Түйсік және оның негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 Түйсік туралы жалпы ұғым және оның негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Түйсіктің физиологиялық негізі және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Түйсіктердің дамуы және қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Зерттеу көкейкестілігі. Білімді маман, зерделі азамат болып өсіп шығуға, ертең халық шаруашылығының түтқасын ұстап, ел тағдырын шешуге, қоғам дамуынын жауапкершілігін мойнына алуға үмтылған әрбір жас жеткіншек үшін психология пәнін оқып үйрену өте қажет. Онсыз сан-қырлы жеке адамның ішкі сырын, табиғаттың мінезіндегі ерекше қасиеттерін, психологияның ерекшелігін ажырата білу мүмкін емес.
Сондықтан да психологияның маңызын, құрылымын, пәнін тереңдеп білу үшін, ең әуелі психологиядағы психологиялық әрекеттің бірі түйсік ұғымын қарастыру ең елеулі тақырып болып отыр.
Дүниені танып білуге адам ең алдымен сыртқы сезім мүшелері арқылы айналасындағы заттар мен құбылыстарды тікелей, нақтылы түрде сезіп отыруы қажет. Дүниені тереңдеп танып, дұрыс сәулелендіру үшін жасырын сезімдердің болуы жеткіліксіз, ол солардың ең алдымен түйсікті. яғни қабылдаған материалдарын ақыл-ой елегінен өткізуі қажет. Ал түйсік деп отырғанымыз ақиқат дүниедегі заттар мен құбылыстардын сезім мүшелеріне тікелей әсер ету нәтежиесінде олардың жеке касиеттерінін сәулеленуін айтамыз. Түйсікті біздің барлық біліміміздің бұлағы деп айтуға болады. Түйсік арқылы ғана адам әсер етуші заттың не құбылыстың бар қасиеттерің сезе алады.Түйсіктер адамға қоршаған орта мен өз тәнінің сигналдарын қабылдап, олардың қасиеттері мен белгілерін бейнелеуге мүмкіндік береді. Олар адамды төңіректегі дүниемен байланыстырып, негізгі таным көзі ретінде қызмет етеді, солардың арқасында адамның даму мүмкіндігі ашылады.
1 Жарықбаев Қ.Б. Жалпы психология.- Алматы,2004.- 165-166 б.
2 Алдамұратов Ә . Жалпы психология. - Алматы,1992 ж. - 345-347 б.
3 Бап-Баба С.Б. Жалпы психология. Алматы: Заң әдебиеті. 2009. 117-123 бб.
4 Бап-Баба С.Б. Жантану негіздері. Алматы: Заң әдебиеті. 139 – 157 бб.
5 Белолоус В.В. Темперамент и деятельность.- Пятигорск, 1990. - С. 489-549.
6 Мерлин B.C. Очерк интегрального исследованиях индивидуальности. - М., 1986. – 125-128 с.
7 Мерлин B.C. Очерк теории темперамента. - М., 1964. – С. 256-260.
8 Русалов В.М. О природе темперамента и его месте в структуре индивидуальных свойств человека. – М., 1999. – С. 111-115.
9 Стрелян Я. Роль темперамента в психическом развитии. - М.,1982. – С. 257-265.
10 Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. - М., 1988. – С. 366-369.
11 Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – М., 1990. – С. 56-64.
12 Русалов В.М. Биологические свойства индивидуально-психических различий. - М.,1979. - 401-408 с.
13 Левитов Н.П. Психология характера. - М.,1969. – С. 196-205.
14 Немов Р.С. Психология. - М., 2000. – С. 222-229.
15 Краткий психологический словарь / Сост. Л.А. Карпенко. Под общ. ред. AB. Петровского, М.Г. Ярошевского. - М., 1985. – С. 296-305.
16 Крутецкий В.А. Психология. - М, 1986. – С. 255-261.
17 Общая психология / под ред. А.В. Петровского. - М., 1986. – С. 301-308.
18 Общая психология / под ред. В.В. Богословского. - М., 1981.
19 Немов Р.С. Психология. СС в 3-х томах. Т. 1. - М., 1995.
20 Петровский А.В. Введение в психологию. - М.,1995.
21 Психологический словарь. - М., 1990.
22 Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - СПб., 2000.- С.410-419.
        
        Мазмұны
Кіріспе...................................................................
..................................................3
1 Түйсік туралы жалпы ұғым және оның
негіздері...........................................5
1.1 Түйсіктің физиологиялық негізі және
түрлері..............................................5
1.2 Түйсіктердің ... ... ... көкейкестілігі. Білімді маман, зерделі азамат болып өсіп шығуға,
ертең ... ... ... ... ел ... ... қоғам
дамуынын жауапкершілігін мойнына алуға үмтылған әрбір жас ... ... ... оқып ... өте ... Онсыз сан-қырлы жеке адамның ішкі
сырын, табиғаттың мінезіндегі ... ... ... ... білу ... ... да ... маңызын, құрылымын, пәнін тереңдеп білу үшін, ең
әуелі психологиядағы психологиялық әрекеттің бірі түйсік ұғымын ... ... ... ... ... ... ... адам ең алдымен сыртқы сезім мүшелері ... ... мен ... ... ... ... сезіп отыруы
қажет. Дүниені тереңдеп танып, дұрыс сәулелендіру үшін жасырын сезімдердің
болуы ... ол ... ең ... түйсікті. яғни қабылдаған
материалдарын ақыл-ой елегінен өткізуі қажет. Ал түйсік деп ... ... ... мен ... ... ... тікелей әсер ету
нәтежиесінде олардың жеке касиеттерінін сәулеленуін ... ... ... біліміміздің бұлағы деп айтуға болады. Түйсік ... ... әсер ... ... не ... бар қасиеттерің сезе алады.Түйсіктер
адамға ... орта мен өз ... ... қабылдап, олардың
қасиеттері мен белгілерін бейнелеуге мүмкіндік береді. Олар ... ... ... ... таным көзі ретінде қызмет
етеді, солардың арқасында адамның даму мүмкіндігі ... ... ... ... ... байланыстырып отырады. Адамның
психологиялық әрекеттерінде ... мәні зор. ... ... ... дүние мен екі арадағы тура байланысы, ... ... ... ... ... болып табылады.
Сондықтанда осы курстық жұмысты таңдауымыздың бірден-бір себебеін
тақырыптың ... ... ... - ... орта мен өз ... сигналдарын түйсік арқылы
қарастыру.
Зерттеу пәні - түйсік туралы түсінік.
Зерттеу жұмыстың мақсаты – түйсінудің физиологиялық негіздері туралы жалпы
түсінік бере ... оның ... ... ... ... ... ұғымынын түсінігің айқындау;
2. түйсіктің жалпы сипаттамасы мен ... ашып ... ... ... туралы жалпы сипаттама беру;
4. түйсіктердің дамуы қалай жүзеге асырылатынын айқындап беру;
Осы міндеттерді орындағанда ғана біз осы курсык ... ... ... ... жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және
пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ұғым және оның ... адамның және басқа жан иелерінің жан қуатынан туындаған танымдық
сезімі. Түйсік айналадағы нәрселердің сезім мүшелеріне ... әсер ... жеке ... ... ... ... заттардың түр-
түсін, ыстық-суығын, дәмін, иісін, т.б. сипаттары мен қасиетін ажырататын
дүниетанудың алғашқы сатысы. И.П. ... ... ... ... ... (анализатор) жұмысына байланысты түсіндіреді.
Талдағыштардың қай-қайсысы болмасын үш ... ... ... – сезім
мүшесі (рецептор), екіншісі – миға баратын жүйке талшықтары, үшіншісі –
мидағы әр түрлі ... ... ... ... ішкі ... ... ал дене ... қозғалысы мен орналасуын
хабарлайтын рецепторларды проприоцептор деп атайды. Адам ... ... 19 ... орта ... эксперименттік
психологияда зерттелген. Түйсік жүйке жүйесінің қызметімен тығыз
байланысты, ... ... ... рөл ... “Тән сезіп, көзбен көрмек, мұрын – иіс, тіл – дәмнен
хабар бермек. Бесеуінен мидағы ой хабар ... ... әр істі ... деп ... процесін сипаттайды.
Түйсік — материалдық дүниедегі белгілі бір кезде адамның ... ... әсер ... ... мен ... жеке ... бейнелейтін
қарапайым психикалық үрдіс.
Термин 4 түрлі мағынада қолданылады:
• 1) берілген ... ... тән ... ... 2) ... бір ... тән ... тәсілмен жауап қайтара
алуға бейімділік. Бұл бейімділік бақыланатын мінез-құлықтың негізі болып
табылады;
• 3) дамудың белгілі бір шартында, әуестену күйінде, стимулды жағдайларда
пайда ... ... ... ... Бұл ... ... ... 4) алынбаған, тұқым қуалау арқылы берілетін тенденциялар, мінез-құлықтың
күрделі модельдерінің мотивациялық күштерінің функцияларын орындайды.
Бұл мағына классикалық психоанализде қолданылады.
Фрейдизм мектебі үшін түйсік негізгі термин. ... ... ... екі ... көрсетті: эготүйсік немесе өзін-өзі сақтау түйсігі
және жыныстық немесе репродуктивті түйсік. З.Фрейд кейінгі еңбектерінде ... ... ... ... ... ... бұл екі ... да Фрейд түйсіктің мінез-құлықтың мәнді мотивациялық
күші екенін, бірақ мінез-құлықтың ерекше көрінуін ... ... Яғни ... 1), 2), 3) ... ... ... психологі У.Мак-Дугаллдың (1871-1938) гормикалық психологиясында
түйсік ұғымы 1), 2) және 4) ... ... ... ... ... ... мақсатты бағытталған және мотивацияланған
түйсік деп қарастырылды. ... ... бір ... ... үстелді
көруіміздің арқасында біз оның түсін, формасын, көлемін белгілейміз; сипай
сезіну арқылы оның ... ... ... ... ... көріп оның
салмағын т.с.с. білеміз. Мұның бәрі — сол материалдық ... ... олар ... ... ... түйсік хабарлайды. Түйсік
материалдық ... ... мен ... жеке ... ... біздің сезім мүшелерімізге әсер етіп, миымызда бейнеленуі.
Түйсік біздің айналамызда, ішкі жан ... не ... ... ... ... ... үрдіс. Түйсік адамды қоршаған шындықты
бейнелеуден пайда болады. Түйсік таным үрдістеріне ... ... ... ... дүниені таныды. Түйсік басқа психикалық үрдістерге —
қабылдауға, еске, ... ... ... ... ... ... ... ағзаның арнаулы жүйкелік механизмі — талдағыштар
арқылы жүзеге асады. Мысалы, көз торына түскен жарық ... қозу ... ол ... ... ... ... ми сыңарларының қыртысына келген кезде
адамда көру түйсігі пайда болады. Адамда пайда болатын түйсіктерді үш ... ... ... ... ... ... сыртқы жағында болатын сезім
ағзаларының қозуынан туатын түйсіктер (экстроцепторлар — сыртқы қабылдаушы
дегенді білдіреді) жатады. Бұл ... ... сырт ... ... ... ... ... иіскеу, дәм, тері және сипай сезу түйсіктері
жатады. Екінші ... ... ішкі ... сезім органдарының
қозуынан туатын түйсіктер (интероцепторлер) кіреді. Органикалық ... ... ... ... ... ... ... топқа
қозғалыстар мен дененің кеңістікте орналасуымен байланысты болатын қозғалыс
(немесе кинестетикалық) ... ... ... ... ... ... ... және сіңірлерде болады
1.1 Түйсіктің физиологиялық негізі және оның ... ... ... орта мен өз ... сигналдарын қабылдап,
олардың қасиеттері мен белгілерін бейнелеуге мүмкіндік береді. Олар ... ... ... негізгі таным көзі ретінде қызмет
етеді, солардың арқасында адамның даму ... ... ... ... ... ... ... философия тарихында олар бірнеше
рет күмәндікпен сынға алынды. Идеалист философтар ... ... ... ... ол ... берілген, сыртқы әсерлерге тәуелсіз
санамыздың ішкі қалпы, ... ... деп ... ... ... ... мұндай көзқарас мәні - психикалық процестер
күрделі тарихи дамудың ... ... сана мен ... ... ... жоқ, ... бәрі адам ... түсіндіріп болмас, тума берілген
қасиеті. Идеалистік тұжырымдарды ... ... мен ... ... ... ... ... жөнінде күмәнсіз
ережені жокка шығарып, олардың адамды қоршаған дүниеден бөлектеп, екі араға
ажыратқыш дуал болып түседі ... ... ... ... ... келді. [1]
Бұл көзқарасты кезінде философ-идеалистер (Д.Беркли, Д.Юм, Э.Мах) ұсынып,
ал оның негізінде ... ... ... ... мүшелерінің
ерекше энергиясы» деген теорияны нақтылады. Бұл теорияның астарында ... ... (көз, ... ... тіл) сыртқы дүние ... ... ... ... хабар бермейді, болғаны - сырттан
өзіндік процестерді қоздырушы ықпалдард ғана ... ... ... ... ... ... дәлелі: көзге кандай да әсер болса, жарқыл
туындайды, құлақта механикалық не ... ... зың ... ... Осыдан, сезім мүшелері сыртқы әсерлерді бейнелемей, олардан тек
қозу күшін ... ал адам ... ... объектив әсерлеріне үшырамай,
сезім мүшелерінің ... ... ... ... ... ғана ... ... қорытынды пайымдайды. Бұл сезім көзі - түйсік адамды
қоршаған дүниемен байланыстырмай, олар ... ... ... ... ... ... ... алынған бұл қорытынды адам тек өзін ғана
тануға қабілетті, ол ... ... ... барлығын дәлелдейтін ешқандай
дерек көзіне ие емес деген керітартпа теорияға ... ... ... ... адамның сыртқы дүниені объективті ... ... ... көзқараска тікелей карсы. Сезім мүшелерінің
эволюциясын зерделі зерттеу ... ... ... ... ... ... объектив болмыстағы материя ... ... ... ... тербелістерге жауап катушы есту
рецепторларының, ... ... ... ... бейнелеуші көру рецепторларының қалыптасқаны
белгілі ... ... ... ... зерттеу арқылы ғылым ... ... ... өзіндік ерекше энергиясымен қатынас жасамай,
әрқандай ... ... ... оған ... ... ... сезім
мүшесімен байланысқа келетінін дәлелдеді. Ал, құлақ не көзді ... ... ызың не ... ... ... сол ... ... жоғарғы
«мамандандырылғанын», сонымен бірге өздерінің жұмыс атқару сипатына тура
келмеген ... ... ... ... сезім органдары қызметінің жоғарғы ... ... ... ... ... - «рецепторлардың» болуынан ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... аппаратына
жеткізуші жоғары дәрежеде «маманданып», жетілген нейрондарға да байланысты
[2].
Сыртқы дүниенің түрлі жақтары адамның ... әсер ... онда ... ... ретінде сәулеленеді. Таным процесінде түйсік
психикалық функциялардың ең бастапқы ... ... ... ... ... тарихи нақтылы жағдайларда өсіп, дамуымен ... ... ... тыс ... ... ... нақтылы тарихи
қоғамдық тарихи жағдаймен байланыстыра алып ... ... ... - адам санасының ақиқат дүниені сәулелендіруінің негізгі
формалары. Сондықтан олардың мазмүны да сол ... ... ... ... ... ... сыртқы дүниені сәулелендірудегі
сананың түрлі формалары болып табылады. Бірақ сана ... ... ғана ... ... ол адамның еңбек арқылы ... ... ... және ... ... ... пайда болатын ең жоғарғы
психикалық әрекет[3]
Сыртқы дүниедегі заттар мен қүбылыстар адамға әсер ... оның ... ... ... ... Адам дүниені, заттарды тануда ең
алдымен, сыртқы сезім мүшелері арқылы айналасындағы заттар мен қүбылыстарды
тікелей, нақтылы түрде сезіп ... ... ... деп ... ... мен қүбылыстардың сезім мүшелеріне тікелей әсер ету нәтижесінде
олардың жеке қасиеттерінің бейнеленуін ... ... ... ... ... деп ... ... Түйсік дегеніміз - қозғалушы
материяның бейнесі. Түйсік болмаса, біз басқа ... ... ... ... ... еш ... біле алмаймыз. Түйсік ... ... ... ... әсер ... ... Адам ақиқат
дүниені, ең алдымен, өзінің сезім мүшелері ... ғана ... мен ... ... ... ... тікелей әсер тигізбесе,
түйсік те пайда ... ... ... адам әсер ... заттың, я
құбылыстың жеке қызметтерін, олардың қаттылығын не жүмсақтығын, тегістігін,
бұдырлығын, ауыр не ... ... ... ... ... ... т.б. ... сезеді. Заттардың мұндай ... ... ... ... адам өзінің дене мүшелерінің қимылын,
аштығын не тоқтығын, ішкі дене ... ... ішкі ... ... т.б. осы ... ... де ... [4].
Түйсік біздің санамызды сыртқы дүниемен байланыстырып отырады. ... ... ... дүние мен екі арадағы тура байланысы, сыртқы әсердің
күшінің сана фактісіне айналуы болып ... ... ... ... ... әсер етіп, өздерінің ... ... біз ол ... ... дүрыс түйсінеміз. Бірақ
адамның түйсігі еш ... ... ... деп ... болмайды.
Сезім мүшелерінің қалыпты жағдайда болмауы, ... ... әсер ... анық болмауы, олардың ауруы, әсер етуші заттардың анық ... ... ... ... ... және ... ... жатқан себептер біздің
түйсіктеріміздің әсер етуші заттар мен ... ... ... тууы ... ... да түйсінеді. Бірақ адам мен жануарлардың
түйсіктерінің арасында үлкен ... бар. ... да ... ... ... түйсінулері болып табылады. Бірақ ... ... ... ... тек биологиялық байланысын ғана
көрсетеді. Сондықтан олардың түйсіктері, біріншіден, биологиялық қоршаудағы
заттарды ғана түйсінеді, екіншіден, олардың сезім ... ... ... ... түйсігі оның сезім мүшелерінің тарихи дамуымен,
адамның тарихи ... ... ... ... ... ... ... Адамның сезім мүшелері табиғи заттарды ... ... ... ол өз ... ... ... заттарды да
түйсінеді [5].
Қоршаған орта мен өз тәніміз жөніндегі біліктердің негізгі көзі - біздің
түйсіктеріміз. Олар қоршаған ... мен ағза ... ... ... ... ... ... дүние ортасы мен өз тәніне байланысты бағыт-
бағдар түзуіне қажетті негізгі өзек, арнаны құрайды. Егер осы ... ... ... ... ... ... ... саналы өмір жөнінде
әңгіме ету мүмкін болмас еді. Деректерден белгілі ... ... ... ... адам мүлгіген кейіпке түседі. Мұндай жағдай
адамда кенеттен көру, есту, иіс сезу ... ... ... ... ... да ... ... шектелсе, көрініс береді. Бұл кейіпте
адам алғашқыда ұйқы құрсауына шырмалып, кейін төзіп ... ... ... ... ерте ... шақта кереңдік пен
зағиптіктен жеткілікті ақпарат ала алмаудан адамнын психикалық дамуы күрт
тоқтайды. Егер ... ... ... ... ... ерте жастан мұндай
халге душар болған ... ... ... ... ... ... мен әдістерін үйретпесе, олардың психикалык дамуы
өрістей алмай, өз бетінше кемелденуі біржола ... ... ... ... ... ... барша білімдеріміздің бастау көзі. ... әсер ... ... заттар мен құбылыстар тітіркендіргіштер
деп аталады да, ал олардың әсерінен сезім мүшелерінде туындайтын құбылыс
- ... деп ... ... өз ... ... қозу ... болады. Түйсік жүйке жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... психикалық
құбылыс секілді рефлекторлық сипатқа ие.
Түйсіктің физиологиялык механизмі - ... ... ... қызметі. Әр талдағыш үш бөліктен түрады:
1. Сыртқы энергияны жүйке ... ... ... ... жайласқан рецепторлар.
2. Қозуды орталық ... ... ... афференттік немесе
сезімтал жүйкелер.
3. Шеткі бөліктен жеткен жүйке импульстарын өңдеуші ... ... ... ... ми ... ... ... рецептор жасушаларына сай
арнайы мекендері боладьх Түйсік пайда болуы үшін барша талдағыштардың
түтастай қызметі ... ... ... олар ... ... ғана ... әсеріне орай икемді өзгеріске келе беретін мүше,
мұндай өзгерістерге қажет талдағыштар өз ... ... ... ... Мысалы, тері қабатына инемен әсер етілсе, ол жер діріл қағатыны
байқалады, осындай тітіркендіргіштерден ... ... тері ... ... ... ... қол ... және т.б. бәрі де түйсік
реакцияларына байланысты туындайтыны белгілі. Сонымен, ... ... ... процесс емес, олардың белсенділігі ерекше. Бұл процестердің бәрінің
де белсенділік ... ... ... ... ... келу қасиетінен
туындап отыр.
Түйсіктер сезім мүшелерімізге байланысты көру, есту, иіс, дәм, тері
түйсіктері және т.б. ... ... ... бөлінеді. Ежелден-ақ адам өзінің
сыртқы 5 сезім мүшесіне орай көру, есту, ... иіс және дәм ... ... кезде сыртқы және ішкі ортаны рецепторда бейнелейтін
жиырмадан астам түрлі талдағыштар бары ... ... ... ... екі ... бойынша жіктеледі: а) жүйелі-
генетикалық (қызметіне орай), б) құрылымдық күрделілігі мен деңгейіне
байланысты [7].
Тітіркендіргіштерді ... ... ... ... ... үш ... ажыратуға болады. Оның бірі
-экстерорецепторлар. Бұлар сыртқы ... ... ... ... ... я соған таяу жерлерде ... Бқл ... ... ... ... ... ... жеткізу және коршаған ортамен үздіксіз ... ... ... ішкі ... ... ... ... мүшелердің (қарын, өкпе, бауыр,
жүрек) бетінде болатын рецепторлар. Бұларды органикалық түйсіктер деп те
атайды. ... дене ... ... ... ... ... асыратын рецепторлар.
Тері түйсіктері дененің бетіне, терінің және ауыз бен ... ... ... ... ... заттар мен қүбылыстардың
тікелей әсер етуінен пайда болады. Тері түйсіктері ... ... ... яғни ... ... ... және ауыруды
сезіну. Түрлі зерттеулер тері түйсіктерінің осы түрлерінің адамның барлық
дене мүшелеріне ... ... ... ... бар
екендігін, олардың сезгіш жүйкелерінің үштары болатындығын көрсетеді.
Бірыңғай тітіркендіргіштер терінің ... ... әсер ... ... ... ... да, егер олар басқа нүктелерге әсер етсе,
температураны не болмаса ... ... ... ... ... Бірақ
тітіркендіргіштер қай пункттерге әсер еткенде түйсіктердің қай түрі пайда
болатыны әлі де дәл ... ... ... ... олардың тегістігін, кедір-бүдырлығын, жүмсақтығын,
сүйықтығын, қүрғақ я ... ... және т.б. ... ... ... болады. Заттар теріге сүйкелгенде жүйкелер қозса
ғана түйсік пайда болады, қоздыруға ... ... ... ... ... ... ... адамға тән белгісі бар. Бү ең алдымен адамның тері
түйсіктерінде сипаудың елеулі орын ... ... ... ... ... ... ... болса, сонымен бірге ол дүниені танудың да қүралы. Қол -
адамның ең сезгіш мүшесінің бірі. ... ... ... оның ... ... ... қолдың, дененің қозғалысымен байланысты.
Сондықтан заттардың жай сүйкелуі ... ... ... ... ... Жас ... ... дүниені тануында сипау
үлкен орын алады. Сипау сезімі мылқауларды оқытудың, оларды ... ... ... ... ... ... дамытудың күшті
құралы. Бұған әрі соқыр, әрі ... ... ... ... ... ... сол сияқты соқыр-мылқау адамдардың оқып-үйрену арқылы психикалық
әрекеттерінің биік ... ... ... Температура, яғни жылылық пен
суықтықты ажырату түйсігі. ... ... ... ... ... сақтауға, сонымен бірге оның қалыпты әрекетін қамтамасыз етуге
аса қажет. Ғалымда теріде суық пен ыстықты бөлек-бөлек түйісетін ... бар ... ... ... олардың «арнаулы қызметі» дәл
атқарылмайды екен. Тітіркендіргіштердің күшіне қарай ол нүктелердің саны
да. әрекеті де ... ... әсер етіп ... сияқты. Егер әсер
ететін тітіркендіргіштер дененің температурасынан жоғары болса, ол
жылылыкты. ... ... ... ... ал ... ... онда тері
ешбір температураны сезбейді.[9]
Жоғарыда аталған температура түйсіктері адаптация процесінде айқын
байқалады. ... ... ... рет үрттағанда ол тым ... ... ... суып ... де ол ... онша ... көрінбейді.
Сондай-ақ бір қолыңды ыстық суға, екінші қолыңды суық суға ұстап, онан
соң ... де жылы суға ... ол су ... ... суда ... ... ... де, суық суда болған қолыңа ыстық көрінеді.
Ауыруды сезіну ... ... ... жерін түйсінетін арнаулы
тітіркендіргіштер жоқ. Егер әсер етуші заттардың қай-қайсысы ... ... ... ... біз ауырғанды түйсінеміз. Түйсіктің бү_л түрі адам
денесін жарақаттан не мертігу ... ... оның ... ... ... Жүйке саласына зақым келген кейбір адамдар
денесінің ауырғанын сезбестен, денесін қатты ... ... ... ... де ... ... нүктелері бар. Бірақ
дененің барлық мүшелерінде олардың орналасуы да, ауырғанды сезгіштігі де
бірдей болмайды. Ауыруды сездіретін ... күші ... ... ... ... процесі де бір жерде тез пайда болмайды.
Ол басқа жерлерге жайылып, дененің ауырған жерін кеңейтуі мүмкін. Осының
нәтижесінен ауырған ... ... ... да қиын ... ... жағымсыз сезіммен, азапқа түсумен байланысып жатады. Тәннің ауруы
адамның психикасына ... әсер ... ... денесіне келетін зақымнан
үрейлену, оның ауруға қарсыласуын бәсеңдетеді, ... ... оның ... күшінен әлдеқайда күшті болып сезіледі. Мұндай
сезім еріксіз, ... ... ... ... ... ... шыдамдылық пен батылдық көрсеткен қайсар адамдар қиыншылыққа
төтеп беріп, оны ... ... пен дәм ... ... ... ... тану процесінде де,
жалпы психикалық әрекеттерінде де онша елеулі орын ... ... ... ... ... түрған организмдердің
тіршілігінде (тамақ ... ... ... орын алады. Бұл түйсіктердің
соқыр, мылқау, ... ... ... де ... өте зор. Иіскеу
түйсігі басқа түйсіктерге қарағанда толық зерттелмеген, сондықтан оларды
жіктеп, түрлерін ажырату да ... ... ... тән ... ... сол ... иістеріне үқсатып ажыратады. Мысалы:
жуа иісі, қауын иісі, т.б. Дәм ... ... иіс ... ... ... ... әсерінен пайда болады. Егер иіскеу газ тәрізді
заттардың әсерінен пайда болса, дәм айыру еріген заттардың ... ... Дәм ... ... ... ... ... бетіндегі
және таңдай мен өңештегі дәм түйіршіктеріне әсер ... ... ... ... Иіс ... сияқты дәм түйсіктерінің де түрлері нақты
жіктелмеген. Дәм түйсігін, оны тудыратын ... ... ... ... ... ... ... ащы, түзды. Бұлардың қосындысынан
түрлі күрделі дәмдер ажыратылады. Дәмді пайда болдыратын заттардың иісі
адамның тіліне бірден әсер ... ... да дәм ... ... ... күрделірек болып келеді. Зерттеулерге қарағанда,
дәм ... ... ... ... - ... ... ... түбінің жылбыс қабыршағы. Тілдің ортасы астың дәмін ажырата алмайды.
Тілдің үшы ... ... - ... ... түбі - ... ... болады.
Иіскеу түйсіктері мен дәм айыру түйсіктері вегетативті жүйке ... ... ... олар ... ... ... сезімдер
береді. Басқа түйсіктер сияқты дәм айырудың сезгіштігі де тәжірибемен
байланысты. Жаттығу нэтижесінде кейбір адамдар жемістердің иісіне ... өзін ... ... ... да ... жеміс екенін оңай ... ... ... шығаратын өндірістерде істейтін дәм ажыратушы
мамандар шараптың, шайдың, шылымның және сол сияқты заттардың ... ... ... ... ... жаттығу мен дағдыланудың ... ... ... ... бар ... ... ... түйсіктері адамның дүниені тану процесінде, оның барлық іс-
әрекетінде ... орын ... Есту ... ... ... әсер ... ... болады. Біздің еститін дыбыстарымыз ауа
толқынының есту ... ... ... байланысты. Есту
түйсіктері арқылы музыкалық үндер, шулар, дыбыстар мида бейнеленеді.
Музыкалық үндерге ән мен ... және ... ... ... ... Ал ... дүрсіл, күннің күркіреуі, т.б.
осы сияқтылар жатады. Бірақ шулардың өзі де ... ... ... ... тек ... ... ... аспаптар арқылы ғана
түйсінер аламыз. Шу дыбыстары ауаның ретсіз, ... ... не ... оның өте ... ... ... пайда болады.
Есту түйсіктері дыбыстың қаттылығынан (дыбыстың күші), жоғарылығынан,
тембрінен, яғни дыбыстың үш ... ... ... ... ... ... ... амплитудасы неғүрлым үлкен болса,
дыбыс та әлсіз болып шығады. Дыбыстың жоғарылығы тербелістің жиілігіне
байланысты. ... ... жиі ... ... ... ... ... да,
тербелістің жиілігі неғүрлым аз болса, дыбыс соғұрлым төмен болады.
Құлақ дыбыстың жоғарылығынан ... ... ... ... ... ... келе ... Түрлі зерттеулерге
қарағанда, біздің қүлағымыз тербеліс саны 1000 герцтен 3000 герцке ... ... ... жоғарылығынан бірдей болмаса, олардың естілуі де
бірдей болмайды. Құлақ дыбыстардың барлығын ести бермейді. Адам ... ... ... ... ... дейін естісе, қартайған
сайын бұл мөлшер төмендей береді. Сондықтан олар масаның ызыңдауы сияқты
жоғарғы дыбыстарды естімейді, яғни 15-20 ... ... ... ... ... мен ... ... дыбыстардың айырмашылығы
сезгіштігі өткір болады [11].
Егер бір дәрежелі дыбыс жеке-жеке дыбыстарға ... онда ... үн ... ... ... ... тербелісі біріне-бірі
жақын болса, олардың үндеуі де үйлесімді болады. Үндесудің үйлесімділігі
қаншалықты жақын болса, оны консонанс дейді. Ал ... ... ... оны ... дейді. Күші де, жоғарылығы да ... ... ... ... ... ... тембрі дейді. Мысалы,
тембріне қарай хордағы адамдардың, оркестрдегі ... ... үнін ... ... ... адамның дауысын жылы,
қоңыр, шаңқылдауық, ... ... ... ... бөлеміз.
Жануарлардың есту түйсіктерінің жоғарғы табалдырығы адамдардікінен жоғары
болады.
Құлақ үш бөлімнен түрады: сыртқы, ортаңғы, ішкі ... ... ... ... ... және ішкі ... Құлақтың қалқаны
ауаның толқынын жинап түтікке жіберіп отырады. Сыртқы құлақ пен ... ... өте ... ... ... ... ... да
жыртылмайтын, берік дабыл жарғағы бар. Ол түрлі ауа толқындары келіп
тигенде өзінше тербеліп отырады. Самай ... ... ... ... ... ... ... қуысы сияқты. Онда бір-бірімен байланысып жатқан үш
сүйек (балғашық, төс, үзеңгі) дабыл жарғағының дыбысын ішкі ... ... ... Ішкі ... ішінде иірім түтіктің есту үшін
маңызы зор.
Көру түйсіктері де дүниені тану ... ... орын ... адам көру ... ... ... мен қүбылыстардың көпшілігін
дүрысырақ танитын болады. Көру түйсіктері көзге ... әсер ... ... 800 ... кронға дейін ұзындығы бар электромагнит
толқындарының ... ... ... ... ... үзындығын,
амплитудасын және формасын айыру қажет. Толқынның ұзындығы оның бір
секундтағы тербеліс санына байланысты. ... саны ... ... ... ... ... ... қысқа болады, керісінше,
тербелістің саны азайған сайын толқын да ұзара түседі.
Дүниеде жеті түрлі негізгі түс бар, ... ... ... сары, сары,
жасыл, көгілдір, көк және ... ... ... ең ... ... бір секундтан ең аз тербелісі қызыл түсті пайда болдырады ... ең ... яғни ... ең көп ... ... ... ... Ақ пен қара түске толқынның ешбір үзындығы сэйкес ... бұл ... ... ... ... қосындысын, не болмаса
қосымша түсті пайда болдыратын жүп түстердің қосындысынан пайда болады.
Барлық ... екі ... ... ... ... және ... ... түстерге ақ пен қара және екеуінің аралығындағы сүр
түстер жатады. Хроматикалық түстерге барлық қызыл, сары, жасыл, ... ... және ... ... ... ... жатады.
Ахроматикалық түстер бір-бірінен тек жарықтығы арқылы ғана ... ... үш ... ... ... Олар ... ... және оның қоюлығы. Заттың жарықтылығы оған түскен ... ... Егер ... ... сәуленің шағылысуы қаншалықты
көп болса, зат соншалықты жарық болады. Сондықтан түскен ... ... ... ақ түс ең ... түс ... да, ... түстерден гөрі сәулені өзіне көбірек қабылдап
(сіңіретін), яғни ... қара түс ... ... мейлінше аз болады.[12]
Түрлі сапалы түстерді бір-бірінен ажыратуды түстің түрі, яғни тоны
дейді. ... ... ... көк. ... түрі ... ... ... Түстің қоюлығы сәуле тербелісінің санына
байланысты. Мысалы, бір ... ... ... ... ... ... ол ... болып көрінеді. Түстің қоюлығы ахроматикалық
түстен спектрлі түске ... ... ... ... де, ... ... ... түске жақындаған сайын сүйықтала береді.
Табиғи жағдайда біздің көзімізге ... ... ... ... ... ... ... түрлі үзындығының қосындысы болып табылады, яғни
түрлі түстердің араласып отыруының нэтижесі болады. Ламоносов, Гельмгольц
т.б. ғалымдардың зерттеулерінде ... ... ... заңдардың
бар екені табылған. Оларды түстің араласу заңы дейді. ... ... ... ... ... хроматикалық түсті өзіне лайықты басқа бір арнаулы түске
қосса, ... түс ... ... ... екі ... қосса, онда осы екі түстің аралығында жататын
түстерді табуға болады.
3) бір-біріне ұқсас екі жүп ... ... ол ... ... ... болғанымен, олардың қосындысынан пайда болған түстер бір-
біріне ұқсас болады. Түстің бір тобынан пайда болатын сүр ... ... ... пайда болған сүр түстерден айырмашылығы болмайды.
Көру ... ... ... әсер ... ... түрімен, әсер
ету мерзімімен, оның кеңістіктегі жағдайымен және бір мезгілде әсер етуші
басқа заттардың да сипаттарымен ... ... ... заңы ... хроматикалық фонда түрған түс сол
фонның түсіне қосымша ... ... түс ... ... ... Көк фонда
түс сарғайып көрінеді де, қызыл фонда жасылданып көрінеді. Әрине, ... ... ... ... түсті заттар арасында түрған заттың түсін
дүрыс ажырату қиын болады. Көру түйсіктері басқа сезім мүшелеріне ... әсер ... ... де байланысты. Заттардың түсі
қандай өзгеріп ... ... ... түсі ... да
бірқалыпта дүрыс қабылданады. Әрине, басқа ... ... ... де ... болады. Сонымен бірге көздің ауруы, я ... ... ... ... көру ... де ... кейбір адамдар заттардың түстерін ажырата алмайды. Көбінесе олар
қызыл түс пен ... ... ... болады. Түрмыста мұндай адамдарды
дальтониктер дейді. Бұлар жасыл, қызыл ... ... ... ... түс ... ... Барлық түстерді де ажырата алмайтын адамдар
болады. Мұндай адамдарға ... ... ... ... ... ... болып көрінеді. Көрудің жетімсіздіктеріне жақыннан көрушілік, алыстан
көрушілік жатады. Егер көз жақындағы заттарды ғана ... ... ... ... көрсе, не тіптен көрмесе, оны жақыннан көрушілік ... ... ... болуына жарықтың нашарлығы, оқитын
кітаптардың әріптерінің майда не көмескі болуы, партада ... ... ... ... ... ылғи да көз назарын түсіріп отыратын
жұмыстармен шүғылдануы (оқу, жазу, тігу, т.б.) ... әсер ... ... ... осы ... жағдайларға жол бермеу керек.
Алыстан жақсы ... ... ... ... парталарға, кейін бірте-
бірте алға жылжытып, оны жақыннан дүрыс көруге үйрете берген жөн. Адамның
дүниедегі заттарды және олардың түстерін ... алуы ... ... ... ... ... байланысты. Сәуле торы- көз алмасының арт
жағынан кіретін жүйкелердің ... ... ... ... - ... ... көру ... үштарына түсіп, оларды ... да, ... ... көру ... ... ... кей кезде әсер етуші тітіркендіргіштердің сипаттарына қарай да
түрлі топтарға бөлінеді. ... ... ... ... ... қимылын, қарсыласуын білдіретін түйсік), қатты
заттардың тербелісіне байланысты акустикалық, ... ... ... ... ... айыру және оптикалық түйсіктер жатады.
Органикалық түйсіктерге ашығу мен шөлдеу, тою мен сусынды қандыру,
ішкі мүшелердің ауруы, ... ... ... ... ... сияқты
түйсіктер енеді. Ал жыныс құштарлығы адамдардың бір-бірінің күрделі қарым-
қатынасынан және нэзік сезімдерімен байланысты болады, Түйсіктер дененің
өңеш, қүрсақ, ішек, ... қан ... ... ... ішкі ... беті ... бізге жеткізіліп отырады. Органикалық түйсіктер
адамның материалдық қажеттігімен және соларды ... ... олар ... ... бөгелуімен, қалыпты қызметтің
бүзылуымен және органикалық қажеттіліктің ... ... ... ... ... ... қажеттілігі оның санасына
барып сәулеленеді. Органикалық қажеттіліктің қанағаттанылуы ... ... ... да, оның ... ... тудырады. Сондықтан органикалық түйсіктер адамның эмоциялық
сезімдерімен байланысып жатады. Егер ... ... ... ... ... болса, органикалық түйсіктер ішкі мүшелердің
әрекетімен, оларда болатын физиологиялық процестермен байланысты. Егер
көру, есту, дәм, ... ... ... ... ... болатын
болса, мүны органикалық түйсіктерге табу қиынға ... ... ... бойының ауруы, не болмаса адамның ашығуы.
Органикалық түйсіктері органикалық қажеттілікті ... және ... ... я ... ... ... болады.
Мысалы, адамның қарны ашқан, шөлдеген, сусын қанған кездегі ... ... ... ... осы ... ... әлі ... қоймаған. Олардың ішінде толығырақ ... ... Бұл ... екі түрлі теория бар. Бұл теорияның біреуі
ашығуды ... ... оның ... жиырылуымен
байланыстырады. Екінші теория бойынша адам ашыққанда қанның ... ал ... қан ... миға әсер ... ... ... бірінші теория ашығуды перифериялық жүйке жүйесінің әрекетімен
байланыстырса, сол сияқты шөлдеудегі де, ... ... да ... ... ... ... ... сияқты себептерімен, яғни
шөлдеуді, организмде судың жетіспеушіліктерін байланыстырады. ... екі ... ... ... алып ... бір ... үғым
береді. Бірақ екеуінің де дүрыс жақтары бар. Сондықтан екеуі бірін-бірі
толықтырып, ... мен ... ... ... ... ... яғни ... түйсіктері адамның бүкіл денесінің, не
болмаса жеке мүшелерінің жағдайын, қозғалысын, ... ... ... меңгеріп отыруды ... ... екі түрі ... кинестетикалық, яғни боршалар мен буындарда туындайтын түйсіктер.
2) ... ... ... түйсіктері, яғни буындардағы рецепторлардан тарайтын
қозулар арқылы адам ... дене ... ... ... ... орталық жүйке салаға барып жетеді, сөйтіп түрлі
рефлекторлық ... ... ... әрбір қимылымыз орталыққа
үмтылатын сезгіш жүйкелер арқылы бақыланып отырады. Көру және ... ... ... ... де қимыл-қозғалыс
дағдыларының қалыптасуына маңызы зор. Дене қимылдарын ... ... ... ... болады. Адамның денесін кеңістікте тепе-
тең ұстауды басқаратын аппарат, ол ішкі құлақтағы иірім түтік, ... есік алды және ... ... ... ... ... қозудың
мишыққа баруы арқылы адам денесінің тепе-теңдігін сезеді. Дененің тепе-
теңдігін ... ... ... ... ... табылады [15].
Адаптация - сезгіштің табалдырықтар төмендеп немесе жоғарылағанда түрақты
әсер етуші тітіркендіргішке бейімделуі. Өмірде адаптация қүбылысы ... ... ... Адам ... ... ... минуттарда оған су суық
болып көрінеді. Суықты түйсінуден арылған соң, су жылынғандай ... ... ... ... сезінуден басқа сезгіштіктің барлық түрінде
кездесіп отырады.Түрлі талдағыштык жүйелердің адаптация дәрежесі ... ... ... ... иіс, ... (біз ... ... сезбейміз), көру түйсіктеріне тән де есту, суықты сезіну
түйсіктерінде едәуір кем болады. Адаптация ауру ... ... Ауру ... ... ... олай ... ауру
түйсіктеріндегі адаптация ағзаның опат болуына экеп соғар еді. Көру
талдағышы қараңғылыққа және ... ... ... ... ... жан - жақты зерттелінген. ... ... адам ... ... көре ... да, 3 - 5 минуттан соң онда енген
жарықты жақсы ... ... ... ... ... отыру, жарыққа деген
сезгіштікті 40 минут ішінде шамамен 200 мың рет ... ... ... болатны өзгеріс, көз қарашығы тесігінің үлғаюы,
таяқшалық ... ... ... ... ... ... әсер ... сезгіштік негізінен талдағыштың орталық механизмдерінің шартты
рефлекстік қызметінің есесінен ... Егер ... ... ... ... байланысты болса, жарық адаптациясы жарық
сезгіштігінің төмендеуімен байланысты.Түйсіктердің ... ... ... әсері дегеніміз - бір талдағыш жүйесі сезгіштігінің
басқа талдағыш жүйесі ... ... ... ... ... ми ... ... және едэуір дәрежеде бір
мезгілдік индукция ... ... ... ... заңдылығы мынадай: бір талдағыш жүйесіндегі әлсіз тітіркендіргіштер
басқа жүйенің сезгіштігін арттырады, күштілері төмендетеді. Мысалы,
дәмдік әлсіз ... ... көру ... ... ... ... мен көру ... арасында да байқалады. ... ... ... ... - ақ ... жаттығу нәтижесінде артуы
сенсибилизация деп аталады
1.2 Түйсіктердің дамуы және қасиеттері
Жаңа туған балада түйсіктердің ... ... ... ... ... кезде олар ажыратылмаған диффузды болп, кейіннен баланың
айналасындағылармен ... ... ... ... ... ... ... туысынан-ақ қалыпты әрекет етуге дайын болады деп
айтуға болады. Бала дүниеге келісімен-ақ ауыру түйсігі, ... ... ... ... арқылы білінеді. Бала денесіне тигенді де ... ерні мен тілі өте ... ... ... бір ... тисе, бала дереу
тамсынып емуге ыңғайлана бастайды. Баланың дәм ... ... ... ... Тәттіні, ащыны, түздыны, қышқылды аузына алғанда, баланың бет
пішінінде үлкендердікіндей өзгерістер ... ... ... ашқанын,
шөлдегенін, ішкі мүшелерінің ауырғанын да бала жылау арқылы байқатады [16].
Түйсіктердің күрделі түрлері (есту, көру) 2-3 айдан соң ғана ... ... ... онда да олардың ... ... Бала ... ... ... өте күшті жарыққа жалғыз ғана көздерін жүму арқылы
емес, басын, барлық денесін козғалту арқылы да жауап ... ... ... ... ... етуге дайын болмайды. Екі көзі ... ... ... ... ... ... екі ... қарап түрады.
Жаңа туған бала күшті дыбыстарды да ажырата алмайды. ... ... үрық ... қүрғауымен байланысты дыбыстарды да ажырата
бастайды. Көру түйсігі ... есту де 2-3 ... соң ... ... ... ... ... дамуы барлық балаларда бірдей бола бермейді.
Түйсіктердің дамуы баланың бүкіл психологиялык ... ... ... дамуымен байланысты. Сондықтан сезім мүшелерін дамытумен
бірге баланың барлық ақыл-ойын да ... ... ... Бала ... келе ... ... ... эн-күй, өлеңмен таныстырып, сезім мүшелеріне мүғалімнің
басшлығымен әдейілеп дамытып отырудың да ... ... ... түрі өздерінің жеке ерекшеліктерімен ғана
ажыратылып қоймастан, өзара ортақ қасиеттерге ие. ... ... ... ... қарқыны, түйсік үзақтығы және түйсіктің кеңестік мекені.
Түйсік сапасы - нақты түйсік түрінің оны басқа түйсіктерден ажырататын
және сол ... ... ... ... дара ... ... осы ... көп түрлілігі материя қозғалыс формаларының шексіз
сан алуандылығын дәлелдейді.
Түйсік қарқыны - түйсіктің сандық ... ... ... өз ... етуші тітіркендіргіштің күші және рецептордың қызметтік жағдайымен
анықталады.
Түйсік ... - ... ... аралығына байланысты сипаты. Бұл қасиет
сезім мүшесінің қызметке жарамдылық ... ... да, ... ... ... созыңқылығы мен қарқынына байланысты келеді.
Тітіркендіргіштердің сезімдік ... әсер ... ... ... ... ол үшін біршама жасырын уақыт өтуі қажет. ... ... ... ... ... оның ... ... аяғына тура келеді. Түйсіктің мұндай инерциясы әсерден соң да біршама
уақыт өз жалғасын тауып жатады. Қарсыда жарқырап ... шам ... ... көз ... шам ... ... уақыт елестеуі осы қүбылыстан.
[18]
Түйсіктер үшін тітіркендіргіштің кеңістік мекендігі де тән ... ... ... дене бетінде, жалпы кеңістікте белгілі
мекенге ие. ... ... ... ... әсер еткен дене
бөлігіне тура келеді.
Әсер ... ... ... ... ... ... бола бермейді,
біз олардың барлығын түйсіне бермейміз. ... ... ... ... ... біз оларды тіптен сезбейміз. Олар ... болу үшін ... күші ... бір ... ... ... ... орталық жүйке саласының бөлімдерінде қозу тудыра алатындай
болу керек. Түйсік бере ... ... ең аз ... ... ... ... ... Әсер етуші заттың күші үлғайған сайын
біздің сезгіштігіміз де аса ... ... оның күші ... ... бір
дәрежеге жеткенде біз оны тіптен сезбейтін боламыз. Заттың ең ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп
күшейіп бара жатқан дыбыстың дәрежесі «А»-ға дейін естіледі де, одан ... ... ... ... ... ... ... айналады. Сол
дыбыстың дыбыс есебінде «А» кезеңінде ... ... ... ... ... ... түйсіндіре алатын ең зор ... ... ... ... ... төменгі және жоғарғы табалдырықтарынан басқа тағы да айыру
табалдырығы бар. Әсер етуші бір сападағы екі ... ... ... бір ... жетуі керек. Әйтпесе олардың айырмашылығы
ажыратылмайды. Айыру табалдырығы деп түйсіктердің сәл ғана ... ... ... екі ... ... айырмашылығын
айтады. Түйсіктерді топтастыруда екі нәрсені ескеру қажет:
1) тітіркендіргіштердің физикалық ... яғни ... ... ... ... әсер етуші сыртқы дүниедегі заттар мен
қүбылыстардың сипаттамасы.
2) ... ... ... сезім мүшелерінің сипаттамасы[19]
Қорытынды
Осы курстық жұмысымды қорытындылай келе, түйсік біздің санамызды сыртқы
дүниемен байланыстыратын бірден-бір қозғаушы күші деп ... ... біз ... ... ... ... ... формалары еш нәрсе
біле алмаймыз. Өйткені түйсік-қозғалушы материяның бейнесі. Адамның сезім
мүшелері табиғи заттарды түйсігімен ғана ... ... ... ол ... ... шығарған заттарды түйсігімен ғана тыңдайды. Түйсік шынында
сананың сыртқы дүние мен екі арадағы тура ... ... ... ... фактісіне айналуы болып табылады. Сондықтанда біз осы түжырымға сүйене
отырып, әр адам ... үшін ... ... ... ... ... ... - дүние жайындағы біздің барша білімдеріміздің бастау
көзі. Сезім мүшелеріне әсер етуші объективті ... мен ... деп ... да, ал ... ... ... мүшелерінде
туындайтын құбылыс - тітіркену деп қабылданған.
Сондықтан да психологияның ... ... ... ... ... ең ... психологиядағы психологиялық әрекеттің бірі түйсік үғымын
қарастыру ең елеулі тақырып болып отыр.
Дүниені танып білуге адам ең ... ... ... ... ... ... мен құбкылыстарды тікелей, нақтылы түрде сезіп отыруы
қажет. Дүниені тереңдеп танып, дүрыс сәулелендіру үшін жасырын сезімдердің
болуы ... ол ... ең ... ... яғни ... ... ... өткізуі қажет.
Ал түйсік деп отырғанымыз ақиқат дүниедегі заттар мен қүбылыстардың
сезім мүшелеріне тікелей әсер ету ... ... жеке ... ... ... ... ... біліміміздің бұлағы деп айтуға
болады. Түйсік арқылы ғана адам әсер етуші ... не ... ... сезе ... ... ... орта мен өз тәнінің
сигналдарын қабылдап, олардың ... мен ... ... ... Олар ... ... ... байланыстырып, негізгі
таным көзі ретінде қызмет етеді, солардың арқасында адамның даму ... ... - ... ... ... ... әсер еткенде олардың
жеке қасиеттерінің бейнеленуі.Түйсікті лениндік бейнелеу теориясы
түрғысынан қарастырсақ,түйсіктің ... ... сын. ... ... ... ғасырлар бойы және қазір де материализм мен идеализмнің
қиянкескі тартыс алаңы болып табылады. XX ғасырдың басына ... ... ... ... және философиялық білімдірдің орасан зор
қорына сүйене отырып, В.И.Ленин бейнелеу теориясын жасады да ... ... ... ... ... ... бейнелеу теориясы
түйсік табиғатын диалектикалық ... ... ашып ... ... ... болып есептеледі. Заттардың жеке
қасиеттері жөніндегі білім кез келген ... ... ... ... ... ... зат 1/100 секунд ішінде адамның көз алдынан өте
шықса, ол жалт еткен ... ... ... бір түстегі таңбаны көрдім деп
айта ... ... оның ... зат ... дәл ... бере алмайды.
Адам жат тілдегі сөзді тыңдап отырып, ... ... ... ... дауыс үнінің жеке қасиеттерін (жоғарылығы, қаттылығы, тембрі) ажыратып
алады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1 Жарықбаев Қ.Б. ... ... ... 165-166 ... ... Ә . ... ... - Алматы,1992 ж. - 345-347 б.
3 Бап-Баба С.Б. ... ... ... Заң ... 2009. 117-123 бб.
4 Бап-Баба С.Б. Жантану негіздері. Алматы: Заң әдебиеті. 139 – 157 бб.
5 Белолоус В.В. Темперамент и ... ... 1990. - С. ... ... B.C. ... ... ... индивидуальности. - М.,
1986. – 125-128 с.
7 Мерлин B.C. Очерк теории темперамента. - М., 1964. – С. ... ... В.М. О ... ... и его месте в
структуре индивидуальных ... ... – М., 1999. – С. ... ... Я. Роль ... в ... ... - М.,1982. – С.
257-265.
10 Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. - М., 1988. – С. 366-
369.
11 Рубинштейн С.Л. ... ... ... – М., 1990. – С. ... Русалов В.М. Биологические свойства индивидуально-психических различий.
- М.,1979. - 401-408 с.
13 Левитов Н.П. Психология ... - ... – С. ... ... Р.С. Психология. - М., 2000. – С. ... ... ... ... / ... Л.А. ... Под общ. ... Петровского, М.Г. Ярошевского. - М., 1985. – С. 296-305.
16 Крутецкий В.А. Психология. - М, 1986. – С. ... ... ... / под ред. А.В. ... - М., 1986. – С. ... ... психология / под ред. В.В. Богословского. - М., 1981.
19 Немов Р.С. Психология. СС в 3-х ... Т. 1. - М., ... ... А.В. Введение в психологию. - М.,1995.
21 Психологический словарь. - М., 1990.
22 Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - СПб., 2000.- С.410-419.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі9 бет
Түйсік5 бет
Түйсік бейнелеудің алғашқы процесі және қоршаған болмысты тану29 бет
Түйсік жайлы16 бет
Түйсік және қабылдауға жалпы сипаттама19 бет
Түйсік пен қабылдау17 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы мәлімет4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь