Ерік жайлы

Кіріспе
I бөлім. Ерік туралы жалпы ұғым және оның негізгі қызметтері
1.1 Ерік туралы жалпы ұғым
1.2 Ерік үдерісінің негізгі қызметтері
II бөлім Ерік амалдарын, сапаларын талдау, дамуы және оны тәрбиелеу
2.1 Ерік амалдарын талдау
2.2 Ерік сапаларын талдау
2.3 Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Еріктің адам өмірінде маңыздылығы өте жоғары екені белгілі. Ерік арқылы баланың ойы мен есін қалыптастырады. Ерікділікті балада дамыту мен қалыптастыру өте жас кезінен қадағалануы қажет. Болашақ ұрпағымыздың саналы да ақылды, білімді де білікті болуы үшін Ерікділікті тәрбиелеуіміз қажет
Міндеті: мектепке дейінгі, мектеп жасындағы балалардың Еркін қалыптастыру, теориялық тарихи практикалық жағынан дәріптеп, таныта білу.
Мақсаты: Психикалық іс-әрекеттің мақсат бағдарлы және нәтижелі болуы үшін, адам ең алдымен өзінің ой-санасын істеп жатқан әрекетімен сол әрекет нысанына тоқта білуі қажет. Ең негізгісі, Ерікділікті балалардың бойында жас кезінен қалыптастыру.
Теориялық маңыздылығы: Ерікді дамыту және қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылған тест тапсырмалары мен кестелер мектеп жасындағы балаларға теориялық жағыннан түсіндірілуі қажет.
Практикалық маңыздылығы: Ерікді дамыту және қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылған тест тапсырмаларымен кестелер 5-10, 11 жастан ересектерге дейін қолданылып, олардың Ерікін анықтауға болады. Курстық жұмыс құрылысы мен құрылымы:
Ерік туралы түсінікті зерттеу;
Еріктің негізгі қызметтеріне анықтама беру;
Еріктің зандылықтарын зерттеу;
Еріктің ерекшеліктеріне шолу жасау;
Тәжірибелік бөлімде Ерікды ерекшеліктерін анықтау әдістемесін келтіру. Зерттеу объектісі Ерік сезімдері.
Ерік – адамның өз мінез-құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті. Адамды әр алуан әрекеттер мен іске бағыттайтын нәрсе – мақсат қою,соған талпыну. Мұны психологияда ниет (мотив, себеп) деп атайды.Адамның іс әрекеті екі түрлі. Оның бірі – еріксіз әрекеттер.
1. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993.
2. Сәбет Бап-Баба «Жалпы психология» Алматы 2005.
3. Ә. Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы 1996.
4. Қ. Жарықбаев «Психология» Алматы 1970.
5. «Психология адамзат ақыл-ойының қазынасы» Мәдени мұра 2005.
6. В.В. Богословский, А.Г. Ковалев, А.А. Степанов,
С.Н. Шабалин «Жалпы психология»
7. А.Ш. Намазбаева «Психология»
8. Абай «Қырық үшінші қара сөзі» Алматы 1993.
        
        Мазмұны
Кіріспе
I бөлім. Ерік туралы жалпы ұғым және оның ... ... Ерік ... жалпы ұғым
1.2 Ерік үдерісінің негізгі қызметтері
II бөлім Ерік амалдарын, сапаларын талдау, дамуы және оны тәрбиелеу
2.1 Ерік амалдарын талдау
2.2 Ерік сапаларын ... ... ... және оны ... ... ... адам ... маңыздылығы өте жоғары ... ... ... баланың ойы мен есін қалыптастырады. ... ... ... қалыптастыру өте жас кезінен қадағалануы ... ... ... да ... ... де білікті болуы үшін
Ерікділікті ... ... ... дейінгі, мектеп жасындағы балалардың Еркін
қалыптастыру, теориялық тарихи ... ... ... ... ... ... ... бағдарлы және нәтижелі
болуы үшін, адам ең ... ... ... ... ... сол әрекет нысанына тоқта білуі ... Ең ... ... бойында жас кезінен қалыптастыру.
Теориялық маңыздылығы: Ерікді дамыту және ... ... тест ... мен ... ... ... ... жағыннан түсіндірілуі қажет.
Практикалық маңыздылығы: ... ... және ... ... тест ... кестелер 5-10, 11 ... ... ... ... ... анықтауға болады. Курстық
жұмыс құрылысы мен құрылымы:
Ерік туралы түсінікті зерттеу;
Еріктің негізгі ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне шолу жасау;
Тәжірибелік бөлімде Ерікды ерекшеліктерін ... ... ... ... Ерік сезімдері.
Ерік  – адамның өз мінез-құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті. Адамды
әр алуан әрекеттер мен іске бағыттайтын  ... ... ... ниет ... ... деп  атайды.Адамның іс әрекеті екі 
түрлі. Оның бірі ... ... ... ... шашалу, түшкіру т.б. Мұндай әрекеттерде  белгілі мақсат не ниет
жоқ. Екінші – ерікті әрекеттер, қозғалыстар. ... ... алу. ... ... ... мақсатты қозғалыстары
әрқилы кедергілер мен қиыншылықтарға ұшырап отырады. Алайда, адам алдына
қойған белгілі  ... ... ... ... жеңуге
ұмтылады.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Адамның ... ... ... ... ... ... адам ... өрісі делінеді. Басқаша  айтқанда,
бұл – адамның бағдарлы әрекеті. Сонымен, адам ниетінің өрісіне  оның ... ... ... ... әлі  ... ... де ... Ниеттерді  орындауда тіршілік үшін маңызды 
да, мәні аз істер кездесіп отырады. Ниет өрісі өзгергіш, әрі қозғалғыш,
сондай-ақ сыртқы жағдайлардың ... ... орай ... ... қойған мақсатқа сәйкес ниеттің  мазмұны да ... ... ... адам ... мәні ... не ... өрісі 
тар тоғышарлықты не өрісі кең  қоғамдық сипатты білдіреді. Адам ниетінің
өрісі белгілі мақсатқа бағытталып, оның ... ... ... жеке адамның ерікті іс-әрекеттерінің  өзіндік сипаты бар. Бұл сипат 
қоғамдық ... ... үшін мәні ... ... жеке ... ... отырады.
Ерік – адамның қарқынды іс-әрекетін білдіретін процесс. ... ... ... ... бағытталады. Адам еркінің көрінісі оның саналы
түрдегі іс-әрекетінен байқалады. Қиын-қыстау ... жол  ... соны ... ... ... ... өмір ... назар аударсақ, олардың алға
қойған мақсаттарын орындау үшін орасан күш жұмсап, ... ... ... көреміз. Бұған мысал ретінде 
«Шығыстың қос жұлдызы» атанған  Әлия мен Мәншүктің Ұлы Отан соғысындағы 
ерлігін айтуға ... Ел ... күн  ... ... қазақ қыздарының бойына күш-жігер,
рух берді. Олар ерлік пен батылдықтың  өшпес үлгісін көрсетіп, Отан ... ... ... ... ... ... ғылымының
қазіргі таңдағы мақсат-міндеттеріне баса назар аударылып, осыған орай қазақ
халқының тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына, жөн-жосық, жол жоралғысына, ... ... ... ... ... ... ... сезім, ерік-
жігер, мінез, т.б.) түгелдей дерлік қайта қаралып, жариялануда.
Соңғы жылдары ұлт психологиясының төңірегінде түрлі ғылыми ... ... ... ... он төрт ... ... тарихы жазылды. Бұл ... ... ... сан қилы ... ... жақтарын аша түсуге жәрдемін
тигізіп отырғаны белгілі.
«Ерік» ─ орыс тіліндегі «воля» сөзінің дәл аудармасы. Төл ... ... ... ... сөз. ... ... Абай
атамыз жиі қолданған. Ж.Аймауытов еңбектерінде «ерікті» «қайрат» ─ ... ... Ерік ... жалпы ұғым және оның негізгі қызметтері
1.1 Ерік туралы жалпы ... ... ... ... ... талаптандыратын бір түрткі
болатындығы, мұны психологияда мотив (себеп) деп ... ... ... ... сан қилы ... тікелей не жанама түрде байланысып
жатады.
Адамды әрекетке итермелейтін негізгі мотив- оның ... ... өз ... байланысты алдына түрлі мақсаттар қояды. Ол ... үшін ... ... амалдар қарастырады.Өйткені адам сыртқы дүниенің
заттары мен ... тек ... не оған ... ... білдіріп қана
қоймайды, сонымен бірге, оны ... орай ... ... Бұл үшін ол
қимыл- қозғалысқа, іс-әрекетке түсіп отырады. ... ... ... көп. ... үлкен екі топқа бөлуге болады. Оның ... ... ... мақсат қойылмайтын қозғалыстар: көздің жұмылуы, жөтелу
шашалу, түшкіру т.б ), ... ... ... деп ... ... ... кеткен нәрсені көтеріп алу қозғалыстың соңғы түріне жатады. ... ... ... сыртқы ортаны өзгертуге, оған ... ... Бұл үшін ... ... ... ... жасау қажет.
Ойланып істелетін, алға мақсат қоюды қажет ететін, түрлі кедергілерді жеңе
білуден көрінетін қимыл- ... ... ерік ... ... деп ... Сонымен ерік дегеніміз адамның өз мінез- құлқын меңгере
алу қабілеті.
«Қайрат дегеніміз өмір жолында кездесетін екі талай ... ... ... қайыспай, кідірмейи амал етуге ұмтылу» (Ж. Аймауытов). Адамның
осындай психикалық ... ... ... мақсатын орындауға байланысты
түрлі ішкі-сыртқы кедергілерді жеңе білуінен жақсы байқалады. ... ... ... ... ... бірақ сабаққа кешікпеу үшін тұру керек.
Бұл жағдайда ішкі ... ... ... келмеу сияқты, еріншектік
т.б.) жеңу керек болады. Егер біздің мақсатқа жетуімізге сырт ... ... ... ... ... ... ... болмаушылық,
т.б.), бұларды да жеңіп отыруымыз қажет.
Ерік қоғамдық еңбек процесінде пайда болып, қалыптасқан. Тек ... ... ғана адам ... әр ... ... ... көрсетіп, түрлі
қажеттерін өтей алады. Адамның ... ... оның өмір ... отырған
ортасының, яғни сыртқы дүние заттары мен ... әсер ... ... Адам бір ... жағдайда әр қилы, әр түрлі жағдайда бір
қилы әрекет жасайтыны мәлім. Біз көп ... «не ... соны ... ... жиі естиміз. Кейбір философия мен психология ... ... жеке ... тас кенедей жабысып: «адам не істеймін
десе де ерікті, өз қылғына өзі ... ... ... ... ерікке
байланысты, ал ерік ешбір себеп ... ... ... ... ... жоқ ... ... пайда болған күш», - деп адамның
барлық әрекеті, мұның ішінде еркі де, ... ... ... ... жағдайларға байланысты болатындығына жете мән берілмейді.
Сөйтіп, ерік қимылдарын өзінен-өзі пайда ... ... өмір ... ... ... ... ... үй қызметі
продуктісінің бірі болып, есептелінетін психикалық ... деп ... ... ... пен И.П.Павлов ерік қимылдарының белгілі
бір себепке байланысты пайда болатындығын эксперементтік зерттеулер ... ... ... ... деп аталатын барлық саналы
қозғалыстарымызды бейнелеу мағынасында ұғыну керек...». «Адамның кез келген
қимылдарының ... ... одан тыс ... деп ... ... ортадан
тәуелділігін және ол ми қызметінің нәтижесі екендігін көрсеткен болатын.
Еріктің физиологиялық механизмі де ми қабығының рефлекстік табиғатына
жатады. Ерік ... ... ... ... ... ... алатын
орны ерекше. Ерікті қозғалыс дегеніміз мақсатқа ... ... ... ... ... ... қозғалыстарда тумалық қасиет болса,
ерікті қозғалыстар өмірде жүре-бара қалыптасады. Ерікті қозғалыстардың
рефлекстік табиғатын ... ... ... И.П.Павлов болды.
И.П.Павлов және оның шәкірттері басқа анализаторлар тәрізді ... да, яғни ... ... да ... тітіркендіргіштермен
уақытша нерв байланысына түсуге қабілетті екенін көрсетті. Адамның ерікті
қозғалыстары ми ... ... ... болған уақытша байланыстардың
негізінде жасалады. Мұндай қозғалыстар үшін сөз ерекше тітіркендіргіш болып
табылады, түрлі ... ... ... ... ... да осы
сөздік сигналдар. Адамның көптеген қозғалыстары ... ... ... ... ... отырады, мұндай сөздер түрлі қимыл қозғалыстың ... Адам сөз ... ... ... немесе бір тоқтамға келеді, алдына
қойған мақсатына сәйкес ... ... ... нерв ... ... ... сайының алдыңғы жағына
орналасқан. Осы жерде пирамида формасындағы алып нерв клеткалары бар. ... ... ... ... ... ... байланысып жатады.
Қозғалыс анализаторларын құрайтын нерв талшықтарын пирамидалық жол ... ... ... ... ... ... адамның қимыл-
қозғалысының берекесі кетеді, мұндайда оны паралич ауруы соғуы мүмкін.
И.П.Павлов «... еріктік қозғалыстың ... ... нерв ... заңына бағынатын шартты ассоциациятивтік процесс» деп ерікті мидың
уақытша байланыстар принципінің заңына орайлас түсіндірді.
Ерікті ... ... ... – еріктің ең қарапайым түрде
сыртқа шығуы. Жас ... ... ... осындай қозғалыстар жасауға үйрене
бастаудан, өзінің денесін басқара ... ... ... ... тек алда ... ... ғана ... қозғалыс жасау – бірінші және
екінші сигнал жүйелерінің өзара әрекеттестігінің нәтижесі.
Еріктің мағынасы кең. ... ... ... ... ... ... ... түрде бір мақсатқа бағытталуын білдіреді. Ал
дәл ... ... ... ішкі ... ... ... жеңуге
байланысты көрініп отырады. Мәселен, адам жазу үшін ... ... қол ... ... Әрине, бұл да саналы және белгілі ... ... Осы ... ... ешкім нағыз ерікті әрекет деп
ойламайды, олай дейтін себебі, бұл жерде ... да ... ... Ерік ... ... оның көрінісі өте болмашы, мұндағы
ерік ... адам ... ... ... Сондықтан да шын
мағынасындағы ерік амалдары бірнеше ... ... ... ... қылық болса да) жиынтығы болып табылмайды. Сөйтіп, адамның дәл
мағынасындағы ... ... ... әрбір адамның өзін-өзі билей
алуынан, яғни мінез-құлқын ... ... ... ... оның түрлі
ішкі және сыртқы кедергілерді жеңе отырып, ... ... ... ... ... тындыруынан көрінеді. Еріктік әрекеттер табиғатын түсіну үшін
бұл жөніндегі ... ... ... зер ... жөн. ... де, ... ... құбылыс ретінде де тарихи сипатқа ие. Ежелгі
және орта ғасырлық дүние ерік құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей ... ... ... ... адам еркі ... ... сөз ... оның
орнына «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Адамның қылық ... ... ... ақыл ... ... ... деп
түсінген.Осыдан Аристотельдің пайымдауынша, әрқандай ... ... ... Ал ... ... ... еңбегінде «дәмдінің
бәрін жеу керек» және «бұл алма дәмді» деген пікірлер ... «бұл ... ... деген қорытынды ой пайда етпейді, адамды бірден сол ... ... ... ... деп жазған. Ерік табиғатына болған мұндай көзқарас
қазіргі күнде де жоқ емес.
Ш.Н Чхарташвили ... пен ... тану ... ... ... деумен, еріктің өзіндік сипаты ... ... ... ғылымға жаңа бір «ерік» терминін ендірудің қажеті жоқ
екенін дәлелдеуге тырысады.
Жеке адам қасиеті ... ерік ... да ... ... болған.
Мұны сол уақытта қоғамда орын алған экзорис – жын-шайтан қуу үрдісінен
көруге болады. Бұл ... адам ылғи ... ... ... ... ... «ұя» ... бағаланған. Ол заманда ерік дербес
жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген ... ... Бұл ... күштер қандай да мақсаттар белгілеуші ақылға ие деп
түсінілген. Ол күштерді танудан ... ... ... ... болады.
Ерік табиғатын бұлай түсіндірудің себебі сол заманда қалыптасқан қоғамның
адам әрекет-қылығының негізі оның ... ... ... Әр адам
бабалардан жеткен нәсілдіктің ізі ғана деп қабылдаған. Мұндай сипаттан
қауымның ... ... ғана ... құқы ... ... ... және ол ... тілдесетін бақсы-балгер, от пен металды бағындарған
темірші, өзін қоғамға қарсы қойған қарақшы–қанішер т.б.
Мүмкін, ерік түсінігінің жаңа ... ... ... жеке адам
проблемасымен бірге ғылым аренасына келуі осы ... ... ... ... ... ... адам шығармашылыққа қабілетті, «тіпті
қателер жіберуге де бейім» дегендей ... ... ... Қалыптан
шығып, тек ортасымен бөлінуімен адам жеке адамдық кемелденуге ... ... үшін ең ... ... - ерік бостандығы.
Ерік бостандығын бір ... ... ... «тіршілік философиясы» пайда болды.
Экзистенцализм ерікті тәуелсіз, ... ... ... қатысы жоқ
құбылыс деп таниды. Мұндай пайымның негізі қоғамдық ... ... ... ... ... ... дерексізденген адам.
«Дүниеге қандай да бір күшпен келіп қалған» бұл ... ... ... қиғаш оқиғалар» жиынтығы да, адамның өзі – «пайдасыз құмарлық». Мұндай
адамның қоғам ... ... мен ... ... да ол адамгершіліктен жұрдай, намыссыз, өз бетімен кеткен,
тартыну дегенді білмейді. Қандай да ... ... ол үшін ... түсу ... Ж.П ... ... ... адамгершілік – бір ғана
рет көрінетін, реттестірілмеген, қандай да қоғамдық мекемелер ... ... ... ... ... ... ... Ерік бостандығын асыра мақтаудан экзистенциалистер адам
болмысының жалпы негіздері жөніндегі ойларына дәлел айта ... ... ... ... ... және жауапкершілігінен айыратын, қоғам, тарих,
мәдениетке қайшы келетін кездейсоқ, жауыздық, ... ... ... ... түсіреді.
Қылық иесі – адам қалыптасқан тағылым-талаптарды жоққа шығара отырып,
міндетті түрде қандай да ... ... ... ... бір ... ... мойындағысы келмесе, онда оның бұл әректі екінші
бір, қыр-сырлары танылып ... ... ... ... ежелден
бүгінге дейін ... ... жат ... жағы ... ... ... Бұл қоғамға ерсі болып көрінген қылықтардың өздері
де қандай да ұйымдасу негізіне ие, өздеріне сай ... ... ... ... мен ... ... ... Е.Л.Тульчинскийдің пікірінше, жеке адамның ... ... ... ... бір ... ... ... өз міндетін танытып, жеке адамдық қадірін қорғау
мен өз ... үшін жан ... ... апарады.
1.2 Ерік үдерісінің негізгі қызметтері
Ерік үдерістерінің негізгі қызметтері: -ынталандыру ... ... не ... ... жеңе отырып, қандай да әрекет, іс-
қимылды бастауға мәжбүр ету. ... ...... ... ... кедер- гілерге қарамастан ерік күшімен белсенділікті бір қалыпта
ұстау. -тежестіру (ингибирующая) – қандай да ... ... іс- ... сай ... ... мен ... әрекет- қылықтың өзге де
жолдарына тоқтау ... Ерік ... ... және күрделі келеді.
Қарапайым ерік әрекеттерін адам көзделген мақсатқа жету үшін ... ... нені ... ... және қандай жолмен табысқа
жететінін білсе, пайдаланады. Күрделі ерік ... ... ... өту ... ... ... және оған ... -мақсатқа
жетудің мүмкіндіктерін білу; -мүмкіндіктерді қолдаушы не ... ... ... ... ... ... ... және олардың арасынан
қажеттісін таңдау; -мүмкіндіктердің бірін шешім ретінде Ерік; -қабылданған
шешімді іске ... ... ... мен ... ... іске ... кедергілерді, іс-әрекеттің өзіне тән қиыншылықтарды, басқа да әрқилы
кесір жәйттерді табандылықпен жеңіп бару. 56 Іс-әрекетті саналы ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Мұндай қалыптар
жүйесінің құрамы: ынталылық, мақсат бағыттылық, сенімділік, табандылық,
батылдық және т.б. ... ерік ... ... ... барысында
өзара ажыралмас бірлікті қатынастарымен көрінеді. Еріктік қалыптарды іс-
әрекет құрылымына сәйкес ... ... ... – бұл ... ақпаратты белсенділікпен қайта ... ... ... ... ... ... қойып, олардың орындалу жолдарын
белгілеу қалпы. -Батылдық – бұл ... және оны іске ... ... әрі ... белгілеуге жұмылдыратын психикалық күй. Адамның шешімге
келуі оның көңіл-күй ... мен ... ... ... ...... ... Ерік қабілетінің жоқтығын
білдіретін психикалық қалып. ... ...... ... ... ... ... шоғырлануын қамтамасыз етуші психикалық жағдай.
Мұндай қалып физиологиялық тұрғыдан адамның барша әрекетін ... ... ... ... ... ... ... келеді. -Сенімділік - бұл ... ... ... іс- ... ... жоғары ықтималдылықпен күте ... ... ... ... ... ... нәтижелілігін
күні ілгері анықтайтын да осы сана қалпы. -Табандылық ... ... ... ... ... ... қадағалау мен оны мақсат
жолына ... ... сана ... ...... ерік ... ... келеңсіз жағдайларды тежеуге қажет психикалық қалып. Бұл ... ... ... ... эмоцияларды басуға жұмсалады.
II бөлім Ерік амалдарын, сапаларын талдау, дамуы және оны тәрбиелеу
2.1 Ерік ... ... ... адамның даму процесінде біртіндеп жетіліп, қалыптасатын
күрделі процесс екендігін төмендегі ... да ... ... ... еркі ... мақсат қоюдан басталады. Мәселен, орта мектепті
бітіретін оқушының арнаулы оқуорнына ... ... бар ... Оқушының бұл
мақсатты алдына қоюына оның мәдени қажеті, ... ... ... ... ... ... адамнан “Сен не үшін оқисың?” деп сұрасаң, оның
нендей болса да бір ... ... ... ... ... ... ... бағытта істейтін ісінің мәнін,
жоспарын белгілейді. Мұны еріктік амалдың бастамасы- тілек немесе ниет ... ... ... ... ісіміздің ойға бекуі. Мәселен, «газетке
мақала жазсам», «өзенге барып шомылсам», ... ... ... ... ... ... түрлі тілегі бейнеленген. Бұларда белгілі бір
қажетті өтеу көзделген, бірақ оны ... ... әлі де ... ... оның ... ... ... осы секілді тілектерде еріктік
амалға тән ... ... бар. Ал ... ... ой ... ... ... Ой тезіне салу арқылы адам өзіне қажетсіз тілектерді тежейді
де, қажеттілерін орындау үшін ... ... ... ... әдіс
қарастырады. «Тілектің алдын- артын тексеріп ... адам ... ... ... ... ... аман болмақшы»
(М.Жұмабаев). Соңғы жағдай ғана адамның тілегін ... ... ... ... ниет ... ... деп халық тегін айтпаған.
Адамның алдындағы мақсаты осылайша айқындалғаннан кейін, ... ... ... оны жоспарлайды. Егер адам мақсат қояр кезде
өзіне «Не ... ... деп ... ... болса, әрекетті жоспарлау үстінде
«Қалай істеу керек?», «Қандай ... ... ... деген сұрақтар
қояды. Осы арада адам мақсатқа жетудің ... ... ... көз тастап, алда тұрған қиыншылықтардың сыр-сипатын, оны жеңудің
жолдарын белгілейді. Мәселен, біреудің стол жасап алғысы ... ... ... ... ... ... ... оны қайдан алуға
болатындығын, қандай құрал-сайман керектігін, ... ... ... ... ... ... ... жоспарын жасау – күрделі
процесс. Ол – адамның белгілі білімін, өмір тәжірибесін, ойының орамдылығын
қажет етеді.
Мақсатқа жетудің ... ... ... жасалғаннан кейін адамның
тілегі оның нақтылы қалауына көшеді. Қалау- мақсаттың ... ... ... жоспардың жасалуы, ойдың бекемдігі. Дегенмен, тілек те,
қалау да өздігінен адамның ерік-жігерін толық ... ... ... ... ... ... алмай, қайшы келіп отырады. Мәселен, орта
мектепті бітірген оқушы бірде педагогтық институтқа түсіп, ... ... ... Ол сондай-ақ өзінің ауыл шаруашылығы маманы ... ... ... Бұл ... оған осы екі ... біреуін қалау қажет.Ал осы
мамандықтар жөнінде толық түсінігі болмаса, ол өз ... ... ... ... ... ... түседі. Міне, осындай
жағдайда тілек пен қалаудың арасында үйлеспеушілік туады. Мұны психологияда
мативтер күресі деп ... ... ... ... ... ... жағдайға тура келетін біреу жеңеді, тек содан кейін ғана
адам ... бір ... келе ... ... ... «Үйлену» комедиясында жақсы көрсеткен.
Некесі қиылайын деп ... ... ... Подколесин аяқ астында
үйленудің тиімді-тиімсіздігін ойлап басы қатады. ... ... ... ... ... ... тек енді ғана жетіп отыр. Қыруар жұрттың, көрер
көзге, адасып жүргені-ай десейші. Алда-жалдв бір елге патша бола ... қол ... ... бойдақ қоймай, жұрттың бәрі түп-түгел үйленсін деп
әмір берер едім... ». Ол осы арада ... ... ... ... жөн
шығар, өмір бойы бойдақ болу ақылсыздық болар деген ойға келеді. Бұл оның
үйлену жөніндегі ... ... ... мотив- семья бақыты. «Шынында ойлап
тұрсам, мінеки, әне-міне дегенше, әйелді боп шыға келгелі ... ... ... ... ... алмайтын, тіпті айтуға лайықты сөз ... ... бір ... ... ... де ... ... оның басында қарама –қарсы мотив туа қалады: ...әйтсе де бажайлап,
қабырғама кеңесе кетсем-ақ болады, тұла бойым түршігіп сала ... ... бері айт, өмір ... ... ... күрмеу түсіп,қайтып енді
тырп ете аузыңды ашып, жазып ем, жаңылып емдеуге шамаң келмесе-шаруаңның
біржола ... ... ... ... жоқ, ... ... ... адам. Оның ойына ар-ұят, адамгершілік дегендер кіріп те шықпайды.
Некесі ... деп ... ... ... ... оның ... ... жақсы байқатады. «... Шынымен-ақ, тайып кетуге болмай ма екен?
Әлбетте болмайды, есік алды, кез-келген ... ... ... жұрт ... ... дейді ғой біреу. Жоқ, болмайды ». Осы жерде ол ашулы терезені
көреді де ... ... ... қайтеді дейді. Жоқ болмайды, жерден алыс
екен быт-шытым шығар, екіншіден, терезеден қарғу ... ... ... қалай қарғымақпын, лайық емес деп тұрып алады. Оның қалпағын досы
Кочкарев тығып ... Ол ... ... онша биік емес ... ... да болар деп көшеге қарай қарғып кетеді. ... ... ... қалыптасқан адамда мотивтер күресі онша байқалмайды. Олар көбінесе
жеке бастың мотивінен гөрі ... мәні бар ... ... сезімі,
нәрсенің қоғамға қажеттілігін түсіну) басшылыққа алып отырады.
Сөйтіп, мақсат қою, тілек, қалау, мотивтер күресі, тоқтамға келу ... ... ... ... ... кезеңі» деп аталады.
Еріктік амалдың ең негізгі кезеңі- қандай болмасын тоқтамды орындау
стадиясы. Өзінің ... ... ... іске ... оны ... ғана еркі нағыз жетілген адам деп ... ... ... ... ... ... орындалмай қалатындары да кездесіп отырады.
Бұлай болудың себебі ... қиын ... алға ... ... әлі де ... ... ... көзқарастың қалыптаспауынан, өз ісіне
сенімсіздіктен, мақсат еткен нәрсеңді жан-тәніңмен сүймеуден ... ... ... адам ... ... ... келетін, күші
жететін, орындай алатын мақсаттарды қойып, осы жолда түрлі ... ... ... ... мінез-құлықтық принципі бар, өз ... көзі ... адам ғана ... ... келе ... оны ... да
орындаудың тиімді жолдарын таба алады, бұл ... ... ... көрсетпейді. Кейбір адамдар өзінің алдына көмескі, ... ... да, ой ... ... салмайды, сөйтіп оны орындай алмай
қалады. Ерекше ой ... ... ... жеңіл мақсатты алға қою да адамның
еркін енжар, ... етіп ... ... ... ... ерік ... талап
ететін, тиісті жұмыстар істеу нәтижесінде қол жететін мақсаттарды ғана алға
қоюымыз қажет.
2.2 Ерік ... ... ... ... сан ... ... ... нақтылы
жағдайларына, орындау тәсіліне қарай бірнеше сапалары бар:
Біріншіден, еріктің күшіне (тоқтамға келгіштік, кедергілерді ... ... ... алу, батылдық, ... ... ... ерік ... сапаларына (жеке мүддені ұжым еркіне,
қоғам мүддесіне бағындыра ... ... ерік ... ... ... ... байқалатын сапаларына (инициатива,
принциптілік, тәртіптілік, жинақылық т.б.) бөлінеді.
A. Тоқтамға келгіштік
Тоқтамға ... ... ... небір қиын-қыстау кезеңдерде
қажетті шешімдерге келіп, оны жүзеге асыруға қабілетінің ... ... келу үшін адам ...... Бұл ... істі ой ... қажет ететін қасиет. Тек осындай жағдайда ғана адам алдындағы ісін
дұрыс ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін сарқа
пайдаланады. Басқалардың ақыл-кеңесін тыңдау, ақылға салу, өзін тежей ... көре ... ... бел ... ... – тоқтамға келгіш адамға
тән қасиеттер.
Адамның өз әрекетін ... ... ... ісін ... көре ... оның ақыл –ой парасатымен байланысып жатады. Біреу
тоқтамға келуде ... көп ... жол ... ал ... ... көптеген
қателіктерге ұшырайды, сонысынан кейін үлкен опық жейді, әуре-сарсаңға
түседі, ал үшінші бір адамдар ... ... ... келеді де, алдына
сансыз мақсаттар қояды. Бірақ оларды көбінесе орындай алмайды. ... ... оның ... жегідей жеп мұқалтады.
B. Табандылық
Табанды адам алған бетінен қайтпай, көздеген мақсатына қайткен күнде де
жетуді ... Ол ... ... әрекет етіп, осы жолда ... ... ... ... соң бірін жеңіп отырады. Мұндай адамның
ерік күші қиыншылыққа ... ... ... ... онан ... ... түседі.
Алматы облысының Шелек ауданының тұрғыны Тұрсын Мыңбаев Ұлы Отан ... ... ... ... да, ... болып қалды. Бірақ ол қиыншылыққа
мойымады. Ол сергектікпен өмір сүріп, халқына пайда келтіру жағын ... ... оның ... ... ... ... ... түспеді. Островскийдің өмір сүруге деген тамаша ынтызарлығы Тұрсынға
адам өмірінің бағасын танытып, оның күрес ... ... ... Ол ... ... ... ... сұрап алып, бақайымен жазу жазды.
Қаламды аузымен тістеп сурет салуға да ... Бір ... ... айнытпай салып шықты. Бұл оның мақсатына жету жолын бір ... ... Көп ... ... талмай жаттығу нәтижесінде
жылдам жазуды да үйренді. ... ... ... шөп те ... ... ... ... айлық шоферлер курсын бітіріп, машина жүргізуді де
үйренген.Совхозда ... ... ... ... жауапты қызметте жүре
біржағынан жазушылық жұмыспен де айналысқан. Өз басынан өткен ... ... ... ... ... деген кітап жазған. Бұл кітапта
өзінің ерекше еңбек сүйгіштігін, табандылығының арқасындаөмір қызығын татып
отырған қарапайым еңбек адамының ерлік ісі тамаша ... Бұл ... тек ... ... үзетін, қол-аяғы балғандай, жеті мүшесі сау
адамдарда ғана ... ... ... ол ... ... да ... ете,
еңбекті жан-тәнімен сүйе білетін адамдардың қасиеті ... ... ... кісі ... ... кім болсын, тек еңбекті ... осы ... ... жігер көрсетіп, іске мейірлене, құлшына кіріскен
адамдардың бойына даритын қасиет.
Мектеп ... ... ... ... ... жүзеге асырып отырады:
1) Баланы жас кезінен қолына ... ісін ылғи да ... ... іс ... ... арттырып отыру қажет;
2) Оқушы дербес әрекет жасауға, өз бетімен қиыншылықтармен күресе
білуге үйретілсін. Қажетті ... ... өзі ... отырса тіптен жақсы;
3) Баланы коллективтегі ортақ мүдде үшін ... ... ... ... ... ... өтеуге жұмылдыру,
оған берілген тапсырмалардың орындалу сапасын қадағалау-
табандылыққа тәрбиелеудің басты ... ... ... ... оқыс ... ... ... күйіп-пісуден бойын тежей алу қабілеті.Ұстамды адам әр ... ... ... ... ... отыра әрекет етеді. Ол ағат ... ... ... ... яғни ... құлы ... ... адам өзінің бар
күшжігерін тек алдындағы мақсатын орындауға ғана арнап отырады. «... нағыз
зор ерік ... ... тек ... ... ... қол жеткізу емес,-дейді
А.С.Макаренко,-сонымен бірге керек болған жағдайда қажетсіз нәрседен өзін
бас тарта ... ... етуі ... ... ... ... емес, бұл бір мезгілдегі тілек те, тоқталыс та, тілектен бас
тарту да... Тормозсыз ... ... және ... ... ... ... мүмкін емес».
Осындай қасиеттер адамның түрлі қиыншылықтарды жеңе ... ... ... төзе ... ... қалыптасуы болып
табылады. Орынсыз ұшқалақтық, жеңілтектік, дегбірсіздік кедергі келтіреді.
Ал ерекше күш ... ... ... ... пәлендей ұстамдылық бар деп
айтуға да болмайды. Қорқақтыққа, жалқаулық пен ... ... жол ... өз ... ... ... алуының,ұстамдылығының
белгісі. Өзін-өзі меңгере білу қандай болмасын шешімді қайткен күнде де
орындауға ... өзін жеге ... ... бұл ... ... жұмысты
да нәтижелі орындау мүмкін емес.
Жастар шыдамдылық пен ұстамдылықтың, өзін-өзі меңгере алудың
тарихта ... жоқ ... әр ... да ... келеді. Осындай тамаша
қасиеттің бір көрінісін А.Фадеев өзінің «Жас ... ... ... түскен Краснодон батыры Сергей Тюлениннің мінезқұлқы
арқылы өте жақсы көрсеткен. «Сережка өзін ... да ... жоқ. ... ... ... ... ... тигізгенше сытырлатқанда да үндеген жоқ.
Тек Фенбонг Сережканың ... ... ... ... ... ... Келесі күні таңертең Сережка мен ... ... ... – үндеген жоқ. Содан кейін Витька Лукьянченконы алып
кетті де бірқатар уақыттан соң камераға қасында Соликовский бар, ... ... ... Олар он бір баланың анасы болған кәрі әйелдің киімін
қоймай шешіп ... да, ... ... ... ... ұлының көзінше сым
темірмен соға бастады. Сережка міз бақпастан ... ... ... ... алып еді. ... ... оны ... көзінше қаншама азаптап
соқты. Бірақ Сережка тіл қатқан жоқ.Тіпті Фенбогтің де есі шығып кеткендей
темір сүйменді ала ... ... сау ... ... ... ... ... болып кетті, маңдайы тершіп қоя берді. Ол:-Болғаны
осы...-деген жалғыз ғана сөз айтты ... ерік ... ... ... ... ... өзін меңгере
алу үстінде де мықтап шыңдала түседі, онан ... ... беки ... ... айтқандай, «тіпті азғана өзіңді жеңу адамды зор қуат ... ... ... меңгере алу-адамның төзімділік, шыдамдылық,
батылдық сияқты ерік сапаларымен тығыз байланысып жатады. Адам осындай
қасиеттердің арқасында ғана өзін ... ... ... білуге үйренеді,өзін
қорқу сезіміне билетпей, көңілге алған ісін қажетінше істеп шығады. Адамда
осындай қасиеттерді тәрбиелеу үшін адамгершілік принциптерін ... ... ... бой ұсындыру, коллектив мүддесіне нұқсан келтіретін
түрлі теріс қылықтардан бас тарта білуге ... ... ... ... ... ... ... (босқа лепіру,
даурығу, ұшқалақтық т.б.) ... ... ... ... ... ... пен ... дегеніміз адамның өз қимыл-қозғалысын, ойы мен тілегін
әр уақытта коллективтің ырқына бағындыра алу қабілеті.Адам неғұрлым ... ... ... ... ... соғұрлым зор
сеніммен.белсенділікпен әрекет етіп, өзінің Отан алдындағы ... ... ... ... ... адамда тәртіптілік жағы
аз болады. Кісінің тәртіптілігі оның жинақылығы оның қоғамдық әрекетімен
қатар жеке өмірінде де ерекше ... ... ... ... ... ... біз әр уақытта да өзімізге ұлы Ленинді үлгі
етіп отыруымыз қажет. Оның ... ... ... мен ... А.А.Андреев былай дейді: «Ленин уақытын дәл ... ... ол ... уақытында мәжіліс залында болатын немесе кворумды
күтіп, өз кабинетінде ... ... ... Мәжіліс жүргізгенде Ленин
біршама қатал еді... Жарыс сөздер мен баяндамалар үшін регламент Орталық
Комитетте, Еңбек және ... ... ... 3, ... 5 минуттан
белгіленетін, бұл регламентті алдымен Ленин өзі зәредей бұзбаушы еді. Оның
алдында ылғи ... бар ... ... егер ... адам ... асып ... ол дереу сағаты көрсетіп қоятын-ды. Ал ... ол ... ... ... салып қойған ».
Оқушыларды тәртіптілік пен жинақылыққа ... ... оқу ... ... ... әрбір кішкентай істің өзіне
тиісінше мән беріп ... ... ... істе де, жеке өмірде де ... ... ... ұқыптылыққа үйрету, бір сөзбен айтқанда,
осылардың барлығын олардың қанына «сіңіріп» отыру деген сөз.
E. Ерлік.
Ерлік ... алға ... ... шексіз сенген, сол жолда атық
демі біткенше бел байлаған, моральдық рухы ... ... ғана ... ... ... ... ерлік-батылдық пен ұстамдылықтың, табандылық
пен тез тоқтамға келгіштіктің адамның ... ... ... ... ... адам тіпті өзіне өлім қаупі төнсе де ... ... ... ... ... ... ... ауыртпалықты мойымай көтереді, өз
мақсатын асыл мұратына бағындырып, мұны ең негізгі ... деп ... ... қоғамдық мәні бар істерде көрінеді. Сондықтан да ол адамның
өз ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. Қазақ халқының тарихында да кір ... ... ... ... ... ... ... жаудан асқан
ерлікпен қорғай білген небір батыр ... ... ... Мәселен,
Күлтегін, Едіге, Қарасай-Қази, Қобыланды, Ерсайын, Қамбар, ... ... ... ... Наурызбай, Исатай, Махамбет, Амангелді,
Бауыржан т.б. осылар секілді өр ... ... ... ... шыбын жанын
туған жері үшін құрбан еткен қас ... ... ... ... елдің жас ұрпақтарына іздесе таптырмайтын өнеге. Еріктің осындай
сапасын қалайша тәрбиелеу керектігі жөнінде ұшқыш-ғарышкер А.Николаев былай
дейді: «...Бұл ... ... бір ... берудің өзі қиын-ақ. Меніңше, тек
адам бала кезінен бастап-ақ батылдыққа, қайсарлыққа, ... ... ... ... үйір ... ... жөн. Ерлік дәстүріне
тәрбиелену - өмірдің өзі біздің алдымызға тартып ... ... ... ... ... ерік ... әр адам өз ... тәрбиелей
алады. Бастауыш класс оқушыларын да осыған баулу қажет. ... ... серт ... міндеттеме алуға, өз ісін мақұлдап не айыптап отыруға,
қажетсіз ... бас ... одан ... үйрету өзін-өзі тәрбиелеуіне үлкен
көмек тигізеді. Әрине бұған мұғалімнің дұрыс басшылығы керек. Орыстың ... ... жас ... өзін тәрбиелеу мақсатында жасаған
жоспары көңіл аударарлықтай. Ол жоспар мына төмендегідей:
1. Ерекше ... ең ... ... ... ... Сөз бен істе әділ ... ... ақылға қонымдылығы.
4. Тоқтамға келе алу.
5. Өзін жөнінде орынсыз бір сөз де айтпау
6. Уақытты мақсатсыз өткізбеу, ... іске ... тек ... ... ғана ... Қажетті, не ұнамды нәрсеге ғана бой ұсыну, көрсе қызарлыққа
салынбау
8. Әр кеш өзің ... іске ... есеп ... ... Еш ... да ... не қазіргі, не алда болатын ... Осы ... ... ... ... кез келген ерік ... ... ... ... Ерік ... мазмұны қандай, олар неге
бағытталған, қоғамдық пайдалы әрекет жасауға бағытталған ба, әлде жеке ... ... ... ... ... ... мәселе осында.
Егер бала түрлі кедергілерді, қиыншылықтарды жеңуде барлық күш-
жігерін, тек өз мүддесіне, қара ... ... ... онда ... ерік ... ... ... мәні болмайтындығы белгілі.
Бұзақы адамның сотқарлығы, қоғам мүлкін тонаушы ұрының жылпос айлакерлігі,
қиқар адамның орынсыз ... ... ерік ... ... ... осы
соңғы айтылғандар өзінің мазмұны жағынан ... ... ... ... ... да адамдарға тән жоғары ерік сапалары туралы
мәселе ... әр ... да ... ... ... ... екендігін
еске алып отыру қажет.
Әр түрлі ерік сапалары бір-бірімен байланыспайтын ... ... ... ... да адам бойынан табылатын, оның жеке басының
бағытына, дүниетанымы мен сеніміне, ... ... ... тағы ... ... ... байланысты түрліше
жағдайда қабысып келіп отыратын қасиеттер. Бір ... ... ... ... ... ... отырады. Мәселен, өртеніп жатқан үйдің
ішінде қалған баланы алып шыққан адамның басынан батылдықты да, ... де, ... да, өзін ... ... да байқау осы
айтылған пікірге жақсы дәлел. Әрбір адамның ерік ... ... ие, ... ол жеке ... тұрақты қасиеттерінің көрінісі.
Еріктің саналы ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... ... ... ... басқаруға мүмкіндік береді. Ерік сипаттарының
жалпы бірігімін (интегрирование) ... ... ... ... Ерік күші
еріктік әрекеттің барша кезеңдерінде қажет, ... оның ... ... жеңу мен қажетті нәтижеге жетуде көрінеді. Еріктік әрекеттің
жалпыланған сипаты мүдделі мақсатта ... ... бұл жеке ... өз іс-әрекетін белгілі бір нәтижеге бағыттай
алуы. Осы қасиетке орай адамның басқа да ерік сапаларының мазмұны мен ... ... ... мақсат өмірлік принциптер мен мұраттарды
көздеген, стратегиялық, не жақын, ... ... ... нақты қызметтік, оперативтік болып бөлінеді. Ерік әрекетінің
бастапқы, іске қосылу кезеңі ... ... ... ... ... - мол да жарқын идеяларға, байыпты жоспар
мен ұшқыр қиялға негізделеді. Көп адамдар үшін ең ... өз ... ... ... ... ... Мұндайлар өз бетінше ешбір ... ... ... ... ... күтумен болады. Осыдан ынталылық
дербестікпен тікелей байланысты.Дербестік- еріктік әрекет барысында адамның
әрқандай себептер жетегіне ... ... ... мен ... баға берумен, өз наным, сенімдері негізінде іс-әрекетке келу
қасиеті. Ынталылық пен дербестік жеке ... ... ... ... ... қасиеттерге қарсы; екінші
тараптан, басқаның ой-пікірін, көзқарасын ... ... ... аулақ қасиет.
Іс-әрекетке ниеттелу кезеңінде ... ... ... ... - ... ... ... тыс көңіл-күйді
тоқтамға келтіріп, біраз тежейді. Ұстамды адам орындалатын істің түріне
қарап, оған ... өз ... ... ... ... ... сеп-түрткілерінің ішінен қажетті болғанын таңдау мен шешім Ерік
кезеңінде еріктің батылдық ... бой ... бұл ... ... ... жылдам, орынды әрі берік шешім Ерік мен оны жүзеге
келтіре алу қасиеті. Ерік туралы спиритуалистік ... ... ... ... мен құбылыстары да лақтырылып тасталуы керек деп ойлау
қате болар еді. Оны ... ... ... ... сипаттаған еді. Бұл
мағынада Геффдинг ырықсыз іс-әрект ырықты іс-әрекеттің негізі мен мазмұнын
құрайды ... Ерік еш ... ... ол ... ... ... және таңдайды. Ол «ерік өзге психикалық ... ... ... тән заңмен ... ... ... және ... ... қатар, ырықты және
ырықсыз есті, түсініктердің ырықты және ... ... ... ... бар. ... еріктің сәйкес елестер шақырылғанда алғашқы болып
табылмайтынын бекітті. ... - ... ол, - ... серпілісті тудырады және
бұрғылайды, тесік бұрғыланып болған кезде судың ағысы өз күшімен жарып өтуі
керек, сонда бізге бір рет ... ... ... ... ... ... ... қарапайым қозғалыстан (мысалы, жерге түскен затты
көтеріп алу) бастап, ерекше ерлікке (мысалы, жау дзотын кеудесімен ... ... ... ... (мысалы, мемлекет құру) дейін болуы мүмкін.
Адам өзінің ерікті әрекетінің алдымен ... ... бұл ... ... ...... ... істің ойға бекуі.
Алдындағы мақсаты айқындалған соң, ол әрекеттің орындалу жолын қарастырады,
жоспарын сызады. Жоспар ...... ... өмір ... ... қажет ететін күрделі процесс. Адамның тілегі кейіннен қалауға
ауысады. Тілек пен қалау ерік-жігерді толық көрсете алмайды, өйткені ... ... де ... ... ... түрткілер күресі
туындайды да, бұлардың нақты жағдайға сәйкес келетін біреуі жеңіп ... ... ғана адам ... бір тоқтамға (шешімге) келе алады. Сөйтіп,
алға мақсат қою, тілек пен қалау, осы екі түрткінің ... ... ... — бәрі-бәрі жиналып келіп, еріктік амалдың бірінші басқышы — ... ... Ерік ... ... ...... шешімді
орындау, жүзеге асыру. Өз шешімін қайткенде де іске асыратын, оны орындамай
қоймайтын адамды ерікі жетілген адам деп ... ... ... алдына
бұлдыр, көмескі мақсаттар қояды да, оларды орындай алмайды. Ерік ... ... ... ... ... ... адамның өзіне тән
ұнамды және ... ерік ... бар. ... ... ... батылдық, табандылық, өзін-өзі меңгере алуы мен ... ...... алға қойған мақсатын орындау жолында ешкімнің
жетегінде кетпей, өз ойымен, сенім-қабілетімен әрекет етуі. Оның ... ... түрі — ... сөзіне еріп, иланғыштығы.
• Батылдық — өз шешімін именбестен ашық білдіруден байқалады.
• Қорқақтық — ... ... ... ... ... ... шешімді жүзеге асыру үшін ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... ... келген сәбиде ерік болмайды. Оның әрекеті алғашқыда ырықсыз,
шартты рефлекстерден тұрады. Баланың ерік ... ... ... ... мақсаты — адам бойында жағымсыз ерік сипаттары көрініс
берсе, оларды тежеп, ұнамдыларын ... ... ... ... өз ... өзі ... аса ... болмақ. Ол үшін адам өзіне-өзі
үнемі есеп беріп, тиісті ... ... ... ойға алған ісін “жеті рет
өлшеп, бір рет ... ... ... Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу
Жаңа туған балада шартсыз ... ... ... ... болады. Сондықтан шын мәнісіндегі ерікті қимыл бұл кезеңде болмайды.
Балалардың еркінің дамуы ырықты қозғалыстар жасауға үйрене ... ... ... ... ... ... ... Баланың өз қозғалыстарын
басқара білуіне тілті шығуының маңызы зор. Тілдің шығуы ерікті ... ... ... үшін аса ... Үш ... балада ырықты қозғалыстар
біршама жетілген. ... ... ... болса солай меңгере алудың мәні
шамалы. Мұнда бала өзінің көңілі ауған нәрсесіне ғана ... ... ... ... де ... ... алуы ... Баланы осы қасиетке
тәрбиелеуде талап қою, оған шамасы ... ... ... орындатқызып
отыру ерекше маңызды.
Баланың еркін тәрбиелеуді неғұрлым жас кезінен ... ... ... деп халық бекер айтпаған.Бала тілі шығып, жүре бастағаннан кейін,
үй ішіндегілердің қылығына еліктейді, ол ... ... өзі ... ... Оның өзі ... тамақтанғысы, ыдыс-аяқты жинап, үй ... ... ... тән, ... қасиеттер. Ойын әрекетін дұрыс
ұйымдастыру,баланы бірлесіп ойнауға, ойын ... ... ... ... ерік сапаларын тәрбиелеуге болады. Ерік тәрбиесінде баланы жастайынан
еңбек сүюге баулу, еңбек адамдарын қастерлеп, ... ... де ... ... ... ... ... өте еліктегіш келетіндігі белгілі.
Олар өмір тәжірибесінің аздығынан кез келген қылықтарға (тіпті жаман ... ) ... ... ... ... ... ... де өз мінез-құлқына бекем болып, балаға жаман мінезді
көрсетпеуге ... ... ... жас балаларда көбірек кездеседі. Соның бірі-
қыңылық. Денсаулығы нашар,организмі ... бала ... ... бала ... құр ... мазасызданып, теріс қылықтар жасайды.
Осындай әдеттен ... ... ... бастайды. Отбасындағы теріс
тәрбиеге байланысты да балада ... ... ... ... ... аударуды қажет ететін мәселе. Кейбір ... ... ... қамқорлығы ерекше болады. Бұл көбінесе балаға сағынып
көрген отбасыларда жиі ... Олар ... ... ... ... Неше түрлі тәтті тағамдармен де қамтамасыз етеді. ... ол ... де ... ойнамайды, тамағын да дұрыс ішпейді.Бір тамақтан
екінші тамақты таңдайды, көп ... ... ... ... іші
пысып, мазасызданады. Жаңадан бір ермек тауып бермесе, немен шұғылданарын
білмей зерігеді. Өйткені басқаға иек ... ... өз ... талаптануға
әдеттенбеген. Бала өз бетімен ойнай алу үшін оның ... ... ... ... тиіс. Мәселен, екі жасар балаға мылтық әперсе,
оны таяқ ретінде пайдалануы мүмкін. Себебі, әлі ... ... ... ... не ... ... ... келмейтін нәрсеге
ұмтылушылық баланың талап-тілегінің қанағаттануына кедергі келтіреді.
Сонымен, бала ... ... құр ... беру, іс-әрекетін ұйымдастырып
отырмаушылық, қыңырлықтың пайда болуының басты себептері болып табылады .
Кейбір ... ... ... қылығы қатаң бақылауға алынады да ... ... ету ... айрылады, сөйтіп тек ... ... ... ... ... бала кейде үлкендерге наразылық
білдіреді, өз ... үшін ... ... ... ... да ... екінші бір түрінің ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасау оны
дербестігінен айыру болып табылмайды.Бақылау жасауды ретімен ... Бала әр кез өз ... іске ... және ... ... мұны ... ... отырғандығын сезінетін болсын.
Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... бақырып жылау.Жылау көбінесе баланың
белгілі бір қажетінің өтелмеуінен ... Ол мұны ... ... ... шыдамдылық, ұстамдылық сияқты қасиеттер әлі қалыптаспаған.
Егер ... ... ... туса, оны өзін-өзі ұстай ... ... ... ересектеу балалардың мінез-құлқын үлгі ету, сондай-
ақ кітаптағы ... ... ... ... отырған да жақсы
нәтиже береді. Егер баланың ... ... сол ... орындай қоятын
болса, онда бала жылауды үйдегілерге әсер етудің бір «құралы» деп ойлайды
да, ... ... ... ... ... ... жылап
қорқытатын болады. Жылауық бала жай ызақорлықтан бақырмайды. Ол ... бір ... ... ... ... ... ... үшін
істейді. Жылауды әдетке айналдырған бала өзінше ... ... да ... ... ... көзінше қыңырлық жасаса, бөтен адам
бар жерде мұнысын сездірмейді. Ата-аналар осы ... ... ... ... ... ... ... табанды, әділ болуды, өз
мінездерінің осал жақтарын балаға сездірмеу жағын ойластыруы тиіс.
Мектеп жасына ... ... ... та жиі ... ... бала бар ... столды сабалайды. Үйдегілердің бірі оған:
«Тарсылдатпа, қарағым!» деп ... ... ол одан ... ... ... Енді ... ... деп қатты жекіруге немесе жүгіріп барып
қолынан таяқты жұлып алуға әрекет жасалады. Бала ... ... ... ... ... ала жүгіретіндер де ... ... ... нерв ... ... ... көрсетеді. Мәселен, столдың тықылы оны
аздап желіктіреді, ал үйдегілердің ... ... одан ... ... Таяқ үшін ... ... ... әбден ызаландырады. Бұл табиғатынан
қасарыспа бала емес. Ол тек ... ... ... ... ... типтік
тума қасиеттері болады) ... ... ... нерв ... ... де ... ... айтқанына немесе тыйым салғанына қарамастан, өз ойлағанын
«табанды» түрде іске асыратын балалар да болады. Мұндай бала ... ... ... етуге болмайды» деген сөзге де ... ... да өз ... ықпалында болды. Өз тілегін орындау жолында ... ... ... ... ... ... туған күнінен бастап мол дүниеге кезігетін болса, бұларды ылғи
табыла беретін нәрсе деп ... ... бала өзін ... алдында
міндетті, борыштымын деп санамайды. Баланың осылайша өсуі семья тәрбиесінің
үлкен қасиеті. Қандай болмасын бір жұмысты ... ... ... ... ... ... мақсатын іске асыруға мәжбүр болған бала түрлі
кедергілерді (жұмыс істеуге ықылассыздық, ... т.б.) жеңе ... ... жүктелетін міндет оның орынсыз талаптарын тия алуға себепші
болады. Үлкендер балаға ... ... ... ... ... ... ... баланың жас мөлшеріне сәйкес келуін ескеріп
отыруды естен шығармаулары тиіс.
Ерік-жігерді тәрбиелеуде ... жеке ... ... тани білу, оның
әрекетінің негізгі мазмұнын түсіну, осыған орай тиісті ... ... ... ... ... Бұл үшін тәрбиеші баланың ақыл-ой әрекетін
өсіру, оны ... ... өз ... ... ... алу, ... қарым-қатынас жасауға үйрету, жақсы әдеттерге машықтандыру,
ұлы адамдардың өнегелері мен істеріне ... дене ... ... ... мен ... қалыптастыру т.б. сияқты жұмыстарды
ретіне қарай жүргізіп отыруы тиіс.
Ерікті шыңдау имандылық тәрбиесінің басты мәселелерінің ... ... өз ... ... ... ... ... ізгілікті қоғам орнату
ісіне үлес қосатыны сөзсіз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Курстық жобамды қорытындылай келе, баланы Ерікке ... ... ол ең ... тән (біріктірушілік, дәлсіздік) Ерік ерекшелігін
ұзақ уақытқа сақтап қалады. Бұл үйрету негізгі екі ... ... ... ... ... қажет. Баланың даму дәрежесіне,
мұғалімнің өзінің ... ... ... ... алынған мазмұнға
байланысты, анализдің бағыты мен ... ... ... Балалардың
жасы неғұрлым кіші болса, олардың практикалық ісі соғұрлым үлкен ... Егер ... ... ... ... бір болмасын практикалық
істі орындау жолымен істеуге тура келсе, онда оқытудың мұндай түрі ерекше
дұрыс нәтижесін ... ... ... сөзді кірістірудің зор рөлі бар.
Сөз, біріншіден, ... ... ... және оның ... ... белгілерін білуге пайдаланылатын құрал ретінде қолданылады.
Сонымен ... жаңа зат ... ... ... да ... ... Екіншіден, сөз қабылданған затты сипаттау үшін қолданылады. Осының
нәтижесінде мұғалім, сондай-ақ оқушылар да қабылданған ... ... ... тұрған қалпын оның ортақ белгілері мен ... баса ... ... ... ... ... балаларды
қабылдап отырған объектіні тиімді талдап қараудың тәсіліне үйртеу болып та
табылады.
Үшіншіден, мұғалім бір затты арнайы Ерікға ... ... ... ... ... ... ... Балалар осылайша берілген
байланысты бөліп қарайды, жеке ... ... бір ... ... ретінде
қайталайды.
Сөз тағы басқа ... ... іске ... ... ең ... үшін ... ... суреттерді, үшбұрыштарды,
төртбұрыштарды және т.б. салыстыруда ... ... сөз ... ... шығару жаңа немесе бұрыннан
белгілі заттардың ... ... мен ... ... ... ... ... сөз арқылы өзі қабылдаған зат туралы пікірін білдіреді,
қорытындылар жасалды. Мен өз ... ... деп ... Ерік ... ... ... ... талдау жасадым; Ерік түрлеріне,
қасиеттеріне анықтама бердім; Ерікдың көру зандылықтарын зерттедім; Ерікды
даралық ерекшеліктеріне шолу ... ... ... ... анықтауда, еріктік амалды талдауда, ерік
сапаларын жіктеуде (тоқтамға ... ... ... ... ... ерлік), еріктің дамуы және оны тәрбиелеуде Қ.Жарықбаев
сияқты психология ғалымдарының үлесі көп. ... ... көп ... ... оларды тәрбиелеу жұмысы ... ... ... Осы ... ... ... оқушыларды еркін тәрбиелеу
мәселесі қойылады.
Меніңше, оқушыларды еркін тәрбиелеу ─ оларды өзін-өзі
басқаруға ... ... ... Ал бұл өз ... ... жаңа нысанына жеткізеді.
Жоғарыда айтылып кеткендей, оқушыларды еркін тәрбиелеу
еріктің дамуымен және оны тәрбиелеумен ... ... Сол ... ... пен ... еркін тәрбиелеуді бірге қарастырудың маңызы ерекше.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993.
2. Сәбет ... ... ... ... ... Ә. Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы 1996.
4. Қ. Жарықбаев ... ... ... ... ... ... ... Мәдени мұра 2005.
6. В.В. Богословский, А.Г. Ковалев, А.А. Степанов,
С.Н. Шабалин «Жалпы психология»
7. А.Ш. Намазбаева ... Абай ... ... қара ... ... 1993.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астана - қазақстанның саяси ерік-жігерінің нышаны22 бет
Бала ойы және оның ерікті дамытудағы мәні31 бет
Балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің эмоционалды-ерікті аумағының психологиялық ерекшеліктері58 бет
Ерік6 бет
Ерік және оқушыларды еркін тәрбиелеу мен дамыту14 бет
Ерік жөнінде түсінік20 бет
Ерік туралы жалпы түсінік7 бет
Ерік туралы жалпы ұғым12 бет
Ерік туралы түсінік6 бет
Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь