаймын.Бұл диалогия ... ... ғана ... танытатын шығарма
елін, бүгінгі әдебиетіміздің төбелер, жоталар,таулар жүйесіндегі беделді
орентир ... ... ... көш» романы суреті, тілі айшықты. Шығармаға сын
кезінде жылы шырайлы қабақ танытты. ... да ... ... ... ... тынысы, көлеңкесі мен шуағы, қуанышы мен қайғысы
суреттеледі. Ерекшелігі-көтерген проблемасының ірілігінде, ауқымдылығында,
Қазақстан секілді талай ... ... ... ... ... хал-
ахуалында. Романға «Тағдыр» атты тақырып тегін берілмеген. Өйткені мұнда
Ресейге өз еркімен қосылып, ... ... ... елінің аяулы
тағдыры сөз болады.
Ия, қазақ халқының түгел,бәрі өзге жұрт қай елде жүрсін өз ... ... біз ... не ... «ала ... бөле ... ... кебін киюміз керек? Бүгінгі бір атырап ел- Шығыс
Түркістан қазақтары біздің ... ... діні бір ... сызық демесең,олардың да көрген күні Қазақстанға орайлас еді.
Қабдеш Жұмаділов империя мен отарланған халықтың ара қатынасын ... ... ... елікпейді.Яғни бағындырғанына бақытты болдық деп
өзеуремейді.Немесе ... құл ... ғой деп ... ... ... да жаға ... ... ұлығы яки губернаторы өз ... ... ... біріктіре алмай жүрген осы ... ... ... жаңа ... жарты патша Матен-омбы бұратана елдің
арасына алауыздық отын ... ... ... ... тынады.
Дәмежан-романның бас кейіпкері. Ел серкесі, арқа тірер тұлғасы
бейнесінде суреттелген.Жазушы оны ... іс ... ... ... ... ... өмір сүрген жұртының қамқоршысы ретінде иланымды
сомдалған.
Отаршылар қолшоқпары-халдайлармен алысып,жұлысып жүріп, кошпенді
халқын ... ... өзен ... ... ... ... ... ашылады.Автор оны туа жаратылғаннан
батыр етіп көрсетпейді.Ел ісін жүргізуге әкесі Керімбай ақсақал баулыса,
ұстазы ... сың ... ... ... ой ... ... ... Бибі сұлу жары Дәмежанның дара келбетін аша
түседі,азаматының ақ жүрегіне, адал махаббатты көңіліне тәтті етеді.
Қабдеш ... ... ... ... ... айтуымыз керек.Мұнда басы артық, селкеу ... ... ... тарихи шығарма сюжеті мен композициясы оқушыға
тартымды болатындай ретпен суреттеп отырады. Тіпті жақсы әуен де ... ... ... ... ... ... жазушы қатты
ескерткен. Роман көңілді басталып, жартысынан ауғанша сәулелі шапағынан
жаңылмаса, аяқтала келе, қасіретті, ... ... ... Дәмежан
басын қара бұлт торлауына байланысты. Яғни роман осындай жапа ... ... де ... жайынан үлкен ой-сезімдерге жетелейді.
Жазушы өз байқауларын ортаға салды.Елдің ... ... ... күнәсі жетерлік.Оны қол армандарының ішкі сарайындағы ... ... ... ... ... ... ... тән әрекетсіздігіміз, алды—артын ... ... ... ... бірге көрге тығысатын жауыздық
арамызда өктем жүреді.
Матен-омбы алдында шағымын ... ... ... жауыздардың
психологиясын жазушы жеріне жеткізе берген.
-Уа, ұлы мәртебелі бекзада! Алдыңызда жатқан Керей-Найманның ... ... ... бір ғана ... ... ... ... деген бүлік шықты. Ұлыққа өш, қалдайға қас, ... ... ... кесіп алады, аулына барған шірікті олтіреді. Ол,ол ма, ... ... ... айналайын Ененханның дәргегіне шек
келтіріп, бүкіл елді оған ... ... жүр. ... сол ... ... мына ... сұрайтыны осы ғана деп! – деп тоқтаған.
Бірін бірі көрсетіп ... ... ... ... ... Түркістан қазағына тән емес.Мұндағы қазақтың сүйегіне де сіңісті
қасырет «Маған ауыр осылардың бәрінен, өз ауылымның ... үріп ... ... А. ... тегін күрсінбеген.
«Тағдыр» ұлтжанды қаһарманды биік өреге көтерген алғашқы ... ... ... ... ... де ... ... тілдерге аударғанда
ғана бағы ашылатын қайсібір шығармалардай емес, батыс роман ... ... ... әсіресе Мұхтар Әуезов дәстүрлерін (дәуірді ... ... ... ... ... өмірдің өзіндік поэзиясын, сән-
салтанатын жырлау, сөз құдіретіне т б.) берік ... ... ... ... сырт ... өмір ... ... үш миллионнан
артық қазақтардың тарихы мен рухани мұқтаждарын зерттеген ғылыми еңбек аз
екені ... ... әр ... орын ... ... ... ауып кеткен бауырларымыздың қазір өз тілінде мектебі, театры, газеті,
баспасы бар ма деп те ... ... ... шамалы.
Ал дәл іргемізде Шығыс Түркістанда тұрып жатқан жалпы саны ... ... ... ... де ... ... өз ... ондаған
газет, журнал шығып тұратынын, Шыңжаңдағы ... ... ... ... ... ... ... жүргенін көбінесе шолу
хабарлардан ғана ... ... ... ... ... ... бұрынғы-соңғы
өмірі туралы жазылған үлкенді-кішілі туындыларға ілтипат білдіру парыз деп
білсек ... Бұл ... ... ... ... тербеп жүрген
жазушыларымыздың бірі - Қ.Жұмаділов. Оның ... атты жаңа ... ... ... құбылыс деп санаймыз,- деп жазды ғалым
Р.Бердібаев./9-217/.
Оқырманның ... жаңа ... , ең ... екі түрлі сонылық іздейтіні
анық. Олар: шығармада белгілі бір дәуірдегі халық өмірінің нақтылы жағдайы
мен бағдарын ... ... ... болуы мен солардың көркемдік
қиялмен қорытылып, типтендіріліп, қаһармандар ... ... ... әдебиеттің танытқыштық және эстетикалық қасиеті осы ... іске ... ... ... «Тағдыр» романы бұл ... ... ... беретін сындарлы, татымды туынды болып ... атап өту ... ... бармаған тақырыптарға суреткерлер қалам тартатыны
кездесіп отыратын шындық. Бұл жолы да ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысындағы тағдыр жолдарын Қ.Жұмаділов романы жан-
жақты таныстыра алады, тарихи кітаптардан таба ... тың, ... мен ... ... ... ... қатар халықтың архив
құжаттарында ешқашан толық із қалдырмайтын көңіл-күйлерінен, үміт-арманынан
өкініш-наласынан бұл шығарма мол әсерлі ... ... ... ... ... аса бір ... кезең шындығына
құралған. Ол Орталық Азияны тікелей өз ... ... ... ... ... ... Түркістанның қазақтар жайлаған жерлерінен екі
империяның шекарасын белгілеу жөніндегі істері және осы шешімнің бұл ... ... ... ... ... қақ ... ... Қытайдың
қарауына түсіп қалғандардың бұдан кейінгі ахуалы. Осы оқиғадан туындаған
қасіреттердің алуан түрлері романда сенімді ... ... ... ... өз ... ата ... жүрсе де өгейліктен құтылмағаны, бұл
халықтың көкейіндегі аңсарын ешкімнің де білгісі келмейтіні қазақ ... ... ел ... ... күштер мен құрылымдардың ... сол үшін оған кез ... ... топтасқан жасақтың зорлық
жасап үйренгені, жергілікті атқамінерлердің мансапқорлығы, бір-бірімен
алуыздығы, жұртшылық сөзін ... ... ер ... ... ... жеңе алмай, бармағы тістеулі кетіп отыратыны тәрізді алуан
құбылыстар көрінеді.
Екі ... ... ... ... ... ... сынды елдің бұдан
былайғы тұтастығын мүлде бөліп жіберетінін билеушілердің ... ... ... ... Бұл ... ... ... бір-бірімен қырқыстырып,
кейде көк мылтықты әскерінің күшімен жуасытып, енді бірде ... ... ... ... ... ... үйреншікті әдеті
болатын. Қытай қол астына түскен қазақтардың қожасы тек маньчужур әулетінен
шыққан әкімдер ғана емес, империяның ... ... ... қауым –
халдайлардың өктемдігі де қыспақты күшейте түседі. Олар ... тек ... ... ... сулы, нулы жерлерді тегіс өз ... егін ... ... ... тұма суға рұқсат сұраған ... ... ... ... ... жоқ ... қарсы
қастандық жасаушылар кейде оларға ежелгі дұшпаны қалмақтарды айдап салып,
қырғынға ұшыратып ... тағы ... ... ... шыққан азғын жандарды
саналы азаматтарға қарсы жұмсайды.
Романда осы кезге дейін көпшілік қауым біле бермейтін, ... ... ... ... ... ... да беті ашылған.
Мәселен, өткен ... ... ... ... көтерілісіне қосылған
қазақтардың кейіннен көп шығынға душар болғаны, өз күшімен халық қозғалысын
баса алмайтынына көзі жеткен ... ... ... ... әскери
көмек сұрағаны, Жетісудан барған ... ... ... қан жоса ... басып тастағаны, осы әскерлердің көп уақыт сол
өлкеде тұрып, Қытай империясына болысқаны әңгімеленген. Сонымен ... ... ... байырғы тұрғындары дүнгендер мен ұйғырлардың бірқаншасы
қазақ жеріне көшірілгені сөз болған.
Шығармада қазақ қауымының өз ... ... мен ... ашу ... де кең орын ... Баянсыз көшпелі тіршіліктің
аумалы-төкпелілігін түсінген озық ойлы жандардың ... ... – кент ... егін ... ... ... көрсететін
суреттер де баршылық. Қазақ елінің туысқан ... ... ... ... ... бейнелейтін оқиғалар да өзіндік
сонылық байқатады. Ауылдарда мектеп, медресе, мешіт салу, ... ... ... ... ... да екшеліп шығады. Олар:
Төртауыл елінің ... ... ... ... пен ... екінші
Диханбай, Қазақтың алғаш сауда жүргізушілерінің бірі – Бабалық, дамолда
Ешен-Сейіт т.б. ... ... ... ... жұтылып кетпей, елдің
басын құрап тұруға өздерінше әрекет жасағысы келетіндіктері Ешен-Сейіттің:
«Өз ... ... ... бір ... бодан болған екенсің, ендігі
күнде әркім ... ... ... ... ... ... ... керек.
Ол үшін әр халықтың ұстанған діні, ... сопы ... ... болу ... Бұларсыз әрқандай қауым қараңғылық ... ... ... жабайы тобырға айналмақ» деген сөздерінен айқын танылады.
«Тағдыр» романында қазақтың тұрмыс-салт рәсімдерінің де көп ... Мұны да сөз жоқ, ... ... өрнектерінің қатарына қосып
айту керек.
Тек қазақ өмірімен шектеліп қалмай, Шығыс Түркістанды ... ... ... ... мен ... ... бөлінуі шығарманың танымдық қасиетін
арттырады. Соның бірі – бұл кезге дейін қазақ ... ... емес ... ... ... ... ... империяның шекаралық аймағын күзетіп,
отыратын негізгі кәсібі өмір бойы әскери борышты атқару ... ... ... болатыны тарихтан мәлім. Мәселен, Ресейдің ұшы-қиыры жоқ
көп жерлерді өздеріне иемденіп алуына орыс казактарының сіңірген ... ғой. Дон, ... ... ... Жетісу казактары деп аталып
кеткендер патшалықтың отар ... ... ... содыр күші болатын.
Міне, осы секілді қарулы жасақта қытайлар да ... Олар ... ... басып алғаннан кейін осы бір бай өлкені ... ... ... арғы түбірі маньчжурларға жақын болып келетін сібе-солаң халқын
көшіріп әкеліп, қоныстандырған, ... ... ... ... ... иесі ... ... деп дәріптеген. Бұл - жаулаушылардың бір
халықты екінші халыққа әдейі айдап салып отыратын ежелгі қанқұйлы тәсілі
болатын. ... ... ... ... осы жұрттың қазақтарға жасаған
қысымшылығы романда өте қиын суреттелген. Сібе-солаңнан шыққан Шихалдай,
Дохалдай секілді ... ... ... ... ... ... ... нақтылы істер үстінде көрінген.
Жазушы мемлекет ішіндегі әлеуметтік топтардың ара ... ... ... ... Ол маньчжур билеушілерінің зіл қыспағын қалың хансу-қытай
халқының да ... ... көп ... ... ... көп
халықтың азғана маньчжурдан жеңіліп қалып, құлдыққа түсуінің тарихын білу
де оқырманды жаңа ... ... ... ... ... ұнамды қасиеттер: еңбекшілдік, кішіпейілділік, қанағатшылдық,
қарапайымдылық ЛИ-Шаңсын ... ... ... ... атап өту ... халқының объективті түрде Сахара елі үшін прогресшіл ... да ... ... ... ашуға бастаушы болғаны, сауда кәсібін
жүргізулері де табиғи құбылыс ретінде ... ... ... ұйғыр
халқы мен қазақтардың тағдырластығы сөз болып ... ... ... ... ... өлім ... төнгенде оны үйінде жасырып, достық
қолын созған ұйғыр Әсенашы ... ... ... отырған маньчжур шонжары
Ши-амбының бейнесі де нанымды ... ... ... ... ... ... жаңа
толыққанды бейне екені мәлім. Шығарманың басынан ... ... ... ... ... жан-жақты ашылған. Оның келбеті өзі
қатарлас әкімдерден, ел басшыларынан ... ... ... ... ... өз ... бәрінен де терең ойлайтын, ... ел ... ... қоя ... жан. ... ... боданы болып
отырған қазақ жұртының рухани есеюіне ол ... ... ... жұмсайды:
елді мөлшерсіз ауыр салықтардан арашалайды, егіншілік кәсіпті дамыту үшін
әкімдерден су ... ... ... ... ... кек алып ... әрбір ауылдан мектеп аштырады, ... ... ... ... қызметін сіңірген Дәмеженның өмірі
трагедиямен, оның ... ... ... ... да өз заңдылығы бар нәрсе.
Қазақ сияқты шашыранды, тұрмыстық таяныштары тегеурінді ... ... ... ... ... отар елден шыққан қайраткердің мұндай
күйге ... ... ... емес еді. Еш ... да ... ... ел ... халықтың бас көтеруін, одан ақылды, намысты, жігерлі
азаматтар шығуын қаламайды. Билеушілерге жағымпаз, ... өз ... ... ... ... кететіндер анағұрлым тиімді болмақ.
Дәмежан бейнесі революцияға дейінгі дәуірде патшаның зорлығына қрсы ... ... ерте мерт ... ... тарихи қайраткерлердің
тағдырын еске салады. Бұл бейненің құр қиял ... ... өмір ... да анық ... Шығыс Түркістан жерінен шыққан биік саналы
қазақ ... ... ... ... ... көре ... десек артық
емес.
Романда есте қаларлық тартымды, нанымды бейнелер қатары бар. Дәмежанның
әкесі Керімбай, анасы Ажар, сүйген жары ... ... ... секілді
әрқайсысы өз орнында «таныс-бейтаныс» болып шыққан тұлғаларды атап ... Бір ... ... ... шыққан кейннен баукеспе ұры болып Дәмежанның
қас дұшпанына айналған Байсерке, мансап үшін жанын сататын Ысқақ, ... ... ... ... ... айла-амалын жүргізіп отыратын Мамырбек,
қазақтан шыққан саудагер Бабалық, орыс патшасының ... ... ... дара ... есте ... ... ... «Абай жолының» әсері болғаны да
аңғарылады. Қазақ көркемсөз ... биік ... ... ... ... табиғи құбылыс болып көрінеді. Қ.Жұмаділов өзіндік жазу
кестесі мен ... ... ... Ол ... өмір ... ... ... бара бермей, істердің нәтижесін, баянын беруге шебер.
Әрбір суреткердің өз оңтайына ... ... мен ... ... ... ... те ... жолын тапқан, осынысымен де ... ... ... ... та ... ... ... өмір
өлкесінің әрбір қырын таныстырып өтуді әдейі мақсат еткен жерлерде бұл
айқынырақ ... ... ... ... ... ... т.б.
байланысты) да кездеседі.
«Тағдыр» әдебиетімізде көтерілген, тарихтану, халықтану үшін аса ... да мол ... өз ... ... Қазақтың революцияға
дейінгі өмірінің айтылмаған сөздері, ақтарылмаған қатпарлары мол екені еске
түседі.
Қабдеш Жұмаділовтің ... ... әр ... ... ... ... ... толғандыратын туынды.
Қ. Жұмаділов бір адамдай өмірге берерін беріп, биология ... ... ... ... ... бағы ... қадірлі азаматын ой
мендеткен және өзін барша ... ... ... өзі басқаша
көрінген шешуші шағында таныстырады. Аурухана ... ... ... ... ... ... үрейі - өмір мен өлім туралы шындап
ойландырған жол ... ... ... бұралаң- бұлтарысының ... ... ... ... ... тастайтың дәрігердің шипалы,
сауықтырар сөзінен кейінгі ... ... ... ... ... жаңа ғана алып ... Өмір рыздығын мүлдем қайтадан, өзгеше
түйсіну.Көкірек-қоймасында тұмшалаулы,көзі бітелген ... ... ... ашылады.
Алпыстағы ақылды адамның өзі ... ... ... ... ... ... енді ... Ойлап отырса, қайсы бір ... ... ... ... ... ... ... жете
сезінбей,талай нәрсені ертеңге қалдырып, өтелмеген адамгершілік парыз-
қарызы жеткілікті екен. Жақсы ... ... ... ... ... азды ... ... шаруалар тындырдым дегенмен әлі күнге өз
шаңырағын бүтіндей алмапты. ... бір ... ... ... бұның
жолында қуған, бірақ ешқашан келін боп ата шаңырық ... ... жар ... ... ... ұл бар.Саналы өмірінің
жартысын Мәскеуде, жартысын ... ... өзі ... ... қасиетті атамекеннің ауасын жұтпаған да қырық жылдай ... ... ... ... ... ұлы ... татар дәмі шектеулі, хәл
үстінде бір асыл азамат(Нүркен Керімбаев) ... ... ... ... ... ... ... рухани тірек, жанашыр достың қадірін де,
ғылыми ізденіс тазалығын да жөндеп (қадірін де ғылыми) бағалай ... ... ... ... жүре ... ... жаны ... өзі жіберген осы қателіктерінің
енді төлеуін іздестіреді. ... ... ... ... ... қалт ... ... мақсатты жолдарынан өтеді. Қосыла
алмай, жиырма жыл сарылып, сарғайып кеткен ... таза ... ... ... табиғи көрінді деу қиын. Мейлінше көгілдір кейіпкер.
Бірақ ... оның ... жан ... жете аша ... ... осындай, періште пейілдер арқылы ... ... ... да ... жендіретін адамгершілік қатынасты үлгілеуге тырысқан.
Нүркен Керімбаевпен жүздесу, ... ... ... ... Ал ... сөз жоқ, ... ең дендеп аялдайтын
күретамыр шындығы, сағыныш сазы, өткен күндер естелігі, ... ... ... күн ... ... ... ... Атаханов туған жермен өзінің
қаншалықты сабақтастығын жете сезінетін, қой тұқымын асылдандыру жолындағы
ғылыми ізденістерінің шын ... ... ... ... ... көрсетемін деп, әрине, тек осы сапарда ғана емес,
жалпы шығарманың ... ... ... той ... ... жайлау тоқшылық табысуларына тым ұзақтау орын беріледі. Мұның өзі
кейде біріңғай салтанат шеруін қызықтау тәрізді әсер ... бар. ... тек ... тектес күнәкәр, қайшылықты тағдырлармен сілеңді қатыра
бермей, бір сәт ... ... ... ... адамдармен мұраттас, мұңдас
болуды аңсаған армандай сезімінен туған шығар деп ойлаймыз. Бірақ өмір ... ... ... ... жан ... ... енгенімен, оның ғылыми
өрісіне онша батып бара алмаған. Ғалымдар өмірі, ғылыми орта ... ... ... ... ұрып тұрған жақсылы-жаманды көрнекі ... ой ... ... болады да, сырттай топшылау, жорамалдауларға жол
беріліп қалды. Дана болып ... үшін ... болу шарт ... ... ... ... қалса да біздің оған ... ... ... қылау түспес еді. Ал мына жерде адалдығы, азаматтығы
өз алдына, сұлбасы ғана салынған демесеңіз, ірі ғылыми ... ... ... сөз болмайды деп сауал тартуға қақымыз бар.
Бірақ соған қарамастан, бұл-біз үшін ... ... ... ... ... ... бір көкейтесті мәселелері, әрқайсымыз
жанымызбен түсініп ... ... ... төңірегінде ойландыратын
шығарма. Және оның өзі негізінен Ақжан танымы, өмірлік ... ... ... ... ... ... бір ... Қазіргі адам
туралы ұғымы керемет дәл берілген.
«Адамға басқа нәрсе ... ең ... ... ... ... қайырымдылық, тазалық керек бәрімізге... Бір сөзбен
айтқанда кісілік дейміз», «Ғылым ... ... ... ... адам ... ... ... қатігездік пен өзімшілдіктен аршып
алуға шамасы» келе бермейді, жердің тартылыс күші секілді етектен ... ... ... ... «жеңіп шыққан адамдар ғана
даналық биігіне көтеріле алады», «Даналық пен кісілікке ... ... жете ... бойындағы табиғат сыйлаған, өзі іздеп тапқан
қасиеттер ғана бағалы, сол ғана баянды»/329-330 ... ең ... ... ... бірі-екіжүзділік пен
аярлықтың, ар-ұятын аяқасты етіп,өзін өзі қорлаудың ... ... ... ... ... қатысатын көріністер. Академия сайлауында өзіне
дауыс жинаймын деп ... ... ... ... ... жаз бойы ... ... сорлы шахматтың жүрісін талдағандай құйтырқы ... мерт ... Ол ұпай ... ... игі ... тізімінің
тұсындағы сан құбыла, әр түрлі пейілдерді аяндай, алдарқатып келген қосу,
алу таңбалары(плюс, ... көз ... ... тірі жәндіктей қыбырлап,
ал белі бүгіле, теріс қарап қаңырайған сұрақ белгілері итжығыс түскен үміт
пен күдіктің ақырғы, күйісін ... да, бір ... ... ... ... ... атамекен Аршалысын армансыз аралап, жұмыр ... ... ... ... ... бастаған өзінің іргесіне,
ұрпақ қуанышына көнілі тоғайған кезінде де ... ... ... ... ... орайында ойланбай қала алмайды. Ғылымдардың ақыл-парасаты,
ар-ұяты шешеді дегенмен, кейде сайлау науқанына ... ... ... ... айналып кететін, қонақасы,сый-сияпат,шылбырдан тарту,
аулдастың атын оздыру секілді қырсықты ғадеттерді де ... ... руға ... ... әлі кунге неге құрымай келе жатқан себептерін
де індетіп көреді.Және оның бүгінгі тіршілігімізбен жымдасатын жылғасын дөп
басады. « ... ... ... ... ... ... ... сезімнен арылмауы да, ... ... ... ... қандастық , жақындық та емес, адамдар жерге
бөлінуге жаңаша мән беріп, әркім оны өз мүдесін қорғаудың, ... ... ... ... өзінше бір құралына айналдырып алған.
Жерлестік, ... ... жәй ... оның әр жағында жең ұшынан
жалғасудың, пайда түсірудің, тіл біріктірудің құпия жолдары жатыр...
Бүгінгі тоғышарлардың ... ... ... , ... ... жүрген себебі сол».
Әдебиет пен өмірдің байланысы, ... ... ... осындай ақиқаттың әділ көрінісі арқылы айқындалса керек./10-336/.
Дарабоз- Қабанбайға ... ... ханы ... ... ... ... да ... атапты. «Дарабоздың» бірінші томы 1994 жылы,
екінші томы 1996 жылы жеке ... ... ... 1991 жылы ... бастаған, жалпы бес жылда аяқталған.
«Дарабоз» жайында автордың өзі.
«Осы мерзім ішінде мен мына ... ... 18 ... өмір ... де ... бір рахат жылдар еді.Қиял қанатында қалықтап отырып, хан
ордасынан дәм татасың.Қазақтын ұлы билерімен ... ... ... ... ... жүресің. Өз басым «Дарабозға» жұмсалған бес жылды
осынау сұрғылт дүниедегі ең ... ... деп ... аяқталып,
қайран Қабанбай дүниеден өтер тұста өзімді ... ... да ... ... жазады мемуарлық кітабында./1/
Тарихи деректерді саралай келгенде, 18-ғасырдағы басты оқиға,
Қазақстанның «өз еркімен»Ресейге қосылуы емес, қазақ ... ... ... ... ... ... ... екені анықталды. Ал
ғасырдың басты тұлғасы-елін, жерін сатып,бодандық жолын бастаған Әбілқайыр
емес, қазақ жерінің азаттығы, бүтіндігі жолында қан ... ... хан ... ... ... қолбасы батырлар. Романда Әбілқайырдың ... хат ... ... ... ... ел ... ... зәруліктен
емес, басындағы бағын, астындағы тағын күйттеген ... ... ... сол ... ... оның ісін осылай
бағалаған.Асыл текті Барақ сұлтан Әбілқайырды жекпе –жекте жеңіп, ... ... ... үш ... ... жеті ... соты оны ақтап
жіберген екен. Осы оқиғадан кейін ... ... ... Ұлы жүз ... ... өздеріне хан көтермек болуы да көп ... ... ... қаһарманы- қазақ әскерінің бас сардары Қабанбай
батыр. Бірақ, ол бір ... ... ... Сол ... ... оның ... ... Қабанбаймен үзеңгілес батырлар, Алашқа
билік айтқан ұлы билер, сол ... ... ... ... ... кейіпкері Қабанбай, ол Абылайдан кейінгі екінші
тұлға. Жәй ғана батыр емес, ... ... ұлы ... ... ... ... бірде-бір жорық, не шайқас жоқ. Қабанбай әлі Ерасыл ... он алты ... ... ... ... жоқтап, жеке сайыста қалмақ
нояны Өнже Жырғалдың басын ... ... ... ... ... ... қынабына ... ... хан мен ... ... 1718-жылы Аягөз шайқасы, ... ... ... ... ... Аңырақай, Алакөл соқыстарынан бастап, 1751-1754 жылдардағы ... ... ... ең ... ... ... түгел қатысқан. 1756-
жылғы қытай әскеріне қарсы қорғаныс ұрыстары мен 1769-жылғы қырғыз-қоқан
жорығы да Қабанбайсыз өтпеген.Ол ... ... ... арқа ... ... әскеріне қолбасшылық еткен.
«Дарабоз » романы жайында кесімді пікір ... ... ... «Дарабоз» романы келер ұрпақтан бағасын ала жатар. Роман жайында
жазушы Қ. Жұмаділов мемуарлық романында
«Мен өз ... ... ... ... ... бастан-
аяқ баяндап жатуды мақсат етемін. Мұның өзі кітаптың көлемін ... ... ... ... еді. ... ... ... Абылай мен
Қабанбай болғандықтан, осы екеуі аренаға шыққан соңғы шешуші шайқастарды.
Белгісіндей жалғыз мыс қоңырау талмаусырап, тұншығып шылдырайды.Өшіп ... үн ... ... ... береді, алыстай береді.Қу медиен ... ... ... ... кетіп барады бұлдырап .
2.1 «Көкейкесті» романының жазылуы ... ... ... ... асқақтығы, адамның қоғамдағы әрі
жеке өміріндегі ұғым-түсінігінің үздіксіз -өсуі , өзге ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі дегенде жазушының барлық шығармаларын
түгендеп, түгесіп айтудан көрінбейді. Дара шығармаларды ... ... соны ... ... өрісін бағдарлай аламыз.
Қабдеш Жұмаділовтің «Көкейкесті»романының тақырыбының да идеясының да
ауқымы кең. Адам табиғатын танытуда таза ... ... ... ... Адам табиғаты мен жалпы табиғаттың ортақ сипаттары ... ең ... ... ... ... жеп, тыным таптырмайтын көкейкесті
бір арман туған ... ... ... ... ... ... романының бірінші бөлімі төрт тараудан тұрады. «Айығу»,
«Бетпе-бет», ... ... ... ... аты сол ... ... тұр. ... бірінші бөлімнің тарауларында кейіпкер
Жәнібектің тағдыры өткені мен қазіргісі, ойлануы мен ... ... ... әр ... ... жарқ етіп ... ... дүбір мен өміріндегі өзгеріс қатар өріледі.
Жәнібектің түрмеден келе жатқан сәттен ... ... ... ... отынан өртенгені, өгей шешесінің көңілдесі Сапар Сержановты
ұрып, үш жылға бас бостандығынан айырылуы, әкесінің сот ... ... бала ... өз әкесіне деген қарам-қарсы екіұдай сезімнің ... ... ... ... ... ... түсуіне де сол
кейіпкердің адамдардың опасыздығына жаны төзбей ышқынып, арпалысқа түсіп
сотталуы. Еркіндікке қолы жеткен ... ... ... ... те ... байыз таппай құлазып, елегізуі – шым-шытырық шындық өзгерістер -
өсулер мен өшулер романның тартыстық құрылымының ... ... ... ... ... ... биографиясын
оқиғалармен, құбылыстармен шынайы қызықтыра отырып, өз кейіпкерлерінің
мінез-құлқын, іс-әрекетін ... ... ... ... Оған ... жайында толғанады. Дулат
шал жайында баяндайды.
Екінші бөлім «Атамекен», «Ауыл ... ... атты ... ... ... ... ... қызғылықты оқиғалар бұл тарауда да
толастамайды. ... ... бір жіп ... ... ... ... ата-бабалар қабірі, туған топырақ Жәнібектің жанына,
сергелдеңге түскен өміріне рух ... ... ... ... ... ... ... бізге таныс Қарлығаш, Қарлығаштың анасы, қойшы
Сатыбалды, оның әйелі ... ... өз ... ... ... ... деп түз тағысы Қарашолақты еркіндікке жіберген
Базар тұлғасы – аса шебер жасалған ... ... ... естіп,
қыранды еркіне жібереді, «Аңшының зары» аңызын баяндайтын ... ... ... ... туған топырағымен Жәнібекті қауыштырады.
Сюжеттік ... сөз ... ... ... ... ... ... тараумен басталады. «Айығу» деген атауды жазушы неге қойған?
Бұл ... ... ... ... келе ... Осы тарауда Жәнібек туған
қалаға келіп, асқаралы ... ... ... ана ... зиярат етеді.
Қайталап оқитын қасиетті дұғасындай, өз анасына сақтап келген жан
мінәжатын айтады.
- ... ана!- деді көк ... ... ... ... ... ... да
келе алмадым, кешір. Келуге мұршам болмады... Есіңде ме, ... ... ... бір ... ... ... ... едің ғой. Өмір сенен
де зейіл екен. «Шапалақ» деп, бұрышқа тұрып қайттым, ана... ...... ... ... жүрек жан азабынан айықтырған, үзілген үміттерді жалғамақ ... ... ... аузына иман салғалы жүрген Дулат қарт бейнесі
Жәнібектің жүрегіне рухани дем ... ... ... ... ... ... ... шемен сырды ағытады. Адам жүрегін жылытатын имандылық,
тазалық ... жан ... ... ... ... Бұл ... тартыс, ол Жәнібектің ресторан ішінде
Сапарды көруі, өткен өмірінде қимас жан Жаннаны сыртынан көруі, Жәнібектің
Қарлығашпен кездесіп, оны ... ... салу ... ... ... ... бір ... өзі алыстатылған ортаға қайта
келіп, өткен өміріне өшпестей із салған адамдарды ... ... ... атты ... ... ... ... сол
кештегі оқиға толық суреттелген. Шырғалаңға қатысты оқиғалар ... ... ... соң ... арасындағы тоңның жібімеуі, қайта-
қайта ширағуы,бұрынғы өкпеге енді ... ... ... ... ... тарауында Жәнібек қала көшелерін кезіп, досы Мәдидің үйінде
мектептегі достарымен кездесуі. Сүйген қызы, ... жары ... ... үш күн ... ... Есін ... ... асығыс қоштасады. Қаладан
тезірек кетуге бел байлайды. Мақсатсыз жүріп, ... ... ... ... ... туған үй, сүйген қыздан да жаттық сезінеді. Жаны байыз
тапқызбай, ... ... ... ғана жаны жадырады. ... ... ... болды. Тегінде адам ойын әрлендіріп, өміріне мағына беретін –
ізгі идея, жарқын мақсат болса керек-ті. Елге ... ... ... қиялын
қанағаттандырып, шашырап жатқан сана-сезімі етек- жеңін тез ... ... ... ... ... жарық сәуле кіргендей жүрегі атқақтап,
тұла бойын бір ғажайып ... ... ... ... бір гүлдің
бүршік ата бастағаны хақ. Осымен бірінші бөлім ... ... ... ... ... оқырманын оқиғалармен шыңдап отырған жазушы, кейіпкері
Жәнібектің ауылға, атамекеніне аттануын романның осы бір ... ... ... атты тарауда Жәнібек ауыл тіршілігімен араласады,
адамдардың арасында болып, өмір ... ... деп ... ... ... шығады, ауыл тіршілігімен қызу араласуда. Құсайын, Құрмаш, Құдабай
шал, Тәшенғали, Дудар, Кәмаш сияқты ... ... ... ой ... ... қарттың немересі Қарлығашпен ауылда қайта
кездеседі. Қарлығашты шығарып ... атты ... ... ... ... көмекші болып барады.
Сатыбалдының қиянпұрыс мінезі, Сақыштың мұңлы өмір ... ... ... ... ... ... милицияға түсті, Жәнібек
боранда ығып, үсікке шалынады. Адасып жүріп бір қойшының үйіне тап ... әйел ... ... ... ... ... есі шатысып, үйге іргеге
сұлап жата кетеді. Бір кезде жас баланың «ыңылдаған» дауысынан есін жиып,
қайта ... ... ... Осы ... қазанның қара дауылын күткен
Базар қарт Қарашоқыны биікке, Жақаштың қаратысынан ... ... де ... ... ұшар сәті алыс емес екенін ұғына түскендей
сезінуге жазушының оқырманға ой ұсынуға шеберлігі дәлел бола ... ... ... шал, ... ... ... сияқты жандардың
тіршілігін, мінез-құлқын көріп ой ... ... ... немересі
Қарлығашпен ауылда қайта кездеседі. Қарлығашты шығарып салады.Романдағы
оқиға ... осы, ... күй ... ... ... ... ... ету
рухсыздан қорғап қалады.
Сюжеттің басталуы-іс әрекеттің басталуы ғана емес, мінездің ашыла
бастауы, даму-мінездің дамуы, шарықтауы мен ... де ... тән. ... оқиға жоқ, әр оқиғаның өзіндік логикасы тартымды ... ... ... ... ... ... мән ... .
З. Қабдолов тартыс жайында:
Тартыс адам мен адамның қарым- қатынасындағы, ... ... ... бір ... өз басында қарама-қарсылық болса, онда да
тартыс ... жеке өз ... ... өзі ... өз ... өзі ... жөндей алмауы...Мұнда да толып жатқан сырлар бар.Осылардың ... ... ... ... қайшылықтар./11/
2.2 «Көкейкесті» романындағы кейіпкерлер әлемі.
Бір адамның екінші бір адаммен қарым-қатынасын да,көзқарастар
соқтығысында, тағдыр ... ... ... бар?. Жәнібектің
романда тарам-тарам жолдары, ауысуы мен арпалысы, ... ... ... түлеп өсуі көрініс табады. Жәнібек ... ... ... оны ... ... ... Ұлтты ұстап тұратын имандылық,
ұлттық қасиет пен ... ... ... кейіпкер болмысынан
кездестірсек,мұнда жазушы идеясы мен ... күй ... ... ... ... ... емді де туған топырақтың
қасиетінен табуға болатынын оқырманына ұғындырады.
Композициялық құрамның негізгі бір ... ... ... ... сол адамның бар тұрқы,бойы, ішкі-тысқы психологиялық хәлі де ене
алады.Портрет-мінездеудің заттық нұсқасы, бөлшегі деуге болады./12/
Романдағы кейіпкерлердің портреттік ... ... ... Жамал әже : Әлі нұры таймаған, қызыл-сары өңі күреңітіп, ... ... ... шөгіңкіреп отырды.
Кейіпкердің сыртқы портреті мен сол кездегі көңіл-күйімен өруге
шебер. Жанна бейнесі ... ... сәл ... иығы ... ... көз
тартады. Жас шынардай талдырмаш денесі, түп-түзу аяғы біз өкше туфлиге тік
түсіп, өн бойы ұштаулы қарындаштай лыпып ... екі ... ... ... ... ... да
кездеседі. Жәнібек Қарлығашты кездестіргенде Жаннаман ... ... ... бір қыз жолықтырса, өзінің Жаннасымен салыстыратын. Сол
әдетімен қазіргі Қарлығаш бейнесін Жаннамен ойша қатар ... ... ... ... ... ... алған бетінен қайтпайтын
қатігез қайсарлық, Жәнібек ... өз ... өгей ... кездестіргенде,
жазушы Гүлзипа Ғалиевнаның бейнесін:
Орта бойлы, толықша келген, қызылшырайлы келіншек ... ... ас үйге ... ... ... ... Сапар бейнесі де портреттік бейнелеу арқылы танылады. Дөңгелек
сары жүзді, бауырсақтай тәмпіш мұрны, ... ... ... ... арқылы Сапардың ішкі қулығы, жылпостығы оқырманға белгілі
болады. Романда Қарлығаш ... ... ... ... жан
дүниесінің бұлқынысы мен астастыра бейнелегенде. Қарлығаштың ... ... жаны ізгі ... ... оның ақылдылығы,
сезімталдығы, сыпайылық сөзі, бет-жүзіндегі өзгерістерден, жүріс-тұрысынан
анық аңғарылып тұрады.
Жан-дүниесі азаптанып, жалғыздық күй кешкен Жәнібекке ... ... ... ойлы да көркем жүзі жақындық танытады, көңіліне қонады.
Жаннаның сұлулығына ... ... оның ... ... ... оны ... алмаған соң, тағдыр жолы да мүлде басқа ... ... ... ... ... ... жолын қарастырсақ,
зиялы отбасында дүниеге келген Жәнібек анадан ерте ... Өгей ... ... ... өгейлік пиғыл танытады. Әкесі талантсыз болса да
ғылымда итшілеп жүріп, баласына ерекше тәрбиеге ден қоя қоймады. ... ... ... орта ... де үздік аяқтайды. Жаңа өмірге ... ... ... ... ... ... ... Осы жерден
кейіпкер өмірі ... ... ... ... Галиевнаның Сапар арасындағы жақындықты бала жүрегі сезді.
Безіне қашты, тек тезірек кеткісі келген еді.
Кейін Жәнібектің соты ... ... ... ... ... ... қаратпай сүйреп бар жатқандай секілденді.
Түрмеден босанып ... ... ... ... ... іс-
әрекеті шынайы суреттеледі.
Босағада тұрған Жәнібекті көргенде, өңі қу шүберектей ... ... ... ... ... етіп ... ... Көзі шарасынан шығып,
сілейіп тұр.
Күлзипа әйелге тән жітілікпен дереу есін ... ... ... ... қулық, айла-амалы да Жәнібектің көз алдында ашыла
берді.
- Мұның ... не хат, не ... жоқ, ... ... ? ... жыл ... сағынғанда алдыңнан шығып күтіп те ала
алмадық,- деп ... ... ... сықсыңдап жылаған болды.
Жазушының шеберлігі кейіпкері Күлзипа Галиевнаның болмысын,
жақсы, мейірімді ананың ... ... ... оның ... ... ... ... деген жолдардан аңғарамыз. Өгей шешенің
Жәнібекті көргендегі бет-жүз құбылыстарындағы ішкі ... ... ... ... жеткізіледі де, оны жасырмақ болып, мейірімді
ананың рөліне енбек болғанда сыртқы болмыстан алшақтық танылады.
Қ. ... ... ... ... дерлік тән ерекше
сапаларды сюжет, образ дамуы барысында толықтырып отырады. ... ... ... ... еткен екі бейне, екі ... ... шал мен ... ... ... ... ... Жәнібек ақ бас шалды көреді. Дулат
шалдың бейнесі.
«Өзінен киімі ретті, ... ... имек ... ... ... оны бүгінгі адамдардан гөрі Чехов
заманындағы ... ... ... ... ... ... бір ... бар. Көзілдіріктің ар жағынан әлі сөнбеген от
ұшқындайды»
Дулат-қазақ зиялысы, Ленинградта білім алған, заң ... ... өзі ... ... жазаға да тартылады. Ақталып, адвокат
болып зейнетке шығады.Үйінде жата алмай, сүрінгенді сүйейін, адасқанға
ақыл қосайын деп ... ... ... Дулат қарттың
бейнесін Жәнібек «Шынымен Дулат менің ... ... жәй ... ... ... ... ... иман салғалы келе жатқан ғұлама
тәрізденіп көрінер еді» деп ... қарт ... ... адамгершілік, ар туралы ақылын
айтып, ... ... ... айналады.
Үйіне қайтарда ауруханада жатқан қартқа барғанда Дулат
қарт:Алдымен Алматыға ... ... ... ... ... ... парызың
.Дулат айтқан ақылды Жәнібек жадына сақтайды.
«Жүрегіңнен мейірім нұры төгіліп тұрсын. Зауал шағыңда көңіліңе
талшық етер бір ғана ... ... ... ... қарт ақылыменен Жәнібекке оң жол ... ... ... ... ... ... да ... Ол өзінің рухани
ыстық туысынан айрылып қайғырады.
Кейін атамекенінен сондай қамқор, ... ... ... ... ... ... ... Базар қарияның
ықпалы болады... Базар қарт құс ... ... ... дана қарт.Ол
өзі туралы «күлге шөккен кәрі атандай от басында ... ... ... ... ... ... атты ... тарихын , «Сал
күрең», «Шақабай шалап», «Саймақтың сары өзені» деген күйлерді тебірене
тартады.Осы кездесуден кейін Жәнібек : ... ... ... та, адамбыз деп, кеуде қағып жүрдік- ау ! –деп таңданады ,-халықты
түсіну керек қой,- дейді күбірлеп.
-Қыранның ... ... ... ... қос ... ... түсінуі керек». Жазушы Базар қарттың ой ... оқ бойы ... ... қасқаны жайтаң қаққызып жортып барады.
Жеткізер емес .Ерге ... ... ... ... кұя ... отыр деп ... Аманкелдінің ескерткішінен аумайды өзі»-деп ойлайды
Жәнібек.Жас жігіттей қылаң ұрып,аруақтанып кеткен.
Жәнібектің жан-дүниесінде ... есім ... ... ... арқылы бейнеленген. Қыз бойындағы өзгеріс ... ... ... еске ... арқылы шынайы кездесуі ақырғы кездесуі еді.
Жәнібек түрмеден ... ... ... ... ... ... ... киноға көрермен болған Жәнібек актерлік талантына шек
келтірмейді.Экранда бұл білетін ... ... ... ... ... зарыға
күткен адал жар, қорғансыз қалыңдық боп көрініс береді.Әсіресе, күйеуінің
үйде қалған көне көйлегін құшып, тер ... ... ... ... ... ... кезі өте әсерлі шыққан. Өмірдегі ... бұл ... ... ... ... секілді. Сол мрамор мүсіндей ... ... ... ... ... ... ... төзу, бәрі
келеді екен... Шіркін-ай, сол бір тер ... ... ... болса
нетті
Жүрегіне сүю сезімі бүр жарып, өзі сүйген қыздың басқа ... ... ... ... ... бойынан таза мөлдір сезім ... Сүю ... тым ... ұғым ғой, қазір- деді Жанна езу тартып.
Жаннамен кездескен, бірге өткізген үш күннен кейін есін жияды. Жаннамен
арасындағы диалог: кейіпкерлердің жан-дүниесін аша ... ... ... не ?- ... оның ... ... ... бастады.
- Жарайды, жақсы көрейін-ақ, сонда не істеуім керек ? Сен біреудің некелі
әйелісің ғой. Ал маған ... ... ... ... Жартікеш, ұрлық
бақыттың керегі жоқ. Егер шынымен көңілің баяғыдай болса, өткенге
салауат, - ер ... ... да, ... да ... ... мәңгі
бірге боламыз.
- Ол мүмкін емес қой, ... ... емес қой,- деді ... есі ... –Осылай да жүре берсек болмас па еді- Сол аз ба саған? Алай-дүлей жан-
дүниесіндегі ... екі ... ... ... ... ... арасын
мүлде алшақтатып тастайды. Жанна бойынан өгей ... ... тән ... ... ... ... жаны ... қатысты қарсылығы шын көңіл, түйсік қайнарынан шыққан
қарсылық. Бұл-көп адасулар ... ... ... ... ... күштің қалыптасуын адасулар арқылы жеткен кейіпкердің
талайлы тағдыры жатыр.
- ... ... ... ... ... ... осы бір жолдар
арқылы аңғартады.
- -Сіздер ауылдан ... ... ... көп ... сол жақта
қалып қойған сияқты көрінеді маған. Көмулі жатқан қойма бар ... ... ... сол ... мүмкін менің қолыма ілігер.
- Өнер-білімнен, цивилизациядан қазына іздеп ұлттық тамырынан ... ... әке мен ... ... тарихынан, тегінен іздеп әке мен
бала арасындағы тартыс осылай өрбіп отырады.
- ... ескі ... ... ... ... ете ... ... Ата-баба рухынан артық қандай қазына ... өз ... ... ... ... ... ... деп болмысынан
ажыраған әке мен өз тегін, тарихын, қазынасын ... ... ... ... ... туындап жатады.
Романдағы кейіпкерлер бар-барлығы түрліше психологиялық иірімдерімен
айқын жасалған образ. Романдағы көркем бейнелерге тоқталсақ, ... ... тән ... ... ... ... ... соған тағдыры
мен тартысы қатар келіп романның идеялық мазмұнын кеңейте түседі.
- ... ... ... ... ... ... өң бойына желі
болып тартылған. «Көкейкестідегі бас қаһарман-Жәнібек, өзгеден оқшау
ерекшелігі жоқ. ... ... ... ... үшін ... ... сәттері динамикалық түрде суреттеледі.
- Жас ... ... ... ... ... мен ішкі ... арқылы портреттік экспрессиялар
арқылы көрінген.Ашу-ызасына ... ... ... нанымды
келтірген.
- Өгей шешесі мен әкесінің шәкірті Сапардың ... ... ... Жәнібек далаға атып шығып, көшеде сандалып, мақсат-
бағдарсыз жүре береді.Сіркесі су ... ... ... жат ... ... ... қас қарайғанда Сапар шығады.
- -Жоғалыңыз тезірек!Әйтпесе бар ғой ... оң ... ... ... ... еніп жоқ ... Үйге ... ... ... ... зәбір-жапасын мұң
ғып шағып,үнсіз егіліп, тоқтамай көп жылады.
- Жәнібектің Сапарды ұруы да ... ... ... алған Сапар Жәнібектің қолтығынан алып, көшенің күнгірттеу
бұрышына қарай алып жүріп, әнгімесін ... ... ... ішіп ... ықылық атып ,-ішпеске амал жоқ,
ертең емтихан.Абитуренттердің осындай сый-сияпаты болады...Айтқаным
айтқан. Сен туралы сөйлесіп ... ... сөзі ... ... ... ... ... өр көкіректігің болмаса,
тамаша жігітсің ғой-деп бір қойды. Ал сенің әкең ... ... ... ... ... ... ... болмаса сол-ақ
тышқандарда не әкесінің басы бар! Онан да кой шаруашылығы туралы ... Ия, ... ... да айтайын, ол ғылымның нағыз есегі...
- Әкесі туралы айтқан ... ... ... өгей ... ... жүрегі шымыр ете түсті.Сапар сіріңке іздеп ... ... ... ... ... қалтасынан бірдеңені
қармағандай болды. Бірақ онысы сіріңке емес. «Бұл не болды ... өзі де ... ... тосты. Кенет жақұт көзі бар алтын
сақина жарқ ... - Ә, ә, ... ... ... жәй ... сөз ... - Кеше көл басына барғанда менің қалтама ... еді, ... ... ұмытпай жүрмейді өзі...Мә,сен апарып бере саласың
ба? Жәнібектің тұла бойы қалшылдап Сапардың жағасынан бүркітше бүріп
ұстай алды да ... ... ... ... ... ... шырайын енгізеді.
Сюжет ойдан шығарылмайды, сюжет «адамдардың өзара қарым-қатынасынан,
байланысынан, қайшылықтарынан, жек ... ... ... ... ... ... деа нанымдылығыда шығарманың құндылығын
арттырады.
- ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы, байланысы, қайшылықтары, жек ... ... ... типтің өсу,жасалу тарихы./13/
- ... ... ... ... бейнелерінің табиғи
шығуына жазушы көп ... ... ... ... ... ... ... Шығармадағы
кейіпкерлер портреті Жәнібек қабылдауы арқылы ... ... ... ... ... оқудан, коллекциялар
жинап, архив ақтарудан қолы ... ... ... ... ұлы әке тірлігіне сынмен қарап, көңілі тола бермейтін.
«Сыр бойындағы ақ тышқандардың өсіп-өнуі » ... ... ... ... де, ... ... ... Ол үнемі зиялыларды, бастықтарды қонақ
етіп ... Ұлы ... ... ... онша ... жоқ екенін
аңғарады.
Өгей шешесінің әкесінің шәкіртімен көңіл ... ... ... Тәңірім-ай, неткен сорлы адам еді,- деуі әлдекімге кіжінгендей
жұдырығын түйіп,- сол ақ тышқандарда әкесінің басы қалды ма екен ... соты ... ... ... ... тұрып қоңыр дауыспен
сөйлеуі, Жәнібекті мүлде жат сезімге баурайды.
- Мен де ... ... ... ... ... тіледім, деді залға көз
жіберіп,- шамам келгенше оқыттым, тәрбиеледім. Ішер ас, киер ... жері жоқ. Амал не, ол ... ... ақтамады. Семьямыздың
намысын аяққа басып, бетімізге шіркеу, абыройымызға дақ түсірді. Бұл да
бір шіріген ... ... ... ... оған ... сұрап
жатпаймын. Заң не бұйырса, солай жазалаңыздар,- деп сот мүшелеріне бір
қарады да, ... ... ... ... ... ... шәкіртім,
әріптесім, жазықсыз жапа шеккен Сапаржан, өзіңнен шын ... ... деді үні ... ... ... ... ... түрмеге де іздеп бармайды. Жәнібек әкесін күткен еді. Кейін
Жәнібек әкесін іздеп келгенде ... ... ... «өзі ... ... екен. Сақал-шашы түгелге жуық ... ... ... ... шал ... да ... Қоңырқай жүзін әжім айғыздаған.
Бүкіл тұла бойында умаждалған қағаздай қыры сынып, мұқалған, ... ... ... ... ... баласын үйіне қондыруға дәрменсіз әке түрін:
- Апырай, ә. ... ... ... ... боп ... не ... - Сәрсен Нұрбаевичтің көнектеу ерні дірілдеп, бет-әлпеті аянышты
түрге енеді.
Әкесінің жүзіне қараған Жәнібек өліктің ... ... ... ... ... ... Қоштасып келе жатып Жәнібектің әке ... ... ... ... жаны жүр ... әке рухы ... ... секілді.
Осындай өз ажалынан бұрын өліп, тірі аруақтай құр сүлдесін ғана ... бір ... ... ... ... өз әкесін сондай халде көрем
деген ой кәперіне де келген емес-ті...Бар сырды ... ... деп ... түршігіп.
- Білмей, сезбей-ақ өткені жақсы еді. Енді бәрі бітті. Тіршілік ... тек ... ғана ... ... үйге ... ... сәтте де әке мен бала арасындағы тартыс
өрбиді. Әке балаға деген ... ... ... ... ... алдына сонау бір сот залында бұған қарғыс оқып ... әке ... те ... жан азабын ақтарып салды.
- Мен туғанда «ұлым бар деп» жүрегіңіз жарылардай қуанбап па едіңіз?
Бұл аз ба ... Сәби ... мені ... ... мауқыңызды
бастыңыз. Оны да ұмыттыңыз ба? Сізге бала тек осы үшін ... ... ... де ... шығарып, ақ тышқандарға айырбастап жібергенсіз. Сотта
сөйлеген ... ... ме? ... мен кім үшін, кімнің намысы үшін күйіп
едім...
Әке ұлына ақша ұсынды. Даусы дірілдеп, кемсеңдеп ... ... ... ... ... ... ... тағы да тіршілік
нысаны өше қалған екен. Бет-әлпетіне өлім таңбасындай көкшіл көлеңке шыға
келді.
Әке мен бала ... тағы да ... ... Жол ... ... ... ... әкесі кекете жауап қатады.
- Сен тіпті бұл сапарыңа, әжептәуір мән беретін көрінесің ғой,- деді
әкесі қабағын ... Қала ... ... білім берді, профессор етті. Көрген
зиянымыз қайсы?
Әкесі бұл жолы еңсесін биік ұстап, ... ... ... не?- ... ұлы. ... сес ... ... Деп таң қалды. Сөйтсе, әкесі
диссертациясының беті бері ... ... ... ... ... Әке ... ... жақын бола тұра, аралары сонша кереғар еді.
Романда ... ... ... ... ... сол ... сарп еткен бейне ретінде аяныш туғызады. Намыссыздығы, мінез-
құлқы, рухсыздығы әке мен бала ... ... ... ... ... деп ... ... рухтан ажыраған әке бейнесі мәңгүрттеніп
барады.Әке ... ... ... ... де ... Әке бейнесіне
уақыт салған таңбалар, киім киісі, ... ... ... ... ... ... пен пейзаж – осы көркем әдебиет жаралғалы өмір сүріп келе
жатқан, сонымен бір ... ... аса бір ... ... бірі ... ... ... де көркем әдебиет, әсіресе, сюжетті, эпикалы ұзын ырғақты
шығармалар пейзажсыз болуы мүмкін емес./14/
Қ.Жұмаділовтің «Көкейкесті» романындағы пейзаждың қолданылу ... дала мен ... ... ... ... байлайды.
Түрмеден келе жатқан Жәнібектің поезд терезесінен ... ... ... ... табиғат көріністерімен суреттеледі.
Жусанда боз дала, қадау-қадау жыңғыл өскен құм ... көк ... ... ... ... ... Тіпті бір мезет Жәнібекке ... ... ... ... де, тек мына ... дала ғана жел ... ... әлдеқайда жөңкіле көшіп жатқан сияқтанады.
Мына жолдарда ... адам ... ... кейіпкер жанымен рухани
байланыста бейнеленген. Романда қарт Алатауды аңсап, сағынып келе жатқан
Жәнібек ... ... ... ... ... алады. Сұлу таңды қарсы алған
Жәнібектің алғы өміріндегі сұлу ... ... ... ... ... ... ішінен жарқ еткен сұлу тәніндей, аспанның шығыс ... ... ... ... Дала ... ... оранып, бір көгілжім
сәуле ұйыған қатықтай дірілдеп тұр. Сонау түстік жақта көк кен ... ... ... ... болды да бірте-бірте ақ бас шыңдары
айқын- ... ... қарт ... «мен ... ... берді.
«Енді бір қарағанда, шығыс көкжиек ... ... ... ... ... тұр ... ... Талғар биігінің оң жақ бүйірі өрттей қызарып
кеткен. Сол-ақ екен, әлдекім бір ... ... ... ... ... от ... ... қоя берді.
Көзін жұма қалып, қайта ашқанда, қып-қызыл ... ... ... шеті ... ... табиғат әрқашан да адаммен ... ... ... ... ... ... ... туған
жерге сағынып келе жатқан сәтінде табиғат көріністері ұзақ суреттелуі ойға
сыйымды.Оймен алысып келе ... ... ... жердің табиғаты жайлы ұзақ
ойға шомыды.
Алматыға келгесін, машинаның ашық терезесінен: жаңа ... ... ... ашар ... ... Сол ... иіс ... тынысын кеңейтіп,
көңілін шалқытып жіберді. Жатса-тұрса есінен кетпей қойған туған қаласының
осынау жазғы ... ... ... ... ... ... Алматы
сұлулығы еркіндікке шыққан кейіпкер сағынышымен астаса, табиғат суретінде
уақыт сәулесінің ... ... ... ... сұлулығымен қауышқан
Жәнібектің ойы мен назары арқылы табиғат суреттері бедерленеді.Табиғат
кейіпкер психологиясымен егіз баяндалады. ... ... алма ... ... жарған бұтақтары асылады.Сол ақ гүлдерді көргенде, бұрымына ақ бантик
таққан оқушы қыздар елестеп кетті.Сол-ақ екен, әр ... ... ... шағы жасырынбақ ойнап тұрғандай, айналасы ... ... ... шағы ... ... көрген сәтте бақытты балалығын жан
жүрегімен аңсады.Бұл суреттеуде табиғат көрінісі мезгілді аңғартса, ... ... ... ... ... келе ... ... де табиғат көрінісі ұзақ
суреттеленеді, «Осы ... ... ... ... аяқ жолмен төбенің
басына қарай өрмеледі екі қаптал барқытпен көмкергендей бетегеге ... ... ... арасында шоқтай жанып қызғалдақтар көрінеді.Тау жатқан үп
үлкен жел тұрса, бастарын ... бояу ... ... ... ... ... гүл түстес көбелектер ұшып-қонады.»
Ауа салқын тартып қалған екен. Бірақ үп еткен жел жоқ. Көше бойындағы
ақ қалың, алып ... ... ... алмай өз денесін ... ... ... ... ... үйіне келе жатқандағы табиғат көрінісі.
Нәзік психологиялық анализ кейіпкердің алай-түлей жан-дүниесіндей сағыныш
пен аяныштың ... ... ... ... алмай, өз үйіне келе жатқан
сәті шығады. Көз алдына сот процесі, әкесінің сот үстіндегі ... ... ... өткерді.
Бірінші бөлімде Жәнібек түрмеден ауылына келе жатады. ... ... ... жан ... да, жүрексінуінде бәрі-бәрі кейіпкер жан-
дүниесі өзі шерткен гитара үнінен танып, ... да, ... да ... ... жан ... ... жылы ... аңсаған, жас балақай
кінәмшіл ... ... ... ... ... жан тартып,
үйірлесіп кетеді.
Жәнібектің ... ... ... ... ... ... ... ең қадірлі нәрсе не? Сіз білесіз бе? Білмейсіз. Ең қадірлі
нәрсе – еркіндік деп ... көз ... ... ... ... келе ... Жәнібек Қарлығашқа
қылмыстың шығу туралы айтады. Онда кейіпкер:
« Баяғыда діндар адамдар өз көңіліндегі ... ... ... ... ... ... ғой. Олар да ... жалбарынып, күнәдан
арылуға, тазалыққа, пәктілікке ұмтылған. Ал мына «құдайсыз» заманда соның
орнын бірдеңемен толтыру керек қой.
Жәнібектің ... ... ... сыр түюмен қатар
табиғат құбылыстарынан ой түю секілді сезімдерін де ... ... ... құбылыстарының сырына үнілетін кейіпкер табиғат жайындағы
ойлары де еркіндік атты ұғыммен ... ... ... кафе ... ... ... жүзіп жүрген төрт аққуды адамдардың сүлулықты
тамашалауы, сезінері үшін ... бұл іске ... ... ... ... бір ... ... табиғаттың тамаша ұстазы адамдарға ... ... ... ... ... ... ұзын ... иіп, үнсіз күрсінген сияқтанады. Тостағандай
көл тоят болар дейсің бе бұларға! ... ... ... балдырғанды көлін
аңсайтын болар.Өз -өзін өзі ести алмай ... ... ... ... үнге ... ... ... күнге
шағылып, көк мұхитын тіліп бара жатқанын көрер ме еді.(16-58бет)
Осы көріністі жазушы ... ой ... ... ... мұңдалайды.
-Көл түбінен электр шамдары самсап көрінеді.Жағадан төңген алып
үйеңгсінің жапырағы діріл ... ... су ... ... ... сүлулықты жасандылықпен алмастыруға тырысып баққан
адамдар алдамшы елеспен алданып күн ... мен қала ... ... сүлулықты сезінудің де ... ... ... сүлулық сыйлар солаққу әнінің деқұсалы,мұңлы екенін
ұғынғанда кеиіпкер жанындағы ... ... да жат ... табиғат көрінісін бейнелеуде мезгілмен, уақытты ерекшілігімен
қатар ашады.Пейзаж жазушының стилін де ... «Күн ... ... ... ... лезде кара барқыл тартып,бір шомақан түске
енді.Тым-тырыс бейуақ.Жол жиегінен бозша ... быр етіп ... ... ... ... ... ... ғана жыр төгіп,лақтырған
тастай қайта ... ... көз ... ... ... ... мезгілге тән басым сипатын оның түс-бояулық
қасиетін ескере ... ... ... ауыл ... ... тіршілігімен қатар
өріледі.Қала тіршілігімен аул ... бір ... ... ... ой ... жазушының стилдік ерекшелігі.
Жазушы табиғат көрінісін енді адам мінезіне сай ... ... ... ұзаққа созылған жоқ.Бұрқ-сұрқ етті біраз төпеп
турды да, ... ... ... ... ақылға жеңдірген ақ коңіл
адамдай табиғат қайта жадырап,бұлттардың ала шабыр жыртығынан ... ... ... ... ... ... ... жазушы табиғат
сүреттеріне көп мән берген.Қ.Жумаділов ... тән ... ... ... ... ... дүниетанымын,философиялық
ойларын танытуы.
Табиғат көрінісі арқылы мекен мен ... ... ... ... ... ... ... бейнелеп кетеді.Ұзақ бейнелеу жанды сүрет болғандықтан
пейзаждың өзіндік атқарар қызметі ... ... ... ай ... ... мыс ... ... сүнгіген сұңқар үйректей,бозала бұлттардың арасына
батып кеткен шақта,айнала лезде күнгірт тарта ... ... ... ... көрінеді.Төңіректі табағы бозғылт мұнар ... әр ... ... ... ... сорғалайды.(16-173бет)
Жазушы табиғат суреттерін кейіпкердің нәзік психологизмімен қатар
бейнелей бедерлейді. ... буға ... ... ... ... оянады.
Жазушының табиғат көрінісін суреттеуде «соқыр тұман», ... ... ... ... ... ... томырылып жатқан өң мен түстің арасындай бұлдыр
дүние», «Сай-сайдан соқыр тұман өре ... ... ... үлпілдеп жер
бауырлап, жылжып барады.
Жазушы мезгілдік ... көп ... ... ішкі жан
сарайындағы толқындармен, тұрмыстық, мұраттық ... ... ... ... ... тетігі – шығармадағы диалогтар.
Тысқары дүние мен ішкі сезім ... ... ... төл ... ... қабат, кейіпкер сөздеріне мінездік даралаудың
көрнекілігін арттыру орайында көп жүк ... Әр ... ... ... ұшқын шашады, сөз хабаршылары қаһарман жан толғаныстарын анығырақ
әрі сенімдірек ... ... ... дүниетанымдық табиғатын
адамдардың сөйлеу мәнеріндегі түрлі диалект, жаргон элементтеріне ... ... ... ... бір ... тән ... нанымдылығымен
суреттеудегі өлшеусіз мол рөлін айтпағанда, диалогтың сезім, көңіл-күй
нюанстарын мол эмоционалдық-психологиялық ... кең ... ... ... ... болмайтын үзілістер, интонациялық бедерлер және
кейіпкер бет ... ... мен ым, ... ... ... ... ... қимылдайтын ремаркалардың бейнелеу ұшқырлығы да ... ... мен ... әр ... белгілі бір шығармасында
қойған профессионалдық мақсаттарына орай, жеке және ... ... ... ... ... ... тың қасиеттерімен өзгере
толысатыны күмәнсіз.
Диалог – ... не ... ... не шығындатушы, немесе оны
аяқтаушы, әйтеуір, оқиғаны әрлендіруші, қолға алушы. Және сол ... ... шын ... ішкі ... аша ... мен бала ... тартыс диалог күйінде беріледі. Жәнібектің
ауылға барамын деген сөзіне, әке қарсылығына Жәнібек.
- Ал, мен өмір ... о ... ... бастағым келді. Мүмкін, ол
сіздікінен гөрі ... ... Атап ... ... ... ... аттанған кездеріңізде көп дүние сол ... ... ... ... ... ... ... қойма бар тәрізді. Сіздің
қолға ілікпеген сол қазына, мүмкін менің қолыма ілігер. Бағымды ... ... Бір ... біз де ... ... сөйлейтінбіз.
- Кейін неге кішірейдіңіздер?
- Өмір үйретеді... Танауы тесілген тайлақтай елпектейсің әлі,- ... ... ... Ал қойма жағына ... оны ... ... ... ... есі бар ... ... арқылы алдарына екі түрлі мақсат қойған әке мен бала
арасындағы тартысты әңгіме баяндалған. ... де екі ... ... ... ... ... айқындайды.
Әке мен бала арасындағы диалог тартысты ... ... пен ... диалог мектеп кезіндегі сәттерде тазалыққа толы болса, кейін
араға жылдар салып кездескенде ... кінә арту ... ... сияды.
Мысалы:
- Бантигімді алып, ешкім білмейтін ... ... ... деді ... ... ... ... – Адам қимайды екен... Жыладым. Маған
қосылып мамам да жылады.
- Неге! ... да ... ма ... ... Жылағым келеді. Тез қартаятын сияқтымын. Бойжеткен Жанна
мен бозбала Жәнібек арасындағы диалог ... ... ... пен ... ... ... диалог та таза балалық қалыптарын танытады.
- Түу, ... ... ... ғой,- деді ... ...... солдаттар ғана осылай сүйеді...
- Оны қайдан білесің?
- Кинодан көріп жүрміз ғой.
- Онда жақсылап сүйейін.
- Жоқ, жетеді.
Жәнібек пен Базар қарттың арасындағы ... ... ... өмір туралы
тәжірибесі, ақыл мен даналығы Жәнібекке ой салып отырады.
- Қарашолақ қайта арылмас па екен?- деді ... әлі де қия ... ... – Қарт морт ... ... ... алған балапан дейсің бе – үй күшік болатын? Ол түз ... Еті ... ... еліріп алған кезі еді. Аспанға бір шыққан соң
мінезі өзгереді. Сол баяғы-баяғы ... ... ... ... ба? ... жері ... қарап бет түзеуі емес пе...
Қ.Жұмаділовтің « Көкейкесті» романындағы диалогтар кейіпкер сезімін,
кейіпкер жан-дүниесін, ... ... ... ... өрбуін
танытуда қолданады. Романда диалог әке мен бала ... ... ... ... мен ... Базар қарт пен Жәнібек арасында көп кездеседі.
Кейіпкердің ойлауы, Жәнібектің өзгерісін, алға қойған мақсатының ... ... ... ... ... ... ... адам өміртануы процесінде ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің бірі
– сан алуан мазмұндағы диалогтар, кейіпкер сөзі ... ... мен ... ... ... фабулалық табиғатын анықтайды.
Диалогта кейіпкер табиғатын ашуда, сан алуан ... ... мен ... арсындағы диолог ,екі кейіпкердің ит ... ... ... ... ... үйіңнен әкелген көжені жалғыз ішесің бе ?Сал давай ортаға.
Сендей қуды тап ретінде жою ... ... тап ... ... орнынан
ұшып түрегелді.
-Ойбай тақсыр-еке,..міне ,көже керек болса...
Бір кездегі қоғамдағы белең алған шындықтың кейіпкер бойынан әлі ... ... ... ... қалғанын көруге болады. Тап тартысының
адамдарға қалай әсер етіп,санасынан орын алып ,бекіп ... осы ... ... ... Дудардың Жәнібек арасындағы диологы түгел сұрақ қою түрінде
өтеді. Студент болсаң, айтшы деген ... ... ... ... ... жұмысшы партиясының екінші съезі қашан өткен деп
сұрады. ... таба ... ... ренжиді. Диолог юморлық түрде дамиды.
-Амал жоқ екі қоямын,-деді Дудар ... ... ... ... қой ... ... ... төзіп отыра алмаймын..Хат
жазам.Өзің қай институтта оқисың ?
-Бір жолға кешіріңіз!-деді.Жәнібек серігінің жағдайына қанып, сізбен ... ... ... оқып ... ... ... үшін ... заман тынысы мен адамдар характерін
өмірлік-философиялық ... ... дегі ... зор ... арқылы да мінездер ерекшелігі,ойлау сипаттары, образдың
дүниетанымдық арналары ... ... ... ... ... мен
дәуір тынысын көрсетудің қолайлы ... ... ... өзінің ішкі монологы арқылы басқа кісіге көп ... ... ... ... ... апарады.Өзімен-өзі іштей
сыбырласып, сырласып ... өз ... ... ... ... ... деген көзқарасын білдіреді. Кейде өзінің істеген ... ... ... бір ... шығарғандай болады. Кейде, тіпті, болашақ істер
ісінің жоспарын да айтып қояды./17/
«Көкейкесті» романында Жәнібектің монологы көп ... Оған ... ... елге келе ... ... қалу ... ... ой мен ішкі
монолог арқылы бейнеленген.
Романда Алматыға келген Жәнібектің ішкі ... мен ... деп ... келген Алматы мұны бір түрлі жатсынғандай салқын тарта
берді. Маңайынан өтіп ... ... көз ... еді, тым құрса біреуін
танысашы. Бұл да бір шеттен келген келімсектей. Осы қаланың көшесін таптап,
жиырма жыл ... ... ... Бір ... ... ... ... қалатын қолдар, сапардан оралғанда жарқ етіп ... ... ... ... ... ... екен ғой адамға. Көп кем-кетігі енді
есіне түскендей ... ... ... қалды.
Романдағы негізгі кейіпкер Жәнібектің монологы жиі ұшырасады. Жазушы
романның орталық қаһарманының ... ... ... өсу ... ... ... алып қарастырады. Монолог Жәнібек әрекетінің психология-
лық, дүниетанымдық астарын толық ... ... ... ... өзі ... орта ... ... бітіру салтанатын, қарт ұстаздың «Алдарыңда даңғыраған ... ... ... сөзі ... ... ... сол даңғыраған тақтақ жол?- деді Жәнібек қақпаға сүйеніп ... ... кәрі ... ... мүлт ... ... «Алдарыңда бәрі дайын
тұр. Әзірге мәзір болып отыра қаласыңдар. ... ... ... ... ... ... ... мейіл-серуен» дегенді айтуға неге құштар
екен сол үлкендер? Онан да анау бастарыңдағы шаштың қалай ... ... ... ... аяды ма күні бұрын қорқытпайық, өздері де біле ... ... жан ... толқыныс осылай ағытылады. Өмір заңдылығы
ешбір қағидаға ... ... өз ... жолы ... қиындық көріп,
есейіп келіп, өткен күндердегі естелікке есіркей ойға ... Ана ... ... ... ... ойға ... «Бұл ... ешбір қызғы селт
еткізбейді. Жер бетіндегі тәртіп-ережеге де бағынбайды енді ... ... шеше мен ... арасындағы жақындықты сезініп, көшеге безе қашқанда
да монологы көрінеді. Ол ішкі ... ... ... деген ызасы ұлғая
келіп,адамдарға деген ызаға айналады.Сіркесм су ... жат ... ... бәрі ... ... ... қулық оймен бара
жатқандай», «Осылар ... ... ... »,деп ызаға толы ішкі дауысы
бой көтереді.
Жәнібектің Жаннаның ... ... ... ішкі ... тағы ... аты ... қой»-деп ойлады.Ішінен-бұлар да ... ... кім ... ... ... ... да ,батыр да, ғалым
да болып жүреді, енді бірде құштарлық отына шырмалған шын ғашық ... ... ... ... да, өзгеше оқшау күй кешеді. Алайда, сол
сахнадағы ұлылық, ерлік, батырлық, парасат, мөлдір сезім
театр ... ... соң ... ... ... кетеді екен? Беттегі кремді
сүрткен кезде-ақ ,бәрі де жойылып біте ме?»
Адам мінезіндегі сан қилы ... ... ... ... ... кейіпкердің жан-сезім толғаныстары суреттелетін күрделі
психологиялық мезеттерде мейілінше көркемдік-эстетикалық шынайылық пен дәл
табылып отырады.Ішкі монологтар Жәнібекті өзін-өзі не ... ... ... ... ... ... Жаннамен қайта кездескенде ,өткені туралы еске түсіріп, күлісіп
әңгіме айта ... ... ... ... ... ... ... екіұдай тартысты аңғартады. Барлығы сауал
күйінде келіп, жанын жабырқатады.
«Тәңірім-ау,мен немеге ... ... ... ... бір ... болмағандай жайымыз жараса қалғанын қарашы. Не деген сыпайы, салқын
қанды жандармыз? Әлде мәдениеттілік, саналылық дегеніміз осы ма? ... ... ... да, ... ізеттілік ұстамдылық шарты сол ма? Әйтпесе ... аты не? ... ... ... ... ... шегу, ашыну, кек қайтару, көз жасын көл етіп жалбарына
кешірім сұрау дегендер қайда ... Әлде ... бәрі ... ... ме? ... ол да ... болар».
Жәнібектің мінезінің сырын тереңірек аша түсу үшін ішкі ... ... та ... ... стильдік
ерекшеліктерінің бірі болып саналады.
Роман осы бір сөйлемнен басталады. Түсі екен. ... ... ... ... тұр, ... қол созым жерде өтіп барады.
- Кенет қауашағы кішігірім қолшатырдай тас бедерін ... ... ... ... ... ұмтыла беріп, шалқалап құлап бара ... ... ... ұстай алды. Кәрі арша – көк тамыры адырайған, сіңірлі
кәрі қол Дулат қарияның қолына айналды. Қап! ... ... ... ... ... ... етіп, құзға қарай құлдырап барады. «Ата, ... деді жан ... ... Алла ... ... ... ... да шығар. Түс көру әдемі, оны
жору жоралғысы сонау ерте замандардың өзінде бар. ... ... аян ... ... ... ... бар. ... сиқырлы, жұмбақ әлемі екенін
фальклорлық шығармалардан да кездестіреміз. Дүниеге шыр етіп ... ... ... қоршаған әлеммен тығыз байланысты жұмбақ құбылыс – түс.
Оның адам өмірі үшін мәні зор. Себебі, түс көру ... ... ... түс Жәнібектің жан қиналысын, ішкі жан дүниесінің тұңғиыққа
батардай азаптан құтқарар бір ғана жол ол ... ... ... да ... ... болмысымыз-дағы даналық, адамгершілік иман ұғымы ғана
адасқан жанды алып ... ... рух ... ... ... қалған сәттерінде ішкі ... ... ... ... ... ... ойлау арқылы баяндалған.
Жәнібектің ел туралы, адамдардың тіршілігі туралы монологтарына авторлық
түсініктермен араласым басым. Монологтар сұрау ... леп ... ... ... ішкі сөздері жанында тұрған ... бір ... ... мақсатымен де пайдаланылған. Жәнібектің Қарлығаш
мінездері туралы ... ... лары ішкі ... негізделеді.
Жәнібектің монологтары кейіпкер дүниетанымы, психологиясына негізделген
десек, монологтарда таңырқау, ашыну, ... ... ... ... ... ... романда кездесіп отырады.
Қ.Жұмаділовтің өзіндік ерекшелігі – кейіпкердің ішкі монологына көп
мағына сыйғызады. ... ... әрі ... ... әрі ... аша
түседі.
Жазушы Жәнібектің түсі арқылы болашақ оқиғаларды дәл топшылайды.
Кейіпкер үрейлі түстерді кейінгі кезде жиі ... ... жүр. ... Кілең бір құздан құлап немесе суға ағып бара ... ... ... ... ... ... Қаһарманның шошып оянуы сана астарындағы
процестердің оқиғалық желісімен дәлелденеді. Түсініксіз қиял ... мен адам ... ... реалды деректермен тығыз
байланыста.
Жәнібектің екінші көрген түсі де әлгі Сапар Сержановты ұрар ... ... ... ... ... ... сәтінде көреді. Түсінде әкесі
Сәрсен Нұрбаевич Сыр ... ... ... ... тым ... ... ... портфелін зорға көтеріп, ... тұр. ... ... ... ... Жәнібекке портфелін ұсынады. Сәрсен
Нұрбаевич портфельді мұның алдына қойып, аузын ашып ... ... ... бір ... ақ ... өріп шығады.
Жәнібек үстіне өрмелеп, қойны-қонышына енген тышқандардан жаны қысылып,
әкесін көмеке шақырайын десе, әкесі ... жоқ, жер ... ... ... ... оқиғаны осы түсі арқылы сезінуге болады.
Жәнібектің намыс отына жалғыз күйіп, жаны шырқырайтынын түстегі ұғым арқылы
түсінуге болады.
Роман ... деп ... ... атты күй бар. Ал ... ... үш ... ... Алғаш Жәнібек поезд ішінде гитарамен күй
тартады.
Жәнібек гитара ... ... өз ... астасқан бір дыбыстар
аулайтын. Тереңнен шымырлай тамылжыған майда қоңыр, мұңлы әуен төгіле
жаздап, өз ... бір ... ... басып жатқандай болатыны бар.
Сағыныш сарыны, өршеленген өжет үндер астарында ... ... ... ... үміт ... ... жарды бір ыстық ағыс болып
төгіледі.
Поезд зулап келеді, доңғалақтар тынымсыз тарсылдап, уақыт пен ... ... ... ... таппайтын, ұзын сонар ... жыр. ... ... ... үнін ... тұншықтырып та кетеді. Бірақ ... ... ... жоқ, бар ... ... ... ... күйіне
ұмсына ұйып қалған.
Мұндағы күй арқылы авторлық идея да мен ... ... ... рет ... күй ... досы Мәдидің үйінде ... ... ... деп ... күй. Күй тартқанда көз алдында тірі ... ... ... құм ... арасында ырғала басып, шалдыққан
түйелі керуен келе жатқандай. Бір тамшы су көзінен бұлбұл ... ... ... ... ... қаққан үміт нышанындай
болдырып,сахарада сары сағым ойнайды.Өшер ... ... ... мыс ... ... ... ... шылдырайды. Өшіп-жанған сол үміт
көмескі тартып,алыстай береді. Қу медиен арасында сағымға ... ... ... ... бұлдырап...
Романдағы үшінші күй «Аңшының зары» атты күй ... ... ... ... ... ... кейіпкердің ой-қиял асқақтығы, адамның қоғамдағы
әрі жеке өміріндегі ұғым-түсінігінің ... өсуі өзге ... ... мен тартыс арнасында дамиды.
Романның эпилогында арадағы жарты жылдан астам уақыт өткеннен кейінгі
жайттер баяндалады.Эпилогты ауруханадан ... ... ... ... «Халықаралық қатынас» институтына конкурсқа ... ... ... бауырлары қимай шығарып салып тұр.Эпилогта
символикалық ұғым ... ... ... ... ол ... ... шығар…Ұзақ жолға атанған бұл сапарын ... ... ... ... ... жеп ... ... көкейкесті бір арман
бар көңілінде. Туған жердің тұғырының сол арманға қарай қанат қақанны ... ... ... ... ... ... ... ұққандығын,неден безгенін.адам
жанына рухани тірек –терең тамырында екенін ... ... ... ... ... ... ... суреттеу,адамдар тағдырын ашу арқылы шынайы бейнелей әдісін
айтуға болады.
Романдағы қазақ өмірінде жиі кездесетін мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... ... барда елің
тап»/48-бет/,» «Әке балаға сыншы» /49-бет/, ... сөз ... ... ... ... ... «Аш бала тоқ
баламен ойнамайды»/106-бет/, «Түйенің танығаны жапырақ ... ... күл ... ... арба көп ... /147-бет/,
«Еріншектің ертеңі таусылмайды »/147-бет/-деген сияқты мақал-мәтелдермен
қатар уақыт ұғымын беретін сөз тіркестері мол кездеседі.
«Шалқар түс», «таң ... ... «күн ... қалған еді», «шаңқай
түс» ,«күн шыға көлеңке қоюланып,кеугім түсе бастаған», «күн қоңыр белге
шейін артып,батуға айналған ... «күн ... ... асып ... ... ... кеш», «күн көтеріліп ... «көз ... ... ... мен ... ... болады.
Роман тіліндегі шұрайлылық , жазушы теңеу мен метофораны да шеберлікпен
пайдаланып отырады.Торғай қанатындай дір-дір еткен сүйірлі саусақтар ... ... өз ... ... таға ... ... ... Жаңағы смаусақтар мұның жүрегіне байлаулы жіпті саумалап тартып
бара жатқандай.;бұлыңғыр буға бөккен шың,қатықтай ... ... ... ... сорғалаған ақ сәуле;Жанарынан жұмсақ ... ... ... ... ... ғана шектелмейді.
Қ.Жұмаділов кейіпкерлерінің іс-әрекетінде образ жасаудағы ерекшелігінь
танытып отырады. «Салаң етіп Сапар жетіп ... ... ... ... ... оқыранып ұмтылды деп іс-әрекетті еліктеуіш сөздер
арқылы кейіпкер болмысын аша түседі.
Кейіпкердің өзіне тән ... ... ,кей ... ... ... кейіпкер болмысының тереңдігін аша түседі.
Мысалы..Дулат қарттың ..мылтықтың шүріппесінде адамның сұқ саусағы
тұрады.», ... ... ! ... ... ... ... ... бір ару ғой!»
Кейіпкер Жәнібектің ; «Сыммен қоршалған биік дуалға ... ... ... ... ... ... сыздап ауырып тұрғандай көрінеді
маған..», «Дәм ғанибеті болмаса,дидар ғанибет бар ғой» /60-бет/.
Жәнібек еске ... ... де түр ... ... ... ... ... Жаннаның жасаулы бөлмесі», Көз алдынан бұлаңдаған
қызғылт сәуле ... ... ... шұнақ,қызыл жел/201-бет/деп
бейнелейді.Бұл да жазушы стилінің ерекше бір қыры болса керек.
Қорытынды.
Әдебиет жетістігі,жазушы шеберлігі ... ... ... ... айтудан көрінбейді. Дара шығармаларды саралау
арқылы соны сипаттарын,өскен өрісін бағдарлай ... ... ... да, ... ... кең.Адам табиғатын танытуда таза сүрлеу емес,адасу арқылы қол
жеткізеді.Адам табиғаты мен ... ... ... ... барлығын
ұғындырады.
Біз Қ.Жұмаділовтің «Көкейкесті» романын ... ... ... ... ... ... қайтып барады» әңгімесінде психологиялық
параллелизм ... ... ... ... ... ... ... алға жетелейтін ұлы күш – туған елге деген ... ... ... ... ... ... ... туған елдің топырағын
басып өлсем деген арман осы жолдағы жан ... ... ... ... ... туған жерге деген
көкейкесті арман бой ... ... күй адам ... ... ... мен ... қатар астасуы. Күй деген өмірге құштарлықтан
туған сұлу саз ғана емес,тұтас ... ... ... ... мен
қуанышы, тіршілігі мен тынысы,сезімі мен сенімі. Кейіпкердің де жүрегіндегі
лүпілін күй құдіреті арқылы жеткізу.
Қ.Жұмаділов кейіпкерлерінде халқымызға тән ... ... ... ... ... байқалады. Ол өзі сүретін ортаны ,заманды
барлық жан-тәнімен ... ... ... ... ... романдары , оның жазушылық суреткерлік ерекшеліктері
қарастырылды. «Көкейкесті»романындағы жазушының образ сомдау , ... ... ... ... ... көркемдік құралдарды
қолдану тәсілі талдаудан ... ... екі ... өмір ... қатар қайшылықты беріледі. Адам жанындағы рухани
өзгерісті шынайы суреттейді.
Жазушының жазушылық шеберлігі, «Көкейкесті» ... ... ... адамзат үшін өмірлік мәні бар мәселе – адамның өзін,
өмір сүру ... ... үшін тек ... ... ... ... ... ұғыну сияқты идеялар керектігін тұжырымдайды.
Пайдаланған әдебиеттер
1.Жұмаділов Қ. Таңғажайып ... ... ...... ... 1999.
– 624 бет.
2.Уахатов Б. Көркемдік ізденістер. Алматы «Жазушы», 1991. – 208 бет.
3.Елеукенов. Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры Алматы ... ... Р. ... ...... «Санат». 1997. – 336 б
5.Көпбаева М. 70-80 жылдардағы қазақ прозасының өзекті ... ... және ... ... ... ... ... С. Кенес дәуіріндегі қазақ әдебиеті.-Алматы:
«Білім» 1998-224
7.Қабдолов. З. Жебе. Алматы «Жазушы» 1977-420 б
8. Тарази Ә., ... Л. ... ... ... Санат. 2000-230 бет.
9.Байтанаев. Ә. Шын шеберлік. Алматы «Жазушы» 11969- 217 бет
10. Майтанов Б. Қазақ ... және ... ... – Алматы «Санат»,
1996- 336бет.
11.Қабдолов З. Сөз өнері Алматы. «Жазушы»2000
12.Стиль сыры. Редакциясын басқарған академик М.Қ.Қаратаев. ... ... Н. Жаны ... ... ... ... ... 1990,
31тамыз.
14. Майтанов Б. Тарих тағылымдары. //Қазақ әдебиеті 1990, 17 тамыз.
15. Асқар О. ... ... ... ... 1996, 23 ... Қ. ... ... «Жазушы»1991-420б
16. Нұрғали Р. Кемел кезең. //Егемен Қазақстан. 1996, 23сәуір.
17. Жұртбаев Т.Тағдырлы тұлға. //Қазақ әдебиеті 1996,26көкек.
18. ... Т. Көш ... қиын ба, сөз ... қиын ба? ... ... ... ... Ш. Тәуелсіздік жыршысы. //Қазақ тарихы. 1996,
20. Зекенұлы Т. Қабдеш Жұмаділов 60 жаста.// ... ... ... Р. Замана сазы: Зерттеу.-Алматы: Жазушы, 1985.
22. Әшімбаев С: Ақиқатқа іңкәрлік. ... пен өнер ... ... ... тілі ... бет
1.Теориялық бөлім
Қазақ романдарының даму тенденциясы және Қ.Жұмаділов романдары.
1.1 ... ... және ... ... 5 бет
1.2 Қ.Жұмаділовтің шығармашылығындағы көркемдік әдіс-тәсілдердің қолдану
аясы------------------------------------------------- 13 бет
2 ... ... ... ... ... ерекшелігі.
2.1 «Көкейкесті» романының жазылуы мен ол туралы сынды бағымдау.----------
--------------------------------------------------------------35бет
2.2 «Көкейкесті» ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қабдеш Жұмаділов6 бет
Қабдеш Жұмаділов және қазіргі роман жанры40 бет
Қазақ прозасы және тарихи тақырып85 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау7 бет
Қ.Жұмаділовтің романдарының тарихилығы7 бет
Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық сипаты60 бет
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Кемеңгер қаламның құдіреті ( Ғ. Мүсіреповтің туғанына 105 жыл толуына арналған )10 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау38 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь