Ақша айналымының құрылымы

ЖОСПАР

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I АҚША АЙНАЛЫСЫ ЖӘНЕ АҚША АЙНАЛЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.1 Ақша айналымы туралы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

II АҚША АЙНАЛЫМЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ..13

2.1 Қағаз ақшалар және олардың айналысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.2 Қолма.қолсыз ақшалардың айналымы мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ..18

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
КІРІСПЕ


Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналымы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның айналыс заңын, ақша айналысына қажеттi ақша массасының көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ақша агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық экономика тұрғысында тиiмдi пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым мен міндеттерім болып табылады.
Сондықтан мен экономикалық теория пәнiнен курстық жұмысымның тақырыбын “Ақша айналысы және ақша айналымы” деп алдым.
Осы ақша айналысының тұрақтылығын, бірқалыпты айналысын реттеуге мүмкіндік беретін ақща түрі және экономикалық шаруашылықтардың үздіксіздігін қамтамасыз ету мақсатында пайда болатын қызметтер мен өнімдердің ақысын кешіктіріп төлеуге мүмкіндік беретін айналыс құралдары несиелік ақшалардың маңызы зор балып табылады.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша айналымын тиімді ұйымдастыру арқылы ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңызды атқарып отыратын шаралардың бірі болып табылады. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
4. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
2-е, - Москва: 1999г.
5. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
6. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
7. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
8. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. - Экономическая теория. - Санк- Петербург. - 2001. – 362 с.
9. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
10. А.К.Омарбаева “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2003ж.
11. Баймуратов У.Б. «Электронные деньги: проблемы и перспективы» // Банки Казахстана, №9, - 2005 г. 18-21 стр.
12. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2005 г. 2-3 стр.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........……...…….…........3
I АҚША АЙНАЛЫСЫ ЖӘНЕ АҚША АЙНАЛЫМЫ
........................................ 4
1. Ақша ... ... ... Ақша ... және оның ... АҚША ... ... ..........................................
..........13
1. ... ... және ... айналысы
.....................................................13
2. Қолма-қолсыз ақшалардың айналымы мен ... ... ... ... ... емес ... есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-
қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың ... – ақша ... ... Егер ... ақша ... ... ... етуiне қажеттi ақша
массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның ... етек ... ол ... ... активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып
келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның ... ... ақша ... ақша ... ... анықтау және ақша массасын құраушы ақша
агрегаттарының ... ... оны ... ... тұрғысында тиiмдi
пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым мен
міндеттерім ... ... мен ... ... пәнiнен курстық жұмысымның тақырыбын
“Ақша айналысы және ақша айналымы” деп ... ақша ... ... ... ... реттеуге
мүмкіндік беретін ақща түрі және ... ... ... ету ... пайда болатын қызметтер мен
өнімдердің ақысын кешіктіріп төлеуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... зор ... табылады.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша ... ... ... пен ... болады. Ақша нарығының ... ... үшiн ... ... табылады. Сондықтан осы ақша, ақша айналымын тиімді
ұйымдастыру арқылы ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз ... ... ... ... үшiн ең ... ... отыратын шаралардың бірі болып
табылады. Әсiресе ол ұлттық ... ... және ... ... экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
I АҚША АЙНАЛЫСЫ ЖӘНЕ АҚША АЙНАЛЫМЫ
1.1 Ақша айналымы туралы ұғым
Көптеген шетел басылымдарында ақша ... ... ұғым ... ... орта ... ... ТМД мүше ... басылымдарында «ақша
айналымы» және «ақша ... ... ... ... беріліп, олар бір-
бірінен дәл ажыратылды. Ақша айналымы деп қолма-қол ақша мен қолма-қол емес
ақшаның қозғалысын білдіретін кең ұғым ... ... әр ... ұғымдарға әр түрлі ... ... ... Ал ... ... ... ақша айналымының ерекшеліктері:
• Қолма-қол ақша да, қолма-қол емес ақша да кәсіпорындардың ... ... бөлу ... ... Барлық қоғамдық өнім өндіріс
құралдары мен тұтыну заттары ... яғни ... ... ... ... ... арқылы, ал екігші жағдайда қоғам мүшелерінің
табысына (жалақы, зейнетақы ) сәйкес мемлекеттік сауда жүйесі арқылы
бөлінеді.
... ... ақша ... қолма қол ақша және ... ... ... ақша айналымының қай түрі қандай бөлу жүйесіне қызмет
атқаратынын ... ... ... ақша қозғалысы халықтың ақшалай
табысын бөлуді көрсетсе, ал қолма-қол емес ақша қозғалысы өндіріс ... ... ... Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің объектісі ... ... ... Ақша ... ... ... ... формасына қызмет көрсетті.
• Ақша айналымының алғашқы және ... ... ... ... оған ... банк бақылау жүргізген.
• Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгілерін тек ... ... ... ... ... жүйелер алдын-ала өнімге баға белгілеумен және көрсетілген
қызметтерге тарифтер ... де ... ... ... ТМД ... нарықтық қатынастарға өту кезеңінде
жүргізілген іс шараларынан кейін (бағаны босату, мүлікті ... ... ақша ... ... ... пайда болды. Шын мәнінде ақша
айналысы – ақша айналымының тек бір бөлігі, атап айтқанда қолма-қол ... ... ... ... ақша ... тән
ерекшеліктер:
• Ақша айналымы негізінен шаруашылықтағы нарықтық қатынастарға ... ол бөлу ... тек аз ғана ... ... ... ақша және қолма-қол емес ақша айналымдарын заңмен ажырату
жойылды;
• Ақша ... ... ... ... ... және жеке
тұлғалардың жоспарлы болжауының объектісі ... ... Ақша ... әр түрлі меншік формасы жағдайында жүреді;
• Ақша айналымының алғашқы және қорытынды кезеңдері ... ... әр ... ... және ... ... ... Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша айналымы бір-бірімен тығыз
байланыста жүреді.
... ақша ... ... банк ... ... емес ақша
белгілерін коммерциялық банктер шығарады.
Сонымен, ақша айналымы деп қолма-қол және қолма-қол емес ... ... ... ақша ... ... Бұл ... ... қазіргі мазмұнына сай келеді, себебі ақша айналымында тек қана
ақша белгілері жүреді.
Ал металл ақша ... әрі ... әрі ақша ... ... құны
айналымы ретінде олардың құны айналымда жүреді. Себебі, ... ... ... күміс) өз құны өзінде көрсетілген (номинал) құнына сәйкес
келгендіктен ақша ... ... ... ... ... бір ... ... құн айналымы тауар айналымы мен ақша айналымын
біріктірді.
Қазіргі ақша ... құн ... деп ... ... Оған ...
қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгілерінің өз құны ... ... өте ... ... жоқ деуге болады. Демек қазір құн
айалымы деп тек тауар айналымын айтуға толық негіз бар.
Айналыста ... тек ... ... ол ақша ... бір ... ақша ... деген белгілі бір мезгілде қолма-қол ... ... ... ... тен ақша айналымының бөлігі. Ал ақша ... ... ақша мен ... –қол емес ақша белгілерінің тауар айналымын
және тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың есеп айырысуын қамтамасыз ... ... ... ақша ... екі ... қолма-қол ақша
айналысы және қолма-қол емес ақша айналымынан тұрады.
Ақша ... мен ақша ... ... шек ... Тауар айналысы
процесiндегi қолма – қол ақша қозғалысы және ... ... ... ... ... ... бiрге кәсiпорындар мен қаржы ... ... ... қаражаттардың алмасуы – ақша айналысы деп
аталады.
Ақшаның өмiр сүруiндегi объективтiк ... ол ... ... ... ... болуына негiзделедi. Кез келген тауар
айналысында ақша ... ... ... ... Тауар және ақша ... ... Ақша ... ... онда ... ... ... айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ ... ... және есеп ... ... ... қызмет ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың ... ... ... ... де ... өндiрiсi жатады.
Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз формаларының ... ... ... ... және ... капиталдың қозғалысы жүзеге
асырылады. Ақша айналысы ... ... ... ... емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн
қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша белгiлерi әр түрлi жағдайда ... ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз етiлсе, қолма- қолсыз
ақшалар – ... ... ... ... жиынтығымен қамтамасыз
етiледi.
Бiрақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екi процесс
бiр-бiрiнен жекешеленiп жүредi. Тауарлар, ... ... ... кейiн,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста ... ... жүре ... ақша әрi айналыс құралы, әрi ... ... ... Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды төлеуге түскен ақшалар тауарлар ... ... ... ақша ... ... тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуi тек ... алу – ... ... Ақша еңбекақы, зейнетақы төлеу үшiн, бюджетке төлемдер
аударку үшiн, банктен ... алу үшiн және т.б. ... үшiн ... ... ... маңызды элементi – қолма-қол ақшаның қолдану
аясын азайту болып келедi. Бұл мәселе ... ... ... есеп ... ... ақшаның шектеу, есеп айырысу
чектерiн ендiру арқылы ғана шешiледi.
Бұл ... ... ... ... ... ... бөлу ... емес.
Ақша өз айналысында қолма – қолдан қолма қолсыз ақшаға ... ... ... кәсiпорынның бөлшек саудасынан түскен түсiм банкке
түскеннен соң оның есеп ... ... ... ақша ... да, ол бұдан өз жiктеулерiне ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, ... ақша ... ... және ... ... ... Сондай-ақ:
• өнiмдi өндiру және сату процесiн, яғни ... ... ... ... ақша ... ... емес ... есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы ;
• ақша айналысы бiрнеше тарихи кезеңдерден өттi және металл, қағаз, несие
ақшалар ... ... ... ... ақша айналысында оның металл, қағаз және несиелiк ақшалар
айналысының түрлерiне байланысты олардың қызмет етуi де әр түрлi.
1.2 Ақша ... және оның ... ... саны ... ... ақша айналысының заңымен
реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны – айналыстағы ақша саны мен ... ... ... және ... бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс
жылдамдығы арасындағы белгiлi бiр сәйкестiктiң болуын ... ... ... ақша ... ... ... деп ... ағылшын классикалық экономика мектебiнiң
ғалымдары, келесiдей тепе-теңдiктi белгiледi:
PY = ... P – ... ... ... - ... ... – ақша ... саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ақшаның және депозиттiң айалыс жылдамдығы.
Ақша айналысы заңы – құн заңының айналыс аясыдағы ... Ол ... ақша ... ... ... ... ... тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. Маркс ашқан ақша айналысы ... ... ... ... ету үшiн ... ақша ... екi ... бiрiншiден,
бiр кезеңде, сатылуға тиiс тауарлар бағасының қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына байланысты өзгередi. Ақша ... заңы ... ... = P * Y / ... – ақша мөлшерi;
Р – тауарлар бағасы;
Y - өнiм көлемi;
V – ақшаның айналым жылдамдығы.
Ақша айналысы ... мәнi – ... ... құралы қызметiн орындауы
үшiн қажеттi ақша мөлшерi ... тиiс ... ... ... ... ақша ... айналым санына ( айналым жылдамдығы ) бөлгенге
теңесуi керек.
Ақша тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бiрге ... ... ... ... ... ... ақша ... де несиеге сатқан
тауарлар сомасына байланысты азаяды. Қарыз мiндеттемелерiнiң бiразы қолма-
қол ... есеп ... ... яғни олар ... ... мен
мiндеттемелерiн өзара есептеу жолымен де ... ... ... ... ақша ... керi ... ... тауардың неғұрлым көп бөлiгi
несиеге сатылса, соғұрлым аз ақша ... ... ... ... ақша ... ... даму ... әсер
ететiн көптеген факторларға: айналыстағы тауар мөлшерiне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейiне және т.б. ... ... ... ақша мөлшерi ақша айналысының жылдамдығына керi пропорционалды
өзгередi. Ал ақша айналысына әсер ететiн факторлар мыналар:
1. ... даму ... егер ... көп бөлiгi несиеге сатылса,
айналысқа ... ... кем ақша ... ... ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
3. Ақша айналысы санының өсуi.
Айналысқа ақша екi түрде шығарылады немесе эмиссияланады: қолма-қол
ақша, банктiк айналымдағы ақша түрi, яғни ... ... ... сома.
Екi деңгейлi банк жүйесiнде ақшаның бiрiншi түрiн, яғни қолма-қол ақшаны
монополиялы құқықпен Орталық банк ... да, ... емес ... коммрциялық банктер жүйесi шығарады.
Ақша айналымының екі жағының (қолма-қол ақша мен қолма-қол емес ақша)
бірлігі, ... бір ... ... ... ... ақша массасының
құрамын анықтауды қажет етеді. Себебі, ақша масасы ақша айналымының сандық
көрсеткіші. Белгілі бір ... ... және ... бір ... ... ... өзгерістерді талдау үшін, сол сияқты ақша массасының
көлемін және оның өсу ... ... ... ... үшін әр түрлі
көрсеткіштер (ақша агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсiбi өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны ... ... ... ақша агрегаттарының төмендегi жиынтығын пайдаланады:
М1 – айналыстағы қолма-қол ақша ( ... ... ) және ... шоттардағы қаражат ( депозиттер ) жатады;
М2 – оған М1 ... және ... 4 ... ... ... ... және ... салымдары кiредi;
М3 – бұған М2 агрегаты және ... ... ... жинақ салымдары
кiредi;
L – оған М3 агрегаты және iрi ... ... ... ... айтқанда, әрбiр келесi ақша атрегаты өзiнен алдынғылардың
барлық элементтерiн өзiне бiрiктiрiп үлкен ақша жиынын құрайды. ... ... ... ... ... жиыны нақты әр мемлекеттiң өзiне тән ақша-несие жүйесiмен
анықталады. Мысалы, АҚШ-та ақша ... ... үшiн – ... ... ... – үш, ... – бес, ... – екi ақша агрегаты
қолданылады.
Ақша агрегаттарының құрылымы тұрақты қалыпта болмайды. Ол ақша ... ... ... ... жиыны бiрнеше жолмен өсуi мүмкiн:
1. Банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебiнен;
2. Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алуымен;
3. Мемлекеттiк бюджеттiң ... жабу үшiн ... ... ... ... Орталық банктiң асыл металдарды, шетел валютасын және ... ... ... ... жиыны көлемiнiң өзгеруiне айналыстағы ақша жиынының өзгермелiгi
мен қатар, оның ... ... да әсер ... ... айналым
жылдамдығы жалпы экономикалық факторларға: экономиканың ... ... ... ... ... ... ... таза монетарлық факторларға, яғни төлем айналымының ... ... мен ... есеп ... дамуына, ақша нарығындағы
пайыз деңгейiне және т. б. байланысты өзгередi.
Ақша жиыны айналымының баяулауы – ұлттық жиынтық өнiмдi ... ... ... ... Егер ақша ... артса, ол жоғары конъюктура ... және ақша ... ... көрсетедi. Ақша айналысы жылдамдығы айналыстағы
ақша санына керi пропорционалды әсер етедi, яғни ақша ... ... ... ... ... ақша ... қажеттiлiгi азаяды.
Ақша айналысының баялауы шаруашылық субъектiлерiнiң ақша қорын жинауға
ұмтылысын және ақша ... ... ... ұзақ ... ... ... АҚША ... ҚҰРЫЛЫМЫ
2.1 Қағаз ақшалар және олардың айналысы
Қағаз ақшалар – бұл ... ... ... ... ... ... айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде
пайда болған. Бұл қағаз ... ... ... ... ... ... құралы қызметін атқару ... ... ... ... ... ақшаларға ауысу негізгі себептеріне келесiлер
жатады:
• Металл ... ... алып жүру ... Яғни ... алып
жүру, оларды тасымалдау қиынға түсті. Сонымен қатар егер белгілі бір
тұлға көп ақшалармен саудаласу үшін міндетті ... ... ақша ... ... Ал ол өз ... сол адамның дереу көзге түсуін,
соның салдарынан оның өміріне қауіп тудыруы мүмкін еді.
• Металл ақшалардың мемлекттiк билiк ... ... ... яғни ... қосымша табыс алу мақсатында металдық
құрамын ... ... орын ... ... металдардың шыға
бастау барысында бiлiнуi; Яғни, бұл жерде белгілі бір ... ... және ... ... ... үшін ақша ... сәйкес келмейтін металл ақшаларды көптеп шығарумен байланысты
және ол өз кезегінде саудаласуда әділетсіздікті туғызады;
• Бағалы ... ... ... ақшаларды өндiруден қарағанда
қымбатқа түсуi, яғни қоғамдық қатынастардың күннен күнге дами түсуіне
байланысты айналысқа көптеген ақша қаражаттары ... ... Ал ... ... ... ... және оны ... көп қаржы қажет
болды. Егер қағаз ақшалар пайда болмағанда бүгінде металл ақшалар
өндіру үшін ... ... ... ... ... ақша ... өз
бетімен өсіп кетуі орын алар еді;
• Бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ... ... ... ... ... жағдайларға тап болуын, соғыс ... ... ... әр ... ... ... ... жабу мақсатымен көрініс табады. Мемлекет бюджет тапшылығын
жабу үшін қағаз ақшаалрды шығарудың негізгі себебі халыққа уақытында
қағаз ақшалар ... ақша ... ... ... ... ... ... б.э. XII ғ. Қытайда 1690 ж. Ұлыбритания
отарыболған Солтүстiк америкада, 1762 ж. ... және 1769 ж. ... ... ... дүниежүзiлiк соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды.
Сонымен қағаз ...... ... жабу ... және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгiлеген
өзiндiк номиналы бар ... ... ... тек қана ... ... және төлем құралы қызметiн
атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң қаржы ... ... ... ... ... ... ... жағынан
тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану себептерiне:
• айналысқа артық ақша эмиссиялау,
• эмитентке деген сенiнiң төмендеуiн;
• төлем ... ... ... ... алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар
алтынмен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға қарай ығыстырып ... ... ... ... ... ... алтын нарығындағы несие
ақшалармен операциялар жүргiзугеқарсы тұрады. Осыдан ... ... және ... ... ... ретiнде көрiнедi. Несие ақшалар тауардың құның
өлшемейдi, өлшенген құнды көрсетедi, ... ... құны жоқ. ... ... яғни ... құнды емес және қағаз ақшалардың пайда
болуы, ақша формаларының олардың ... ... ... алып ... ... ақша ... қағаз ақшалардың құрамы келесідей
көрініс табуда. Елімізде бүгінде қағаз ақшалардың айналысында: 10000, ... 1000, 500, 200 ... ... билеттер және 100, 50, 20, 10, 5, 2,
1 теңгелік металл монеталар айналыста жүр.
Ал 1999 жылы ... ... ... және ... ... ... рыноктық түрде дамыту үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз ... ... ... ... ... ... жол ашуда.
Қағаз ақшамыз теңге толық қанды даму ... Бұл ... ... ... ... ... реформалауды 1993 жылы 15 ... ... іске ... Бұл ... ... стандарттарға қол
жеткізу Қазақстанның қаржы жүйесінің жоғары деңгейге жеткендігін көрсетеді.
ТМД елдері бойынша қаржы жүйеміз неғұрлым рыноктық ... сай ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Еліміздің Ұлттық банкі бүгінде осы деңгейде сапалы түрде қысқа мерзім
аралығында ақша-несие ... ... ... ... ... ... отыр. Оның негізі 2004 жылы 1 қаңтарынан бастап Ұлттық
банктің ... ... ... ... ... тұрақтылығын сақтау,
яғни ақша-несие саясатының басқа түрлері (айырбас бағамы, ақша агрегаттары)
бастапқы мақсат болып ... ... ... ... ақша айналысын реттеу саясаттарын жүзеге
асыруының ... ... ... ... ақша массасының және оның ішінде
айналыстағы қолма-қол ақшалардың көлемі өсіп бара ... Бұл өз ... ... ... ... ... бұзып, инфляциялық көріністерге
алып келеді. Жалпы еліміздегі соңғы жылдардағы ақша ... ... және ... ... құрамы жылдан жылға ... ... ... өсіп келе жатыр. Оны келесі ... ... ... ... көре ... ... ... елде қолма-қол ақшалармен қатар қолма-қолсыз ақшалар да
жылдан-жылға өсіп келе жатыр. Оның ... ... ... жылдардағы
экспорттық қызметтердің көлемінің ақшалай сипатының тым жоғары өсіп кетуі,
елдегі әлеуметтік сала бойынша ... ... өсуі және ... ... тікелей байланысты болып. Осы аталған барлық ақшаларды
елдің ақша массасы деп те атасақ болады. Осы ақша ... ... ... келесі 1-ші суреттен көре аламыз. Егер ақша ... ақша ... ... ... ... онда елде инфляциялық тоқулар
басталады.
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | ... – Ақша ... мен ... ... үлес ... ... бойынша зерттеу бойынша ұлттық экономикада ақша массасының
қарқындап өсуі және оған қоса қолма-қол ақшаның да өсіп келе ... ... ... ақша ... ... ақшалар үлесінің
бірқалыпты екендігін көре аламыз. Яғни, бұл жылдары инфляцияның Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... негізі
болып табалады. 2004 жылы барлық ақша массасының көлемі 1650,1% млрд. теңге
көлемінде болды, ал ... ... ... айналысы 577,8 млрд.теңгені
құрады. Сондай-ақ биыл 2005 жылы жүргізілген ... ... ... ... үшін ... ... ақшаларды азайту
шаралары жүргізілуде. Соның нәтижесінде 2005 жылы қолма-қол ақшалар 2004
жылға қарағанда 577,8 ... ... 550,6 ... ... азайды.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметiн
атқарады. Олардың айналыста ... ... ... ... шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар өзiнiң табиғаты жағынан
тұрақсыз және ... тез ... ... ... ақшалардың
айналыстағы үлесі мен қажетті мөлшерін ... ... ақша ... ... ... алады. Бұл мәселе әсіресе Қазақстан үшін өте
маңызды болды. Оның басты себебі, осыдан 8-9 жыл ... ... ... ... ... ... ... себептерінің бірі жалпы
шаруашылықтың дамымауы, істелген шаруашыылқ ... ... ... ақшалар үлесі өсіп кетті және ... ... ... ... отыру үшін айналысқа артық қағаз ақшалар ... ... ... Сол ... ... ақша айналысын реттеу
үшін ақша-несие саясатының ... және ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасының ақша айналысы біршама
тұрақтанып, ... ... ... ... ... етілді. Сондай-
ақ алдағы уақыттарда еліміздің Ұлттық банкінің ақша-несие саясатындағы
басты міндеті ұлттық валютамыз теңгенің ... ... ету ... ... жағдай жасау болып табылады.
2.2 Қолма-қолсыз ақшалардың айналымы мен түрлері
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: вексель, банкнота және чек.
Өндірістегі жұмыстың айналымдылығы, яғни ... ... оны сату ... да ... ... көрсету кезінде өндіруші-жабдықтаушы көбіне
қаржы қорының жетіспеуі ... ... ... ... Сол ... ... алушы жабдықтаушымен есеп айырысуды кейінге қалдырады. ... ... ... Несиені қайтару кезінде несие ақшаларының бір түрі ... ... ... ... ...... ... табылады. А.А. Фелдманның
айтуынша: «вексель – ... ... ... ... көрсетілге нсоманы
төлеудің талап етуге құқық беретін нақты қатаң формада құрастырылған
қарыздық ... ... Д.М. ... осы айтылған вексельге
берген анықтамасын қолдай ... ... – бұл ... ... ... иесінің вексельде көрсетілген ... ... ... ... құқық беретін жазбаша түрдегі қарыздық міндеттеме» деп атады.
Вексель – қарызды ... ... ... ... төлем міндеттемесі.
Ол – бағалы қағаз. Вексельді борышқор, яғни вексель беруші ... ... ... сатушыға, яғни вексель иемденушіге береді. Вексельдің мәні –
несиеге алған белгілі бір соманы ... ... ... ... жерде
өтеу үшін тауар сатып алушының (вексель ... ... ... берген қарыз міндеттемесі.
Вексель шығарып және оны пайдалануды дамыту ертеден несие қаржы
қызметін ... ... ... ... бірі ... келеді. Себебі,
вексельдің мәні – тек қарызды қайтару кепілі ғана ... ... ... ... ... арттыру мақсатында осы төлем
міндеттемесін белсенді пайдалану арқылы ресурстардың ... ... ... иемденуші төлемнің түсуін күтпей ай вексель сатып алушына
немесе оны ... ... алу ... не ... ... ... үшін төлем
қаржысы ретінде қолданушыны іздестіреді. Бұл жадайларда вексельді банк
сатып алады.
Вексель – ... ... және ... несиені дамытуда
ертеден келе жатқан ең бір бастылы қаржылық құрал. Қаржы жүйесі дамыған
елдердің ақша ... ... ... орын ... ... кезде
электронды несие жүйесінің кез-келген операцияның бар болғаны 1 сағатың
ішінде орындайтын ... бар ... ... ... ... 20-25% ... ... өз ісін парасаттылықпен жүргізіп отырса, оған айналым
қаржысының уақытша жетіспегендігін вексельмен толтыру онша қиын ... ... ... ... серігіне тауарды вексельге айырбастап берсе тауар
ақша айналымын жеделдетеді.
Вексель төлем дағдарысын реттеп, заттық ... ... ... ... тауар-зат құндылықтарының қорын азайтып және
халық ... ... ... ... ... ... сан ... жүйесін қамти алады.
Вексель нарығының қызметі – қысқа ... ... беру ... ... бөлу. Вексель айалымының негізі серіктестердің бірін-бірі еркін
таңдауымен және бірін-бірі бақылауы мен ... ... ... ... мен оны ... ... ... мәні және оның
маңызы зор.
Вексель несиені өтемеу қаупімен ... ... ол ... ... ... да ... ... төлем құралы ретінде қабылданады.
Егер вексель беруші ... ... ... уақытында жіберілуін және
басқа да жағдайларын бақыласа, ол вексель иемденуші серіктестің тек вексель
алған уақытындағы төлем қабілетін ғана ... ... ... ол өте маңызды,
оның төлем уақыты ... ... ... ... ... ... келісіміне қатысушылардың бірін-бірі бақылауы және
сонымен бірге біріне-бірі ... ... ... ... ... ұмтылуы нарықтық қарым-қатынастарды дамытуға жол ашады.
Басқа қарыз міндеттемелерінен вексельдің үш түрлі ... ... ... ... ... яғни ... ... жағдайға, не
мақсатқа алғандығы көрсетілмейді;
• Екіншіден, оның даусыздығы, яғни қарызды қандай жағдайға ... ... ... өтеу ... ... ... ... яғни вексель иемденуші оны басқа
адамдарға беруіне болады. Бұл ерекшелігі вексельді айналыс қаржысы
ретінде қолма-қол ақшаның ... ... ... ... Сол
себепті вексельді сауда ақшасы деп те атайды.
Вексель – белгiлi бiр ... ... ала ... ... және
белгiленген жерде төлейтiндiгi туралы борышқордың қарыздық мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және ... ... ... ... туралы” (28.04.97) ҚР заңында мынадай түсiнiктемелер берiлген:
Жай вексель (соло) – ... ... ... ... соманы
белгiлi бiр уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель
берушiнiң еш ... ... ... ... вексель.
Аудармалы вексель (тратта) – вексельде көрсетiлген соманы белгiлi бiр
уақытта алғашқы вексельдi ұстауыға ... ... ... ... ... (трассатқа) вексель берушiнiң (трассанттың) еш ... ... ... ... ... ақшалардың келесi түрi бұл банкнота. Банкнота ( ... ... ... ... ...... банктiң айналысқа
шығарған әр түрлi номиналдағы ақша бiрлiктерi.
Банкнота вексельден және қағаз ... ... ... ... ... айырмашылықтары бар:
• мерзiмдiлiгiне қарай, егер де вексель мерзiмдiк қарздық мiндеттеме
болса, ал банкнота – мерзiмсiз қарыздық мiндеттеме;
• кепiлдiгiне ... ... ... жеке кәсiпкерлер шығарады
және оның жеке кепiлдiгi болады, ол банкнотаны қазiргi кезде орталық
банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепiлдiк бередi.
Экономикада ... екi түрi бар. Ол: ... және ... ... – бұл ... ... ... болған формасы
ретiнде алтынға еркiн алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етiлген
Орталық ... ... ... – бұл қазiргi кездегi айналысқа шығарылған Орталық банк
билетi. Олар металға ... тек қана ... ... ... ... ... ... қазiр айналыста жүрген орталық
банктен ... жай ... ... қамтамасыз етiлмейдi, бiрақ
олардың ... бiр ... ... ... ... ... ... олар қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына бағынады.
Чек – ағымдағы шот иесiнiң чектi ұстаушыға белгiлi бiр ақшалай ... ... ... ... ... ... аудару туралы өзiнiң банкiсiне
берген жазбаша ... ... ... ... 1683 жылы ... пайда
болды. Чектiң келесiдей түрлерiн көрсетуге болады:
• Ақшалай чек – банктен ... ақша ... ... төлем құралы;
• Атаулы чек – аударуға құқысыз белгiлi бiр тұлғаның атына жазылады;
• Ордерлi чек – бiр тұлғаның ... ... ... индосамент бойынша
басқа бiр тұлғаға беруге құқық бередi;
• Есеп ... чегi – ... ... арасында қолма-қолсыз есеп
айырысуда қолданылады;
• Жол чегi – ... ... ... ... ... ... чек – ... чекте көрсетiлген соманы төлеуге
кепiлдендiруiн сипаттайтын төлем ... есеп ... Чек – бұл шот ... яғни чек ... ... ... ... чек ұстаушыға төлеуге өзінің банкісіне берген
жазбаша бұйрығын білдіреді.
Чек ... есеп ... ... мынада:
• Егер де төлеуші тауарды алғанға дейін төлегісі келмей, ал жабдықтаушы
төлеуге кепіл бергенше тауарын жібергісі келмеген жағадайда;
• Сатушы белгісіз болған ... ... ... ... он күн ... ... ... табыс етілуі тиіс.
Чек бойынша есеп айырысу сызбасы 5-ші суретте көрсетілген.
4
3
2
1
5
Сурет-5 – ... есеп ... ... 1 – ... алушы банкке чектік кітапша беру туралы өтінішін
жасап, оған қосымша төлем тапсырмасын береді; 2 – банк оған ... ... және ... ... ... жеке бір шотқа ... 3 ... ... ... 4 – ... мен ... үшін чекпен есеп
айырысады; 5 – жабдықтаушы чекті банкке көрсетеді, ал банк ... ... ... ... оны жабдықтаушының шотына түсіреді.
Біздің елімізде чек арқылы ... ... 90 ... ортасынан
бастап қолданған болатын. Осы кезеңде Қазақстан ... ... чек ... жүргізуге қатысты екі нормативтік құжатты әзірлеген болатын,
яғни Қазақстан ... чек ... есеп ... ... ... ... ... үшін Қазақстан Ұлттық Банкінің клирингтік
палатасы туралы» ... ... ... барысында еңбектің көп қажеттігі,
жалған чектің болуы, банкке бару қажеттігі, чектің ... ... ... деңгейінің төмендігі және чектің өңделу мерзімінің
ұзақтығы ... бұл ... ... ... ... созылмады. Тез
арада ақшалай аударымдар мен төлемдерді жүзеге асыру барысында ... ... ... ... ... ... чек ... есеп айырысуды
дамыту және жоғарыда аталған ... жою үшін ... ... ... ... ... палатадаы, чектердің клирингтік жұмысының белсенділігін
арттыру;
2. Төлем ... ... ... ... ... ... түрлі
жарнамаларды жүргізу;
3. Тұрақты құқықтық базамен қамтамасыз ету;
4. ... ... ... ұлттық экономикамыздың
ерекшеліктеріне сай қолдану мен іске ... ... ... ... ... пайдалану барысы 1998 жылы 5
желтоқсандағы ҚР Ұлттық банк Басқармасының №266 қаулысымен бекітілген «ҚР-
ның территориясында чекті пайдалану ережесіне» сәйкес жүзеге ... ... ... ақшаларды электронды ақшаларға ауыстыру
туралы көп айтылып жүр. Пластикалық карталардың кең өріс алуы ... ... ... ... ... ... ... жалпы
қоғамдық мәселеге айналуына әсер етті. 90-шы жылдардан бастап ... ... ... жаңа түрі ... ... ... ақшаларды
енгізу бойынша жобалар жүргізілді. Қағаз және металл ақшаға қарағанда
элетронды ақшаларда ақша ретінде ... ... ... персоналды
кампьютерлерден шығатын ЭЕМ жадындағы электронды ... ... ... ... ... ... оның елдің ақша-несие
жүйесіне әсері болып табылады. Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... ... электрондық ақшаларды
ендірудегі негізгі мәселе оларды реттеу болып табылады.
Ұлттық ... осы ... ... ... болатын негізгі
мәселелері:
• Электронды ақшалар эмиссиясына рұқсат беру және ... ... ... ... реттеу мен оның айналысын ұйымдастыру;
• Электронды ақша жүйесіндегі туындайтын тәуекелдер мәселесін шешу;
Ұлттық банк ... ... ... ... берсе өзінің ақша-
несие реттеу мүмкіншілігін шектейді. Тіпті ақша массасына бақылау ... ... ... оның ақша ... ... ... ақшалар эмиссиясының ақша массасына әсері біркелкі болмайды.
Егер ақша массасын ... ... ... ... онда элетронды
ақшаларды кәдімгі ақшаларға ауыстырған уақытта М 0 агрегаты ... ... ... ... Оның ... ... М 1 ... көбейеді,
сөйтіп жалпы ақша массасы көбейеді. Сондықтан Орталық банк электронды ақша
эмиссиясының көлемін белгілеп отыруы керек.
Енді келесі суреттен ... ... ақша ... әсер ... әр бір дамыған елдер бойынша қарастырып және осы ... ... ... ... ... жүйесінің дамуын
қарастырып өтейік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... ... ... ақша ... даму ... ақша ... және ақша айналымы ұғымдары
жекелеген ұғымдарды беріп келсе, ал ... ... ... ... ... ... ... бір заңдылық шеңберінде ... ақша ... мен ақша ... бір ... ... болды.
Сонымен, ақша айналымы деген қолма-қол ақша мен қолма –қол емес ... ... ... және тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың есеп
айырысуын қамтамасыз ететін ақшаның қызметі. Сонымен ақша ... ... ... ақша ... және қолма-қол емес ақша айналымынан
тұрады.
Мұндағы қағаз ақшалар – бұл ... ... ... ... ... ... ... айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың
айналыс құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты пайда болды. ... ... ... ... ... дамыған шаруашылықта есеп
айырысудың маңызды формасы болып отыр. Себебі, ... ... ... ... ... ... ... ақшалардың мөлшерін азайтудың
және кәсіпорындар мен банктер арасындағы сенімділіктің ... ... ... ... және ... ... құрылымы бүгінде
елімізде осы ... ақша ... ... ... ... қолма-қолсыз түрлерін кеңейтуге және ... ... сай ... көздейді. Соңғы бірнеше жылда ұлттық
экономиканың ... ақша ... мен ... ақшалардың жалпы
көлемінің өскеніне қарамастан, елдегі қаржы жүйесі ең тұрақты және ... ... ... ... ... ... құрылым болып отыр.
Әрине бұл еліміздің әр түрлі ақша айналымын реттеу ... ... ... болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ақша, несие, ... ... / Ғ.С. ... – Алматы:
Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / ... ... және ... – Алматы, Қазақ
университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Аубакиров Я. А. ... Б.Б. / ... ... Оқу ... ... Қазақ университетi.
4. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И ... ... - ... ... Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение ... ... ...... , ... Баян ... , Оқу ... / Ақша, несие, ... ... - ... ... ... ... М.К. / ... банки, валюта, Учебные пособие – Москва,
1994 – 173 с.
8. А.И. ... Л.С. ... - ... теория. - Санк-
Петербург. - 2001. – 362 с.
9. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // ... ... ... ақша ... ... ... ... жөнiндегi
валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2003ж.
11. Баймуратов У.Б. «Электронные деньги: проблемы и ... ... ... №9, - 2005 г. 18-21 ... «О ... ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2005 г. 2-3 стр.
-----------------------
Сатып алушы
Жабдықтаушы
ның банкі
Сатып алушының ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысының эволюциясы37 бет
Баға белгілеу және қаржы айналымы9 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымын басқару13 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь