60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер

КІРІСПЕ

1. 60.90 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР.
1.1 Ө.НҰРҒАЛИЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІК
1 2. Ө.НҰРҒАЛИЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР (ДӘСТҮР ЖӘНЕ ЖАҢАШЫЛДЫҚ ТҰРҒЫСЫ).
2 .1. «СОҒЫСТЫҢ СОҢҒЫ ЖАЗЫ» ЖЫР ЖИНАҒЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ОЙЛАР ТАБИҒАТЫ.

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақ поэзиясына 60-жылдардың басында келген талантты ақынның бірі Өтежан Нұрғалиев.Ө.Нұрғалиев 1938 жылы15 тамызда Ақтөбе облысы Байғанин ауданының Ақжар колхозында дүниеге келген.
1964 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. «Жалын» баспасында редактор болып қызмет атқарған.Қазақ телевидениесінде қызмет істеген.
Жалпы шығармалары: Менің махаббатым-/1962/,Ақ нөсер /1962/, Нөсерден кейін /1969/, Кемпірқосақ /1970/, Кәмелет (1971), Ай астында ақбоз үй /1972/, Қайыңды тоғай /1973/, Таңдамалы. Өлеңдер мен балладалар /1976/ Соғыстың соңғы жазы 1-кітап /1977/, Соғыстың соңғы жазы . Балладалар 2-3-4 кітаптар /1978,1980,1989/.
Жалпы 50-60-шы жылдарда қазақ поэзиясы жаңа сапада дамыды. Бұл ең алдымен жеке адамға табыну деген ілгергі дәуірдің нәубетінен арыла бастаған кезең еді де, шығармашылықта біраз еркіндік орын ала бастаған.
1. Шапай.Т.Шын жүрек-бір жүрек.Алматы ,Жазушы. 2000
2. Мақатаев Мұқағали . Шығармалары.Алматы .Жалын.2002.
3. Ахметов.З. Өлең сөздің теориясы.А,Мектеп.1973.
4. Белинский В.Н Собрание сочинений. Т.2
5. Кәрібаева.Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы.А.Жазушы.88.
6. Нұрғалиев Ө . Кәмелет Алматы. , Жазушы ,1972
7. Нұрғалиев Ө . Ақ нөсер Алматы. , Жазушы ,1968
8. Кәрібаева.Б. Талап деңгейі.Алматы .Жазушы. 1984.
9. Қабдолов.З. Сөз өнері. Алматы .Қазақ университеті.1999
10. Кәрібаева.Б.Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. Астана.Елорда.2002.
11. Мырзалиев.Қ.Сөз сиқыры.Алматы .Жазушы.1982.
12. Әшімбаев.С.Шындыққа сүйіспеншілік.Алматы .Жазушы.1993-461 б
13. Нұрғалиев Ө . Соғыстың соңғы жазы 1-кітап .Алматы. /1977/,
14. Нұрғалиев Ө. Соғыстың соңғы жазы . Балладалар 2-3-4 кітаптар Алматы .1978,1980,1989
15. Қирабаев.С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті.Алматы .Жазушы.1998.
16. Шапай.Т.Ой түбінде жатқан сөз.Алматы .Жазушы.1989 -390 б
17. 40-50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиет.Алматы .Ғылым.1998 -560 б
18. Базарбаев.М.Өлең-сөздің патшасы,сөз сарасы.Алматы .Жазушы.1973.
19. Мәуленов С. Өлең өмір толқыны /Уақыт және қаламгер Алматы,1970-160 б.
20. Ергөбек Қ Арыстар мен ағыстар Астана , Таным,200-360 б
21.Алпысбаев.Қ.Поэма және сюжет.А.Қазақ университет.1992.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
1. 60-90 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР.
1. Ө.НҰРҒАЛИЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІК
1 2. Ө.НҰРҒАЛИЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР ... ... ... .1. ... ... ЖАЗЫ» ЖЫР ЖИНАҒЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ОЙЛАР ТАБИҒАТЫ.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының көкейкестілігі : ... ... ... ... ... ... бірі Өтежан Нұрғалиев.Ө.Нұрғалиев 1938
жылы15 тамызда Ақтөбе облысы Байғанин ауданының Ақжар ... ... жылы С.М. ... ... ... ... ... факультетін бітірген. «Жалын» баспасында редактор болып қызмет
атқарған.Қазақ телевидениесінде ... ... ... ... ... ... /1962/, ... /1969/, Кемпірқосақ /1970/, Кәмелет (1971), Ай астында ақбоз үй
/1972/, Қайыңды ... /1973/, ... ... мен ... ... ... жазы ... /1977/, Соғыстың соңғы жазы . Балладалар 2-
3-4 кітаптар /1978,1980,1989/.
Жалпы ... ... ... ... жаңа ... ... Бұл ... жеке адамға табыну деген ілгергі дәуірдің нәубетінен арыла ... еді де, ... ... ... орын ала ... ... қазақ поэзия әлеміне Қ.Мырзалиев, М.Мақатаев,
Т.Молдағалиев, ... ... ... ... ... көріне бастады да, жаңаша ойлау, көркем түсінік қабілеттерін
танытты. ... ... ... ... ... ... ... енген ақындар
қатарында С.Асанов, Ә.Абайділданов, ... ... ... ... ... ... үнімен
өзіне лайық табиғи байланысымен өнер дүниесіне келіп қосылды.
60-шы жылдар қазақтың қазіргі заман поэзиясына жаңа ... ... ... ... және ... ... қоғамымыздың дәуірге
лайық ашуда, поэтикалақ формалар мен бейнелеу ... ... жаңа ... сәт ... өзі ... ... құбылысқа айналды. Олар
Т.Молдағалиев, ... ... ... ... ... ... т.б әдебиет есігін өзіндік үнімен
еркін ... ... ... тәсілдердің, өлеңнің формалық, мазмұндық
және ұлт сипатын білдіретін өрнек, нақыш бояуларының молайып тақырыптық
бояуы, ... ... ... күрделенуі, лирикалық қаһарманның
есеюі-бәрі 60-шы ... ... ... ... ... ... ... репрессиядан соң М.Жұмабаев тұрғыластарының поэзиясы
кейінгі ұрпаққа беймәлім болып келді.
Лириканың алтын жібінің арқауы үзілді де поэзияның ... ... ... ... ... да саяси өктемдік қамалына
тірелді.
Заман мен қоғам ағымына байланысты жалаң үгіт ... ... ... де адам ... ... уақытымен үйлеспейтін деңгейге дейін
барды.
Осындай түрлі себеп- салдары бар әлеуметтік жағдайдың кеселіне қарай 30-
шы жылдардың 60-шы ... ... ... ... бір ... ... ... жылдардың ерекшелігі жеке адамға табынудан адамның мойны сәл ... ... шақ еді. ... ... жан жағына ойлы көзбен ... ... ... ... қоймады.
Жалпы қоғам әдебиетіне деген тоталитарлық ... ... ... ... ... өзгертуде поэзияның да, оның ішінде қазақ
шығармасының да әсері болды.
Ақындар 60-шы ... ... ... ... ... қаз ... жайса көлге жетіп,
Қоға тұр қос аққудай жеңгелетіп
Көл-ана, ... ... ... ... ... (Ө.Нұрғалиев).
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:
- Ө.Нұрғалиев поэзиясындағы ... ... 60-90 ... ... ... көркемдік ізденістер.
- Ө.Нұрғалиев поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер
-Ақын лирикасындағы дәстүр және жаңашылдық тұрғысы.
-«Соғыстың соңғы жазы» жыр жинағындағы көркемдік ойлар табиғаты.
-Ақын ... ... ... ... ... ... ... кіріспе,негізгі екі тарау
,қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. 1. 60-90 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР.
«Адам бар ... ... ... ... ... ... алдымен ләззаттанып, алдымен жеркенетін де сол адам десек, ендеше
поэзиялық бүкіл болмысының өзі сол ... ... мен ... жаралған дей келе ақиық ақын М.Мақатаев «Қазақ жырының ... ... ... одан ары! ... ... ... ... табиғатымен өмірдің өзі тұнып тұрған поэзия дейміз, алайда сол
өмірді,сол керемет табиғатты көретін көз,танитын ... ... ... бар да,сезімін сезімдерге айтып жеткізу, мойындату бар ғой.
Міне,осы тұста адамдар дараланады. Әр халық ... ... ... ... ... тапсырып, дүниеге өзінің сезімінің еншілерін жібереді.Оның аты-
Ақын./2-89/.
Ерекше сезім иелері ақынды Мұқағали осылай даралай көрсетеді. Әрине бұл
ойлар жайдан жай ... еді. Бұл кез ... ... ... ... деген қағида өз күшінде еді. Бірақ 60-жылдардың жаңа толқыны
бұл тұйықтықтан ... ... ... ... ... Айта
алмаған жерлеріне астарлап жеткізді.Табиғат пен жаратылыстың, адамға ... бет ... ... ... ... ... ... Шынайы сезімге құралған лирикалық жырлар әлеуметтік өмірге де аз
әсерін ... ... ... ... ... адамдық, азаматтық жайлар бейбітшілік,
ғылыми техникалық прогресс,экология және табиғат мәселелері жырланды.
Эстетикалық талдау-талғам,таным, білім шығарманың ... ғана ... да ... ... лирикада. М.Мақатаев. Шығармалары
философиялық ой түйін айту жайы 60-шы жылдары бұрынғыдан да ... ... ... « Ой ... ... елеулі оқиға болды.
Әдебиетке Тұманбайдың келуімен сыршылдық шығармаларды жазу белең алса,
Қадыр поэзиясының әсерімен ой ... ... ... бола ... ... ... жаңа ... күші пайда болды.
Жалпы лирикада жеке басқа табынудан біраз арылып,қоғамға өзгеше,жаңаша
көзқарас жасады. Көңіл -күй ... ... ... бір ... бір ... тағдырын,өмірі мен тыныс тіршілігін көрсетуге
ұмтылды.
Қалқам,
Мен Лермонтов, Пушкин де ... ... ... ... қара өлеңі құдіретім,
Онда бір сұмдық сыр бар естілмеген,-деп Мұқағали айтқандай, ұлттық
поэтикалық дәстүрі бар шығармалардың асыл ... ... ... ... ... шоғыры дәстүрге сүйене отырып,
поэзиямызға көп жаңалық әкелді.
Өлеңнің ішкі ырғақ құрылымы мен сыртқы сымбатына мән ... ... бір ... ... ... сөздің мелодиялық,
интонациялық кестесіне, ұйқас табиғатына, әуезділігіне, ырғақтық құрылымына
басты назар аударған бұл кезеңдегі ақындар өзінен бұрынғы ... ... ... ілгері дамытты.
Осы тұрғыдан келгенде Ө.Нұрғалиев поэзиясы өзіндік ізденісімен,ой мен
сезімнің ара салмағын таразылай алуымен ... ... ... оның ... поэзия саласындағы зерттеу еңбектер
баршылық.
Қазақ өлеңінің ұлттық мән-мазмұнын түсініп,оның зерттелуінің ... ... ... ... бұл дәстүрі қазақ ... әрі ... ... ... ... ... ... З.Қабдолов, Т.Кәкішев, Б.Уахатов тағы басқа
монографиялық еңбектерінде қазақ ... ... әр ... жан ... ... ... ілінді .
Жалпы қазақ поэзиясының тілі, бейнелеу құралдары жөнінде М.Дүйсенов,
М.Базарбаев, Қ.Өмірәлиев, С.Негимов тағы басқа ... ... ... « ... ... ... көркемдік ерекшелігіне жаңаша поэзия
терең ,нәзік сезімнен тұрады»-деп Мұқағали айтқандай, ұлттың ... бар ... асыл ... ... ... ... шоғыры дәстүрге сүйене отырып, поэзиямызға көп жаңалық әкелді.
Өлеңнің ішкі ... ... мен ... ... мән беріп,мазмұнын
байытып,тұтас бір организмге айналдырып жырлауды ... ... ... ... ... әуезділігіне, ырғақтың құрылысына
басты назар аударған бұл кезеңдегі ақындар өзінен ... ... ... ... ... ... ... қандай затты, құбылысты болсын жіктеп-
бөлшектемей,оның өзгеге ортақ жалпы сипатын ... ... ... ... ... тұтас күйінде өмірдегі қалпына сәйкес етіп алуға
ұмтылады әрине, өмір құбылыстарының құпия ... ... ... ... қилы ... көп ... ... сипаттарын ашып
көрсететін орасан зор қуат күш поэзияда да бар. Көптеген ... ... осы ... ... бір ... ... бейненің бойына жиыстырып, типтік ... ... ... ... поэзиялық негізгі әдісі. Бірақ ... ... ... ... жасап, көп нәрсеге ортақ ... ... ... ... ... ... ... де,сол суреттеліп
отырған құбылыстардың,нәрсенің нақтылық, бейнелік, образдылық ... ... ... қалады. Яғни,поэзияда қорытындылап жинақтау
мен даралау,ортақ сипаттар мен жекелік сипаттар ұштасып, ... ... жағы ... ... де ғана ... ... ... бейне туып,
өмірдің көркем суреті жасалады. Ол ... ... ... ... ... тән қасиет-айтылып, баяндалып
отырған ... ... ... беру емес,оны бейнелі түрде сипаттау,
суреттілік десек,осы ... ... ... ... Ал орыс ... сыншысы Белинский «Поэзиясының өзге шығармалар
секілді лирикалық шығарма да ойды сөзбен жеткізеді,бірақ ол ой ... ... ... ... ... арқылы аңғарылады да, ол туғызған ... ... ... ... ... анық етіп айтып беру
қиынға соғады.Мұның өте-мөте қиын болатындығы-таза лирикалық шығарма сурет-
картина тәрізді, алайда ондағы ... ...... өзі ... ... ол туғызған сезім»/4/.
Сондықтан өлең сөз сезімге толы, мейлінше әсерлі,көркем,бейнелі болып
келеді.Өмірді ... ... ... ... ... ... басты ерекшеліктерін
міне,осылар белгілейді.
«Өтежан ізденіс үстіндегі ... Оның ұзақ ... ... ... ... ... ұштай түседі деген сенімдеміз.Онсыз да ауқымды
сезім, бай сурет иесі Өтежан қазақ поэзиясының ... ... ... ... ғалым Б.Кәрібаева./5-79/.
Алғаш шыққан өлеңдерімен аракідік болса да ... ... ... ие
болған. Ө.Нұрғалиев бүгінгі поэзия жанрындағы көркемдік ізденістер ... ... ... ... ... жол тауып жүрген ақындардың
бірі.
Әдебиеттің ең басты ерекшелігі де сонда өзіндік стиль ... ... бар ақын ... ... төңірегінде күрделі процестен
өтіп барып ... ... ой мен ... ... ... ... диалектикасы деген мәселелер өз -өзінен туындары сөзсіз.
Ақындықты әркім әр түрлі бағалар.Шындықты да әркім әр тұғырдан ... бер ... ... ... сан ... күрделілігінің
кепілі.Бірақ, ақиық-ақын қашанда алда,заманының ойшылы, тіршілік көзі-
әсемдік,үндестік (гармония) ... ... ... өзге ... ... ... ... өлшеген жөн секілді.
Осы тұрғыдан келгенде Өтежан жырлары ... ... ... ... ... бай ... ... табиғатқа жан бітіреді...Табиғат құбылыстарын адам жан-дүниесіндегі
ерекше сезім күйлерімен керемет тұтастыра береді:
...Кім салмақ желдің салған ... ... би ... үйретіп жүр...
...Жамбы ғып жапырақты сатып алып,
Қаңбақты қанжығада сүйретіп жүр.
(Жел)
Өтежан көп орайда ... ... ... ... тұрғыда да ақын
халықтың қалыптасқан құнарлы тілінен бұра тартпай, ұлттық нәр нақышты хал-
қадерінше байыта, жаңалай түскендей.
Көл де бір кербез ... ... күн ... ... ... әтір ... қыз қабағын бояп қанша
Көк құрақ кербез көлдің жан еркесі
Далбаңдап жарда тұрды көлеңкесі
Балықшы тақпақ айтып,қызын қостап,
Басталып кетті көлдің жәрмеңкесі./6/.
Қаншама тың ... тіл ... ... ... ... ... ... алмайды. Ол бір буынды қара өлең бұл жерде
ерке желдей сырғанамай табиғатты адам кейпіне келтіретін ... ... ... ... ... ... қашаннан да адам қиялын дамытудағы бұл ... ... ... ескірмек емес.
Кейіптеудің үлгісі Абай өлеңдері екені белгілі.Бүгінгі қазақ, ұлттық
поэзиясы, салт-дәстүрді жаңғыртуда. Яғни табиғатқа тіл ... ... ... ... ... осы ... заңды жалғасы.
Жоғарыдағы екі шумақ арқылы-ақ ақынның көркем сөзге деген ... ... ... ... айтып қызын қостап басталып ... ... ... ... бір ... ... сұлулығын қандай
дәлдікпен көрсетеді. Әркім болжай алмайтын ... ... ... ... оны білу ... ... тану ... тұлғаландыратын осы
жәйт.
Осы ретте ғалым Б.Кәрібаева пікірін келтіре кетсек.Қазақ ... ... ... ... ... Нұрғалиев. Өтежан
да еліктеуге немесе тым жаңаға үйірлігі ... ... ... ... барынша сол құнарды жинағысы келеді.Тарих пен бүгінгінің,
мәңгіліктің арасына ... ... ... ... ... ... ... қарағысы келеді. Осыдан болар,
Өтежанның көп ... ... бір ... леп ... ... ... сапар шегіп,
Түн жатты түйелерімен қатар шөгіп,
Алыстан иттер үріп,от маздаса,
Жолаушы жоқтамайды бөтен серік./7/.
Осы бір жыр жолдарынан ... ... ... ... жете білетін ақынды көреміз.Ол Ілияс, ... ... ... ... ... ... жайлы толғауынан өркеш-өркеш
замана шегіне сәт сайын ... ... Бұл ... ... ... ... ... ізденіс. Адамның айтары болуы керек.
Жұртшылық алдында соған құлақ түреді.Ал,айтары жоқ ... ... ... ... де рухани қажетін өтемейді.
1.1 Ө.НҰРҒАЛИЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІК
Жалпы ... ... ... ой мен ... толы,жастық шаққа
тән жалынды жырларын «Менің махаббатым», «Ақ нөсер», «Нөсерден кейін»,
«Кемпірқосақ» ... ... ... ең ... ақын ... ... ... жерге,елге деген махаббаты оны ұлы таудай аласармайтын
биік, биік армандарға жетелейді.Ол ... ... ... ... ... мінезімен ой бөліседі, құстардың әсем үніне өз үнін қосады.
Ақын мінезі бірде жел ... ... ... ... тау ... ... сөзбен айтқанда ақын ... өз ... ... ... жерді таныстыру» өлеңінде «Мен қазақпын, жолаушы далам мынау».
«Даланың мына отырған мен баласы»-деп ақын ... ... ... ... ... шолу жасайды. Осы ... ... ... ... «Дала сенің ұлыңмын» деген жырларымен бір арманда
үндескендей.
Қазақтың кең даласын мақтан ете ... жылы ... ... таңғы шыққа жусан қандай,
...Бәрін айтта,бірін айт, біздер құсап
Төрінде сол даланың тусаң қандай?!
Немесе
Біздің ел жас баласын-ботам дейді
Анау ... ... ... ... ақын өзін «сол
даланың ұлы» екендігін бірге өз ұлтына, ... ғана тән ... ... ... ... ... ... елдің ұлылық табиғатын ашады.
Әрі сол даласына ... пен ... ... ... сол дала ... перзенттік
парызын өтеу жолында өзін «жыр шоғына қайнаған шәйнекке» теңей отырып:
Теңіз берші лайсыз судан қамбадым,
Жас емен ем ... ... ... ... ... тек ... ... деуге болмайды.Поэзия
ақыннан сан қырлы өнер иірімдерін талап етеді.Осы талап тұрғысынан ... ... ... е ... боп ... заулап
жорға болмақ,
Соқыр боп кейде жолын зорға бойлап...
Бұлбұл боп қапияда қолға түскен
Аңсады гүл-бақшасын торда зарлап.
Күй-өзен кейде сыймай сағасына,
Енді-енді келе ... ... ... ... екі көзі ... мен күйші өнерінің құдіретіне арналған бұл жолдар І.Жансүгіровтің
«Күй», «Күйші», деген поэмаларына ілескендей.Жоғарыда жырланып ... ... ... әсеріне психологиялық өріске құра желі тартуы- ... сөз ... ... ... өз ... ... ғажап
ақындық шабыт пен эпикалық тынысты аңғаруға ... ... ... ... ... ... ... «желіктірмей»
Шаршаған бозбаланың тынышын алды.
Міне,күй құдіреті,өнер құдіреті...оны көркемдік кілтімен дәл ... ақын ... ақын ... ... ... жерге күйдің жетуі,кереметтей адам
жан-дүниесін баурап алуын,жүрегін жаулап алуын «жас ... ... мен ... ... ... жерді таныстыру», «Сағыныш», «Жел», «Табиғат» т.б өлеңдерінде
ақынның эпикалық тұстарын байқауға болады.
Поэзия-сезім тәрбиелеу десек,сезімнің ... ... оның ... ... ... беру Ө.Нұрғалиев поэзиясының ... ... ... ... да ... жоқ табиғи талант деуі
жайдан жай емес.
Себебі, Өтежан өлеңдері табиғаттың өзіндей ... пен ... Оның ... ... ... ... биік таулары мен
көлдері,гүлдері мен құйқылжыта ән ... ... ... ... ... хош ... нөсерден кейінгі керемет хош иісті,саф таза
ауамен тыныстағандай күй кешесің.
Жастық шаққа тән ұлы махаббат сезімі ақын поэзиясынан орын ... ... да ... ... жап-жас гүлдің ашылмапты,
Еркелеткен көктемді сенен көрдім,
Сенен көрдім асыққан асылзатты.
Ақын «асқақ сезімнің» өзін табиғат ... ... ... ... ... ... домалатып төге берді.
«Мен сендік, сендікпін!» -деп айтпаса да ол
«Бұл неткен ... ... ... ... әрі ... панасына алған қос ғашықтың іңкәр көңілін:
Әнші жел,биші талдың бас ұрғаны,
Ақ жауын шымылдық боп жасырғаны
Есімнен кетпей қойды ... боп ... ... ашылғаны.
Бұл жолдар Абайдың «Ғашықтықтың тілі-тілсіз тіл, Көзбен көр де ішпен
біл» деген жолдарымен үндескендей.
Бұлбұл боп едім ... ... ... ... ... тұр ... ... «Мен ғашықпын» деп махаббаттың адамды
құдіретке айналдырар, ұлы күшіне,құштарлық ... ... ... ... бағынбайтын буырқанысты толқынын асау ... ... ... ... сені ... жаңғырып жатады
Асау өзен тентектігін молайтып
Өр толқынын қатты сарқыратады.
Сезімнің ұяңдау ... ... ... күн
Шымылдыққа өрт боп лаулап кіреді,-деп суреттейді.
Осы бір іңкәр көңіл ... ... ... ... өтіп жатқан ішкі сезіміне толқыныстар, алай-дүлей күш, ішкі ... ... ... ... ... өлеңдер қатарына «Үш күннен кейін», «Жалаулар лаулап жолымда»,
«Болса екен сүю шынайы», «Сүю», «Сұлу қыз» т.б ... әсем ... ... ... ... ... ... суреткер
дей алмаймыз. Белгілі деңгейде сезімге әсер ... сұлу ... өмір ... тербеу ақыл мен сезімді бірдей талап етеді.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... да шашау шығу ақынға жат.
Ақын жырларының табиғилық оқырманына эстетикалық мол тағылым береді.
Сөз таңдаудағы талғам,қиыннан қиысқан ішкі ... ... ... ... ... ой айту,көл-көсір бейнелі тілді жанып ... сол мол ... ... ... өсиет етіп таусылмай, даурықпай
сезімді шымыр-шымыр қайнатуға ақын ... ... ... өлеңдерін оқу үстінде біз жаңа оралым,тың тіркестер
іздеуден гөрі өзгеше бір ... күй ... ... ... өзінің
сол жайсаң да сезімтал,шымыр да шынайы болмысын өлеңнің қалыпты формасын
бұзбай-ақ, өзгеше түр ... ... ... ... ... ... ... поэзия жаратылады.Ол ақылдан
да, бар тіршіліктен де биік,өзіне бас игізетін тылсым ... ... адам ... ... қалай биіктеп, қалай аласарады...Өтежан өлеңдерінде сезімнің
осы штрихтары да көрініс береді.
Осы ретте ғалым Б.Кәрібаева пікірін келтіре кетсек ... ... ... ... ... аренасы кеңейгендігі талас
тудырмайтын шындық». ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін кеңейтіп отыр.Бұлар өздерінен алдыңғы топтың ең қажетті
деген дәстүрін бойға жиды.Көзсіз еліктеуден,жалған жалау көтеруден ... ... көп ... образбен ойлайтын,сөйлейтін ақыл
екендігі ерекше ... ... ... ... жан ... ... беру шеберлігі. Керемет үлгісі «Тау суреттері» деп
аталатын өлеңі.
Тау қыран,тұмсығы шын мұнар қабақ.
Бұлттар бар ... ... ... қар мен ... мұз ... желі
Тұрады алып күшпен шын арқалап
Көз алдымызға қыранға ұқсаған алып тау тірі бейнесі келеді. Ал ... мен ... оның желі ... ... өзін тірі ... ... ... қояды.
Салмақ та,салқындықта сезіледі,
Жаншылып тау бауыры езіледі
Түсірмей арқасынан ауыр ... ... тау көз ... ... өзіне жауды құшақтатып қояды. Оның өзі әдемі,сәтті шығады.
Дегендей мұз-төсекте ауырайын,
Бұлт ... ... тау ... ... ... ... маңымызда әдеттегі жансыз табиғат емес,
әлдебір тіршілік тыныстап,көз ... ... ... ... жай ... жоқ. ... көз іліп ... ал «бұлт» тау баурайын
құшақтап жатыр.Осының бәрін біз көзімізбен ... ... ... ... ... мына көркем образдарға назар салсақ,
ақын табиғат көрінісін берудегі хас ... ... ... құс қара ... ... ... ... қалған.
Бір бұлттың өркешінде баладай боп
Ай отыр екі аяғы салақтаған
Немесе
Бұрымынан бұрқырап ... ... ... ... ... ... ... Көз алдымызға бұрымынан гүл исі аңқыған ... ... ... әрі ... ... ... ... айнаға теңейді де:
Айна сыншы,аспанның төріндегі,
Жерге түсті!-Сынығы көрінбеді.
Аққан ... да бір ... еді ... ... ғұмырдың сынығы... терілмеді!
Ғалым З.Ахметовтің мына бір пікірін келтіре ... ... ... ... сөздер әлде қандай бір ерекше сұлулап сөйлеуге
әуестіктен емес,эстетикалық сезімнен,образды,бейнелі ойдан, ... ... ... ... жазылған шығармадағы
әрбір суретке, әрбір сөзге поэзиялық,поэзиялық нәр, көрініс беретін нәрсе-
ақындық ой-сезімнің тереңдігі мен көркемдігі.
Бұл сөзбен ... ... әрі ... затты.Яғни көрем образ.
Ғалым З.Қабдолов бұл жөнінде: «әдебиеттің ... ... ... ... жан ... әсер етер ... күші ... образдылығында жатады»
дейді./9-82/.
Жалпы адам баласы табиғаттың бір бөлшегі екенін,яғни өзін ... ... ... ... ... өлеңдері арқылы және бір
сезінесің.Сезіну бар да,оны түйсіну ... осы ... ... ... ... ... өлең ... өзі «Ақ нөсер»,
«Нөсерден кейін», «Кемпірқосақ», «Айшуақ», «Қайыңды тоғай» деп келетіні
жайдан жай емес.
Адам ... ... ... ... ... ... жан-дүниесі де сілкіністер жасап,тазару процесі жүретінін
талай еңбектерде айтылып та жазылып та ... ... ... ... ... ... да ... сырына жетелеумен бірге,таза даланың иісін
мұрныңа келтіріп,мына пенделік тіршіліктен бір сәт ... ... иіс жас ... дала ... тым жиі ... тым.
Бұрымынан бұрқырап гүлдің иісі
Сай бойында---барады түн.
Ақынның лирикалық кейіпкері тек қана табиғатқа сыр айтады, сырласады,
әдемі сезімді де сонымен өріледі.
Тау ... кеше сыр ... ... кеше тау ... ... осы ... өлеңдері көп-ақ. «Ақ нөсер» жинағына енген
жырларының қай-қайсысы да табиғат тамашаларына сыр шертеді:
Бұлдырап көкжиектен сағым құлап,
Секілді ... ... ... ... ... жарылады қалың құрақ.
Тамаша жауған нөсерден кейін жер-ананың керемет ... ... ... ... күйі де ... бір ... аңсап
жүретіні ақиқат.Ақынның өзі айтқан:
...Көңіл күй о да бір ... ... де ... ... ... жалын адам
табиғатында болып тұрғанын қалайтын ақын өлең тілімен береді.
Өмірде қалғып ұйықтап ... жан аз ... ... ... ... ... ащы да болса шындық.Ал, кейіпкер күнделікті
күйбің ... ... ... жүретіндерден бөлектеу...Ол бұған
көнбейді..асау ... ... ол ... нөсерге де
қанағаттанбай, селдете,кенелте жауатын жаңбыр іздейді.Көңіл-күйдің даланы
қаптаған ... ... ... содан кейін ғана дейді...Өмірдің құны
мен мәні сонда деген ақын бізге осындай ой түйгізеді.
1 2. Ө.НҰРҒАЛИЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... табиғаттағы жарастық пен
келісім ... ... ... ... ... ... жеке тебіреністен,жеке шабыттан, сағыныштан
туған жырлар./10-215/.
Олардың бояу ... мен ... да ақын ... ... жасаған, бәрі де адамның өз демі,өз тынысындай ... ... өмір мен ... ... ... ... шеберлігі бар:
Аттың басын жетпей тұр бұру ғана,
Жалғыз сәтке көз салып тұру ғана.
Жалғыз сәтке көз ... ... ... байлайды сұлу дала.
Тұла бойда сергіттіп,күш ағылған.
Көрмей кетсем-сағынтып құса қылған,
Бауырына бір кірсең, ғашық дала
Шығармайды мәңгілік құшағынан.
Лирикалық кейіпкер сәт пен ғана дала ... ... ... тұтқыны» ақын жанына қажеті де осы.
Бұраң-бұраң сағым бел.Сүмбіл бұрым
Жүректе отым сенікі, көзде-нұрым...
Босатпасаң босатпа құшағыңнан,
Кеткім келіп ... жоқ мен де ... ... ақын ... ... жер, ... аш мен келемін» деген
жолдармен үндескендей.
Ақын өлеңдерінен мол орын алатын табиғат (этюдтері) көріністері, оның
ішінде қысқы этюдтер өзінің көркемдігімен ... ... гүл ... ішіп ... ... ... өзі ... желден теңселіп,
Алған қардан айырылып тұр қылаулап.
Немесе
Ағаштардың тыр жалаңаш бұтағын
Жауып апты аппақ көрпе аялап.
...Қызуынан ғашық болған ... да ... ... балбырап.
...Аязды аспан қолын жылытып тұрғандай
Мұржалардан тіп-тік ұшқан түтінге.
...Төрт шоқы тұр алыста төрт дөнендей,
Ақ көрпе қар оны ат қып ... ... ... ... ... қар ... ... жай қылғыр.
Даланы тұмшалап жатқан шашау аппақ әлемді ақын осылайша ... ... ... әсер ... ақын ... жайма-шуақ жаныңды
сұлулыққа бөлер,көктем өмірді көз алдыңда әкеледі,ақын көңілі көктемді
іздейді,сағынады.
...Келер ертең сәукелелі шуақтар
Апрельдің ... ... ... ... ... сипат-ерекшелігі оның мазмұнына тікелей
байланысты.Өйткені,өлең тілі көркем шығарманың идеялық ... ... ... сай ... ... ... ... дарытатын,
қуат бітіретін ой,сезім тереңдігі десек,сол ойдың,сезімнің барынша әсерлі,
мейлінше терең, бөлекше ажарлы ... ... ... ... ... өрнекті сөздер әшейін сұлулап сөйлеуге ... ... ... ... ... ... суреткерше қабылдаудан
туады»,-дейді.
Көктем келгенін ақын ерекше сезіммен «көктемді күтуге дайын ... ... деп ... айым ... ... деп айтты қайың маған.
Немесе:
Білер бәрін..күй-білер..көктем білер...
Өмір ... сол ... ... ... ... да ... сәукелесі
Күй келіншек күлгенде..көктем күлер
Көктем келіп, жерменен су боп ағар,
Сылдыр қағып шолпысы нуға барар,
Қатып жатқан мұздардың астындағы
Асау ... ... ... ... ... ... арқау болмаған...Сезімнің ... ... ... ... ... мен адам жан ... сезім көктемімен үндестіре
білуі ақынның шеберлігі.
Сеңсең-толқын сел-сел боп,шекер – қайнап,
Сеңді ... ... ... ... ... ... соң жауқазын жетер жайнап.
Көктемде болатын таңғы шықтың өзі ... ... ... ... шет ... ... жетпеген жасыл шөптің көз жасы етіп
береді.
«Арманы бар,таңертең арманы-шық,
Көремін деп арманды барған ... ... ... ... ... ... ... махаббаттан басталып,парасаттылықпен аяқталады. Махаббатқа,
бояусыз сұлулыққа соқпай,оны жырламай өткен өлі де тірі де ... ... ... өлеңдерінде назар аударарлық тағы да бір жайт ... ... желі ... ... ... ... бар
Жай көздерге көрінбейтін » десе
Жас құлындай алданышым
Жолда ... ... ... ... ... шығам
Сол аяулы арман үшін,-дейді.
Ақын М.Шаханов:
Биік болып жүру үшін мынау ғаламда
Биік арман керек екен адамға,-деп жырласа, Өтежан үшін де ... ... ... ... кешуі сол биік арманында
Шындық болып таянғанда от,
Өтірікке боянғам жоқ.
Арман,саған жету ... ... ... ... биікке жетелер,рухын көтерер образда береді де,оны ар-
ұятпен қатар қояды.Сөйтіп жыраулар ... ... ... ... ... ... ... демалыс жоқ,
Ар-ұят қалғып кетсе не болғаны!
Атырап тулай-тулай қалжыраған
Жапырақ шулай-шулай жалбыраған.
Тек арман,арман ғана ояу отыр
Жүректің бір шетінде қалғымаған!
Және ... мен ... ... ... тау ... ... Мұның өзі ақын табиғатынан сыр тартады.Яғни лирикалық
кейіпкердің сол асқар таудай арманы ... ... биік ... ... ... ... пен тереңдік, білімділік поэзия шырайын одан сайын әрлендірері,
сұлуландыра түсері хақ...Бұл ақындық азапты ... ... ... ... С.Әшімбаев.Қазіргі қазақ поэзиясында кешегі мен бүгінгі
өмірге жаңа көзқарасы,өзіндік концепциясы бар талантты ... аз ... ... бірге Ө.Нұрғалиевті де ерекше
бөліп атап көрсетеді.Бұлардың өлеңдерінің жаңалығы,жанына жақындығы сол,
өмірдегі ... ... ... ... осыған дейінгі таныс
образ,ойларды қайталамайды.Олар не жайлы болса да өз көзқарастарының тезіне
өткізіп,талғам таразысына ... ... ... ... ... ... «өмір» бөлшек жаратылыс өзінше өрнек табады.
«Өмір ағашы» деген өлеңінде
Өмір! Сенің мен ұқпайтын сырың көп,
Құяр жерге құйылар ма нұрың дөп,
Саусағың жүр ... ... өмір ... ... ... ... бәрі ... Сәттіліктер, сәтсіздіктер,
қуаныш, қайғы, жақсылық,жамандық бәрі алмасып жүреді.Өйткені ... ... ... ... жол табуға болады. Әсіресе сезім
адамдары үшін бұл өте күрделі сәт...Қатыгез, қатал ... ... ... ... ... ... «егер сені өмірдің сәтсіз толқыны мықтап
соқса, «Сәтсіздік» деген өлеңінде ақын тілге тиек етеді.Қанша сәтсіздік
болса да ... ... ... ... ,бар ... онда мол сенім
Сәттілігіңе,бағынып,
Имейді басын ол сенің.
Осы ретте тағы да Мұқағали жырларымен үндесе ... ... ... құба ... ... бір ... ... М.Шаханов...Өмірдің барлық
сәтсіздіктері бақытсыздық емес ендеше деп келетін жыр ... ... ... ... болса да үмітпен тәуекеліңді» жоғалтпа.
О,қорықпа бауырым,қиындықтан,
Басын жұтқан,біреудің миын жұтқан.
Тәуекелің таусылған сәттен қорық,
Сұрайтыным сол менің,дүйім жұрттан.
Немесе
Бәрін көру,бәрін де біле ... ... ... ... ... ... ... жүре беру.
Поэзия адам жанын тебіренткен,айтылмай,бейнеленбей,тынбайтын өктем
рухтың бейнесі.Ақынның өзге жұрттан артықшылығы бүкіл болмыс пен ... ... кісі ... ... ... ... адам әсерлене бермейтін нәрседен әсерленетін.
Бұл-адамның табиғаты олай болса ақынның жан сыры өлең арқылы ақиқат
табудың ... ... ... ... ен бір ... ... ... осыған құралған.
Ақын «арман» деген жолында адалдық,шындықты ту етіп ұстайды оның таңғы
шықтай мөлдір таза ... ... ... сыры да ... ... ... ... ол.
...Палуанның жығылғанын талай көрдім,
Шындықтың көрген жоқпын жеңілгенін десе,ендігі бір жолында
Адал мінгім келеді дөненіме,
Өнегелі сөз айтып өреніме.
Адал жырлап-өткенге не жетеді,
Жамау-жасқау жолатпай-өлеңіме.
Немесе:
Әлі ... ... бар ... ... талай талым
Туған жердің бір уыс топырағы
Шындығымның басына қарайтарым.
Жалпы адалдықты ұстанған ақын позициясын бар жыр ... ... ... жолы ... ... да ... өнердегі романтик
Өтежан өмірде талай қиындықтардан өткен.Алайда тұрмыс қақпақылына жасымаған
ақын рухы поэзияда көрініс береді. ... ... мың ... ... ... деп бұлқындым.
Сонда менің жармасқаным жалғыз сен,
Бұлаңдаған бұрымы едің шындықтың.
Ойхой дүние,көрсетерің көп білем,-деп жырласа
«Дала дастарханы» өлеңінде.
Жазбаған жалған ... ... ... ... сенен туған баламын мен,
Келешектің көлігін жолға салдым
Қойшының таяғындай қаламыңмен!
Ақынның ақиқатқа барар тек ақ жолы ... өз ... ... соқпай бұлтарып өтетін жолдың бәрі ... да ... ... ең алдымен тек өз жүрегінің терең тебіренісіне тууы
өлеңге қойылар ең басты талап,өлеңнің ең терең табиғаты.
1. .1. ... ... ... ЖЫР ... ... ... ... ерекше назар аударатын өлеңдер жинағы бар. Ол ... ... ... соңғы жазы» деп аталатын еңбегі./13/.
Бұл Фашистік Германия бастаған Ұлы Отан соғысы туралы,сол ... ... ... ... ... әрбір тақырыпқа үлкен қасірет
әкелген,жарынан ажыраған ... ... ... бала тағы ... Ұлы Отан ... ... қасірет, орны әлі
біткен жоқ.Жеңіс оңайлықпен келген жоқ,онда совет адамдарының соның ішінде
қазақ халқының ... ... ... ... жанымен
қорғады.Фашизммен айқаста отанды,азаттықты қорғаумен қоса, әркім өзінің
адал ар-ожданын да ... өз ... ... зор тарихи шешуші
күшті дәуірмен келешек алдындағы адалдықты таныды. ... бәрі оның ... ... ... ... Өз ... ... қорғаған
ерлер бейнесі, ерлік иесі еш уақытта ұрпақтар жадынан ұмытылмақ емес.
Ө.Нұрғалиев «Соғыстың соңғы жазы» деп ... жыр ... сол ... ер, ел ... ... елдігіне сын болған сол бір қасіретті жылдардан қасірет табы сол
кезде балаң сезім ... ... ... ... ақын ... де ... салған еді.
«Соғыстың соңғы жазы»1-кітабының «Шынтемірге сәлем бер ... ... ... ... болып ,тек қатігез қиянат іс-
әрекетімен танылған Шынтемірдің кейінгі ... мен өлім ... ... ... өрбіте береді.Бір кезде бір дүйім ел тағдырын өзінің
билігіне қаратқан Шынтемірді енді ауыр хал ... ... ... енді ... ... ... сұрап,сәлем беруге ұлынан сұрануда.
«Айналайын айырылсаңда барыңнан
Айырылма адамшылық арыңнан,»
Жырдың бүкіл лейтмотиві осы жолдарға әкеледі.
...Берілмеген ... ... ... ... дақ ... сезімде ,
Сәл кешірім сұрағансып сыр жатты,
Шынтемірдің сәлем күткен көзінде.
Лирикалық кейіпкер Шынтемірге деген кегі сәби көңілінде ... ... ... ... ... ... ... ,сай-сүйекке жеткен күн,
Өкпелерге беріш болып қатқан күн.
Өлмеліге сәлем беріп жатқан күн.
Көңілім менің, айтқысы кеп сол жайды,
Айтпай келген мәселесін ... ... бір ... ... ... ... Ө.Нұрғалиев «Соғыстың соңғы жазы» кітабындағы жырға соғыс
тақырыбын ... ете ... оны ... бір жоғарыдағы өлеңде келтіргендей
шағын сюжеттерге құрап отырып ... ... ... С.Әшімбаев
атап көрсетеді: «М.Шаханов пен Өтежан Нұрғалиевтің өлең өзегіне белгілі бір
шағын сюжетті таңдап алып ,соны дамыта отырып, ... ... ... ... ... ... атап айтқан жөн»-дей
келе ,одан ары сыншы бұл ... де «Сол ... ... ... характерді
психологиялық тұрғыдан ашу арқылы өмір шындығы туралы тың ... ... ... Отан ... жылдарындағы ауыл өмірі ... ... ... ... ... да бұл ... ... қатар
қайрап келді.Себебі,сол кезең үшін соғысқа тікелей ... ... ... жан ... ... ... ... болатын.
Ақын Ө.Нұрғалиев қару асынған ересек болып емес, жыртық иін, жамау
киіп, сәби ... ... оның ... ... ... Өмір ... ашщы ... бетпе-бет айқасында
бастаған ол ащы шындыққа құрады.
«Ауыл толы түйе еді», «Мұқаштың ақыры», «»Шоқат Әлібеков ... ... ... ... « Тағы да ... туралы»,
«Көмекбай туралы аңыз»тағы басқа өлеңдері осыған ... ... адам мен ... ... ... ... түскен
кезі.
Оттай болар біреулердің қазасы,
Судан болар біреулердің қазасы.
Баласы өлген сол соғыста Мұқаштың ,
Көк есектен келді ақыры жазасы-деп басталатын « ... ... ... ... ... ... көрген Мұқаш ... ... ... бей-жай қалдырмайды.
Шал не көрді? Не көрген жоқ? дей отырып.
Шерте салған шер ғой деме,мұны сәл,
Қаламынды ал ,қолыңа, қарағым.
Не десек те соңғы жылы ... ... ... ... ұлы ... күні «Жау ... ... ән,
Жеңіс күні күлкі көрсек самсаған,
Сол күлкіде үлесі бар болатын,
Сексендегі ... ... ... ол ... мен жауынгердің ,қару мен қарудың ғана қақтығысы
ма?.Мұнымен ауылда өмір үшін де ... ... ... қақпақылына
қарсы күрес .
Ал сол күресте жеңіс өзінің рухы мен ... ... ... ... ... 80-дегі шалдың бір жұтым су іздеп жанталасуы.Мынау
тіршіліктің жарық ... бір ... ... ... ... өлеңнің айтары есіңнен шықпауға тиіс.Ал өлеңнің мұндай қасиетке ие
болуы оңай ... аса ... үшін ... ... ... ... осы ... ерекшеленеді.Яғни оқырманға ой
салу, ойланта білу міне,Өтежан жырлары бізге осы қырымен ... сын ... ... жүрегімен куә болған ақын сол соғыстың
жанға салған жарасын,әр қилы ... ... да ... ... ... ... ... суретін ол!
Кешірсе де,ұмытса да,барлығын,
Есіне алып сол кезеңнің тарлығын,
Қанауызбен бұрап ашқан кез еді ол
Адамдардың ... ... ... ... мен ... 1944.ж деген өлеңінде осылай жырлай келе:
Күн қадалса бұлт астынан-мың кірпік
Жаңбыр жауса тыным таппай,дым бүркіп.
Қылбырауды мың бұраған кез еді ол,
Қиындыққа қара ... ... Ақын ... ... ... ғана ... қасіретке мойын
ұсынбаған рухани қайсарлықты өлеңге қосады.
Ақын соғыстың қандай сұмдық трагедиясын жазса да,оның ар ... ... ... ... ... баласы» өлеңі де өзінің шынайы шындығымен баурап алады.
Бала көңіл «жақсы,әдемі»өмірге қызығады...
Ол тоқ ... бәрі мол ... ... ... Сташ жол ... ... ... мінгенде ол
Ең бірінші бақталасым сол болды.
Онан әрі сол басқарма баласының асығын ұрлап алған жетім ... ... өзін ... ... салғанын суреттейді...Өкініш пен ұяттың уыты оны
бала да болса қатты қинайды...
Соңында сол ... суға ... ... өмір бойы жүректе
дағы қалды дейді.
Жалпы «Соғыстың соңғы жазы» кітабына ... ... ақын ... жандар сырт кескінімен тарихтағы ала бөтен ерлік әрекеттерімен
көзге ... ... көз ... ... ... ... ... адамдар.Ө.Нұрғалиев солардың үйреншікті өмірінен, қарапайым
тірлігінен үлкен ... ... ... қана ... ... ... ғана емес,соғысты жеңген адамдық,
адамгершілік жайлы ... Ол ... ... ең ... ... ... өмірге көрік қосатын жарқын нұр да адамдар
көкірегінде деп ... куә ... Күн, ... ... бір тізерлеп құлайды
«Бірге кеткен Нұрғалиды өзіңмен
Өз қолыңмен көмдің бе?»-деп сұрайды.
«Балам менің өлген жоқ» жыр ... ... бұл ... сюжет бойынша «Соғыста қаза болды деп,қара қағаз ... ... тірі ... ... бірге кеткен Нұрғалидың анасы ұлын
сұраған кезде Жексен жермен-жексен болып
«Жан жолдасын жауға тастап кеткендей ... ... ... өлмеген ана «балаң аман» деген сөзді ести алмайды. Анасының
монологынан келтірсек:
«Көз көреген жоқ»...Көңіл әлі сөнген ... ... ... киген жоқ.
Төрт жыл бойы көрген түсім шын болса
Балам тірі, балам менің өлген жоқ!
Жалпы Ө.Нұрғалиев өлеңдерінде ... ... өмір ... ... екі ... сағатын көріп ержеткен бүкіл
бір ұрпақтың рухани шежіресі,поэтикалық образы жасалған.
«Көк ешкінің құлағы» өлеңінде соғыс ... ... ... ... бір көрінісі суреттелінеді.Қысқаша сюжетін сөз етсе «көкжөтелден
ауырып, әл үстінде ... ... ... көк ... құлағын кесіп, соның
қанын ішкізеді».Бала содан аман қалады.Сол кездегі баланың ... ... ... жүр екі ... ... ... ешкінің киесі,
Екінші өмір-қара дүлей соғыстың
Ақ кеудеме жағып кеткен күйесі.
Екі өмірдің екі түрлі ... алып ... ... ... боз ... ... ... көк қарғасы шоқыған.
Онан әрі автор «Бақыт» абстракты ұғымымен байланыстыра өрбітеді.Ол
«бақыт» ұғымын өзің ... ... ... салыстыра береді.
Ауыл тола қара қағаз алған күн,
Ауыл тола ... ... ... ... бәкіңмен
Бақыт турап беремісің,Ерғали?
Сол соғысқа баланың да қатысы бар.Себебі оның ... шағы мен ... ... бала ... көрген майдангерлердің трагедиялық образын
береді.
Жалғыз аяқ,жалғыз
қалды ... ... ... тірісінде жерленген
Жер бетінде жарым көңіл ерлер бар,
Омырауы көрінбейтін орденнен
Бір аяғын кесті соғыс бақыттың.
Бес жыл бойы қара сәуле атып түн.
Жер бетінде ... ... ... жарты кісі келеді.
Көлеңкесі кесіп түскен уақыттың.
деп жырлайды да жалпы жеңістің үлкен ... ... ... ... білуге шақырады. «Олар бүгінгі
ұрпақ сендер үшін өздерін құрбандыққа шалды».Сондықтан соғыстың бетін ... ... ... жетіңдер дегендей ой тастайды.
Бір аяғын кесті соғыс Бақыттың
Бес жыл бой қара ... атып ... ... ... кісі ... келе ... тынышын
Сол кісінің жүрегімен өлшеңдер.
Бір дүниенің тең жартысын аралап
Соғыс кесті
Жер ... ... тірі ... Жартысы
Ерғалиға тапсырады аманат-
Ешуақытта қантөгісті кешпеуге
Ешуақытта жер бетінен өшпеуге
Ант береді-
Жалғыз қасық қаны ... ... ... ... ... да кездесіп отыратыны
бар. Қазақ халқы табиғатында қашанда қазақи қалжыңдарға, ... ... ... шебер болған халық қой.
Өтежан поэзиясының бір қыры әдемі әзілмен де ерекшеленеді.Бұл ретте
ақын М.Мақатаев «Қазақ ... бір ... ... мақаласында «Өтежанның
азаматтық лирикасы мен адамдық-пенделік көңіл күйі ... ... ... ... деп ... ... өзін де ... әр беріп,қағытпа әзіл арқылы мың құлпыртады дейді. «Қыз» деген
өлеңде,
Күз келсе,құс қайтады,мұз ... ... де ... ... ... жылы ... ұзатады?.
Немесе
Ешкімнен таяқ жемеп ем,
Шапалақ жедім бір қыздан.
«Себебі бұның не?»-деп ем,
«Махаббат» деді ол ... ... ... ... берсе,ғашықтың күні құрысын,жан сырыңды
ашқаным үшін таяқ жедім,-дейді де
Соңынан бірақ сол қызға
Мың рет таяқ жегіздім,
Жегізген емей ... үшін ... ... ... деп аталатын өлеңінде де ақын
Би кетті! Қызғалдақтар билеп кетті,
Билетті! Ұялшақты сүйреп кетті...
деп басталады да:
Қаз болып ... ... боп ... ... түйдектетті,-деп, өзін аңшыға теңеп,көк
балдырдан үйректі ... ... ... ... ... ... те бис! Би ... жан қала ма
Сазымен саз балшықтай илеп кетті!-деп аяқтайды.
Енді бір өлеңдерінде ақын ... ... ... ... ... жарысып жырлағандай
Бар қайғысын жел ұшырған
Бір байғұсың мен болдым,
Жапырағым қалтырадың
Қара жерге кел,қонғын!
Шайқап-шайқап месіңізден,
Құйшы күзгі қымызды
Шығармайтын есімізден
Сезім қылып ең ізгі.
Ақын ... ... ... ... ... махаббаттың
құдіретті күшін бәрінен жоғары қояды...Оның ... ... ... құдіретін өлең өрнегімен шебер жеткізеді.
Күлкісі көктің-махаббат,
Алтыны жердің-махаббат,-дейді де оны ... ... ... ... ... ... да,тасты да ұнатпайды,майы таусылған
шырақтай күй ... ... ... сайынан
Өрлесе тауға өрт болып,
Бұлттының найзағайынан
Жатырмын бүгін мерт болып!...дейді «Сүю» деген өлеңінде.
Өмір бойы аспанды тіреп келген
Мықтыларды көргенде,дір етпеген.
Дірілдейді ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер сезім өзінің шынайылығымен ... ... ... ... жыраулар дәстүрімен жырланатын дидактика сарыны
бар өлеңдер де кездеседі.
Ол жақсы мен ... ... ... ... ... ... ... адам
болып» деген сұрақтарға жауап іздеу,өмір өтпелілігі,өмір сүрудің мәні,
мағыналылығы, адами құндылықтар т.б ойлар./17-389/.
«Ешқашан ... ... деп сірә ... арты болмайды
Осы еді саған айтпағым.
Болады аттың қасқасы,
Қайыстың болар таспасы.
Түсетін көзге бір ... ... ... ... шыңдары,
Шөлдердің шағыл құмдары.
Түсетін көзге алыстан-
Сұлудың қайда сындары?
Ақын осылай толғана келе, қиялға асу бермес,талабы да ... да, ... мол ... ... ... ... ... шыққан шыңдарым,
Түренді түрген тыңдарым,
Қиядан төмен құлдилап
Қолыңды неге бұлғадың.
Өмір болғасын жолыңда бәрі кездеседі.Жеңіс те,жеңіліс те...Аталар
батасын ... ... ... өмір деген ұзақ ... сол ... ... ... үшін де оның ... ... бір сезім ұғымсыз,
Жаздарым қайда шыбынсыз?
Мұратқа жеткен жақсы адам
Жатпай ма үйде шығынсыз?
Адамды «жағдай билейді» дейді бір философтар...Сол секілді ... ... одан ... өтіп кете алмайды...Айналадағы келеңсіз құбылыстар
тағы бар...Өмірге сезіммен қарайтын ақын тағдыры үшін ... ... ... ... мұңы мен назы бар бұл өлең жолдары ақынның сол сәттерінен хабар
бергендей...Себебі ақын ... ... те тез ... болу оңай ... ... жүру әрбір бітеу жараның деп,- Т.Айбергенов жырламақшы, әйтпесе
Мұқағали ... ... ала ... нәзік жанымды кім түсінер-деуі,жайдан-жай емес...Бұл жолдардың
бәрінде ақын тағдыры, ақын жұмбағы жатыр...
Сан ... үзсе ... ... жоқ ... Ертіс.
Менде де қасиет бар-
Теңіз көрсе өзен боп жүгіретін!
«Айгүлдің аспандағы әні» деп аталатын бұл өлеңде «теңіз көрсе,өзен боп
жүгіретін» ақынның табиғаты көрініп ... ақын ... ... ... ... беру...Алайда...
Өзегіне өмірдің өрті шауып,
Уақыт кетіп барады...сәл түс ауып.
Мұхитына жете алмай мақсатының,
Көкірегімде барады Ертіс ... ... ... ... ... ... ... тыңдаған адамның көкірегінде,
Лаулап жатыр жаналмай кеткен арман!
Иә «мақсат» ақын көкірегінде жай жатқан жоқ,арман ... ... ... енді ... өлеңдері арнаулардан тұрады.Олар: Жаяу ... ... Төрт ... туралы т.т.
Бұл қазақ берген талай дарындарды,
Дарыннан сөнбейтұғын жалын қалды- деп ақын өзі ... ... ... ... ... ... ... бағалау жағы қалай.Міне, мәселе
сонда...Ақын осы тұрғыдан келіп:
Жүрегін туған ел деп жандырғандар,
Халқы үшін жалғыз атын алдырғандар
Көп емес ... ... ... қара жаяу ... ... ... жатсақ талай істі үлгірмей көп,
Көрінеді ол маған күлгендей боп,
Қалбикені поштабайдың өзгертіп ап...
Азнабай әлі тірі жүргендей боп.
«Талант» иесін тану арқылы ... ... ... ... ... ... аршыңдар,кідіртпеңдер,
Үрке берсін таланттан үріккендер.
Біржан болсын десеңдер бізге риза
Азнабайдың мінезін тірілтпеңдер!
Ақын ақынын ... ... ... онда ... ... ... өлсе де Абай сөзі өлмейді» деп ой өрбітеді.
«Абай» өлеңінде:
...Жұлдызды алдың,күнді де ... ... ... ... ... ... айналдым
Мың ғасырға құйған жалғыз мұрадай,
Соққан желден,соққан сөзден құламай
Қасқыры көп Жидебайдан жаяулап,
Жеттің бізге қансонарда тірі Абай!
Міне,Өтежан жырлары ... ... ой ... идея ... ... ... ақындардың тәжірибесі, бай
палитрасы,үлкен полотнолары,үлкен адам ... ... асау ... ... ... ... да ауыр
азаптың ащы нөсеріне шашылғаннан кейін барып ... ... ... ... атын «Ақ ... «Нөсерден кейін» деп атауы
жайдан-жай емес.
Ақын С.Мәуленовтың мына бір пікірін келтіре кетсек.
«Өтежан өлеңдерінде жаңа,батыл теңеулер,ойлар ... деп ... ... ... бар» ... әдебиетке «Менің махаббатым» өлеңдер жинағымен келді. Жас
ақынға тән биязылық, ... ... ... сенген адуындық бар еді
өлеңдерінде. Алғашқы жинақ бірөңкей баламалы бейне – образды өлеңдерден бас
құраған еді. ... ... ... ... бір сәт ... ... ... жерге жөнелді –
деп жырлады. Табиғат – Ана бауырында өскен, табиғаттың сұлу келбетін
өлең ... ... ... романтик ақын, суреткер көздің әрекеті.
Жел ұйықтап, қалғып кетіп балғын құрақ,
Тәтті үнмен сөйлеп жатыр былдыр бұлақ
Жасыл сай, ... әуе, ... ... ... тұр ... ... те өлеңдетті. Табиғаттың бір сәтіндегі үйлесімдікті бүкіл ... ... ... ... ... соққан кездіктің басы жарғақ болады» -
дейтіндей емес, ... ... ... көп соғып, көпшіліктің батасын алған
кәдуілгі ісмер қолтаңбасы.
Алғашқы «Менің махаббатым» жыр жинағынан қарағай мен қара ... ... ... ... алып жүрген «Афина мектебіне» ... ақын үш ... ... ... бес түлейді» деген мәтел бар қазақта.
Ал, әдебиеттегі түлеу – талант түлеуі бір басқа. ... ет пен ... ... ... бір ... ... ... тағдыр иелері жиі
кездеседі. Өтежан ақын алты ... ... үш ... тың ізденіспен қазақ
өлеңін үш рет ... оған неге ... ... «Ақ ... ... ... «Кемпірқосақ»,
«Ай астындағы ақ боз үй», «Айшуақ», «Қайыңды тоғай» - ақынның бір ... ... бір ... Баянды ізденістен туған белеңді кезеңнің
негізгі ерекшелігі – ... ... ... ... – ой
көркемдігі. Көркем танымнан ғана ... өлең ... ... ... ... құбылысты суреткер көзбен жіті байқап, орамына ой ұялатып, көркем
бейнеледі. Метафора бірінен ... бірі ... ... ... ... ... ... бір көркем әлемге жетелер еді. Көзін жеті
қат көкке тіккен ақын аспанды – төңкерілген ... ...... ...... ... – оны ... жатқан Ана бейнесінде көрді. Ақындық
аспанында кемпірқосақ керіліп, ... ... ... қаз ... ... ... жетіп,
Қоға тұр қос аққуды жеңгелетіп.
Көл – ана, ай ... ... ... ... ... ... те сөзбен сурет салды ақын. Өлеңнен өлеңге өрнек байып, айтар ой
тереңдей түсті. Ақын кемелдене ... ... ақын ... ... бір
шумақ, тіпті бір жолындағы бейнелілікті ... ... ... бір ... еді. Ал, ... ... әр ... образды баламамен бастап, әр шумағын
метафорамен өріп, тұтас образды өлең жазды. Образ ойға ұласты, сурет айқыш-
ұйқыш мінезбен қоса өріліп ... ... ... толы қимыл, өлеңі толы
қозғалыс. Табиғат тамашасын ... ... ... ақын ... ... ... Өлеңге мінез керек.
Ақын бояуларға малынып тұрған ... ... ... бір ... жерініп шыға келді. Оған образдылықтан гөрі, образдың өзі қымбат
болып көрінді-ау, шамасы. Табиғат тамашасын ... ... ақын ... бет ... ... ... жазы» кітабына ден қойды. Өтекең
бұрынырақта:
Соғыс зілін ... ... ... ... оны ... ... дүниені өрт алып,
Мен сол өртке шомылдым, түледім.
Соғыс! Соғыс! Тірі жанды аяп па ... адам ... ағаш ... олар соғыс дейтін сұмдықты
Миллиондаған балдақпенен, таяқпен, -
деп жазған еді. ... ... ... ... ... ... алып ... осы өлеңде баяндалғандай балалық шақтағы көрген
құқайы, көңілге ... ... ... ... ақын табиғат бойындағы
әдемілікті емес, адам жанын сезетін ... ... ... ... сол сұлулықты құрбандыққа шалған Жер – ғаламдағы сұмдықты
жазды. Бұрын адам бақытын ... ... ... ақын ... ... ол енді адам ... ... трагедияны жазатын
реалист ақынға айналды. Бұрынғы шуақты юмор енді астарлы ирония, ... ... Ақын көз ... ... Адам! Адамның тән жарасы жан
сұрапылына қоса жырланғанда аза бойың қаза ... Адам ... ... ... ... Жеке-жеке оқиғалар, өмірлік детальдар поэтикалық
қуатпен сөйлегенде сом-сом суреттерге айналады. Бір қарағанда ... ... ... ... тақырып бірлігі, мәнер ұқсастығы, мақсат
ірілігі, ырғақ-бітім бірлігі арқылы бірін-бірі толықтырып, тұтаса түседі.
Әр баллада ... бір ... алып ... Бір адам тән жарасы екінші
адам тән жарасына ұқсамайды./20-226/.
Тарих сабағынан өз ... ... ... ... ... ... ... – «Афина мектебі». Жинаққа енбеген шығармаларын қоса
айтқанда, «Афина мектебі» - ... ... ... адам жанының аласапыран ... ... ... ... ... арқылы жалқыны
білдіретін ішкі сезім толқындары ғана тудыра алады.Осы тұрғыдан алғанда
қазіргі ұлттың поэзиялық біршама даму ... ... ... ... ... ... ... құбылыс...
Бұл әсіресе 60-90 жылдар аралығында поэзия ... ... ... ... деңгейі қатты байқалады.Сол таланттар ішіне айқын
позициямен дараланып көрінген ақынның бірі ... Біз ... ... етіп ... ... көркемдік ізденістерді
шама-шарықтың жеткенінше сөз еттік. Ө.Нұрғалиев ... ... ... ... бірқатар ізденіс жұмыстары жасалды. бір
ескеретін жайт жайында ... ... ... Ө.Нұрғалиев арнайы
зерттеу объектісі болып қаралмаған.
Ақындық талантпен қоса ... ... ... оның ... ... ... білген
талантқа тәнті боласың.Біз басты назарға ақынның осы қырын алдық.
Қорыта келгенде ... ... ... ... ... ... көркемдігімен,дараланатын ... ... ... қойған ай астына ақ күйін-
Кіндік жерден
Түтініңнен таниын,
Түгі тоймас топырақтан
Жаралған
Туған жерім-
Дені таза
Сәбиім-
деп, таза сәби ... ... ... ... ... ... жырлары өзінің шырайлы шындығымен,мөлдір бұлақтай ... ... ... ... ... ... сусындасаңыз,өзі жырлаған «нөсерден кейінгі» күйді
кешкендей боласыз.../21-36/.
Табиғат анадай сұлулық әлемі ... ... ... ... ақын жан ... ... талғамы үндескен ақын жырлары
бүгінгі ... да ... ... ... сөзсіз...
Талғамнан талант танылады десек Өтежан жырлары да осы деңгейден ... ... ... ... ... ... ... жүрек.Алматы ,Жазушы. 2000
2. Мақатаев Мұқағали . Шығармалары.Алматы .Жалын.2002.
3. Ахметов.З. Өлең сөздің теориясы.А,Мектеп.1973.
4. Белинский В.Н Собрание сочинений. Т.2
5. Кәрібаева.Б. Қазіргі ... ... ... Нұрғалиев Ө . Кәмелет Алматы. , Жазушы ,1972
7. Нұрғалиев Ө . Ақ нөсер Алматы. , Жазушы ... ... ... ... ... ... ... Сөз өнері. Алматы .Қазақ университеті.1999
10. Кәрібаева.Б.Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму ... ... ... .Жазушы.1982.
12. Әшімбаев.С.Шындыққа сүйіспеншілік.Алматы .Жазушы.1993-461 б
13. Нұрғалиев Ө . Соғыстың соңғы жазы 1-кітап .Алматы. /1977/,
14. Нұрғалиев Ө. Соғыстың ... жазы . ... 2-3-4 ... ... ... ... дәуіріндегі қазақ әдебиеті.Алматы .Жазушы.1998.
16. Шапай.Т.Ой түбінде жатқан сөз.Алматы .Жазушы.1989 -390 б
17. 40-50 және 60 ... ... ... .Ғылым.1998 -560 б
18. Базарбаев.М.Өлең-сөздің патшасы,сөз сарасы.Алматы .Жазушы.1973.
19. Мәуленов С. Өлең өмір толқыны /Уақыт және қаламгер Алматы,1970-160 б.
20. ... Қ ... мен ... ... , ... ... және сюжет.А.Қазақ университет.1992.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Мағжан Жұмабаевтың өмірі мен шығармашылығы27 бет
Ғали Орманов22 бет
Ғұмырын ғылымға арнаған ғалым6 бет
Ұлы Отан соғысы кезіндегі қазақ әдебиетінің даму ерекшелігі32 бет
Әбділда Тәжібаев5 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Ғимараттарды техникалық жағдайларды бақылауда инженерлік-геологиялық факторларын қарастыру5 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь