Қабылдау және бақылау

Кіріспе
1 Бөлім Қабылдау туралы жалпы түсінік және ерекшеліктері
1.1 Қабылдау туралы жалпы ұғым.
1.2 Қабылдаудың кейбір ерекшеліктері.
2 Бөлім Бақылау, бақылампаздық және қабылдауды дамыту
2.1 Бақылау және бақылампаздық.
2.2 Кеңістікті және уақытты қабылдау.
2.3 Баланың қабылдауын дамыту.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қабылдау, субъектінің практикалық қызметін бағыттай отырып, сонымен бірге өз дамуында осы қызметтің жағдайлары мен сипатына тәуелді. Ж. Пиаже айтқандай генезисті, перцептивті процестердің құрылымы мен функцияларын зерттеуде проблеманы “праксеологиялық” тәсілдемемен қараудың мәні маңызды. Қабылдау мен қызметтің өзара байланысы психологияда ұзақ уақыт еленбеді және де немесе қабылдау практикалық қызметтің сыртында (субъективті менталистік психологияның әр түрлі бағыттары) зерттелді, немесе қызмет қабылдауға тәуелсіз (қатаң бихевиористер) қарастырылды. Тек соңғы он жылдықта олардың арасындағы генетикалық және функционалдық байланыстар психологиялық зерттеу пәні бола бастады. Диалектикалық материализмнің қоршаған шындықты танудағы практиканың роліне қатысты белгілі философиялық ережелерге сүйене отырып отызыншы жылдардың басында кеңестік психологтар (Б.Г. Ананьев, П.Я. Гальперин, А.Н. Леонтьев, А.Р. Лурия, Б.М. Теплов және т.б.) қабылдаудың субъекті қызметінің сипатына байланыстылығын зерттеуге кірісті. Біздің қызметкерлермен бірге психология Институты мен ПҒА мектепке дейінгі тәрбие Институтында жүргізген қабылдауды онтогенетикалық зерттеулеріміз осы бағытта жүрді.
Қабылдау - аса көп талдап, біріктіру қызметін керек ететін құрылымды әрі бслсенді психикалық әрекет. Бұл күрделілік пен белсенділік келесі жәйттерден көрінеді. Бұл алдымен, ақпарат ағымы - бұл сезім мүшелері жәй іркенушінің нәтижесінде қозулардың шеткі қабылдау лелердем миға жетуі ғана смсс. Қабылдау қызметіне қозғалыс әрекеттері де қосылады (мәнді тетіктерін байқастыру үшін заттарды түртіп көру мен көзбен шолып шығу; дауыс ағымындағы мәнді ерекшеліктерді анықтау мақсатында тиісті құбылыстарды әуендеп не күбірлей қайталау). Сондықтан да, психикалық қабылдау процесін субъектінің затты тануға ұмтылған тікелсй іс-әрекеті деп қарастырған жөн.
1. Әдеп және жантану. Хрестоматия. — Алматы, 1996.
2. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Петровского А.В.
2 изд. - М., 1979.
3. Возрастная и педагогическая дсихология. Под ред. Гамезо М.В.-М.,
1989.
4. Бапаева М.К., Нығметова К.Н., Шериязданова К.Т. Балалар
психологиясынан танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. –
Алматы: Рауан, 1994.
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. - Алматы, 1993.
6. Мұқанов М. Жас және педагогикалың психология (лекциялар). –
Алматы, 1982.
7. Рувинский Л.И., Хохлов С.И. Ерік пен мінезді қалай тәрбиелеу керек.
-Алматы, 1989.
8. Курс общей, возрастной и педагогической психологии. Вып. 1-3.
Под ред. М.В. Гамезо. - Москва, 1982.
9. МухинаВ.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. —
Алматы, 1986.
10. Аймауытұлы Ж. Психология. - Алматы: Рауан, 1995.
11. ЖарықбаевҚ. Психология. - Алматы: Білім, 1993.
12. Крутецкий В.К. Психология. 2 изд. - Москва: Просвещение, 1986.
13. Кузин В.К. Психология. - Москва: Высшая школа, 1982.
14. Психология. — Алматы: Мектеп, 1966.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1 Бөлім Қабылдау туралы жалпы түсінік және ерекшеліктері
1.1 Қабылдау туралы жалпы ұғым.
1.2 Қабылдаудың кейбір ерекшеліктері.
2 ... ... ... және ... ... ... және ... Кеңістікті және уақытты қабылдау.
2.3 Баланың қабылдауын дамыту.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қабылдау, субъектінің ... ... ... отырып, сонымен бірге
өз дамуында осы қызметтің жағдайлары мен ... ... Ж. ... ... ... ... ... мен функцияларын
зерттеуде проблеманы “праксеологиялық” тәсілдемемен қараудың мәні ... мен ... ... ... психологияда ұзақ уақыт еленбеді
және де немесе қабылдау практикалық қызметтің ... ... ... әр ... ... ... немесе қызмет
қабылдауға тәуелсіз (қатаң бихевиористер) қарастырылды. Тек соңғы ... ... ... ... және функционалдық байланыстар
психологиялық ... пәні бола ... ... ... ... ... практиканың роліне қатысты белгілі философиялық
ережелерге сүйене ... ... ... ... ... психологтар
(Б.Г. Ананьев, П.Я. Гальперин, А.Н. Леонтьев, А.Р. Лурия, Б.М. Теплов және
т.б.) қабылдаудың субъекті қызметінің сипатына ... ... ... ... бірге психология Институты мен ПҒА мектепке
дейінгі ... ... ... ... ... осы ... ... - аса көп талдап, біріктіру қызметін керек ететін ... ... ... ... Бұл ... пен белсенділік келесі
жәйттерден көрінеді. Бұл алдымен, ақпарат ағымы - бұл сезім ... ... ... ... шеткі қабылдау лелердем миға жетуі ғана
смсс. Қабылдау қызметіне ... ... де ... ... ... үшін ... түртіп көру мен көзбен шолып ... ... ... ... анықтау мақсатында тиісті ... не ... ... ... да, ... ... процесін
субъектінің затты тануға ұмтылған тікелсй іс-әрекеті деп қарастырған жөн.
Балалардың практикалық қызметінің ... және оның ... адам ... ... айтарлықтай әсер ететін сияқты.
Бүтіндей ... ... ... оның ... кіретін перцептивті
процесстердің дамуы спонтанды емес жүреді. Ол өмір мен үйрету жағдайларымен
анықталады, оның ... Л.С. ... атап ... бала ... ... жиналған қоғамдық тәжірибені игереді
Зерттеу мақсаты ол қабылдау жөнінде ұғымды зерттеу.
Міндеттері:Зерттеу тақырыбы бойынша арнайы әдебиеттермен жұмыс істеу;
Қабылдау ... ... ... ... ... ... түрлері, қасиеттеріне анықтама беру;
Қабылдаудың көру зандылықтарын зерттеу;
Қабылдауды даралық ерекшеліктеріне шолу жасау;
Тәжірибелік бөлімде қабылдауды ерекшеліктерін анықтау әдістемесін келтіру.
Зерттеу объектісі ... ... пәні ... процессі барысында ... ... ... ол адам жан жақты, қоршаған ортасын қабылдау ... ... ... ... ... ... ... зерттеусіз
қоршаған ортаны тану ерекшеліктері бейтаныс болады
1 Бөлім ... ... ... ... және ... ... ... жалпы ұғым
Адамға тікелей әсер ететін заттардың не ... ... ... ... ... ... ... Ертемен тоғайға барып серуендеп жүрсең, тамылжыған табиғаттың
ортасынан есіңде қалатын ләззат аласың. Осыдан алған әсерлер ... ... ... ... ... ... ... самалдың соғуы сияқты
тамаша көріністер) — қабылдаудың нәтижесі.
Бұл процеске көру, есту, иіскеу, ... ... ... дүние бейнесін қабылдағанда заттардың сипаттары мен қасиеттерін
жекелей бөліп алмай, түсі, ... ... ... ... ... сипаттарын
біріктіре отырып тұтас қабылдайды. Осыдан шығатын қорытынды - қабылдау
түйсіктердің ... ... ... бірлестік олардың арасындағы өзіндік
қасиет, айырмашылығын жоя алмайды.
Қабылдаудың айырмашылығы сан ... ... ... жағында да
болады.Мысалы: алманы қабылдағанда дөңгелек, қызыл, тәтті ... ... ... оны ... заттың бейнесі деп танып қабылдаймыз. Мысалы: А
әрпін 9 ... ... ... А ... ... ... ... сызықпен қосылатын бір-біріне басы түйісіп тұрған екі сызық.
Қабылдаудың физиологиялық ...... ми ... ... ... ... ... мұнда сыртқы тітіркенгіштерден
келетін қозулардың жинақтауы (бірігуі ) жүзеге асады.
1.2 Қабылдаудың кейбір ерекшеліктері
1-сурет
Қабылдау — адамның іс-әрекетімен ... ... ... ... біздің саналы қабылдауымыз пассивті сырттай қабылдау емес, ... ... бар ... шешу ... ... Кез-келген объектіні
қабылдау оны қоршаған ортада жүзеге асады. Мысалы: ... ... ... ... алып ... ... ... тұрған басқа да көп кітаптарды
қабылдаймыз. Бірақ осы ... ... ... - ... ... фон ретінде ғана қабылданады. Кейде ... мен фон ... Бұл 1 (а, б, в, г) ... ... ... Егер ... 1 а ... ортасына салынған болса, біз қара фондағы ... ... Егер ... қара ... ... бейнені табуға
тырыссақ, онда ақ фонда екі адамның ... ... 1 б ... не үйрек балапанын, 1 в суретінен кемпірді немесе жас әйелді ... 1 г ... ... жағы көрерменге қаратылған екі жарылып
алынган пирамиданы көруге болады. Мұндай суреттерді кейде екі ... ... те ... – бұл заттар мен құбылыстардың өздеріне тән белгілерінің
мәнін түсінуден оларды ... ... ... ... ... ... ерік ... орай қабылдау екі формаға
бөлінеді: ырықсыз (ниеттелмеген, ерік ... ... ала ... ... және ... ... ... қызметіне қарай қабылдау көру, есіту және сипай сезу
түрлерімен ажыралады.
Күрделілігі, жайылымдылығы, ... ... ... (бір ... және ... (кезеңді, бірізді)
формалдығына ие.
33
Қабылдаудың төрт түрі белгілі: сенсорлы (сезімдік) – нысанның
сезіммен қабылданып, оның санаға өтуі; перцептивті - нысан ... оны ... ... ... ... ... оперативті
(нақты әрекеттік) – нысанның қандай да тарапын қамтып, қызметке қосу;
іс-әрекеттік – қызмет мақсатына орай ... ... ... ... бейнеленетін нысан ерекшеліктеріне орай өзара
топтасуы мүмкін, мысалы, көркем шығарманы, сөзді ... ... мен ... ... және т.б. ... қабылдау қандай да
іс-әрекетке қосыла орындалады, дегенмен ол өз алдына да, дербес жүруі
мүмкін.
Қабылдаудың жалпы заңдылықтары: мағыналылығы, жалпылығы,
заттасқандығы, ... ... ... апперцепциялылығы (өткен тәжірибеге негізделуі),
константтығы (тұрақтылығы).
Қабылдаудың мағыналылығы және жалпылығы. Қабылдау нәтижесі
– заттың сөзбен өрнектеліп, белгілі категорияға, түсінікке қосылуы. Заттар
мен құбылыстардың аса ... ... ...... ... – заттар жөніндегі ми ақпаратының
шынайы заттармен сәйкес келуі. Қабылдаудың заттастығы санада
қабылданып, өрнектелген бейнелердің шынайы ... ... ... ... ... – затты тұрақты тұтастық жүйе
ретінде бейнелеу (нақты жағдайда ... ... ... ... да).
Қабылдау құрылымдылығы. Әрқилы нысандарды оларды құраушы
тұрақты бөлшек, не белгілерін ажыратумен танимыз.
Қабылдаудың ... ... мың сан ... ... біз нақты мезетте қажетімізге керегін ғана бөліп
аламыз.
Апперцепция – қабылдаудың ... ... ... мүдделер
мен ұстанымдарға тәуелділігі, мысалы, түбір – агроном үшін өсімдіктің
жер бетінде көрініп қалған бөлігі, математик үшін – 00 фигура, тілші
үшін – ... ... ... ... ... қай ... ... та, ол - адамның ... ... ... ... ... не ... еместігіне байланысты
болатынын аңғарамыз. Ол — ... ... ... ... ... ... ... Қабылдауды адамның өткен тәжірибесіне
жалпы психикалық өмір мазмұнына байланысты болуын апперцепция деп ... - ... сөзі ... ... ... ... ... Әр түрлі мамандықтағы адамдар бір заттың өзін әр ... ... ... ... алынған гүлге қарап суретші ... ... ... ... ботаник гүлді өсімдіктердің бір класының
өкілі ретінде қарайды.
2-сурет. Мына суретте қанша шаршы бар ... ... ... ... жеке ... жеке бөліктерден
тұрғанымен, біз оларды бүтіндей, тұтастай қабылдаймыз.
Кей кезде бүрынғы тәжірибемізде ұшыраған кейбір ... ... шет ... ... ғана қабылданса да, біз бұларды тұтас зат
формасында қабылдаймыз. Мәселен, алманы қабылдағанда дөңгелек, қызыл, тәтті
сипаттарын ... ... емес оның ... ... ... деп ... жайлы 3 (а, б, в, г, д) суретке қараңыз. Тік бұрышты жоғарыдан
төмен қарай және ... ... ұзын ... ... (3 а ... емес ... ... көрінеді. Шын мәнінде олардың арасы ... ... б ... ... ... біріншіден, биік, ал үшінші бағана екіншіден
биік сияқты. Шын мәнінде олардың биіктігі бірдей.
3 в суретте ... ... ... ... кішкене шеңберлердің
ортасындағы шеңберден кішкене сияқты, біраң ортадағы шеңберлердің ... ... ... ... бәрі - ... ... мысалдары.
Теріс, қате қабылдаулар иллюзия деп ... Бұл ... ... адамдар да сөз жоқ қателеседі, өйткені, бұл ... ... ... ... байланысты. Олардың
кейбіреулерін атап шығайық.
А) Жарық пен бояудың иллюзиясы. Жарық ашық ... ... ... ... бізге көп сияқты болып көрінеді. Сондықтан арық адам аң
киім кисе толығырақ сияқты ... ... ал ... адам қара ... ... ... ... Көк түсқағазбен қапталған ... ... ... түсқағазбен қапталған бөлмеден кеңірек сияқты болып көрінеді.
Б) Контраст иллюзиясы (3 г ... ... ... нәрсенің қасиеттерін бөлшектеуге көшіру (3 д суретіндегі
параллелограмдарды қараңыз, мұнда ... ... ... ... ... Заттың жоғарғы белігінің мөлшерінің үлкеюі. 3 және 8 ... ... ... ... ... сияқты, ал шындығында ол кішкене.
Д) Сызық бағытының өзгеру иллюзиясы (3 а суретті қараңыз).
13-сурет
Е) Перспективалар иллюзиясы (3 б ... ... бір ... ... ... болатын иллюзиялардан басқа,
адамда кейде өзінің ерекше хал-жағдайынан туатын теріс қабылдаулар болады.
Мәселен, ... ... ... ... томарды қасқыр деп қабылдау
мүмкін.
Мектеп оқушысының оңу жүмысында да қате ... ... ... ... ... ... жазғанда сызықтың қарама-қарсы жағынан араб
6 мен 9 сандарын, З мен Е ... ... ... ... ... оңға қарай оңымай, керісінше оқып мысалы "су" дегеннің орнына "ус"
деп оңуы ... ... ... ... ... ... бұл үшін
балалардың зейінін орындалмаңшы жұмысқа аударып, оларды өз ... ... ... Бөлім Бақылау, бақылампаздық және қабылдауды дамыту
2.1 Бақылау және ... ... ... ... ... ... Олар көру, есту,
иіскеу, дәм, тері, кинестезиялық қабылдаулар деп жіктеледі. Жалпы қабылдау
процесінде ... ... ... ... ... ... ... Опера, лекция, баяндама тыңдағанда адам ... есту ... Ол ... ... ... әсер етуі — ... ... өзін, оның қалпы мен сырт келбетін көру тыңдауды
жеңілдетеді, ... ... ... ... ... ... ... маңсатты жөне мақсатсыз түрі болады. Мақсатты қабылдауда
адам алдын-ала объектіні қабылдау мақсатын қояды, оны ... ... ... адам жай ғана ... мәз ... қабылданып отырған
объектіні тереңірек аңғаруға тырысады: тесірейе ... ... ... ... ... ... Мақсатсыз қабылдау сыртқы итермеші себептерге
байланысты. Ондай факторларға қабылданатын заттың кеңістікте өзіне жақын
орналасуы, тітіркендіргіштердің күші, ... ... әсер ... ... ... ... жатқызуға болады. Қабылдаудың бұл түрі адамның
зейінін кездейсоқ объектіні қабылдап алуға бағыттайды.
Әр түрлі құбылыстардың барысын байқау үшін, болып ... ... үшін ... ... ... ... ... бақылау
деп атайды. Адамның дүниені қабылдауы селқос, жай ... ... ... мелшию емес, өмір құбылысын белсенді баңылап, дүние тұрқын анықтай
ұғынуы. Бақылау — белсенді процесс. Бұл ... ... ... ... ... ... байланысты. Ойлау әрекеті нәрселерді
салыстыру арқылы ... ... ... ... заттардың ұқсастығын,
айырмашылығын, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін байқаймыз. Әр зат езінің
ұқсастық фонында басқалардан бөлектеніп, айқыныраң көрінеді. Бір ... ... ... ... заттардың тегін категориялық заңдылығын
түсіне білуге жеңілдік жасаймыз.
Бақылау процесінде ... ... жүйе ... ... сөз
арңылы бағыт беріп отырады. Егер адам ... ... ... ... ... ... дәл ... ынталанады, жоспарлы және мақсатты
қабылдауды іске асырады.
Бақылау нәтижелі болу үшін алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... жинау, оның ерекшеліктерімен
күні бұрын танысу, нәрсенің орналасқан жерін білу, ондай бақылаудың не ... ... ... т.б. ... ... ... жәрдемші ретінде
қимыл-қозғалыс әрекетінің ролі күшті. Бақылауға алынып ... ... ... ... ... ... ... нәрсені қолмен ұстау, онымен
жұмыс ... ... ... ... де, бақылауды нәтижелі етеді.
5-сурет. Жоғарыдағы және төменгі қатардағы суреттерден айырмашылықты
табыңыз? (Байқағыштық)
Мәселен, жай қарап отырып ... ... ... гөрі ... ... ... өзі аударып, оған өзен, көлдерді түсіріп, мемлекет
шекараларын өз қолымен ... ... ... ... ... ... ... уақыт жүйелі түрде сақталатыны сөзсіз.
Қабылдау ісінде ескерілетін мәселе - бақылау жүйелі ... ... ... 8-9 ... бала ... өзі ... нәрселерді санамалап
айтып беру үшін, заттардың орналасу тәртібін сақтамай, есіне ... ... ... айта бастайды. Бұл жүйесіз, орын тәртібіне зер ... ... ... Ал, ... ... ... ... құрып,
бірізді етіп айтуға тырысады. Есейген адам есіктен бастап ең алдымен,
қабырғадағы нәрселерді тізіп ... ... ... ірі нәрселерді (үстел,
шкаф, диван), одан кейін осылардың үстіндегі ... ең ... ... ... ... ... айтып береді. Бұдан нәрсені рет-
ретімен, орын тәртібін байыптай жүйелеп қабылдағаны көрініп тұр.
Қабылдауға ұзақ уақыт дағдыланудың ... ... ... ... байқағыштықты тудырады. Байқағыштық жіті көру мен қалтқысыз естуді
керек етеді. Байқағыштың қасиет жеке адамның дара ... ... дара ... ... ... объектінің сырын ашуға, оның
басқа объектімен байланысын аңғара ... ... ... ғылыми-
зерттеу жұмысында бақылампаздықтың ролін ерекше бағалады. ... да ... ... ... ... ... және
бақылампаздық" деген үш сөзді жазғызып қойған.
6-сурет. Мына суреттен бірдей екі абажурды табыңыз?
(Байқағыштық)
Мектеп төжірибесінде балалардың байқағыштығық тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... қол еңбегімен шұғылдану, модельдер
жасау, экскурсиялар ұйымдастыру, картиналармен жұмыс ... ... тірі ... ... ... жанындағы участокта тәжірибе
жұмысын жүргізу т.б. ... ... ... ... заттарды, олардың
құбылыстарын бір-бірімен салыстырура, олардың ... ... ... бастайды, шәкірттердің іске талаптануы оянып,
заттарды қабылдауы жетіле ... ... арта ... ... ... бірте-бірте дамуы объектінің ерекше қасиеттерін
ғана байқап қоймай, ... ... ... ... ... ... ... аудара отырып, оны жүйелеп ... ... бас ... ... ... ... аудару керектігін жүйелеп алған маңүл. Сондықтан, ... ... не ... ... тұтастай танысып алу қабылдау үшін
негізгі шарт. Тұтастай қабылдау ниетімен объектіге бағытталған зейінді ... ... деп ... Адамның зейіні объектінің жеке детальдарына
ауған болса, ... ... ... Зейіннің бүл түрлері ... ... бір ... ... ... жағдайы мен
мақсатына қарай бірінен соң бірі не өте тез, не баяу өтіп ... ... ... отбасы жағдайында да ұйымдастырып отыру ... ... ... ... ... ... ... серуенге шыққанда, түрлі коллекциялар жинағанда, театр, киноға
барғанда, теледидар қарап отырғанда, "конструктор" ... ... ... ... ... ... ... жүйелі арнаға түсіріп
отыру керек. Осы ... ... ... да ... ... ... әдісін үйретіп, балалардың ойын ояту. Бақылау процесінде белсенді
ойлау қосылса, қабылдаудың сапасы арта түседі. Бала күрделі ... ... ... ... зейін аудара алатын болады.
2.1 Кеңістікті және уақытты қабылдау
Кеңістікті қабылдау - уақыт пен ңозғалысты қабылдау сияқты өте күрделі
процестердің бірі. Бұл ... ... ... олар ... ... байланысты бірте-бірте пайда болады Кеңістікті қабылдау деп-
заттардың ... ... ... ... ... ... ... мен шегі жоқ. Уақытты қабылдау дегеніміз дүниедегі заттардың өзге-ріп,
бір ... 2-ші ... ... ескі ... ... жаңа ... олардың
орнын басып отыруының көрсеткіші. Уақыттың кеңістік сияқты шегі мен шеті
жоң. Кеңістікті және уақытты қабылдаудың ... ...... ... мен ... ми ... қыртысының бірігіп өрекет жасауы.
Заттардың кеңістіктік ... біз ... ... Ең ... біз ... көреміз. Заттың көлемділігін қабылдау үшін ... ... ... зор. ... қабылдағанда біздің
көруіміздің бинокулярлығы ... сөзі ... "екі ... көру")
көмектеседі. Заттың алыстығын қабылдау үшін конвергенция (латын ... ... ... ... ... деп аталатыннан туатын
түйсіктің, яғни екі көздің көру белдігі мәліметтерінің маңызы ... ... ... біз көзімізді аздап түйістіреміз, көзімізді
алысқа тіккенде, біз оларды айырамыз. Көздің бүл қозғалысы тіпті де ... ... көз ... ... ... ... түйсіктер, сондай-
ақ, басқа белгілері заттың алыстығын көрсетеді. Уақытты қабылдау ... ... ... ... және ... ... ... Табиғаттағы уақтылы болып тұратын қозғалыстар, бір қалыпты болып
тұратын өзгерістер уақытты дәл өлшеуге мүмкіндік береді. Аз ... ... үшін біз ... ... мұнда сағаттың тілі бойымен бір
уақыт өлшемі ішінде сол бір ... өтіп ... Бұл — ... ... ... ол бізден тыс болып отыратын, яғни объективтік процестердің
көмегімен жүзеге асырылады.
Бірақ, уақытты бағалау субъективтік түрде де ... яғни ... бір ... ... ... ... қуануымызға байланысты.
Егер, бүл қайғыру, қуану аз болса, бізге уақыт баяу өтіп жатқан ... ... ... ... ... ісі жоқ ... уақыт өтпейді,
керісінше ұзара түседі. Мәселен, жол жүріп ... ... ... көп ... жүрсек, онда біз уақыт өте тез өтіп барады деп есептейміз.
Кеңістік пен ... ... — даму үшін тек ... мәліметтерінің
ғана үлкен маңызы болып қана қоймай, сонымен қатар адамның оқу және еңбек
іс-әрекетінің де, оның ... да ... ... бар. ... ... үшін кеңістік жөнінде жақсы хабардар болу ... ... ... ... мен аңшыларға бұл өте қажет. ... ... ... мен ұзаққа созылуына дәл баға беруді керек етеді.
"Уақытты сезінуі ... ... ... ... ... әскери адамдардың,
теміржолшылардың, лекторлардың, мұғалімдердің ішінен көп кездеседі."
Бастауыш класс ... ... ... бірі - балаларды көруге,
естуге, заттар мен құбылыстарды ... ... ... мен ... ... біз ... айырамыз. Уақыт қабылдау бізге дүние құбылыстарының
ұзақтығы, шапшаңдығы туралы деген ұғым ... ... ... мамандыққа орай іс-әрекет түріне қатысты
көрінеді. Қандай да бір арнайы қабілеттер ішінде тек өкілінің адами
қызметтерінің жетекші ... ... ... ... ... ... та ... мүмкін.
Адамның шынайы дарындылық кейпі осы жалпы және арнайы
қасиеттердің ажырамас, өзара кіріге, бірігуімен ғана ... ... аса ... ... ... және «данышпандық»
ұғымдарымен айқындалған. Талант – ... ... ... ... – бір ... мәні бар ... арқау болған
қабілеттердің ең жоғары деңгейі. Дарындылықтың, әсіресе, данышпандықтың
психикалық ... ... ... тұлғада (интеллектте) оның қалыптан
тыс ойлау мүмкіндігінен, жасампаздық сапаларынан, күшті ... ... алғы ...... ... ... ... құлшыныс, жалпыадамзаттық
мәдениеттің әрқилы саласында аса жоғары жетістіктерге болған
ұмтылыс. Дарынды адамдар бала ... ерте ... ... дамуымен
ерекшеленеді. Дарындылық пен данышпандықтың дамуына
тұлғаның бірегей, тек өзіне тән ерекше психикалық бітістеріне кедергілік
етпейтін ұнамды әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... бірге
сол бағыттың қандай да қырлары басымдау келіп, оларға ... ... оның ... ... ... ... ... даму барысындағы аса маңызды да мәнді көрсеткіштер
– сол қабілет қарқындылығы әрі оның ... де ... ... мен ... ... ... нақты көрінісі мен дәлелдемесі
білім игерудегі шапшаңдық және білімдік табыс ... ... ... ... меңгеру. Әр түрлі адамдар бір орайлас білімдерді
игере отырып, әрқилы ойлау, ақыл деңгейіне көтеріледі.
Дарындылық көрсеткіші ретінде тұлғаның даму дәуірлері де ... ... ерте ... ... ... ... – дарындылықтың аса жоғары болуының белгісі. Бірақ,
дарындылық ерте жаста ... ... ол ... өріс ... деп қорытындылауға болмайды. Мұның дәлелі әйгілі физик
Эйнштейн – бала күнінде мектепте физикадан үштік бағаға «зар» болған
оқушы, кейін, ... ... осы ... ... әйгілі жетекшісіне
айналды. Кейде дарындылық ерте көрініп, бірақ соңынан біз күткендей
даму деңгейіне жете алмай қалады. ... бар ... ... ... ... тоқырауға түсетіндерде аз емес. Мұндай
жастарды халықаралық тілде «вундеркиндтер» деп ... ... ерте ... ... әлі ... ... Бұл тек ... жалпы дамуындағы мәнді мезеттер
ретінде ғана танылуы мүмкін.
Қабылдау дегеніміз – ... ... мен ... ... сезім
мүшелерімізге тікелей әсер ету нәтижесінде сол заттар мен құбылыстардың
кейбір ерекшеліктерінің миымызда ... ... ... ... ... ... аналитикалы және синтетикалы
қызметі жатады. Өйткені сырттан әсер ... ... ... оның ерекшеліктерін толық анықтай аламыз. Толық анықтау үшін
анализденген затты синтездеу керек.
Қабылдау процессінде бірнеше анализатор қызмет ... Кез ... жаңа ... ... бар ... және білім негізінде жүзеге асады.
Сондықтан қабылдау процессінде бұрын қалыптасқан ... ... ... ... ... адам ... ... жатқан
процесстерді физиологиялық негіз деп атайды.
Қабылдаудың түрлері түйсіктің түрлеріне ұқсас ... ... ... ... ... объектісі жеке ... ... біз ... ... ... ... Қабылдаудың тұрақтылығы. Біз өзіміздің тәжірибемізге, білімімізге
байланысты заттар мен ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың кейбір белгілері , түрлері,
формалары өзгерсе де біз ... ... ... ... қабылдаймыз.
3. Қабылдаудың таңдамалылығы . Бізге қабылдау кезінде бірнеше заттар немесе
құбылыстар әсер етуі ... ... біз ... ... ... ғана ... ... зат қабылданғанның
объектісі деп аталады. Ал объектіден тыс қалған заттар ... ... ... ... ... тәжірибеге, білімге, сенімге, іс-әрекеттің
нәтижесіне және мамандыққа тәуелді ... ... деп ... 2-ге ... ... және ... Тұрақты түрі - адамның
дүниеге көзқарасын, мамандығына, ... және ... ... ... түрі – ... қабылдау кезіндегі көңіл-күйіне және
психикалық қалпына тәуелді болады. Аперцепция жеке адамның ... ... ... кезінде кейде қате қабылдауларда кездеседі . Мұны психологияда
элюзия деп атайды. Элюзияның ішінен көру ... ... жиі ... ... деп – ... алыстығын , түрін, көлемін қате қабылдау.
Кеңістікті және уақытты ... ... ... мен ... ... бір уақытта және кеңістікте
қабылдаймыз. Уақыт пен ... тыс ... ... ... деп – ... ... мен ... белгілі бір орнын,
мөлшерін, ... ... ... ... ... заттарды қабылдау адам көзінен олардың қаншалықты қашық немесе
жақын екендігіне байланысты. Қашықта тұрған затқа адам көз ... ... ... ... деп ... Егер зат жақын болса, онда адам көз
қабағын ашып қарайды, бұны көздің дивергенциясы деп ... ... оның ... ... иіс және есту түйсіктері үлкен ... ... ... дегеніміз – дүниедегі заттардың өзгеріп, бір қалыптан, екінші қалыпқа
көшіп, ескі заттардың өшіп жаңа ... оның ... ... ... Уақыттың кеңістік сияқты шегі болмайды. Уақыт - өткен шақ, ... ... ... ... ... ... түрлі сөздерді
қолданамыз: кеше, бүгін, ертең.
Адамдардың адамды қабылдауы адам өмірінде үлкен роль ... ... ... ... ... оның ... ... оқиғаға қатынасы қандай
екендігін айтуға болады
2.3 Баланың қабылдауын дамыту
Қабылдау процесі адамның ... ... ... Олар ... есту,
иіскеу, дәм, тері, кинестезиялық қабылдаулар деп жіктеледі. Жалпы қабылдау
процесінде бұлар күрделі, ... ... ... өзара байланысып
жатады. Опера, лекция, ... ... адам ... есту ... Ол екеуінің байланысын, өзара бір-біріне әсер етуі - ... ... ... оның қалпы мен сырт келбетін көру тыңдауды
жеңілдетеді, сөйлеушінің қимыл ... ... ... ... ... ... және мақсатсыз түрі болады. Мақсатты қабылдауда
адам алдын-ала объектіні қабылдау мақсатын қояды, оны ... ... ... адам жай ғана ... мәз ... ... отырған
объектіні тереңірек аңғаруға тырысады: тесірейе ... ... ... ұғынуды мақсат етеді. Мақсатсыз қабылдау сыртқы итермеші себептерге
байланысты. Ондай факторларға қабылданатын заттың ... ... ... тітіркендіргіштердің күші, олардың кенеттен әсер етуі, ... ... ... жатқызуға болады. Қабылдаудың бұл түрі адамның
зейінін кездейсоқ ... ... ... ... ... ... бір немесе бірнеше тітіркендіргішті адамның нерв
системасына минут сайын әсер ететін тітіркендіргіштер тасқынынан ... сол ... ... ... бір комплексіне) көңіл қоя
білуінен көрінеді. Мұндай сараланған тітіркендіргіш ... ... ... ... миының қыртысында нервтік қозудың неғұрлым күшті
ошағын – доминантаны құрайды. Бұл ... ... ... да, ішкі де) ... ... ... Олар ... санасына
жетпейді де, адам оларды байқамайды. Мәселен, балалардың жұмысын бақылай
отырып, мұғалім көрші ... ... ... ... ... ... ... өзінің шаршағанын аңғармайды. ... ... ... ден қоя дайындаған кезде адам тамақ ... ... ... ... ... да ... Бірақ уақыт өткеннен кейін,
нервтік қозудың басты ошағы сөнген кезде, адам ... оның ... ... ... Ол өз ... ... бастайды да,
қайсыбір жаңа тітіркендіргіш ерекше күш алып, доминантаның ... ... ... ... ... ... бір ... уақыты да, яғни зейіннің орнықтылығы да көп ... ... әрі ... ... ... ұзақ ... ... зейінмен тыңдай
алатыны мұғалімдердің барлығына мәлім. Мұндай доминантаның сақталуының
ұзақтығы ... ... ... байқалады. Бірақ сонымен бірге
мұғалімдерге мектептің кішкентай оқушыларының тез ... ... ... ... ... кінәлі болатыны өте жиі кездеседі.
Егер ол сабақты бір сарынды және іш пыстыратындай етіп ... ... ... ... ... ... таныс және өте оңай ... ... егер ... бос ... ... болса немесе тек
жаттанды атқарушылық амалдарды талап ететін тапсырмалар ... ... ... ... ... ... болуына жағдай жасамай қоймайды.
Балалардың іштері ... да, олар ... бір ... ... іздейді
(сөйлеседі, қағаз жазады, тентектік жасайды).
Егер мұғалім әбігерленіп немесе абыржып тұрса, егер ол қара ... ... не ... ... ... ... ... дәрежеде тежей алмай келсе, егер ол ... мен өз ... жете ден ... ...... мұны сол ... ... бірінші сыныпта оқу сабақтарында у-шу болып кетуі өте жиі
кездеседі, балалар алаңдайды, бұл ... ... ... ... ... ... не оқығандығын тыңдап қана отырады, оның үстіне оқып
отырғандарының ... ... ... белгілі болады, ал даярлығы жақсы
көптеген балалар бұл ... ... ғана ... ... оқу ... аяқ баяғыда өздері оқып шыққан. Сондықтан мұндай жағдайда балалар
ұстамды бола ... ... ... және ... ... қалыптастырудың жолы тіптен әртүрлі болуы
ықтимал.
Барлық зерттеушілер төмендегі ... ... ... ... ... қабылдауға арнайы үйретпесе, онсыз ол ең кішкентайларға тән
(біріктірушілік, дәлсіздік) ... ... ұзақ ... сақтап
қалады.
2. Бұл үйрету негізгі екі процесті: анализ бен жалпылауды ... ... ... даму ... мұғалімнің өзінің қойған
мақсатына, оқытуға таңдап алынған мазмұнға байланысты, анализдің бағыты мен
жіктелінуі өзгеріп отырады.
3. Балалардың жасы ... кіші ... ... практикалық ісі
соғұрлым үлкен рол атқарады. Егер балалар қабылдаған затты ... ... ... істі ... жолымен істеуге тура келсе, онда оқытудың
мұндай түрі ерекше дұрыс нәтижесін ... ... ... ... ... зор рөлі бар. ... ... отырған заттың және оның бөлшектерінің атауын,
элементтерін, ... ... ... ... ретінде қолданылады.
Сонымен бірге жаңа зат бұрын белгілі қандай да объектілер категориясына
жатады.
Екіншіден, сөз ... ... ... үшін қолданылады. Осының
нәтижесінде мұғалім, сондай-ақ оқушылар да қабылданған ... ... ... ... ... оның ортақ белгілері мен ... баса ... ... жүйелі сипаттау, сондай-ақ балаларды
қабылдап отырған ... ... ... ... ... үйртеу болып та
табылады.
Үшіншіден, мұғалім бір ... ... ... бағыттағанда сұрақтар
беріп, балаларды жауап іздеуге, ... ... ... ... байланысты бөліп қарайды, жеке оқиғаны белгілі бір ортақ категория
ретінде қайталайды.
Сөз тағы ... ... ... іске ... ... ең алдымен
салыстыру үшін ... ... ... ... және т.б. ... ... береді.
Төртіншіден, сөз байқаудың қорытындыларын шығару жаңа немесе бұрыннан
белгілі заттардың ортақ белгілерін мен айрмашылықтарын анықтау құралы болып
табылады. ... сөз ... өзі ... зат туралы пікірін ... ... ... ... ... байқағыштық мәдениетін
қалыптастыруға айналады. Мұғалім оқып үйретілуге тиісті ... ... ... бұл үшін әр ... мазмұндар оқушылардың іс-әрекеттерінің
формалары мен кең түрлерін пайдаланады: саяхат, мектеп ... ... бару және ... үшін ... ... ұзақ уақыт зейін қоюдың қаншалық қиын
екенін бірден ұғыну үшін, жоғары нерв қызметінің ... ... ... еске ... өзі ... ... неғұрлым жас болса,
қоздырғыш процестер оларда тежегіш процестер ... ... ... Ал осы ... ... ... ... пайда бола да алмайды,
сақтала да алмайды. Мұның үстіне нервтік қозудың баланың ... ... сол ... процестердің әлсіздігінен ми қыртысы бойынша кеңінен жайылу
тенденциясы болады. Сондықтан балаларда нервтік қозудың ... де ... ... ... ... байланысты.
Зейіннің келіп шығуының үш себебі (қайнар көзі) болады, зейіннің ... ... да ... Қайсыбір күшті, ерекше, ... ... ... зейін
қойдырады. Күтпеген жерден шыққан айғай, ашық ... ұшып ... ... бөлмедегі күлкі, кіріп келген адам – ... бәрі ... ... ... ... ... өктем
түрде алып, қалған әсерлердің бәрін ығыстырады да, олар бағынышты жағдайға
түсіп қалады. Міне, 1 сыныптың оқушылары математикалық ... ... отыр ... ... ... еденнің қатты дүрсілдеп, біреудің
жүгіріп, қарқылдап күлгені естілді... Оқушылардың ... тез ... ... ... ... ... ... мұғалімнің не айтып ... ... де. Оның ... ... ... жетпейді, қозу
туғызбайды да, қабылданбайды. Тітіркендіргіштің күші, жаңалығы, әдеттегіден
ерекшелігі туғызған зейін ықтиярсыз зейін деп аталады.
2. Бір ... ... қою ... ... ... оның еркінің күш
жұмсауымен бола алады. Ол ... ... ... оның ... ... бола алады. Ол адамның қажет бірдеңеге мұқият боу үшін қайсыбір
қиыншылықтарды жеңуіне тура келген ... ... ... ... ... ... жұмыстарын тексеруге отырады. Ол шаршаған, үйдегі
шаруаларының да қамы көп, оның ... ... ... ... ... ... оның ... тексеруді керек, қатені байқамай қалмау үшін
мұқият болу керек, сондықтан ол ... ... ... ... ... тежеп, жұмысқа зейін қояды. Мұндай зейін ықтиярлы зейін деп
аталады.
3. ... ... бір ... көзі ... яғни ... ... ... қызметіне, қойылған міндетке қатынасы болып ... ... ... және ... ашқысы келумен білдіріледі. Мәселен, теңдеуді шешудің
жаңа бір әдісін табуды көздеп, оқушы зор да ... ... Оның ... ... ... ... ... болады. егер бұл
қызмет проблемалық сипатта болса, оқушыдан ізденуді, оны шешу үшін қажетті
білімдерді, әдістер мен ережелерді ... ... ... ... ... бұл шешім оқушының өзіне ұнаса, ол қауырт жұмысқа ден қояды да, бар
зейінін ... Оқу ... ... ынтаны тек айналысу, ермек деп
түсінуге ... Жоқ, ... өзі ... ... көргендегі, кітап
оқығандағы, жолдасымызбен әңгімелескендегі қалтқысыз танымдық ... ... әрі ... ... ... ... ... қуанышы,
жаңалық ашу мақтанышы, жарыс құштарлығы балалардың зейініне ықпал етеді.
Зейіннің бұл түрінің пайда ... мен ... үшін ... ... ... зор маңызы бар. Тапсырманы түсінуге тырысу оны ... ... ... де ... бірақ «екінші» зейін деп атайды. Бұл
орайда кейбір авторлар Н.Ф.Добрыниннің ұсынысы бойынша, «еріктіден кейінгі»
зейін деген ... ... Бұл ... ... ... болған
жағдайлар адам өзін жұмылдыру үшін әуелі күш салып кейін келе өз қызметіне
беріле кірісетін, енді ... ерік ... ... ... ... ... ... өзі бір жағдай ғана. Өйткені адам әдетте
қызықты әңгімеге, оқылатын кітапқа, көрінетін суретке бірден ден қояды, ... оған ... ала ... ... қажеті болмайды.
Сабақта мектептің кішкентай балаларымен атқарылатын күнбе-күнгі жұмысты
зейіннің ... ... үш ... ... негіздеп құру керек? Деген
сұрақ қойылуы орынды. Шынында да бірінші ... яғни ... ... де,
әрине, ескеріледі. Бірінші сынып ... ... ... ... ... ... минут дем алдыру үшін, ... ... ... сабақта аздап үзіліс жасау да ұсынылады. Қысқа ғана әзіл, шағын
бір тақпақ, ... ... ... ... уақытқа басқа көлденең
бірдеңеге зейін қоюға мүмкіндік береді. Бірақ оқу жылының екінші тоқсанында-
ақ дене ... ... ... әлгіндей үзілістердің де қажеттігі
болмайды. Дегенмен, бұдан кейін де әсіресе балалар тапжылмай көп ... ... ... дене тәрбиесі минуттарын дүркін-дүркін өткізіп тұру
ұсынылады. Мұның өзі зейінді сақтау үшін ғана ... ... ... ... ... ... дем алуы үшін де керек.
Бастауыш мектеп оқушыларын жақсы білетін әрбір мұғалімге ... ... ... ... ... ... ... зейінініне
негіздеп құруға болмайтыны белгілі. Мұның өзі нервтің барынша күш ... етіп ... ... үшін ғана ... ... адамдар үшін де қиын
болып шығады. Егер ... ... ... өздерін зейінді болуға
мәжбүр етіп, өне бойы жұмысты ... ... ... ... ... ... ауыр ... жұмысқа айналар еді.
Демек зейіннің мүдде қолдайтын үшінші түрін, ырықтыдан кейінгі, екінші
зейінді бағдарға алу керек.
Бұл зейін ... өз ... ... ... оны ... ... жаңа және бұрыннан таныс нәрседегі ұқсастық пен айырманы, белгіліні
табуға, талдап, қорытындылар ... ... ... тиіс болатын
жерде келіп шығады. Қысқасы, зейінді белсенді ойлау қызметі қолдайды. Егер
бұл қызмет қызықты да ... ... ... ... ұстайды, олардан
нерв күшін барынша жұмсауды талап етпейді. Балалар оқуға жаттыққан сайын,
мұғалім олардың қызықты ... оқу ... ерік ... ... ... ... ... Оқу іс-әрекетіндегінің бәрі бірдей
қызықты бола бермейді, сондықтан балаларда ерік күшін жұмылдыру ... ... беру ... ... ... ... көтеру өзекті мәселе болып есептелінеді.
Зейіннің негізгі сапаларына ... ... ... ... ... ... орнықтылығы және т.б.
Зейіннің көлемі – бұл адамның бір ... ... ... ... алатын объектілердің саны. Егер столдың үстіне қағаз, тиын, марка
секілді таныс 10-12 ұсақ ... ... ... қатырма қағазбен жауып қойсақ,
кейін бұл қағазды 5-10 секунд ашып барып, қайта жауып тастасақ, ересек ... 6-7 ... ... ... Бала зейінінің көлемі едәуір тар.
Сондықтан, егер оған екі жаңа әріптің немесе ... ... екі ... ... ... мазмұндары ұқсас тақпақтармен бірден танысуға
тура келетін ... ... ... ... байқалады.
Сондықтан мұғалім осы мәселелерді есінен шығармауы тиіс.
Зейіннің шоғырлануы ... ... ... сипаттайды және ... ... ... ... жаңасын жасау үшін қажетті
күшімен анықталады. Бала үйде ... ... ... ... ... отыр дейік. Оны ата-анасының сөйлескені де, телевизор да –
ештеңе ... ... оның ... ... ... ... көп.
Мектептің кішкентай оқушыларында бұл сирек болатын құбылыс. Оларда жұмылу
күші көбіне аз болады.
20 ғасырдың басында, психологтар бала ... ... ... ... ... ең алдыңғы қатарлары ойлаудың сөзбен байланысын
негізгі белгілердің бірі ... ... ... ... бала ... ... іс-әрекетімен тікелей байланысы анықталды.
Шынында да кішкентай бала үшін мәселені шешудің бірінші ... ... ... ... табылады. Ол көрнекі етіп берілген нақты ... шеше ... ... алыс ... ... алу, ... ... құрастыру. Бала шешу процесінде өзіне берілген затпен тікелей
әрекет жасайды.
Қимылға байланысты берілген мысалды шешу үшін ... ... ... ... яғни екі ... ... ... керек. Ол үшін мұғалім
көрнекіліктерді пайдаланады. Тек сонан соң ғана мұндай ... ... ... негізін салған «ақыл-ой әрекетінің сатылап қалыптасу»
концепциясы, ... ... адам ... ... ... даму процесіндегі алғашқы баспалдақ ... ... ... ... ... бала мәселені шешу үшін сыртқы ... ... ... – бұл ... тек елесететіледі де, бала
оларды сөзбен айтады (басында ... ... соң ... Тек ... ... ... заттық әрекет жинақталып, ішкі жоспарға енеді. Кең құлашты
материалдық әрекеттің жинақы ақыл-ойлық моделге ... ... ... ... ... шарттар мен мазмұнындағы оқушыға бағыт-бағдардың
белгілі бір түрі тән. ... ... ... ... ... түрі үшін өте ... ... сипаттағы тану белгілері жатады
(олар заңдар мен ұғымдарда көрсетілген) ала ойлауының ... ... ... ... ... оның ... ... соның ішінде
практикалық ойлау ... ... ... ... ... қызметтері қайта құрылады. Осылайша ең жоғарғы сөздік
логикалық ойлау ... ... ... ... ... ... нақтылығы ең алдымен,
баланың өмір тәжірибесінің аздығымен түсіндіріледі. Ол әр ... ... адам ... өзі ... ... ... ... еңгізіп
отыратын заттар тобын емес, өзі бұрын кездестірген ... бір ... ... ... Бала әлі ештеңені жалпылай алмайды. Ол көрнекі ... ... ... ... ... тән ... ала ... өзі
бұрын қабылдаған, нақты осы затқа (өзенге, сұңқарға, батырға) тән жеке
ерекшеліктерді де пайдаланады.
Әр ... ... ... ... үшін, болып жатқан өзгерістерді
анықтау үшін мақсатты, жоспарлы түрде ұйымдастырылған ... ... ... Адамның дүниені қабылдауы селқос, жай үңілу, айнадағы суреттей
жансыз, мелшию ... өмір ... ... ... ... тұрқын анықтай
ұғынуы. Бақылау - белсенді процесс. Бұл белсенділік адамның ойлау әрекетін
бақылау процесіне катыстыруына ... ... ... нәрселерді
салыстыру арқылы пайда болады, салыстыру арқылы заттардың ... ... ... ... ... (№ 1 суретте
көрсетілгендей). Әр зат өзінің ұқсастық ... ... ... көрінеді. Бір объектіні екінші объектімен ... ... ... категориялық заңдылығын түсіне білуге жеңілдік жасаймыз.
Бақылау процесінде екінші сигналдың жүйе адамның ... сөз ... ... ... Егер адам ... нәтижесі туралы есеп ... ... дәл ... ... ... және мақсатты қабылдауды
іске асырады.
Бақылау ... болу үшін ... ... ... ... ... ... алдымен мағлұмат жинау, оның ерекшеліктерімен
күні бұрын танысу, нәрсенің орналасқан жерін ... ... ... не ... ... ... т.б. Қабылдау процесінде бақылауға жәрдемші
ретінде қимыл-қозғалыс әрекетінің ролі ... ... ... ... ... ... сызбасын сызу, суретін салу, ... ... ... жұмыс істеу қабылдауды тұрақтандыра түседі де, бақылауды
нәтижелі етеді.
Мәселен, жай қарап ... ... ... меңгергеннен гөрі сол
картаны қағазға ... өзі ... оған ... көлдерді түсіріп, мемлекет
шекараларын өз қолымен сызып отырса, әрине, ондай материал баланың ... ... ... ... ... ... ісінде ескерілетін мәселе - бақылау жүйелі жүргізіліп, ретке
келтірілуі керек. 8-9 жасар бала бөлмедегі өзі көрген нәрселерді ... беру ... ... ... ... ... ... түскенін қалай
болса солай айта бастайды. Бұл жүйесіз, орын тәртібіне зер ... ... ... Ал, ... ... алдымен желісін құрып,
бірізді етіп айтуға тырысады. Есейген адам ... ... ең ... ... ... ... ... немесе әуелі ірі нәрселерді (үстел, шкаф,
диван), одан кейін осылардың үстіндегі нәрселерді, ең ақырында, қабырғада
ілулі тұрған нәрселерді ... ... ... ... нәрсені рет-ретімен,
орын тәртібін байыптай жүйелеп қабылдағаны ... ... ... ... ... ... ... Менің балаларым
мектепке келе жатқанда, жан-жағына қарайды, ал біраң олар ... ... ... оларды үйрету керек. Олардың мектепке келе ... ... мен ... осыған үйретуге тырысамын.
Байқағыштықты дамыту үшін балаларды заттар мен құбылыстарды салыстыра
білуге тәрбиелеудің маңызы зор. ... ... ... соң, ... оны түсіндіруге кірісу қажет. Байқағыштық - табиғатңа ... ... орны мен ... барғанда дами түседі. Осының ... жіті ... ... қана ... тереңірек сезіну қабілетін тәрбиелеуге
септігін тигізеді. Оңыту ісі дүрыс қойылса - бастауыш кластың ... ... ... тез ... шақ - бұл ... айналадағы қоршаған дүниеден алған әсерінің
үлкен қорын жинау кезеңі. Балаларға, ... ... ... төменгі
класс жасында көптеген нәрселердің бәрі жаңа, сондықтан, бәрі де қызық
көрінеді. Балалар ... ... ... ... ... ұстауға құштар
болып, үлкендердің өңгімесін ықыласпен тыңдағанына қарамастан, айналадағы
заттар мен ... ... ... ... ... ... ... қабылдауының ерекшелігінде.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың баңылауы белгілі үстірттік және
мақсат қоймаушылықпен ерекшеленеді. ... ... тиін ... сурет көрсетілді. Содан соң есте қалғаны ... ... ... тапсырылды. Осы тұста олардан сұрақ жауып кетті: "Тиіннің ... ... ... бар ма?", ... ... түсі ... "Көзі қандай?"
т.б. Балалардың бұл сұрақтарына қарағанда, балалар салу керек екенін біле
түра ... көп ... ... ... ... болуы, төменгі сынып оқушыларын заттың кейбір ғана
белгілерін байқап, оларды бір-бірімен ... ... оның ... ... ... ашық, жарық, үлкен, қозғалатын нәрселер балалардың ... ... да ... ... көрнекілігімен ерекшеленетін
нәрселерді балалар жаңсы қабылдайды. Жыл ... ... ... класс
оқушысының қабылдауы толығып, одан әрі ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінеді. Қабылдаудың осындай
болып келетініне дүкендегі ойын таңдаған ағайынды екі бала ... ... ... ... ... жасалған машина ұнады, ол қарапайым
жасалған, нашар қозғалады, бірақ көлемі үлкен, ... ... және ... ... гудогы бар. Үшінші сыныпта оқитын оның ағасының қаңылтырдан
жасалған ойыншық автобусқа көңілі ауды, ол көлемі жағынан екі есе ... ... сүр ... ... ... да, ... ... механизмі бар
кәдімгі машинаға ұқсайды.
Төменгі сынып оңушыларының ңабылдауында талдау мен ... жиі ... ... ... ... ... біле түрса
да, бала оның қандай бөлшектерден тұратынын, атылу себебінің ... ... бере ... оның ... жасауға күші жетпейді. Кей кезде
бала, әлдеқалай құбылыстарды байқағыш келеді, ... ... ... ... шамасы жетпейді. Бірде ауаның тығыздығына жасалған тәжірибе
жайлы айтып тұрған оқушы: трубка ... ... жүңа ... ... ... қозғалады да, тығыны тарс етіп "атылып кетті" - деп басқа
нәрсе жөнінде айтып ... ... ... ... ... ... ... жайында оқушы ештеңе айтпады.
Мектептегі төменгі класс жасындағылардың қабылдауы эмоцияға тығыз
байланысты. Бала өзін ... ... ... ... көп ... оны
қуанышқа бөлейді, неренжітеді. Сондықтан да мектеп оқушысы өзінің сезімін
туғызатын, қызықтыратын нәрселерге басты ... ... ал ... ... ... ... нәрсеге зейін аудармайды. Мұның ... үшін ... ... жоқ, олар ... ... ұсақ ... ... жастағы мектеп оқушысының қабылдау сезімі дәл болмауы ... ... ... олар ... ... зат ретінде кабылдайды.
Мәселен, қаланың балалары сары шымшықты ... екен деп ... ... ... ... ... кезде, оқитын сөздің орнына
соған ұқсас сөзді айтады: "көмір" деудің орнына "кемір", "кетті", деудің
орнына "келді". ... ... олар ... ... сол ... ... барын ойламайды. Төменгі класс оқушыларының кеңістікті ңабылдауы
да жеткіліксіз дамыған. Ұзындық өлшемінің негізгілерін, олар ... 1 ... тең ... ... олар нақтылы елестете алмайды.
Мәселен, 2-кластың оқушысы өзі тұрған үй мен ... ... ... ... ... ... ... оның үйінен 2 квартал жерде тұрады.
Уақытты да дүрыс қабылдай алмайды. Мәселен, 1 ... ... ... ... ... ... ... жүретін барлың сабақтардың бала қабылдауын дамытудағы ерекше
ролін ескере келіп, әрбір мұғалім мына темендегі шарттарды орындап отыруы
тиіс:
1. ... ... ... ... жинақтар) пайдалануда
балалардың жас ерекшелігін мұқият ескерген жөн.
2. Оқушы байңаудың, ... ... ... ... ... мен ... ... қалай да түсінгені мақұл. Мәселен, бала
әдебиеттегі көркем шығарманы қабылдағанда оның ... ... ... ... ... ... түсіне білмейінше, оны
мағыналы түрде қабылдай алмайды.
3. Қабылданатын заттар мен құбылыстарды бір-бірімен ... ... ... ... білімдерімен үнемі байланыстырып отыруға, әр
түрлі объектілердің жеке жақтары мен ұқсастықтарын ажыратуға, көздеген
басты ... пен жеке ... ... ... алуға да қатты зер салу
қажет.
4. Оқушылардың сабақңа белсенділігін арттыруда оқу материалының түрі,
көлемі, ... еске ... ... ... ... ... дұрыс нұсқау бере білуіне де байланысты. Мәселен, сурет ... ... ... ондағы нәрселерді қайтадан айтып беру міндеті
қойылмаса, сол нәрседен санасында ... елес қана ... ... Оқушылардың байқағыштың қасиетін тәрбиелеу үнемі есте болғаны жөн.
Қабылдау мен бақылаудың дәлдігін тәрбиелегенде баланың ... ... ... ... өзіне түзеттіріп, оны қайтадан дұрыс қабылдап
үйренуге әдеттендіру ... ... ... ... . ... ... арнайы
үйретпесе, онсыз ол ең ... тән ... ... ... ұзақ уақытқа сақтап қалады. Бұл үйрету негізгі екі
процесті: анализ бен жалпылауды жетілдіруге ... ... ... ... ... өзінің қойған мақсатына, оқытуға таңдап алынған
мазмұнға ... ... ... мен ... өзгеріп отырады.
Балалардың жасы неғұрлым кіші болса, олардың практикалық ісі соғұрлым үлкен
рол атқарады. Егер балалар ... ... ... бір болмасын практикалық
істі орындау жолымен істеуге тура келсе, онда оқытудың мұндай түрі ерекше
дұрыс нәтижесін береді. ... ... ... ... зор ... Сөз, ... ... отырған заттың және оның ... ... ... ... ... құрал ретінде
қолданылады. Сонымен бірге жаңа зат ... ... ... да ... ... ... сөз ... затты сипаттау үшін
қолданылады. Осының нәтижесінде мұғалім, сондай-ақ оқушылар да қабылданған
заттың құрылысын, белгілерін, ... ... ... оның ... ... жеке ... баса ... Мұндай жүйелі сипаттау, сондай-ақ
балаларды қабылдап отырған объектіні тиімді талдап қараудың ... ... та ... ... бір затты арнайы қабылдауға бағыттағанда сұрақтар
беріп, балаларды жауап ... ... ... ... ... ... бөліп қарайды, жеке оқиғаны белгілі бір ортақ категория
ретінде қайталайды.
Сөз тағы басқа ... ... іске ... ... ең ... үшін ... ... суреттерді, үшбұрыштарды,
төртбұрыштарды және т.б. салыстыруда көрініс береді.
Төртіншіден, сөз байқаудың қорытындыларын шығару жаңа ... ... ... ... ... мен ... ... құралы болып
табылады. Оқушы сөз арқылы өзі қабылдаған зат туралы ... ... ... Мен өз ... ... деп ... Қабылдау туралы
түсінікті зерттедім; Қабылдаудың кезендеріне талдау жасадым; Қабылдау
түрлеріне, ... ... ... ... көру ... Қабылдауды даралық ерекшеліктеріне шолу жасадым
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әдеп және ... ...... ... Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Петровского А.В.
2 изд. - М., 1979.
3. ... и ... ... Под ред. Гамезо М.В.-М.,
1989.
4. Бапаева М.К., Нығметова К.Н., Шериязданова К.Т. Балалар
психологиясынан танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. –
Алматы: Рауан, ... ... Т. ... ... - ... ... Мұқанов М. Жас және педагогикалың психология (лекциялар). –
Алматы, 1982.
7. Рувинский Л.И., Хохлов С.И. Ерік пен мінезді қалай ... ... ... Курс ... ... и ... психологии. Вып. 1-3.
Под ред. М.В. Гамезо. - Москва, 1982.
9. МухинаВ.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. —
Алматы, 1986.
10. Аймауытұлы Ж. ... - ... ... ... ЖарықбаевҚ. Психология. - Алматы: Білім, 1993.
12. Крутецкий В.К. Психология. 2 изд. - ... ... ... ... В.К. Психология. - Москва: Высшая школа, 1982.
14. Психология. — Алматы: Мектеп, 1966.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау туралы37 бет
Ізгілік.ұтымдылық менеджмент субъектісі қызметінің аналитикалық ұстанымдары5 бет
ААҚ сынау зертханасы жағдайында құрлыс өнімдерінің сапасын талдау40 бет
Ауыр енбекпен және спортпен айналысатындардың тамактану ерекшелігі, Азық түлік тауарларының сапасын бақылау7 бет
Банктік қызмет көрсету департаменті11 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының қабылдау процесінің ерекшеліктері8 бет
Бизнес-жоспарды құру негіздері: кәсіпорын, өнім, маркетинг8 бет
Дін әлеуметтануы7 бет
Е-қаржымині жүйесіне қойылатын жалпы талаптар110 бет
Есеп саясаты туралы түсінік және оған қойылатын талаптар8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь