Абай және орыс әдеебиеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І Абай және орыс әдебиетінің қарым.қатысының зерттелу тарихы және оның ғылыми теориялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1.1 Абайдың орыс достары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12

1.2 Абай мұрасының орыс тілінде танылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21


ІІ. Абай аудармаларының көркемдігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43

2.1. Абай аудармаларының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43

2.2 Орыс классиктерімен үндестік сарындары ... ... ... ... ... ... ... .. 47


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66


Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
Абай шығармашылығы-әдебиеттің, мәдениеттің ауқымынан анағұрлым асып кететін ғажайып құбылыс [1].
Парасатшыл Абай өз өмір сүрсе де, өз еліндегі артына өшпес мұра қалдырған өнерлілерді білген. Сол сияқты қыршын жасында дүние салған, бірақ өз халқына емес, бүкіл адамзат үшін рухани мол мұра қалдырған, есімі елге қадірлі болған Пушкин, Лермонтовтардың өміріне де қанық. Абай аз өмірде адамшылдықтың қарызы үшін еңбек ету керек екенін терең түсінді.
Ал Абайдың өзі болса, өз халқының даналық ойын да, оның ғасырлар бойы жасаған ақындық, әншілік өшпес өнерін де бойына сіңіре білген. Ол шығыстың, батыстың рухани мәдениетін, классикалық поэзиясын талғап, тану арқылы солардан үлгі, тағылым алған. Әлем поэзиясы саңлақтарынан үйрене отырып, ол өзінің ұлттық қазақ топырағынан аулақтамай, оның тіліне, әдет-ғұрпына, ауыз әдебиетіне, аңыз-әңгімелеріне, тарихына иек арта халқының жаңа, төл әдебиетін жасаған, реалистік әдебиетіміздің көшін бастаған. Қиял дүниесінен аулақтап, реалистік өмірге үңілген. Сол арқылы халқының тағдырын – кешегісі мен бүгінгісін, мұратты ертеңін суреттеген. Ақын өмір қайшылықтарын бүкпесіз ашып, жақсылық пен жамандықты, әсемдік пен адамгершілікті, адам мінездерінің алуан қыры мен иірімдерін тереңдей бейнелеген.
Зерттеуіміздің негізгі нысанасы Абай шығармашылығына қалам тартып, ой бөліспегені кемде-кем. Ақынның аяулы тағдырын,асыл жырлары адамзаттың қай-қайсысының болмасын жүрегіне оңай еніп, адамгершілікке үндеген.
Абай шығармалары мен ол мұра жайлы зерттеулік пікірлер 1889 жылдан бастап ресми баспасөздерде жариялану,танылу тарихын ғылыми тұрғыдан біртіндеп аша түсу әрекеті біздің әдебиетімізде елуінші жылдардан сөз етіле бастады.
Ал, қазақ әдебиеті тарихында бұл тақырып алғаш рет «Абайды тану тарихынан» деген атпен , жалпы ақын мұрасының зерттелуі тарихынан шағын шолу пікірлер Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Есмағамбет Исмайлов, М.С.Сильченко, Әбіш Жиреншиндер тарапынан көтерілді.
Соңғы жылдарда Абайдың мұрасы жайлы дербес библиографиялық көрсеткіш құрастырылды. Еңбен негізінен хронологиялық принцип тұрғысында жасалды.
Абай мұрасының зерттелу жайына жасанды түрде болса да түрткі салған 1951 жылғы абай мұрасы туралы айтыстың қорытындысында осы мұраны зерттеушіліер алдында қазақ халқы мен орыс халқын жақындастыру процесіндегі Абайдың тарихы орны мен орыс мәдениетінің ақын шығармасына еткен ықпалы туралы күрделі проблеманы шешуді алға қойды.
Бұл салада елеулі нәтижеге жетіп, табысты болғаны 1959 жылғы қазақ әдебиетінің ғылыми-теориялық конференциясының ұсыныстарында атап көрсетілді. Мұны Абай мұрасы туралы соңғы жылдардағы зерттеу еңбектерінің көпшілігі- осыған арналуынан да көреміз.
1. Абдрахманов С. // Абай ата асқары . Егемен Қазақстан 4 сәуір 2006 жыл.
2. Жиреншин А. Абай Құнанбаев .-Алматы,1950, 162 б.
3. Жиреншин А. Абай и его русские друзья.Алма-Ата, 1949,С.123.
4. Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революциошыл-демократтары. –Алматы. 1959.- 266 б.
5. Абайдың өмірі мен творчествосы(мақалалар жинағы).Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы.Алматы,1954.-270 б.
6. Перелыгин Л.М. О творческих связах Абая с современной ему русской классической литературой. Материалы конференции по казахской и русской филологии.Каз Гу,-Алма-Ата, 1962. С.59.
7.Нұрышев С.Абайдың аударма жөніндегі тәжірибесі.-Алматы.1954.-200 б.
8. Ахметов З. Лермонтов и Абай.-Алма-Ата. 1954.
9. Мырзахметов М . Абайтану тарихы . - Алматы: Ана тілі , 1994. -192 б.
10. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. –Алматы. Санат, 1997. -448 б.
11. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. –Алматы : 1995. -272 б.
12. Байғалиев Б. Абай өмірбаяны архив деректерінде. - Алматы.Арыс 2001. -134 б.
13. М.Әуезов. 20-томдық шығармалар жинағы. – Алматы: 1985. - 48 б.
14. Ахметов З Пушкин и Абай // Вестник Ленинградского университета. 1949 №6.
15.Салғараұлы Қ. Таным баспалдақтары -Алматы: Қазақстан, 1993-120б.
16.Оразалин К . Абай ауылына саяхат -Алматы: 1993-285б.
17.Бейсенбаев М. Абай және оның заманы –Алматы: Жазушы,1988.-136б.
18. Айқап ,1913, , №4 -68б.
19. Памятная книга Семипалатинской области на 1898г. Семипалатинск.
С. 19.
20. Русское боготство, 1896, №8. «Дала уалаяты.» 1896, №43.
21. «Ал-Шархият». Москва, 1914. С . 224-227.
22 .Мырзахметов М. Абайды оқы, таңырқа... - Алматы: 1993 65- б.
23. «Дала уалаяты», 1889, №7 «Астраханский вестник », 1898, №1181
24. «Сибирский студент»,1915, №3-4.
25. Ысқақов К . Кітапта: Абай Құнанбайұлының өлеңдері.СПБ.1909.-107б.
26. Затаевич А.В. Исследования, вспоминания, письма и документы, -Алма-Ата: 1958. С.241.
27.Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары.-Алматы. Ғылым, 1982,70 б.
28. Ахметов З. Поэзия шыңы-даналық. -Астана: 2002

29.Әуезов М. Абай Құнанбаев. Кітапта : Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы , 2 том. 1961.- 337 б
30. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. –Алматы: 1959. 142б.
31.Әуезов М. Абай ақындығының айналасы.Әдебиет майданы,1934, №11-12,-15б.
32.Марғұлан Ә. Абайдың жаңадан табылған қолжазбалары. қолжазбалары. «Социалистік Қазақстан», 1971. 21 қыркүйек.
33.Мырзахметов М. Абай және Шығыс-Алматы: Қазақстан, 1994-208 б.
34. Абай Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.-Алматы: Жазушы, -Т.2: Өлеңдер мен аудармалар. -2004-33 6.
35.Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы –Алматы . Жазушы,1971-110 б.
36. Сүйіншәлиев Х. Саңлақтар сарабы. –Алматы. Жазушы,1978-264 б.
37. Кенжебаев Б. Түрік қағанатынан бүгінге дейін...-Алматы:Ана тілі, 2004-344 б.
38. Шапай Т. Шын жүрек-бір жүрек .-Алматы : Жазушы, 1999.-256 б.


Қосымша әдебиеттер тізімі
39. Абай .Библиографиялық көрсеткіш.Алматы,1965.
40.Абай . Библиографиялық көрсеткіш.Алматы,1995.
41.Әуезов М. Абайтанудан жарияланбаған материалдар.Алматы,1988
42.Әуезов М.Абайтану дәрістері . Алматы, 1994 .
43.Байтұрсынов А.Қазақтың бас ақыны//Қазақ,1913, №39-40.
44.Мырзахметов М. Библиографиялық көрсеткіш.Алматы,1982.
45.Жунусова М. Штрихи и биографии Е.П.Михаэлиса// Абай,1994, №12.С-80.
46.Қирабаев С. Абай туралы естеліктер //Жүрегімнің түбіне терең бойла Алматы,1995-3-14 б.
47.Марғұлан Ә. Ақын туған орта //Жұлдыз .1982. №4,192-199-бб.
48.Мұқанов С. Абайдың ата-тегі //С.Мұқанов.Жарқын жұлдыздар.Алматы,1964,158-199-бб.
49.Мұстамбаев Ы. Абай //Жаңа әдебиет.1928, №7 23-37бб.
50.Мұқаметханов Қ. Абай шығармаларының текстологиясы.-Алматы,1959,-74б.
51.Ысқақов Ә. Абай өмірбаянына қосымша деректер//Жұлдыз,1993, , №6,11-12-бб.
52.Ысқақов Ә.Абай Құнанбайұлының өмірі// Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңдері.СПБ,1909,1-2-бб.
        
        Абай және орыс әдеебиеті
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
------------------------------3
І Абай және орыс әдебиетінің ... ... ... және ... ... мәселелері-----------------------------------------------6
1.1 Абайдың орыс достары-------------------------------------------------
---------------- 12
1.2 Абай мұрасының орыс тілінде танылуы---------------------------------
-- 21
ІІ. Абай аудармаларының көркемдігі-----------------------------------------
- 43
2.1. Абай ... ... ... Орыс ... ... сарындары-----------------------------
- 47
Қорытынды---------------------------------------------------------------
--------- 66
Пайдаланылған әдебиеттер----------------------------------------------------
------70
Диплом жұмысының ... Абай ... ... ... асып ... ғажайып құбылыс [1].
Парасатшыл Абай өз өмір ... де, өз ... ... ... ... өнерлілерді білген. Сол сияқты қыршын жасында дүние салған, бірақ
өз халқына емес, бүкіл адамзат үшін рухани мол мұра ... ... ... ... Пушкин, Лермонтовтардың өміріне де қанық. Абай аз өмірде
адамшылдықтың ... үшін ... ету ... екенін терең түсінді.
Ал Абайдың өзі болса, өз халқының даналық ойын да, оның ... ... ... ... ... ... де ... сіңіре білген. Ол шығыстың,
батыстың рухани мәдениетін, классикалық поэзиясын талғап, тану ... ... ... ... Әлем ... ... ... отырып, ол
өзінің ұлттық қазақ топырағынан аулақтамай, оның тіліне, әдет-ғұрпына, ауыз
әдебиетіне, ... ... иек арта ... жаңа, төл
әдебиетін жасаған, реалистік әдебиетіміздің көшін бастаған. Қиял дүниесінен
аулақтап, реалистік өмірге үңілген. Сол арқылы халқының ...... ... ... ертеңін суреттеген. Ақын өмір қайшылықтарын
бүкпесіз ... ... пен ... ... пен ... адам
мінездерінің алуан қыры мен иірімдерін тереңдей бейнелеген.
Зерттеуіміздің негізгі ... Абай ... ... ... ... ... Ақынның аяулы тағдырын,асыл жырлары адамзаттың қай-
қайсысының болмасын жүрегіне оңай еніп, ... ... ... мен ол мұра ... ... ... 1889 ... бастап
ресми баспасөздерде жариялану,танылу тарихын ғылыми тұрғыдан біртіндеп аша
түсу әрекеті біздің әдебиетімізде елуінші жылдардан сөз ... ... ... ... тарихында бұл тақырып алғаш рет «Абайды тану тарихынан»
деген атпен , жалпы ақын мұрасының ... ... ... шолу ... ... ... ... Есмағамбет Исмайлов, М.С.Сильченко, Әбіш
Жиреншиндер тарапынан көтерілді.
Соңғы жылдарда Абайдың мұрасы ... ... ... ... ... ... ... принцип тұрғысында жасалды.
Абай мұрасының зерттелу жайына жасанды түрде болса да түрткі салған 1951
жылғы абай ... ... ... ... осы мұраны зерттеушіліер
алдында қазақ халқы мен орыс халқын жақындастыру ... ... орны мен орыс ... ақын ... ... ықпалы туралы
күрделі проблеманы шешуді алға қойды.
Бұл салада ... ... ... ... ... 1959 ... қазақ
әдебиетінің ғылыми-теориялық ... ... ... Мұны Абай ... ... соңғы жылдардағы зерттеу
еңбектерінің көпшілігі- осыған арналуынан да көреміз.
Абай ... ... ... зерттеушілері Абайдың орыс әдебиеті
классиктерімен творчестволық байланысы туралы мәселені негізінен ұлы ... ... ... ... ... ... байланыстыра
қарастырды. Мұнда Абайдың жаңа бағыттағы ... ... жол ... ретінде
қалыптасуы Қазақстанның Ресейге қосылуының ... ... ... сол ... ... туып ... құбылыс.
Зерттеушілер Ә.Жиреншин, М.Әуезов, М.С.Сильченко, филология ғылымдарының
кандидаттары С.Нұрышов, ... ... ... ... ... ... мәселені ғылыми тұрғыдан тереңірек
танытуда қоғамдық ой-пікірге ықпалы тиіп отырды.
Абайдың өмірі мен творчестволық қызметін зерттеуге айтарлықтай үлес ... ... Әбіш ... 1939 ... ... ... ... бұл тақырыптан іргесін аулақ ... ... ... ... [2,162] ... и его ... друзья» !... [3,123.] , «Абай
және орыстың ұлы революцияшыл ... !... [4,266] ... ... ... ... мен қырық шақты ғылыми мақалалар
туындады.
Абайдың өмір жолы мен творчестволық қызметі туралы құнды ... ... ... ... ... Н.Рамазанов,
А.Н.Седельников, ... ... ... ... ... ... ... Г.И.Семенюк, Б.Кенжебаев,
Х.Сүйіншәлиев, З.Ахметов, С.Қирабаев, ... ... ... Б.Асылжанов, Ж.Қасымбаев, М.Хасанаев, Н.Алдамжаров,
М.Бейсебаев, Б.Байғалиев сияқты ғалым-зерттеушілердің ... ... де ... ... ... ... мен міндеттері :
Абайдың дүниетанымдық көзқарастарының қалыптасу жолдарындағы Абай
өмірбаяны, оның ... ... орыс ... ... ... ... аудармаларының көркемдігін ғылыми-теориялық тұрғыдан
негіздеу.
- Абай және орыс ... ... ... ... арқылы
студенттердің танымдық белсенділігін арттыру:
- Абайдың орыс достары туралы жазылған ... ... ... ... ... орыс ... Михаэлис туралы деректерді түгел қамтып, студенттерді
ақынның өмірбаяндық деректермен танымдық белсенділігін дамыту:
-Абай орыс достары арқылы оқыған ... ... ... орыс классиктерімен үндестігін саралау:
-Абай аудармаларының көркемдік ерекшелігін қамту :
-Абайдың дүниетанымдық ... ... ... еңбегі жүйеленіп,
талдау жасалды;
-Абай дүниетанымын танытуда қоғамдық ,тарихи деректердің мазмұны ашылды.
- Абай дүниетанымын анықтауда деректану тұрғысынан тарихи шындықтың
саясатшылдыққа ұрынуы ... ... ... Абай ... ... ... ... арқылы студенттердің
танымдық, белсенділігін дамытудың мазмұны ашылды.
Жұмыстың құрылымы : кіріспеден,екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеудің ... ... ... ... зерттеудің
ғылыми болжамы, міндеттері, жетекші идея, зерттеу жұмысының әдіснамалық
негізі, зерттеу әдістері, көздері, кезеңдері, ғылыми жаңалығы,
практикалық маңыздылығы, қорғауға ... ... ... ... және орыс ... қарым-қатысының зерттелу тарихы және
оның ғылыми теориялық мәселелері» тақырыбындағы бірінші бөлімінде ... Абай және орыс ... ... ... зерттеулердің
құндылығы, орыс достары туралы мәліметтер мен зерттеулер
қарастырылып,еңбектер мен зерттеулерге талдау жасалынды.
Зерттеудің « Абай ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
қарастырылып, оның мәні ,ақындық қолтаңбасы айқындалады.
Қорытындыда зерттеудің өзіндік перспективалары көрсетілді.
І. Абай және орыс ... ... ... тарихы және оның
ғылыми теориялық мәселелері
Ұзын ғасырлардан созылып аққан қазақ ... ... ... кеп ... ... ... жас қуатпен жайнап, жаңа ... ... кеп ... ... ... ... ұзына бойына да арқауын үзбей жөңкіліп
жатыр.
Әсіресе, 1954 жылы ұлы ақынның қайтыс болуына елу жыл толу қарсаңында ... ... ... ... шығарылған Абай туралы ғылыми жинақтағы
13 мақаланың көпшілігі дерліктей осы тақырып маңында жазылуы да айғақтап
тұр. [5,270]. Ғ.Мүсірепов ... ... ... бір күрделі
мәселені көтерді.Абайдың қазақ халқының тағдыры кіммен бірге деген тарихи
сұрауға берген жауабында орыстың ... ... ... ... Абай ... ... ойы оның осы жауабында»,-деп көрсетті.Абай мұрасын зерттеушілердің
осы мәселені әлі де ... ... ... зерттемей отырғанын ,
«революцияшыл-демократтардың саяси ағымының Абайға қандай әсер ... нені ... ... ... дерек бізде әлі күнге
жоқтың қасы»,-деп орынды көрсетті. Өйткені Абайдың дүниеге көзқарасының
қалыптасуына шешуші ықпал еткен Абайдың ... жер ... ... ... ... басым болып келді. Бұл пікір жұртшылық тарапынан сынға алынуға
байланысты, зерттеушілердің назары енді Абай мен ... ... ... анықтауға ауды. Абайдың философиялық, этикалық,
эстетикалық, саяси-әлеуметтік дүниетанымы орыстың революционер-
демократтарының идеяларымен ... ... ... ... ... ... («Абай и его русские друзья»)
Абайдың дүниеге көзқарасының қалыптасуында Абайдың орс достарының рөлін
көтере бағаласа, осы еңбектің ... ... рет ... ... ... ... себепті соңғы «Абай және орыстың
революционер-демократтары» (1959)деп аталған.
Зерттеушілердің ... бері ... ... жалпылау болса да молырақ пікір
айтқандары- Л.Толстой мен ... орыс ... ... мен ... ... ... ... бастады.Абайтану саласында бұл
тақырыпқа соңғы кезде қозғау түсе бастағаны Л.М.Перелыгин зерттеулерінде
көрініс береді. Л.М.Перелыгин ... бұл соны ... ... тың ... ... назарға ілікті [6,59].
Жалпы Абайдың саналы түрдегі ақындық жолы жиырма ... ... ... мерзім ішінде Абайдың өзінің төл шығармаларымен қатар орыс әдебиетінің
ұлы классиктерін аудару жұмыстары қатар туындап отырған. ... ... орыс ... ... ... сөз ... айрықша
зер салып отырғаны, біріншіден, Абай кімдерді аударды, нені аударды,
екіншіден,ол аударғандары Абайдың ақындық өнеріне ықпалы қалай болды
деген сауалға ... ... орыс ... ... қарым-
қатысын зерттеушілердің бәрі де осы құбылысқа өздерінің еңбектерінде назар
аударып отырды. Бұл әрекет бара-бара соңғы кезде мақалалар көлемінен асып,
бірнеше ... ... мен ... ... ... ... ... қарағанда, академиктерМ.ӘуезовМ.С.Сильченко, филология
ғылымдарының кандидаттары С.Нұрышов, З.Ахметов, Н.Польбина, әдебиетші
Т.Әлімқұлов, Қ.Нұрмаханов т.б.ізденістер көтерген мәселені ғылыми тұрғыдан
тереңірек танытуда ... ... ... тиіп ... ... ... өнері мен тәжірбиесі туралы зерттеуінде
[7,200]. Абайдың 2-3 аудармасына нақтылы ... ... оны ... ... ... ... ... салыстыра отырып, Абай аудармасының
көркемдік шеберлігін танытуға тырысты. Еңбекте орыс классиктерін аударудағы
Абай орны дараланып, оларға деген жеке қатысындағы ерекшеліктер ... ... ... ... ... да Абайдан басталады. Қазақ
әдебиетіне елеулі бетбұрыс жасаған Абай ... ... ... ... ... ... де, бұл рухани жаңа құбылысты тереңдей
зерттеу де, қорыту да аса қажетті болатын. Өйткені,Абайдың аударма ... ... ... ... ... жолы бар.
Орыс классиктерінен Абайдың көп зер салып, молырақ аударған М.Ю.Лермонтов
болуы себепті де бұрын-соңды зерттеулерде Абай мен ... ... ... ... ... Лермонтовтың Абайға еткен
ықпалы жайлы пікір төңкеріске дейін, ақынның тұңғыш жинағы шықпай тұрып-ақ
айтылған ... ... бұл ... ... мақалалар көлемінде сөз етіліп келсе,
соңғы дәуірде диссертациялық еңбектер мен нақтылы зерттеулердің ... ... ... ... пен ... Абай мен ... еңбектері айғақ. Н.Полыбинаның Абай мен Лермонтовтан
аудармаларын қарастырғанда, Абай Лермонтов шығармаларын аударудың себебі
не, одан нені аударды, қай ... ... ... және ... ... кері әсеріне көңіл бөлінді. Екі тексті қатарластыра талдап
пікір түйеді.
Әсіресе, Абайдың ақын мен ... ... ... ... ... ... екі ақынның шығармаларын салыстыра отырып
көрсетуі назар аударарлық еңбек.
Осы тақырыпқа З.Ахметов ... орыс ... 1954 жылы ... ... ... ... зерттеуін арнады [8]. .Зерттеудің басты мақсаты-
Лермонтовтан ... Абай ... ... мен сол ... шығармаларына еткен әсерін ашу. Бұл еңбек өзінің алдына қойған зерттеу
нысанасына нақтылы қатынас жасаумен сол текстік ... ... ... тұжырымдарға келуімен ерекшелінеді.
З.Ахметов өзіне дейін пікір ... ... ... кейбір аудармаларды
анықтаумен бірге, Абай Лермонтовтан аударды деген үш өлеңнің Лермонтовтікі
емес , басқа орыс ақындарынан аударылғанын ... ... ... ... ... ... аударған аудармаларын анықтай отырып,
ол аудармалардың бәрін таза аудармалық шығармалар ретінде ... ... ... ішінде, кейде Абайдың өлеңнің тек бастапқы жағын ғана
аударып, соңын өзінше алып кететін жайттар да орын ... ... ... таза ... тұрғыдан қараудан гөрі оның
ерекшелігін ашуға ұмтылған жөн болар еді.
Зерттеуші Абай аудармалары ұлы ақынның шығармаларына еткен ... ... ... ... ақындық мәдениетін көтеруге тигізген ықпалына
айрықша көңіл бөлген. Бұл Н. Полыбинаның еңбегінде де көтеріледі.
З.Ахметов зерттеуі де осы ... ... да ... аяқ ... ... ... жатыр. Бұл еңбек сол тұста жарық көрген зерттеулер
ішінен ... ... мәні мен ... ой ... ... ... көзқарасының қалыптасуына ықпал еткен орыс әдебиетінің
ұлы класиктерінің әсерін көбірек сөз еткенімізбен оның ... ... бара ... ... Осы ... ... зерттеушінің Абайдың
эстетикалық көзқарасының қалыптасуына Лермонтов шығармаларының елеулі
ықпалы ... ... ... ... ... зерттеуінің мәні
бар нәрсе.
Ол Абайдың Лермонтов шығармаларын өз дәрежесінде терең түсініп, оның
әлеуметтік көркемдік мәніне бойлай түсуіне Белинский ... ... деп ... Абай ... ... шығармаларының ұлы ақынның өз
шығармаларына еткен әсерін Абайдың шығармаларына енген Лермонтов
өлеңдерінің идеялық сарны мен сөз қолдану ... ... ... дәлелдеп тоырған. Лермонтов шығармаларын аудару арқылы қазақ
поэзиясына 15-ке жуық түр ендірумен бірге жаңа сөздер, поэтикалық,
синтаксистік жаңа ұғымдар ендіріп, ... ... ... ... орыс ... мен Абай шығармаларының орыс тілінде аударылуының
жайы туралы мәселеге талантты әдебиетші Қ.Нұрмаханов та ат ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қоюынан гөрі
жалпылау баяндалады. Қ.Нұрмахановтың пікірінше, Абай мұрасын зерттеуде
Абайдың орыс әдебиетіне ... оның ... ... ... жайын, кейбір классик ақындардың туындысын Абайдың творчестволық
тұрғыдан пайдалану ерекшелігі мен шеберлігін анықтау абайтану саласында
жедел ... ... ... күн ... қоя ... сияқты Қ.Нұрмаханов та Пушкин шығармаларын аудару арқылы Абай
шығармаларына пушкин дәстүрінің әсері болғанын, Пушкинді ... ... ... ... Пушкин шығармасының рухын терең түсіне
отырып, аударумен дәлелдеуге тырысқан.
Зерттеуші ... соны ... ... өз ... ... ... көздермен
салыстыра қарай бермейді. Мысалы, М.Әуезов Абайдың Пушкиннен аудармасын
назирагөйлік тұрғыдан қараса, Ғ.Мүсірепов оны «воссоздание»деп таниды, ал
Нұрмаханов ; «а скорее всего ... ... ... ... ... осы пікірін нақтылы деректермен дәлелдей
бермейтіні бар [9,162.].
Қ.Нұрмаханов Абай ... орыс ... ... жайы ... соны
пікір көтере білді. Абай шығармалары тамтұмдап төңкеріске дейін-ақ орыс
тіліне аударылды және Абай ... орыс ... ... ... екі
рет әрекет жасалынды. Қазақ әдебиеті өкілдерінен орыс тіліне толығымен
аударылғаны да Абай шығармалары. Абай шығармалары әр жылдары, әр түрлі
сапада аударылғанымен, әлі де өз ... ... ... І Абайдың орыс достары
Абайдың дүниеге көзқарасының қалыптасуына Е.П.Михаэлистің әсері басым болды
деген Кәкітай пікірі абайтану ... ... ... орын алып ... и его друзья» (статья Акермана)
«Абай жолы» эпопеясында Абайдың орыс достарының жиынтық ... ... ... олар ... жазылған ірілі-ұсақты деректердің бәрінде
іздестіріп, жан-жақты зерттеген. Осы ... ... ... ... ... друзья» деген қолжазбасына шейін қалдырмай қарап, ондағы Михаэлис,
Гросс, Леонтьев туралы ұшырасатын деректерді де жинастырып ... ... и его ... деп ... ... шашпа пікірлері мен деректері
де ЛММА архиві, №539-папкі, 86-87-беттегі қолжазба ... ... ... ретінде М.Әуезов Абайдың орыс достары ... ... ұсақ ... ... ... ... қағаз бетіне түсіріп
отырудан жалықпаған.
«Михаэлис» деп аталатын өзі жинаған қолжазбасында Абаймен ... ... ... жөнінде нақтылы дерек беретін Шелгунов, Пантелеев
пікірлерін және де жас ... ... ... ... ... «К ... деп аталатын үндеуден үзінділер де жазып алған.
Долгополов, Гросс, Леонтьев, Коншин жөніндегі ... ... ... айтылған деректер көзі «Михаэлис» деп аталатын ... ... №539 ... ... нұсқаның негізінде жіберілді.
[10,448.].
1880 жылдар шамасында келгенде өзі кітап оқып дінін толтыру сияқты істерге
беріле бастайды. Бұрын оқыған аз оқуы бар, ... ... көп дау ... неше ... ұлық пен ... ... орыс тілін бірталай біліп
қалған болатын. Және неғұрлым орыс адамдарына көп ... ... ... ... ... танығысы, білгісі келген құмарлық, ... ... ... ... ел ісін ... ... көмекшілері жетілген соң
өзі кітап оқуға беріледі.
Қалада жатсын, елде ... ... ... жасап ұдайы іздену
тімтінумен болады. Сөйтіп, кітап қарастырып жүргенде ... ... ... ... Бұл ... ... айдалып келген 80-жылдың
социалистерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... деп аталған. Төңкерісшіл қауым еді. Саяси
басшы Чернышевскийлер болатын. Михаэлис өзін ... ... ... ... ... өзге ... ... болып, бөлініп Михаэлис бұған
жақындайды. Жақыс таныс болады. Кейінірек келе Абаймен қатты ... ... ... Өзі ғана емес бірге айдалып келген дос серіктері Гросс,
Долгополов сияқтыларды да ... ... ... ... ... ... ... кеп бірер айлап тұрып қайтатын да болған. Сол ... бұл ... ... да ... неге құмар, не өнері бар екенін
түсініп өсуіне жәрдем ете бастайды. Оқитын ... ... ... ... ... өзін ... ... ... ... «Дүниеге көзімді ашушы Михаэлис ... ... ... ... , олар ... көп кітапты оқу Абайдың
ішкі дүниесін де қатты өзгерткен ... ... күн ... күн шығыс боп өзгеріп кетті »деп тағы өзі айтқан екен.
Абайдың білімін тереңдетіп, ғылымды ... орыс ... ... ... ... ... білуге кіріскен уақыты-жасы 30-
дан ... ... Осы ... ол ... жер ... ... Е.П.Михаэлиспен
танысады.
Михаэлис Петербургте 60-жылдары ... ... бірі ... үшін біраз жылдар айдауда Сібірде ... 1869 жылы ... ... ... Абай 1870-жылы Семей
кітапханасында Лев Толстойдың «Руский Вестник» журналында басылған романын
сұрап тұрғанда ... ... ... екеуі сол жерде танысқан деген
дерек бар. Ал ондай кітапты оқу үшін орыстың әдеби ... ... ... ... керек анық. Бұл жылдары Абай қыс кезінде үш-төрт ай бойы Семейде
жатып, кітапханадан әртүрлі кітаптар алып оқып ... ... ... ... ... кеңесетін болған. Жасынан Чернышевскийдің
революциялық идеяларына көңіл бұрған, ғылымның әр саласынан ... ... ... ... ... терең мағлұматы бар осы бір
айрықша білімдар адаммен ... ... ... ... ... орыс ... тарихы ғана емес, жалпы қоғамдық ғылымдар ... да ... ... ... ... аз болмаса керек. Сонымен қатар ... ... де ... ... ... Жергілікті халықтың-
қазақтардың өмірін, тұрмыс-жағдайын жете ... оған да аса ... ... ... Семейде құрылған статистикалық Комитеттің хатшысы
қызметін атқарып қазақ даласының ... ... ... ... ... еткенін ескерсек, оның Абайдан көп нәрсе естіп-
білгені, ... ... ... ... ... ... жүріп, Н.Долгополов,
С.Гросс сияқты Семейге ... ... ... ... де ... танысады.
Бұлар жас кезінде революциялық қозғалысқа қатысып, көзге түскен, ал ... ... мен ... өз ... елеулі үлес қосқан адамдар болды.
Сондықтан олар Абайға орыс халқының өмір-тұрмысынан әр ... ... ... ... өзі оның орыс мәдениетін, әдебиетін еркін ... ... ... ... Ал әдебиет, тарих, қоғамдық мәселелерді айтсақ,
Абайдың ой-өрісін, дүниетанымын кеңейтіп, ... ... ... ... ... ... ... В.Г.Белинский,
Н.Г.Чернышевский, Л.Н.Толстой, Н.А.Некрасов, И.С.Тургенов, Е.Салтыков-
Щедрин ең көрнекті жазушы , ... ... ... оқып,
олардың озат ой-пікірлерімен тікелей танысу екенін атап айтқан жөн. ... ... ... ... ... ... ең құнды
жетістіктерін қадағалап, зерлеп білуге көп күш жұмсаған [11,227].
Тұтастай алып қарағанда Абайдың орыс әдебиетінен оқығаны, ... ... ... ... ... ... вестник »журналымен қатар 1909 жылғы
Абай өлеңдерінің ... ... ... ... ... ақын ... «Современник»журналында басылған ... оқып ... ... қоса Абай ... ... ... ... Дрепердің
еңбектерін, соның ішінде «Позитивная философия», «История ... ... ... ... ... да ... ... қызметінің басты саласының бірі-оның жергілікті
патша әкімшілігі тарапынан құрылып, солардың басқаруымен жұмыс істеген
ғылыми мәні ... ... бар ... ағарту мекемелерінде атқарған
қызметі. Бұл мекемелердің ... ... мен ... ... ... ... ... шаруашылығын, әдет-ғұрпын жан-жақты
зерттеп, патша өкіметінің ... ... ... жүзеге асуына
алғышарттар жасап отыру болатын. Ал, Абайдың мұндай сипаттағы мекемелердегі
қызметін саралап ... ... ... онша көп ... ... ... ... осы санаулы деректерді өзі оның ірі ағартушы, белді
қайраткер ... ... ... ... ақын бұл мекемелердің жұмысына өзінің ұзақ жылғы
ел басқару жүйесіндегі қызметінен кейін араласа ... Ол ... ... ... ... өзі ... ... елдің
шаруашалығы туралы түрлі экономикалық, статистикалық ақпараттар беру
арқылы ... ал ... ... ... статистикалық комитеті, облыстық
өлкені тану музейі, қалалық кітапхана, қалалық бастауыш білім қамқоршылары
одағы сияқты ... ... ... ... мүше ... ... ... өркендеуіне елеулі үлес қосты.Оның бұл саладағы қызметінің жемісті
болуына ... ... ішкі ... әр ... ... ... айыпталып,
Семейге жер аударылып келген ... ... ... ... ... ... ... игі әсері болды. Саяси ... ... да ... ... ... пайдаланып қалуды көздеген әкімшілік аталған озық ойлы
интелегенттерді ,қазақ елінің тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... мекемелерге жұмысқа орналастырып, жергілікті
халықпен байланыс жасауға жағдай ... Жер ... ... ... ел мен ... ... жақын білетін жергілікті халықтан шыққан
білімпаз азаматтардың көмегі қажет ... ... ... жағдаяттарға
орайлас тағдыр оларды ұлы Абаймен таныстырып, достастырды. Қажет кезінде
олар ... ... ... өз ... оларда Абайға қолұшын созып, кейбір
мәдени-ағарту мекемелерінің ... ... ... жағдай жасады
[12,134].
Абай осылайша орыс ... ... ... ... 1877 ... алғашқы ғылыми мекеме-Семей облыстық статистикалық комитетіне 1886
жылы 4 мамырда толық мүше ... ... Осы ... мүшесі ретінде ол
облыстық өлкетану музейінің /комитет/мүшелерінің күшімен 1883 жылы ... ірге ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Жаңадан ұйымдастырылған ... ... ... ... ... күнкөріс кәсібіне
,шаруашылығына қатысты этнографиялық экспонаттарды көптеп ... бұл ... Абай ... ... ... ... ... кейін тікелей
өз атынан тапсырып отырды.
Абай нәр алған үшінші бұлақ-орыс мәдениеті, осы арқылы көз жеткізген Батыс
елдері мәдениеті. «Абайдың ... осы ... ең ... оған ... ... ... емес, орыстың гуманистері мен классиктерінің мұрасына
қол созылуы аса зор ... бар факт ... ... ... бұл орайда
/13-48/
Абайдың бұл өріске шығуына ақынның өз талпынысы, өз ізденісіне қоса Семей
жеріне айдалып келген ... ... да игі ... байқалады. Солардың ішінде әсіресе, Евгений Петрович Михаэлисті
ақынның өзі ерекше атайды.
Евгений ... ... ... 26 ... ... ... ... Петровичтің әкесі,Петр ... ... адам ... Николай, Александр,Евгений деген
үш ұл мен Людмила, Мария ... екі қызы ... Ол ... ... ... ... ... қызмет істейді.1839 жылы Санкт-
Петербургтың қала начальнигі болады,1848 жылы отсавкаға шығады.
Михаэлистің анасы Евгения Егоровна ... зор ... ... ... әйел ... ... ... сонымен бірге тамаша музыкант та еді.
Михаэлис Петербург университетінің физика-матеметика ... ... ... ... үш жыл ... ... мінезімен,шешендігімен көзге түседі.
Е.П.Михаэлис революциялық ағымның екінші дәуірінің ... ... ... ... белсенді қатысушысы. Ол студенттер
қозғалысында ерекше міндет атқарды.
Ол ... «ол ... ... ... жас ... Ол ... мұндай келісті
адамдар сирек кездесуші еді. » деп жазады.
Көп ұзамай патша өкіметі көтеріліске қатынасқаны үшін ... ... ... ... ... алады. Ерекше комиссия 32 студентті оқудан
шығарып, көтерілістің басшыларынан алты ... жер ... ... жылы ... ... ... жер ... Бірақ,
губернетор Арсеньевтің –«қаладан 20 шақырым жердегі қыз ... ... ... ... жаласын сылтау етіп, 1863 жылы Михаэлисті Тобол
губерниясындағы Тара қаласына жібереді.
Тара қаласында Михаэлис алты жыл ... 1869 жылы оны ... ... ... ол 13 жыл ... ... ... жүргенде Е.П.Михаэлис
Абаймен танысады.
Ол 1869 жылы Семей қаласына келген соң Ішкі істер ... ... ... ... ... ... ... ерекше
тапсырмаларды орындайтын кіші чиновник болып қызмет ... отын ... ... ... ... үшін ол ... уезіне
іссапармен барды.
Михаэлистің ұсынысымен 1878 жылы Семей қаласында ... ... ... Бұл комитет қазақ өлкесіндегі экономика, тарих,
шаруашылық және табиғат мәселесін зерттейтін ғылыми мекеме болды. ... сол ... ... ... ... ... ... басшылығымен 1883 жылы Семейде тұңғыш өлкетану ... ... ... ... ... ... талант сан
алуан еді. Жыл сайын ол экспедицияға қатысып отырды.
Е.П.Михаэлистің Өскеменде 31 жыл ... жылы 2 ... ... ... ... қайтыс болды.Орыстың революцияшыл-демократтары
Чернышевскийдің , Добролюбовтың , ... ... ... әрі ... Михаэлис осы алдыңғы қатардағы демократтардың
әлеуметтік идеясын Абайға ауызша жеткізді, астана ... әр ... ... әңгіме айтатын.Сонымен бірге Михаэлистың өзі де ақындық қабілеті бар
адам тәрізді, оған оның мынау өлеңі дәлел:
Шөп гүлдеп,өзен тасып ... қара ... бір күн ... тіршілік пен жәндіктер де,
Өмірімен жаңа туған амандасар,
Таң жиектен бозарып,су сарқырап,
Тұрмайды түндегіше ай жарқырап,
Қоңыр жел денең сүйіп, бойың балқып,
Жақсы өлім таң ... ажал ... ... шөп ... ... шығып, мұнар тауға нұрын шашып,
Тұңғиық қараңғымен қайғың кетер,
Өле алсам атқан таңмен амандасып.
Михаэлистің Абаймен алғашқы кездескен уақыты жетпісінші жылдың аяғы ... ... ... сол ... ашылған, 1882 жыл шамасында Михаэлис
Өскеменге кеткенімен Абай екеуінің арасындағы қатынас ... Абай ... те ... келіп-кетіп жүрген. Михаэлис Абай ауылына да барып,
қонақта болған, ал Абай Михаэлиспен ... ... ... ... ... оқып ... студент кезінде жер
аударылған, атақты Н.Г.Чернышевскийдің жақын танысы, ол кездегі белгілі
демократ-революционерлердің ... ... ... ... ... ... жендеттері жазалағанда оның аяғына гүл шоғын
лақтыратын ... ... ... ... ... досы ... ... бойынша оған дейінгісіндей қолына түскен
кітаптарды емес, көркем әдебиет, сын, ... ... ... әр
алуан тарихтық кітаптарды таңдап, ... ... ... ... ... ... танысып, кейін жақынырақ білісіп, достас
адамдардың халіне жеткен адамына-Абайға бұл
кітапты оқуға Михаэлистің өзі берген тәрізді. Кейін ұлы ... оны ... ... ... ... кісі-Михаэлис»дейтіні де осыдан.
Осы арада бір тоқтала кететін жай, кейбір зерттеушілер Абайдың осы ... ... ... ... ... ... ... асыра
бағалайтын сыңай танытады. Бұл-қате түсінік.Шын мәнінде ол бар болғаны,
Мұхаң әділ атап көрсеткендей, ең ... ... ... ... ... ... ғана. Ал Абайдың аса зор сүйіспеншілікке тола ... ... ... ... оның тек ... ғана ... ... даму тарихын сабақтастыра саралап көрсеткен , ... ... дін ... ... ... ... отырып, олардың
ғылымға негіз болғанын кейін діни ... мен ... ... ... ... ... ... тарихи деректермен ашып, түсіндіріп
берген тамаша ... оқу ... ... ... ... алғыс екені даусыз. Өйткені, Михаэлис болмаса, Абай Дреперді
білмес еді, оның танымдық ... аса мол, ... ... жұртшылықтың оқуына
арналмаған кітаптарды оқымас та еді ... ... ... соң Абайдың күндегі өмірінде үлкен орынды тек кітап
алады. Әдейі қала кітапханасы үшін ... қыс ... ұзақ ... өз-
өзінен іздене бастайды.
Абайға жолығып, онымен дос болған Михаэлистер ол ... ... жеке ... ... шыққан кісілер болмаса да, Абай сияқты ... ала ... ұлы ... аса зор ... ... ... ... еді.
Михаэлистің өзінің тексерген саласы табиғат ғылымы болса да ... ... әр ... жолдардан мағлұматы болған мәдениетті адам,
Абайға қандай кітапты оқу туралы шынымен үлкен бағыт ... ... ... ... ... оқып ... Абай ендігі оқуын
Михаэлистің ұсынуы бойынша үлкен тәртіпті ретке қойып, көркем әдебиет, сын,
философия, табиғат ғылымдары, ... ... ... ... ... ... оқитын болған [15,120.].
Семей қаласында халық арасына білім ... ... ... ... орыс ... болған.Олар мәдени ағарту мекемелерімен қатар,ғылым
тарататын ... да болу ... ... ... себептерден
келіп, 1878-жылы Семейде өлкені жан-жақта зерттейтін Статистика комитеті
құрылады. Комитеттің хатшысы болып ... ... Ал ... 4-мамырда Абай Семейдегі Статистика комитетінің толық мүшесі болып
сайланады.
1883 жылы ... ... ... құрылып, қоғамдық кітапхана ашылады.
Өлкетану мұражайын ұйымдастырушының бірі болған Абай қазақ халқының ... ... ... ... бағалы заттарды әкеп берген. Оның
көпшілігі әлі ... ... ... мен ... ... ... ... кітапхананың ішіне кірген кезде, американ ... ... ... ... ... туралы айтпай кетуге болмайтын
тәрізді. Олар Семейге 1885-жылдың жазында ... ... ... ... адамдарымен көбімен кездескен. Солардың ішінде Абайдың ... де ... ... ... ... Абай туралы, оның парасаттылығы мен ақыл-ойы
жайында айтып берген. Кейініректе жарық көріп, ... ... ... ... ... ... осы ... кездескені,
әңгімесінің бірі Абай жайлы болғанын жазған.Дарвин мен Бокляны, ... ... ... ... ... ... халық өкілі Абайдың бұл
ісін ол кереметке балаған [16,285.].
Нифонт ... ... ... ... ... жылы ... ... Бирюч уездік дворяндар басқармасының
кеңсесінде іс жүргізуші болып қызмет істеуші еді.
Долгополов Воронеж ... діни ... ... ... ... медицина факультетін бітірді, бірақ, диплом ала
алмады. 1879 жылы ... ... жер ... жиырма жасында-ақ саяси өмірге белсене қатынасты. «1878-1879 жылдарда
В.П.Теллалов, И.Глушков және И.Блиновтар ... ... ... ... ... белгілі бір басшысы болды.»
Семейдегі облыстық әскери губернатор, генерал лейтенант Цеклинскийге, Дала
генерал губернаторы Колпаковский 1884 ж.26 апрельде жазған ... ... ... ... ... ... ... мырза, полицияның бастығы 26 мартта1356
номерлі қатынаспен Бирюч уездік ... ... ... ... ... ... губерниясында туған Нифонт Иванович Долгополов
,Харьков университетінде оқып ... ... ... социалистік
идея таратқаны үшін, полиция мен университет инспекциясының назарын сан ... ... 1878-79 ж ... ... ... ... үйірмеге мүше
болғаны, ол үйірме мүшелері Сходке /мәжіліс /ұйымдастырып, тыйым салынған
шығармаларды оның ішінде ... и ... ... ... бұрынғы уақытша генерал-губернаторы Долгополовты 1879 жылы
полицияның бақылауымен Батыс-Сибирьге жер аударылды, онда ... ... ... ... қаласына жіберілді.
Курган қаласында Долгополов саяси айып тағылып,айдалып келген Хася Шурге
үйленді. Хася Шур ... да, ... де ... рет ... ... өзі ... ... қаласында 1881 жылы нояябрь айында Долгополов патша Александр ІІІ ге
тағзым етіп, ант беруден халық алдында бас ... ... 1882 ... ... ... ... Долгополовты 5 жыл полицияның қатаң
бақылауында болсын деп шешім шығарды.
Долгополов ... ... ... ... ... ... ... қатар, әдебиетпен және ғылыми жұмыспен шұғылданған.
Міне, осы кезде Долгополов Абаймен танысқан. Абай оны өз ... ... ... ... ... ... ... күні –дейді Абайдың баласы Тұрағұл-үйде отырғанда әкем Долгополовқа
өзінің балаларын сынап бер,-деді.». «Сіздің балаларыңыз өте ... ... ... ... ... ... етпей, ауылда бос отыра ... ... ... ... қалаға жіберіп оқыту керек»,-деді оған Долгополов.
Долгополов Бақанас деген жердегі Абайдың жазғы жайлауында болады. Сол ... ... ... ... ... ... ... жүрерде Абай : «Нифонт Иванович, сіз менің білім алуыма
көп көмектестіңіз, біздің кәдеміз ... ... ... ... ең
қымбатты нәрсе сыйлауға міндетті,-дейді.
-Мен сіздің қайнаған бұлағыңыздың көзін ғана аршыдым, сіз маған ... ... ... ... ... ... алмай ол Семейге қайтып
кетті,-дейді Тұраш.
Cол жылы Долгополов ... ... ... ... яғни 1886 жылы ... оның ... қайтуына рұқсат етуін өтініп Семейдің генерал-
губернаторына арыз береді. Бұл арыз Дала ... ... ... ... Ол ... ... ... қылмыс болғандықтан оған жеңілдік жасауды мен міндетіме ... ... ... 1886 ж. ... ... ... ... университетіне
түсіп, оқуын аяқтауға рұқсат алады. 1887 ж. ол университеттің барлық ... ... ... ... шығады.
1892 ж. ол мемлекеттік мекемелерде қызмет етуге рұқсат алады. 1893-1895
жылға ... ... ... вокзалында қысқы ауруханада хируг-ординатор
болып істейді.
Долгополов ғылыми жұмыстарға көп еңбек сіңірді.Медицина жайында ол ... ... ... 1922 жылы 16 ... ... ... ... Москва
қаласына әкеліп жерленді.
Павел Дмитриевич Лобановский ... ... ... ... ... өтеп
жүргенде, 1884 жылы тамыз айында Семейге ауыстырылады. ... ... ... ... ... ... сияқты.
Сөйтіп Лобановский қарандашпен Абайдың суретін ... және ... ... ... ... ... ... қаласына 1884 жылы келді.Семейге келген Америка
саяхатшысы журналист Д.Кеннанды өзіінің үйіне ... ... өзі ... ... ... достары/Гросс, Долгополов, Лобановский, Леонтьев,Блек/.1884-1887
жылдардың ... ... ... 2-3 ... ... тұра ... жаққа
ауысып, Абайдан қол үзіп қалады. Бұл топқа жататын саяси қуғыншылар ... ... ... ... Абай 40-жастан жаңа асқан. Олар-кемеліне
әбден келген, орысша сауатты, орыстың, батыстың классикалық әдебиетінің
озық ... ... ... өмірге белсене араласып ... ... Ұлы ... ... үстінде, оның жан-жақты білімді қазақ
екеніне таң қалды .Абай ... ... ... ... біз ... ... ... білімін көтеріп тастадық деп отырған жоқ. Білімді
қазақпен ... ... ... қарым-қатынас жағдайларына дән риза
[17,136.].
1.2 Абай мұрасының орыс тілінде танылуы
Патшалық ... ... ... ... ... орыс тілінде танылуы
мен зереттелуі-Орыс, қазақ халқының аса тереңде жатқан ... ... Ұлы ... көзі тірісінде шығармалары өз атынан жарияланбағанын
еске алсақ, қазақ халқының рухани ... даму ... ... ... ... ... ... Бірақ солай болса да халықтың
көкейкесті арманын жырлаған Абай шығармаларының қазақ даласына төңкеріске
дейін-ақ ... көшу ... өз ... ... ... аты ... шығарма ретінде таралса, кейде біреулердің ... ... ... ... ... Тағдыры қызық Абай мұрасына баға беру, таныту
мәселесі қазақтың қоғамдық ой-пікірінде ерте ... ... ... ... орыс ... де ... басталған екен. Тіпті Абайдың әдеби
мұрасының бағыты сияқты күрделі мәселеге орыс тілінде ... рет ... іш ... жазу да ... ... ... ... енген еді.
Абайды танытудағы орыс интеллигенттерінің ... сол ... ... «Айқап» журналы «Біздің көбімізге Абайдың кім екені
де белгісіз. Оның кім екенін бізге орыстар танытып жатыр» [18]. - ... ... ... сай ... Төңкеріске дейін орыс тілінде
жарияланған Абай ... ... ... ... пікір қозғалуы «Айқап»
журналы айтқан ойдың дұрыстығын көрсетеді. ... ... бұл ... ... Абай ... танылу, зерттелу тарихында өзіндік орны
мен елеулі мәні бар.
Абайдың ақындық өнеріне бой ұрып, құлай берілген ... ... кезі ... ... Абай ... ... ... бірге Семейдегі мәдениет өкілдерімен
де ... ... ... оның 1886 жылы ... ... толық мүшелігіне/ Өскеменнен ... ... және ... М.Ф.Степанов, С.И.Хабаров, С.С.Никитин және
тағы басқаларымен бірге сайлануынан да көрінеді. [19]. ... орыс ... ... біз, ... оның орыс ... бері ... деп келеміз. Шынында, орыс ... ... орыс ... ... ... басталған. Оған
Потаниннің Абайдың немере туысы Халиолла туралы айтқаны дәлел [20]. ... бұл ... ... ... ... ... ... өз жерлестеріне насихаттаушының бірі болғаны туралы қызық
деректер келтірген. Олай ... жас ... Абай орыс ... ... алғаш рет туысы арқылы танысқан деуге әбден ... ... орыс ... ... ... ай ... Абайдың орыс классиктерін
терең меңгеруі тез бола қоятын процесс емес. Бұл ... ... ... ... ... ... бұған негіз бола алады.
Абайдың өмірі мен шығармашылық өнеріндегі ... орыс ... ... өзі ... ... ... Еуропаша білім алған
дарынды ұлдары Ә.Бөкейхановтан ... осы ... ары ... – Нұқ ... ... Сабатаев, қазақ қыздарынан
шыққаны Нәзипа Құлжановалар болатын-ды. Атақты ... ... өзі ... ... ... білген.
Орыс тілінде Абайдың өмірі мен творчествосын топтастырудың тұңғыш
қадамын Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... Әлихан
Бөкейхановтың жазаға ұшырап, ол жазған аса ... ... бәрі ... оны ... ... ... салуы – соңғы ұрпақтың ол жөнінде мүлде
хабарсыз қалуына алып ... Яғни оның ... ... ... бәрі ... айналып кетті.
Ә.Бөкейхановтың Абай туралы жазылған ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің бірегейі десе
болғандай. Өйткені орыс қауымы алғаш рет қазақ әдебиетінің классигі, қазақ
әдебиетіндегі жаңа бағытты ... ... ... ақын Абай ... ... ... ... жүйелі ұғым алды.
Абай өмірбаяны мен өскен ортасы көшпелі өмір бесігінде ... ... ... ... ... аша отырып, ұлы ақынның сөз өнеріндегі
шеберлік пен шешендік билік өнеріне ... ... ... жолы да қапысыз
ашылуы орыс оқырмандарына тосын жаңалық ретінде қабылданды.
Абайтану ... ... ... өнер мен ... ... қарым-қатынасы
жайлы аса күрделі мәселеге де тұңғыш рет ... ... ... ... ... сол кезең үшін айтарлықтай жаңалық болумен ... ... үшін де ... ... ... ... мәні бар ... білеміз.
Оның «Абай поэтикалық қуаттың иесі, қазақ халқының мақтанышы болды. Абай
сияқты халықтың рухани творчествосын осыншама жоғары көтерген қазақ ... ... ... - деп ... баға ...... әдеби мұрасын
терең танып білген зерделі зерттеуші аузынан ғана шығатын жасампаз таным.
Осы еңбекте Тұрағұл Абайұлының ұлы ақын ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жариялайтыны туралы хабарлауы да тосын жаңалық еді. Өйткені 1928 ... ... ... ілініп, айдалып кетуіне байланысты ақтаңдаққа
айналып, абайтану тарихында сөз етілмей келгені ... ... ... Абайдың ақындық кітапханасының Еуропалық саласына алғаш
рет жетерліктей дәрежеде мән бере отырып, алғаш рет пікір ... ... ... ... пікір кезінде айтылса да Абайдың өзі:
Білімді іздеп,
Дүниені ... ... ... ... ... пікіріне соңғы жылдарға дейін мән берілмей келді. ... ... ... әрі ұлы ақын ... нәр алған рухани көздерін
танып, білу үшін де Батыс пен Шығыс мәдениетімен іштей творчестволық қарым-
қатынасқа түскен ұлы ақын мұрасының ... жете ... өзі қиын ... ... орыс ... ... ... ой-толғаныстарының
абайтану саласында бағыт-бағдар ұстанар көсем ... ... ... бұл ... ғылым айналымына түсіруге идеологиялық
қыспақтың құрсауында қалып, мүмкіндігі ... ... жылы ... басылым көрген Нұқ Рамазанов жазған «Абай
Құананбаев (1845-1904)» мақаласы да ... ... ... ... ұлы ... ... ... мен ақындық өнерін танытуда елеулі
роль атқарды [21]. ... ... ... ... ... өзгерістер айқын бейнеленген» - деп Абай мұрасының реалистік
болмысын аса жоғары ... ... орыс ... ұлы ... ... ... хабардар етті [22,65.].
Орыс жұртшылығы Абай өлеңімен ресми түрде 1914 жылдан бастап таныса
бастады. Ал Абайдың 1889 ... ... ... мен 1896 ... ... ... орыс ... аударылып басылғанымен Абай атынан тарамай,
Көкбайдың атымен тараған еді [23]. Революцияға ... Абай ... ... ... 1914 жылғы Шығыстану институтының «Әл-Шархият»
жинағынан басталды. Бұл ... ... ... төрт ... қарасөзбен
мазмұны ғана берілді.
Ол өлеңдер: 1. «Лето» («Жаз») – аударған Сатылған Сабатаев. 2. ... ... ... ... ай», ... «Адамның кейбір кездері»,
«Пожалейте меня» (Өлсем орным қара жер сыз ... ма?) ... ... ... ... ... соң «Сибирский студент» [24.. /24/журналында Абайдың –
«Желсіз түнде ... ай» ... ... ... ... ... орыс
жұртшылығының қазақтың ұлы ақыны Абайдың шығармасымен таныстығы осылармен
ғана шектеледі. Бұл ... бәрі де Абай ... ... ... ... ақын поэзиясының өзіне тән көркемдік қуатын жеткізе
алмаған. Дегенмен, бұл ... ... ақын ... ... танытудағы мәнін тиісті дәрежеде бағалауымыз керек.
Абай шығармаларының шын мәніндегі аудармасын жасауға ... ... ... ерте бастан-ақ әрекеттенгені соңғы кезде табылған
деректерден айқындалып отыр. Абайды орыс ... ... ... ұлы ... ... ... ... шығармаларын орыс
тіліне аударып, жарыққа шығаруға әрекет еткені (академик Ә.Марғұлан тапқан)
Абайдың бұл ... ... ... деректерінен де көрінеді.
В.А.Кудашев өзі жинаған Абай ... ... ... орыс ... ... ... ... бір себептерден басылмай қалған бұл
аударма Абай шығармаларын тұңғыш рет ... ... еді, әрі орыс ... ... еді. Абай ... зерттеушілердің айрықша назар аударатын
мәселесі – бұл қолжазбадағы Абай өлеңдеріне жеке-жеке ат қоюы мен ... ... ... ... Бұл – ... ... баспасөзде басылған
Абайдың кейбір өлеңдеріндегі контминациялық құбылыстар мен Абай өлеңдерінде
кездеспейтін жаңадан ... өлең ... ... ... ... ғылыми дерек болып отыр.
Абай өзінің шығармалары туралы тұңғыш бағаны да орыс ... Бұл ... ... ... де 1903 жылы ... Семенов Тянь-
Шанскийдің редакциялауымен басылған «Россия. ... ... ... деген көпшілікке арналған ғылыми кітапта берілді. Мұнда
қазақ әдебиетіндегі жаңа бағыттың өкілі Абай деп танып, Шортанбайды ... ... ... қарастырған. Абай туралы: «Как представителя нового в
киргизской поэзии следует называть Куномбая (Кунанбаева,- М.М.)- деп жалпы
мағынада ... да ақын ... ... ... дәл ... ... де ... Автордың танытуынша:
а) Абай – қазақ әдебиетіндегі жаңа бағыттың өкілі;
б) Абай шығармаларының мазмұны мен формасы үйлескен;
в) Абай – орыс ... ... ... ... ... әрі ... ... сахарасындағы насихатшысы.
Орыс тілінде басылған кейбір деректер ақынның өмірі мен оның ... ... ... мен әндерінің барынша ... ... ... ... ... сіңісіп кеткені жөнінде нақты мәліметтер берумен
ғана шектеледі. Бұл ... де ... және оның ... ... орыс
қауымына танытуда елеулі мәні бар.
Әрі Абайды таныту ... ... ... Абай ... орыс ... ... беруі – Абайдың қазақ халқының ақыны,
ойшылы ретінде халықаралық аренада тұңғыш ... ... ... ... болғанына он жыл толғанда Мәскеуден шыққан «Әл-Шархият»
жинағында ақынның өмірі мен ... орыс ... ... түрде
таныстырғанмен ақынның әдеби мұрасына баға беру, аз да болса ... ... ... келмейді. Өйткені 1903 жылы ... ... баға ... де дәл ... ... ... ... Құнанбаев»
деген мақаласы, негізінен, Кәкітайдың 1909 жылғы мақаласының желісінен аса
алмайды, көбінесе соны қайталайды. Абайдың әдеби ... ... ... ... ... сөз етпей, жалпылама түрде ақын поэзиясының ... мен оның ... ... өмір шындығынан алынды деумен шектеледі.
Бірақ бұл ... ... Абай ... ... ... тереңдік
танытпаса да Абайдың өмірі мен шығармаларын орыс қауымына ... ... ... ... ... ... шығармаларын орыс тіліне аудару жайында В.А.Кудашев қолжазбасы
мен ағайынды ... ... ... ... ... мәні ... ... Белослюдовтар Абай шығармаларын орыс тіліне аударып, орыс
қауымына танытуға үлкен жауапкершілікпен қарап, жанашырлықпен әрекет еткен.
Ағайынды Белослюдовтардың төңкеріске ... ... ... ... ... үлес ... да ... себебі бар.
Жалпы қазақ әдебиеті, оның ішінде Абай ... ... ... әрекет етуге ат салысқан ағайынды Белослюдовтар: Николай Николаевич
(1880-1943), Виктор Николаевич (1883-1916), Федор Николаевич ... ... ...... де педагог, суретші, өлкетанушы,
қызметкер ретінде революцияға дейінгі Сібір ... орыс ... ... ... ... ... болатын. Ағайынды төртеуі де
Семей қаласында ... Өсе келе ... ... ... еткен шағында
өздерін ғылым, өнер, ұстаздық жолына ... ... ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, Абай шығармаларын
орыс тіліне аударып бастыру жөнінде көп еңбектенді. Олардан мұра ... ... ... ҚР ... Ғылыми академиясының ғылыми кітапханасында,
Семей ... ... мен ... әдеби-мемориалды музейінде сақтаулы
жатқан архив материалдары өткен дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... деректер.
Ағайынды Белослюдовтар революцияға дейінгі Сібір мен Семейдегі зиялы
топтармен, көзі ашық ... бар ... ... де ... қарым-қатынаста
болып, тікелей араласып отырған.
Ғылым, өнер жолына құлай ... ... ... өз ... ұзақ
жылдар бойы тірнектеп жинастырған тарихи-археологиялық, этнографиялық
экспонаттары мен ... ... ... негізінде Семейде
ағайынды Белослюдовтар музейін де ... ... ... музейінің
барлық бағалы заттары түгелдей Семей өлкетану музейіне ... ... ... ... ... орын ... ... туған өлке тарихы мен мәдениеті жөніндегі
ғылыми-зерттеулері, мол ... ... ... ... жариялауы
революцияға дейінгі баспасөздерде жақсы пікір тудырған да еді. ... ... ... ... ... ... ... қызметі мен олар топтастырған тарихи деректерін Қазақстан тарихы
үшін мәні зор деректер екенін кімнен болса да ерте ... ... ... Оларды Қазақстан тарихын зерттеу саласында даяр тұрған
ғылыми қызметкерлер деп ... Осы ... 1926 жылы 30 ... ... қоғамының председателі А.Л.Мельковка жазған хатында:
«... Ағайынды үшеуі қорғандар мен обаларды қазып, ... ... ... ... ... бас сүйектер, өрнектер, тас боп қатқан әр қилы
бағалы заттар жинаған. Бұлардың бір ... аса ... ... ... ... айтсақ та жетіп жатыр... Аса ғажап семья, «Қазақстанды
зерттеу қоғамының» тума мүшелері, олар ... ... осы ... ... ... ... Тағы да ... айтамын, олардың сіз бен
біздің зерттеу жұмысымыз үшін және соңыра ... үшін де өте ... бар» - деп ... Белослюдовтар халық арасынан қазақ ауыз әдебиетіндегі
ертегілерді, жырларды жинап бастыруға, ... ... ... ... халқына танытуға ерекше мән бере қараған.
Қазақ ертегілерін жинап, оны орыс тіліне аударып ... ... ... белсене қызмет атқарды. Ол, әсіресе, фольклорлық,
этнографиялық деректерді көбірек жинастыруға күш ... ... ... ... ... мен ... ... руларынан 22 ертегі жазып алады. 1915
жылдың өзінде-ақ «Қазақ поэзиясы туралы» ... ... әрі ... толы ... ... «Біздер, орыстар, қазақтардың өткендегі халық
ақындарын, әншілерін, импровизаторларын, тіпті жаңа ... да ... деп ... ... ... аса мол ... көріп, олардың жиналмай,
зерттелмей ізсіз құрып бара жатқаны жөнінде батыл үн көтереді.
Ал суретші Виктор Николаевич Белослюдов ... ... ... ... ... ... жасаумен айналысады. Тіпті Абай өлеңдеріне
де иллюстрация жасауды ойластырып, Абай шығармаларын орыс тіліне аударып,
бастыру жөніндегі ағасы ... ... ... әрекетін қызу қолдады.
1914 жылы 6 ақпанда Николай Николаевич жазған хатында «Қозы Көрпеш – ... орыс ... ... Алексей Николаевичтен естігенін айтып,
нәтижесі немен тынды екен деп сұрау салады. Осы ... ... ... ... ... ... ... деген мақаладан оқып,
ол туралы Потаниннің де ерекше көңіл бөлгенін қуана хабарлайды. Қазақ
ертегілері мен Абай ... орыс ... ... ... ... ... ... жазысқан хаттарының дені көбінесе Виктор
Николаевичке арналатыны да ... ... ... жай. ... ... Мәскеудегі Строганов атындағы көркем сурет училищесін бітірген
суретші болса да, ол негізінен Семей өлкесін тану ... ... ... зерттеуші, «Строгановшы суретші В.Н.Белослюдов» деген мақалада: «Ол –
көзқарасы бойынша демократ. Оның ең ... ... - ... жөнінде
жинаған материалдарында жатыр. Семей қаласы юбилейі қарсаңында ол Семей
қаласының тарихын жазды» - деп ол ... ... ... ... ... бере ... Шынында да ол жазған тарихи еңбектің, Семей қаласы туралы
деректі (1598 ... 1882 ... ... тарихты қамтуы да көп нәрсенің
сырын ... ... ... ... ... үш қоғамға, яғни
Батыс Сібір императорлық Орыс Географиялық қоғамның Семей ... ... ... ... ... туралы попечительдер
(қамқоршылар) қоғамына мүше болғанын хабарлайды. «Бейбітшілік марсельезасы»
деген көтеріңкі еркіндік ... ... ... оның ... ... хабар береді.
Ағайынды Белослюдовтардың ішінде Абай шығармаларын орыс ... ... ... ... көтеріп, қазақ әдебиеті тарихын зерттеу
жұмыстарын жүргізуде өнегелі педагог, ойлы зерттеуші ... ... ... көзге түседі.
Николай Николаевич Орыс Географиялық қоғамы Семей ... ... ... ұлы ... ... ... ... қызмет
атқарды. М.Әуезов 1924 жылы 19 қазанда аталмыш қоғамның толық мүшелігіне
өтіп, кейін осы ... ... ... ... ... Николай
Николаевич те мүше болған еді. Қызметте ... көп ... ... ... ... 1924 жылы ... ... бойынша
ұйымдастырылған тарихи-этнографиялық экспедицияның ғылыми жоспары мен смета
жобасын жасау М.О.Әуезов пен Н.Н.Белослюдовқа ... ... ... ... ... қаракерейлер мен Қытай жеріндегі ұлы жүз
қазақтарына қарай бағыт алуына да олардың арасындағы пікір бірлестігі ... Бұл ... ... ... ауыз әдебиетінің үлгісі қаз ... уыз ... ... ... пен ... ... білетін-ді. Қазақ ауызәдебиетінің үлгілерін жинау, жариялау, зерттеу
ісімен ертерек айналысқан ... өзі ... ... ... бұл ... қоса ... ежелден сыйлас, пікірлес
зерттеушілердің бұл ... да ... бір ... ... ... ... мысал ретінде М.Әуезов пен Н.Николаевичтің ... ... ... ... ... атқарып, біріне-бірінің тілектес боп
араласқан шақтарын, қарым-қатынасын еске алса да болғандай.
М.Әуезовтің 1924 жылғы 19 ... ... Орыс ... ... орны боп ... Кеңестің арнаулы мәжілісінде әдебиет ескілігін
жинау жолындағы экспедиция ұйымдастыру жөніндегі ... ... бұл ... ... ... мен ... ... үшін сайланған
комиссияның құрамына да М.Әуезовпен бірге Борис Герасимов, Н.Н.Белослюдов
кірген.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру жұмысына қозғау салып, оған қажетті ... ... ... ... мен ... жасауға Н.Н.Белослюдовты
қатыстырып отырған. Мұндағы басты мақсат арнайы фольклорлық ... ... ... ... ғасырлар бойы екшеліп сақталған рухани
байлықтың деректі көздерін уақыт өткізбей жинастырып алуда жататын-ды. Осы
арнаулы ... ... күш ... сол ... оқып жүрген қазақ
жастарын, оқушы, студенттерді жаз ... ... ... ... ... оқу ... жанындағы ғылыми-методикалық кеңестің
мүшесі ... 1925 жылы 15 ... ... ... ... ... ... мен тарихи деректерді жинаудың жолдары ... ... ... ... әрі ... ... нұсқаудың негіздері ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласында тағы да сөз етіледі.
1924 жылы 21 қазандағы Кеңес ... ... ... ... ... археологиялық экспедициялар ұйымдастыру
мәселесі күн ... ... ... ... ... экспедиция
Зайсан, Бұқтырма бойындағы қаракерейлер мен Ұлы жүз қазақтары арасындағы
халық ауыз ... ... мен ... ... ... ... ... беріледі. Осы жай Кеңес мәжілісінің хаттамасында былайша баяндалады:
«М.О.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... қазақтарға қарағанда қаракерейлерде дәл бүгінге дейін ең көне
өлеңдер, жырлар, ... ... ... ... ... ... керек.
Экспедиция жол-жөнекей Шыңғыстау болысына да соға алар еді. Көптеген
этногрфтардың ... ... ... ... ... бұл ... ... қоластындағылармен қарым-қатынаста тұруы экспедицияға ең
қажетті деген деректерді бере алар еді» ... ... ... папка № 8,
протокол № 3, 67-бет. 1924ж. 21 қазан).
Орыс ... ... ... ... ... ... үш
экспедицияның баратын нақтылы бағыттары да көрсетіліп, тарихи, фольклорлық
экспедиция М.Әуезов нұсқаған жерлерге – археологиялық экспедиция ... ... ... ... ... боп ... Әрі ... қалың ортасында жүрген Н.Н.Белослюдовтың да қызу әрекетін
көреміз.
Академик ... ... ... ... ... ... Николай
Николаевичті әрдайым есте сақтап ... 1950 ... ... ... өте ... біліп, жергілікті өлкетану ісіне қызу
араласты. Ол ... ... ... да ... ... Қазақ өрнектерінің
үлгісін жинастырып, оны жанымен сүйе білді. Қазақ әдебиеті ... ... ... ауыз әдебиетінің үлгілерін жазып алып отырды. 1911 жылы ... орыс ... ... ... осы жайлы туысы Алексей Николаевичпен
жазысқан хаттары сақталған», - деп достық лебізін білдірген еді. Ал ... ... 1919 ... ... әдебиеті тарихы туралы жазылған
қолжазбасында Мұхтар Әуезовті сол ... ... ... жастарының
арасында болашағы зор жазушы ретінде танып, зор үміт артатынын арнайы атап
өткен де болатын.
Николай ... ... ... ... ... ... ... музейіне өткізген ағайынды Белослюдовтардың Абай
өлеңдерін орыс тіліне аударып бастыру жөнінде өзара ... 7 хаты ... ... ... ... ... ... Құнанбаев», «Қазақ-татар
жазушылары туралы Белослюдовтың қолжазба материалдары» деген деректері ... ... мен ... әдебиетін зерттеу жолында көңіл бөліп, назар
аударарлық құнды нәрселер. Әрине, бұлардың ... де ... ... көп ... әлі де ... анықтай түсуді талап ететінін де
ескерген жөн [27,205.].
Николай Николаевичтің қазақ әдебиетіне мән бере ... ... ... ... да Абай ... ... еңбектерінде жатыр. Осы себепті Абай
шығармаларын орыс тіліне аударуға тікелей өзі ...... ... ... жаршысы болған Абай мұрасын орыс халқына танытуды зор
мақсат еткен шын ... ... ... ... ... ... ... қолжазбалары - өз дәуірі үшін де, қазіргі абайтану тарихы
үшін де әлі күнге дейін ғылыми мәнін ... ... ... ... ... ... Тіпті бұл жөнінде 1950 жылы 18 желтоқсанда
Ольга Дмитриевнаның: «1919 жылы Абай ... ... ... ... ... әлі ... дейін өзінің актуальдылығын сақтауда.
Абайға ... ... ... ... 1911 ... ... еді. ... жазған хаттарында Абай өлеңдерін орыс тіліне аударғысы келетінін
хабарлайды. Абай шығармаларының тағдыры ... ... ... бой ... - деп көп ... ... берген терең ойлы достық
пікірлерін еске алудың өзі талай нәрсенің сырын аңғартқандай.
Белослюдовтар жастайынан-ақ қазақтармен араласып, ... ... ... біліп өсті. Олар Абай шығармаларының түпнұсқасымен басқалар сияқты
аудармашы ... ... ... оқып ... аларлық жағдайда еді.
Әсіресе, бұлардың арасында ... ... ... тілін жетігірек
білетінін байқатады. ... ... ... ... ... ... ағасына жазған хаттарында Абай өлеңдерін аударуға тікелей өзі
тәуекел етуі ... ... ... мен ... Әуезов берген деректерден
оның қазақ тілін білетіндігі ... ... ... әдеби-мемориалды музейінде ағайынды Белослюдовтардың
өзара жазысқан жиырмадан астам хаты сақтаулы.
Солардың ... ... Абай ... орыс ... ... ... ... Абай мұрасы жайлы жазысқан бұл хаттар бастан-аяқ ақын
өлеңдерін аударуға арналған деп айтуға ... Жеті ... бәрі ... ... ... ... күнделікті тұрмыс жайлы, кейбір
әлеуметтік мәселеге қатысты туралы жазылып, Абай шығармаларын аудару жұмысы
бұрыннан өздеріне мәлім ортақ нәрсе ... ... Абай ... ... айтылса да түйінді пікірлер білдіріп отырады. Осы қысқа
хабарлардың өзінен көп нәрсенің төркіні ... сыры ... ... ... ... ... олар ерте ... көтере
бастағаны Николай Николаевичтің 1909 жылы 9 наурызда Виктор Николаевичке
жазған хатында ашық ... Осы ... ... жайында, малорос сарыны ол
семейде Малоростардан ... деп ... - ... өте ... ... ... терең пікірде айтылады. Әрине, мұндағы ... ... ... ... ... туралы емес, шамасы ол шығарған «Айттым сәлем,
қаламқас» ... ... саз ... ... ... ... Абайдың
«Айттым сәлем, қаламқас» әнінде ескі дәуірдегі орыстың «Карие глазки» ... ... ... ... ... ... ... жазушы Тәкен
Әлімқұлов та айтқан еді. ... ... осы ... зерттей келіп,
музыка маманы ... ... «Бұл ән ... ... ... ... ертедегі тұрмыстық романсына әуен жағынан аса жақын.
«Карие глазки» Абай орыс ... ... ... естуі мүмкін. Бұл
романстың Сібір мен Қазақстанда ғана емес, Ресейде де кең таралғанын сыншы
Тәкен Әлімқұловтың ... ... ... ... деп айтқаны
Николай Николаевич хабарлап отырған ... ... ... ... ... өзі ... отырған пікірді өзіне бөгде біреудің
айтқанын арнайы ескерткен де, ... ол адам ... ... ... да ... беймәлім. Ол кім, музыкант па әлде әнші не ғалым ба? ... ... ... халықтарының әндерін жақсы білетін көне құлақты білгір
кісі.
Осы беймәлім кісінің хабарлауынша, Абай әнінде малорос ... бар ... ... айтуы да музыка тарихын зерттеушілерге оқыс ой саларлық
пікір. Өйткені хаттағы малорос деп ... ... ... ... ... ... ... ішінде олар да болғаны белгілі ғой. Сол себепті
бұл ғажап құбылыстың, яғни малорос сарынының түп ... ... ... ән ... да ... ... шығар [28].
Абайдың өлеңдерін орыс тіліне аударып, бастыруды ... ... ... ... ... ала ... байқалады.
Ағасы Николай Николаевич 1910 жылы 29 ... ... ... Абай
өлеңдерін аударумен бірге оған иллюстрация жасау мәселесі қоса сөз болады.
Шамасы, Абай өлеңі орыс тіліне аударылса, оған ... ... ... ... інісіне ерте бастан-ақ тапсырып қойған сияқты. Виктор
Николаевич қазақ тұрмысын жетік білумен қатар Абай ... өзі ... ... да ... Абай ... бұлардың бірі аударса, екіншісі
сурет салып иллюстрациялауға, үшіншісі ... ... ... ... ... ағайынды үшеуміз (Алексей Николаевич, Николай
Николаевич, Виктор Николаевич) бір жерде болсақ, Абайды орыс тіліне ... ... ... еді деген сенім де білдіреді. Абай өлеңдерін ... ... орыс ... ... ... ... өзі де тартылуы
мүмкін, онда ақындық қабілет те бар-тұғын. Виктор Николаевичтің ... ... ... ... аудару және оған иллюстрация жасау туралы
саған не айтуды білмей ... ... ... де іске ... ... ... де біршама уақытымыз молырақ болып, үшеуіміз де түгелдей: сен, мен,
Алеша бірге болсақ», - деп ... ... бұл іске ... ... ... бел шеше ... ... тұр. Әрі бұлардың қолында Абай
шығармаларының белгілі бір ... ... да ... ... ... Абай ... 1909 жылы Петербургте басылған тұңғыш
жинағы болған деуге негіз жоқ сияқты. Өйткені газеттің хабарлауынша, ... ... ... ... кеш ... мәлім. Шамасы Абай шығармаларын
орыс тіліне аударуды ерте қолға алған Белослюдовтардың қолында ... ... ... Абай ... бір ... ... ... өмір сүрген Белослюдовтар үшін ол онша қиын шаруа да емес.
Осы мәселені анықтай түсу үшін ... ... ... ... үміт ... өзара араласқан ақын Наврузов, Сібірдің ... ... бір ... сақталған архивтеріне де назар салып қарастыру
қажеттілігі байқалады. Өйткені Абай ... ақын кісі ... ... ... ... Сібірдің танымал ақыны Наврузовқа хат ... ... да бар. ... ... ... үзіп, Сібірдің
атақты ақын-жазушысы Сибирякке қайткенде де тапсыру керек деген қорытындыға
келеді. ... Абай ... ... сөйлескенде Потанин Абай өлеңдерінің
ең таңдаулысын іріктеп алып, ... ... ... жариялап, орыс
қауымына таныстыруды өлкетанушыға тапсырады. ... осы аты ... ... немесе Сібір газеттерінің архивтерінде Абай ... қалу ... де бар емес ... ... 1911 жылы 2 қаңтарда ... ... ... ... «Мен ... ... Сені ... келу ниетінде емес
пе екен ?- деп сұрап жатыр. Ол қазақ тілін білмейді екен. Мен оған ... ... ... ... ... ... білмейтінін айтты. Ол
менен өлкетанушыға хат жазуды, Абайдың ең таңдаулы өлеңдерін іріктеп алып,
«Сибирская ... ... ... арқылы оқушы қауымға таныстыруды
өтінді», - деп Г.Н.Потаниннің де Абай өлеңдерін орыс тіліне ... ... ... ұмтылған адал ниетін хабарлайды.
Николай Николаевич Белослюдов ... ... ... ... себепті өз
тұсындағы қазақ ... ... ... ... мен лекцияларында пайдаланып отырған. Осы себепті Монғолия мен
Шығыс Түркістанды көп ... ... ... ... ... ... күтпеген жағдай есебінде таңдана жазып ... ... ... ... ... де оған ... ... аударып, бұл істі шұғыл
түрде өлкетанушыға тапсырады. Ол бұл кезде қазақ ... қызу ... ... ... та қалған еді. Өлкетанушының Батыс Сібір Орыс
Географиялық қоғамының ... ... ... мүше боп ұзақ ... ... ... тарихын зерттеу жөніндегі еңбегіне құрмет көрсетуден
туған сенім еді.
Абай шығармаларын орыс ... ... ... ... сеніммен
тапсырған өлкетанушыға ағайынды Белослюдовтардың біраз үміт артқаны Алексей
Николаевичтің 1911 жылы 10 ... ... ... ... хатының
мазмұнынан да байқалады: «Сибирия» жайында, ондағы Абай өлеңдері туралы
әрекет, олар қашан орыс тіліне ... ... ... ... ... ... жаз да ... тапсыр. Мақаланы сен жаза аласың. Егер оларды
ұйқасқа түсіру қажет болса, тәуекел етіп көр, бір ... ... - ... ... ... Абай ... ... сұрастырады. Бұл газетке
жіберілген өлеңдер шамасы Потаиннің тапсыруы ... ... Абай ... ... ... Өйткені Потанин Абай өлеңдерін
«Сибирская жизнь» газетіне тез жіберуді өтінген еді. Ол ... ... ... ... ... ... ... керек. Бұл араны әлі
іздестіре түсіп анықтау қажет. Кім жіберсе де осы ... ... ... ... ... ... отыр әрі оны ... Николай Николаевич сұрау
салып, ізіне түсуді өтінуіне қарағанда Редакцияға Абай ... ... ... ... Абай өлеңі туралы мақала жазуды
Николай Николаевичтің өзіне тапсырады. ... ... ақын ... ... ... ... ағасының қазақ тілін жақсы білетіндігіне
сеніп ... ... ... ... поэзиясы туралы мақаланы Николай Николаевич
те, өлкетанушы да жазбауы себепті, бұл ... ... ... ... 1915 жылы ... ... ... жариялаған «Қазақ
поэзиясы туралы» деген көлемді мақаласынан көреміз.
Томскіде тұратын Николай Николаевичтің Семейдегі ... ... ... аса ... мәліметтер беріледі: «Қымбаттым Витя!... Тюменьге
жүрер алдында Абай ... ... ... ... ... ... ... сөйлесе алмадым. Оған хат жазғым
келіп отыр», - деп айтуына қарағанда Абай ... ... ... да
аударып бастыруды сол кездің танымал ақыны Наврузовқа тапсырғаны байқалады.
Бұрынғы ... ... ... ... ... Абай өлеңдері
жіберілген, олай болса өлеңдер ... осы ... ... ... ... түсуі керек. Шамасы Николай Николаевич Наврузовпен Абай
өлеңдерін аудару жөнінде ... бір ... ... ... Өйткені
соңғы хаттарының бірінде уәде беріп, мойнына ... ... істі ... үшін ... қатты ренжіп, ол еш нәрсе де тындырмауы себепті,
басқа аудармашы іздестіретінін хабарлаған. Наврузовтан күдер үзген ... Абай ... ... ... ... ... бастайды. Осы
мақсатын 1912 жылы 23 қарашада Виктор ... ... ... ... ... орыс тіліне аудару жөнінде ақын-жазушымен сөйлескім
келеді», - деп, ... ... ... ... сол кісімен қалай да
байланысатыны жайлы ... ... Абай ... ... ... ... себептері бар. Өйткені бұл ақын-жазушы Сібірге шектес жатқан ... ... ... ... ... ... ... Оның қазақ
өмірінен алып жазған «Батырбектің ... ... ... ... ... ... ... поляк ақыны Густав Зелинскийдің
«Қазақтар» деген поэмасында да орыс тіліне ... ... ... ... ... ... ... барлығын әрі қазақ рухын жақсы
танитындығын еске ... ... ... ... ... ... соң,
Абай өлеңдерін ақын-жазушыға аударту керек деген пікірге ойыса бастайды.
1913 жылы 13 ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушының өзімен сөйлескім келеді, ал Наврузов болса
еш нәрсе де тындырмаған сияқты», - деп, Абай өлеңдерін орыс ... ... ... ... ойға табан тірегенін айтады. Абай өлеңдерін
орыс тіліне аударуды ақын-жазушымен сөйлесті ме немесе сөйлесе алмады ... ... ... ... ... ... ... нақтылы
дерек берілмейді. Бірақ Белослюдовтардың ақын-жазушыдан мүлде қол ... ... 1914 жылы 28 ... ... ... Виктор
Николаевич пен Алексей Николаевичке жазған хатынан да ... ... ... орыс ... ... бастыруға ағайынды үшеуі де күш
салып ... Осы ... ... асырудың жолын іздестіре келіп:
«Қазақ ертегілері туралы мен былай ойладым, - ... ... ... ... тілінде бар қазақ ертегілерінің бәрін қайта қарап, балалардың жас
ерекшеліктеріне лайықтыларын аударып, ақын-жазушыға (ол ... ... ... ... ... ... - деп жазуына қарағанда олар
орталық Ресейге кеткен сол жазушыдан қол ... ... ... ... хатшысы болып отырған сол жазушыны қазақ ертегілерін орыс тіліне
аударып бастыру ісіне тарту керек деген ойды ... ... ... ... Абай өлеңдерін орыс тіліне аудару
жөніндегі мақсатын жүзеге асра ... ... ... мойымайды.
Қайта Абай өлеңдерін орыс тіліне аударуда түпнұсқаны дәл ... бар ... ... ... ... енді ... өз ішінен
іздестіре бастайды. Өйткені ... ... орыс ... ... ... (бар ... жеті өлең ... қазақтар арқылы аударылғанын
Белослюдовтар жақсы білетін. Шамасы осы тәжірибені еске алып, аударма ісіне
білімді қазақтардың өзін ... ... өз ... ... тапсырып, осы
жайлы оқтын-оқтын сұрау салып, іздестіріп отырған. Николай ... ... ... ретінде 1914 жылы 6 ақпанда Виктор Николаевичтің жазған
хатында: «Құнанбаев өлеңдерінің аудармасы жөнінде саған не айтсам екен? Өл-
тіріл ... ... ... жоқ ... тұр. Мүмкін ол бар да шығар. Тек қана
оны тауып алып жақсылап тұрып сілку керек, бірақ мұны ... ... ... деп бұл ... ... ... ... Бұдан Николай
Николаевичтің Томскіде Қоныс аударушылар ... ... ... тыс ... ... Абай өлеңдерін орысшаға аударатын білімді
қазақты іздестіруді қазақ арасында ... ... ... тапсырғаны
байқалып тұр.
Николай Николаевич Томскіде тұрса да 1914 жылы қаңтарда ... ... ... ... он жыл ... байланысты өткізілген
тұңғыш әдеби кештен де хабардар боп отырған. 1914 жылы Виктор Николаевич
пен ... ... ... ... Орыс географиялық қоғамының Семей
бөлімшесіне мүшелікке қабылданды. Ағайынды Белослюдовтармен арым-қатынаста
болған ... ... ... ... ... ... ... ақын мұрасын ел
ішінде насихаттауға белсене ... ... ... кеште екі тілде
бірдей «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» деген тақырыпта баяндама жасап, ... ... ... ... ... ... өткізді. Осы
кеште Абай мұрасының болашақ білгірі семинарист Мұхтар Әуезов те ... ... ... ... кеш ... кейіннен қазақ, орыс тілінде
шығатын баспасөздерде жылы пікір ... ... ... аударған еді.
Осы әдеби кеш жөніндегі деректі Виктор Николаевич 1914 жылы 18 ... ... ... ... ... атап ... бер. Виктор
Николаевичтің өзі әдеби кешке қатыса алмай қалса да: ... ... ... арада ізгілікті мақсат көздеген қазақтардың әдеби кеші ... ... ... ақша ... Көрермендердің бәрі де қазақтар. Өте
қызықты болды деп айтады. Өкінішке орай, мен сырқат болып ... ... деп ... ... ... ... ... әдеби кешіне елеулі
мән бере қарағанын көреміз.
Абай шығармаларын қанша әрекеттенсе де орысшаға аударып, ... ... ... ... ... да ақын ... қол үзбей
келген. 1915 жылы Алексей Николаевич көлемді мақала жазып, қазақ ақындары
мен халық ауыз әдебиеті ... ... өз ... үшін ... ... ... арналған қазақ ақынының бір өлеңі мен Абайдың «Желсіз түнде
жарық ай» өлеңінің орысшаға аударылып басылуына да қолғабыс ... ... ... бара жатқан қазақ әдебиетінің ауыр тағдырына жаны аши
отырып: «Дала ескісін ұмытуда, халық ... ... ... Абай
Құннабаевты да, Ыбырай Алтынсаринді де білмейміз. Біз қазақтардың ... де ... ... - деп ... ... ... наразылық білдіргендей үн көтереді.
Қазақ даласына кең таралып отырған Абай ... ... ... ... ... ... мән бере ... Дала ақындарының
творчествосына Абай аудармалары ... ... ... ... ... жырланып таралуында Абай әсері жатқанын көре білді.
Орыс классиктерінің шығармалары қазақ ауылына мол тарап, халықтың өз ... ... ... ... ... Абайдың ақындық өнерін жоғары
бағалап: «Оның аудармалары өзінің төл шығармаларымен қатар ... ... да ... ... - деп қазақ әдебиетіндегі соны құбылыстың,
жаңа беталытың тамырын дәл ... яғни ұлт ... ... ... отаршылдар заманында халықтар достығының Шығыстағы ұлы ... ... ... екі ... ... ... жақындастыра түсу жолында
өз өнерін ұлы мүддеге бағыттай білген тарихи еңбегін тани ... ... ... Николаевич Белослюдов та ұстаздық етумен бірге қазақ ... Абай ... ... еңбектеніп, ол мұраны тану, насихаттау ісіне
Кеңес өкіметінің алғашқы ... ... ... ... 1919 ... ... ... 1922 жылы «Қазақ ақын-жазушылары», «Қазақтың халық
творчествосы» деген тақырыптарда көпшілік алдында лекция ... ... 1924 жылы 19 ... Орыс ... ... ... бөлімшесінің
жалпы жиналысында Абайдың қайтыс болғанының 20 ... ... ... алғанда, оны жүзеге асыруда шешуші роль атқаратын Мұхтар Әуезовпен
бірге атсалысқан Николай Николаевич Белослюдовты да көреміз.
Жалпы ... ... мен Абай ... ... ағайынды Белослюдовтардың
қаламынан туған қолда бар қолжазбалар мен келешекте тағы да табылуға тиісті
жазба ... ... ... ... ... ... қажет етеді
[29,337].
Белгісіз себептермен ... ... ... Абай ... ... ... туралы қолжазба материалдары» деген
қазақ ... ... ... сөз ... ... ... ... ішінде, оның әдеби мұрасы туралы пікір айтушылардың бәрінен
де, ... ... ... ... ... Әрі ... мұрасы туралы бірнеше елеулі проблемалық мәні бар ... ... ... ... ... Абай ... қазіргі кезде
аксиомаға айналған шындық. Бірақ осы мәселе революцияға дейін қалай ... ... да ... осы ... ... Белослюдов ХІХ ғасырдың
екінші жартысынан бастап ... ... ... ... ... ... деп көрсетеді де бұл туралы: «Жазба әдебиетінің ... ... ... деген атпен белгілі болған Жүсіп Көпеев, соңыра Абай
Құнанбаев болды», - деп ... ... ... ... ... ... негізін салушы дегендегі оның дәлелдері: біріншіден, Ж.Көпеев
шығармаларында ауыз әдебиетінің ақындары сияқты өзін ... өзі ... ... ... ... екіншіден, шығармаларында халықтың мұңын
жырлауға ... ... оның ... ... де, ... ... әрі баспа бетінде ертерек таралды. Осы себептерге сүйенгендіктен
ғана ... ... атын ... ... ... ... ақын ... үшін
айтысқа түсіп, импровизаторлық өнер ... ... ... енді ... өлең ... ... ... ақын ретінде таныла бастайды деп
қарап, жазба әдебиетінің дәуірі басталған ... ... ... бетбұрыс танытады деген пікірді ұсынады.
Осы пікірге ғана сүйенген Белослюдовтың Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... салушы деуінің қателігіне қазір ... ... ... өлеңі өз кезінде басылмаса да Абай әдебиетіміздің ... ... ... ... ұлы ... мұра ... әдебиетінің негізін салушыларға тек шығармаларының баспаға
басылу тұрғысынан ғана қарайтын көзқарастың салқынымен автор жоғары ... да өзі ... ... жаңа ... даму жолында Абайдың ролі
ерекше екендігін өзі де сезген.
Осы бетбұрыстағы Абайдың ақындық ролін айрықша бағалап, оның ... ... зор ... ... кең ... ... ... мен
қазақ әдебиеті тарихындағы жаңа бағыттың ... ... ... ... да ол: ... көзі тірісінде бағаланбады. Мұның
себебі, ол шығармаларын бастыруға оның шектен тыс ықылассыздығы болды. ... ... ... ... ... сол себептен оның өлеңдері өзі
өлген соң барып қана қазақ ... ... - деп ... ... салушы Абайдың атын не себепті Ж.Көпеевтен соң аталуының негізгі
себебін cездіре кетеді. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... жартысында Абай бастаған жаңа бағыттың ... ... оны ... ... ... ... өкілі ретінде таниды.
Бұдан шығатын ... ... Абай шын ... ... ... ... ... екенін мойындайды, тек Абай шығармаларының баспа
бетінде таралымы немесе Ж.Көпеевтің шығармаларынан кеш ... ... ... ойды ... ... ... шығармалары қазақтың
ауыз әдебиетіне әсер ете алмағанын, ал Абайды бүкіл қазақ әдебиетіне өзінің
философиялық-лирикалық шығармаларымен терең әсер етуші деп қарауы да ... ... ... ... ... Абай ... ... туралы
бұрын-соңды айтылған пікірлердің ішінде Белослюдовтың бұл пікірінің елеулі
ғылыми мәні бар ... ... атап ... ... Абай ... ... ... қазақ әдебиеті мен басқа
халықтардың да әдебиетіне еткен әсері ... ... ... ... ... шешуді қажет етіп, күн тәртібіне қойылып отыр.
Белослюдов Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің творчествосын негізінен ... ... ... дап ... да, ... Абайды қазақ
әдебиетіндегі жаңа бағыттың өкілі деген ... ... ... ... ... ... ... салущы ғана емес, «Абай поэзиясы ... ... әсер ... оның ... даму бағытын анықтады», - ... ... ... ... Абай ... сол ... ... әдебиетін өміршең де жасампаз өрісі кең жаңа ... ... ... әділ ... Абай ... әсері туралы күрделі ... ... ... кең ... Абай дәстүрінің тікелей мұрагерлері болды
деген күрделі мәселені де көтереді. Абайдың ақындық мектебі ... ... ... ... төңірегінде соңғы жылдарға дейін қызу түрдегі пікір-
таласының болып келгенін еске ... бұл ... ... ... ... белгілі дәрежеде сөз болуында көп сыр жатыр. Бұл зерттеу
революцияға дейін Абайдың ... ... ... ... ... дұрыс бағдар айтуымен де ерекшеленеді. Бұл революцияға дейінгі
Абай мұрасының танылуы мен ... ... де ... мәні бар мәселе.
Зерттеуші: «Қазақтардың арасындағы азды-көпті белгілі ақындар,... мәселен,
С.Дөнентаев, С.Торайғыров, С.Сейфуллин және ... Бұл ... ... орыс әдебиетінің рухындағы Абай ... ... - деп ... ... ақындарды өз көзқарасының тұрғысынан ... ... ... ... қарағанда, оның осы ақындар шығармаларымен
таныс екендігі көрініп тұр. ... ... ... пен ... ... негізін салушылар деп қарағанымен, Абайды қазақ ... ... ... деп, ол М.Жүсіпті қазақ ... ... ... ... ... ... ... айтылған ақындарды
шығармаларының негізгі сарндарына қарай осы екі ... ... бар. Осы ... орыс әдебиетінің рухындағы Абай дәстүріндегі:
С.Торайғыров, С.Сейфуллин, ... деп ... ... [30,12.].
Соңғы кезге дейін Абайдың ақындық дәстүрін ... ... ... ... ... ... ... орын алып келсе, бұл туралы
да кеңестік дәуірінде тұңғыш ... ... ... болды. Өзінің «Абай
ақындығының айналасы» (1934ж) деген мақаласында Абайдың ақын ... ... ... ... ... ... Шәкәрім – осылар ақын Абайдың
нағыз толық мағынадағы шәкірттері» - деп ... ... ... ... Абай поэзиясының тілі ... аса ... ... ... орыс ... ішінде Белослюдовтар айтты.
Қазақтың әдеби тілінің негізін қалаушы Абай поэзиясының шын мәніндегі
классиктерге тән ерекшелігін де көре ... ... ... оның ... ... ... жинап, көп нәрселермен таныс болуы ... ... ... Өйткені бұдан бұрын да Абай халық тілінің байлығын
ашып, қарапайым сөзбен философиялық ойды дәл ... ... ... пікірді ұшыратамыз. Ол осы қолжазбасында да Абай поэзиясының
тіліне ерекше ... ... ... ... ең ... ... осы ... алып қарағанда онымен қатар тұруға ... ... бірі де тең ... - деп бағалауы қазақтың әдеби тілін
дамытып жетілдірудегі Абайдың тарихи ролін дұрыс танытқан құнды пікір.
Абайдың ақындық өнер ... ... ... рет Кәкітайдың
мақаласында шет жағалап сөз болғанмен бұған алғаш рет ... ... ... Бұл ... 1915 ... «Қазақ әдебиеті туралы» деген көлемді
мақаласында ерекше мән берген еді. Ал бұл ... ол ... ... Абай ... тоқталып, өз пікірін нақтылы фактілерді келтіре отырып
дәлелдеуге тырысқан. Тұңғыш рет ол Абайдың өз ... ... ... ... Көркемөнердің халықтық, қоғамдық мүддеге қызмет ету жайы
туралы Абай ойын дұрыс танып, ақындық өнерді қорлаушыларға ... ... атап ... ... сол ... ... ақындардың баға жетпес
поэзияны байларды мақтауға босқа ... ... ... ... елде ... қылып жүріп,
Өз елін бай деп мақтар құдай қарғап, -
деп, оларға үн қатады», - деп атап көрсетеді.
Қазақ әдебиетінің тарихында Абай ғана ... ... ... ... бұл ... өз шығармаларында пікір көтеріп, ақындық өнерді
ардақтай ... ... бұл ... ... қолы тез жете қоймаған. Абайдың
алғашқы кезде өзі шыққан аталы ортаның ... ... ... ... ... шыға ... жанама түрде болса да ... ... ... ... Осы тұрғыдан қарағанда Ә.Жиреншиннің:
«Абай өлеңдерінің алғашқы реттерде Көкбай атымен басылу себептері ... ... өте жек ... Алғашқа жазған өлеңдерін
жасырып, Көкбайдың атымен «Дала уәлаяты» газетіне бастыру себептері де
осыған ... ...... ... ... өнер ... ... күрделі құбылыстың сырын ұшқары түсіндіретін сияқты. Не
себепті Абай туысынан ақындық қуаты қайнай ... да орта ... ... ... бой ... ... біржола құлай берілмей, өз өлеңдерін
де басқа кісінің атынан жариялайды? Мұның себебі Абай қашан ақындық өнердің
табиғатын ... ... ... өнер ... өзінің парасатты өлеңдерін
жазғанға дейін өзі ... ... ... ... өнер ... ұғымының
шеңберінен үзілді-кесілді шығып кете алмағандығында еді. Өткені ... ... ... ... өлең ... ... ... ба деген
адамдар айтып жүрген соң, қазақтың төрелері ... ... ... ... яки ақын ... ... - жазуы мәселені дөп
баспағанымен көп нәрсенің ... ... ... ... ... Осы ... туралы академик Ә.Марғұланның В.А.Кудашев жинаған
Абайдың өлеңдері туралы ... ... ... ... ... толық көрсетпей, инициалын ғана қою туралы орынды екенін еске алуымыз
керек [32]. Осы ... ... ... ... Абайдың алғашқы
кезде ақындықтан бой тежеуінің шын мәнін ... ... Бұл ... тамыры
Абайдың тек мақтануды, менмендікті жек көруіне емес, оның көзқарасында,
дүниетануындағы идеялық өсуінің эволюциясында жатыр.
Бұл ... ... ... ... бірі – ... ғылымында
көп уақытқа дейін шешуін таптырмай көп жылғы таластардың қайнар көзі болған
күрделі таным – Абай ... ... тегі ... мәселе. Бұған
революцияға дейін Абайдың әдеби мұрасы туралы пікір ... бәрі ... бере ... ... ... ... әрқайсысы өздерінің идеялық-
әлеуметтік мүддесіне орай тартатын. Бұрмалаушылықтың әр түрлі ... ... ... байлардың, феодалдардың немесе буржуазиялық жыршысы
деп қарау сияқты») 30-жылдардың соңына дейін созылған жай ... емес ... ... Абай ... ... ... ... Абай поэзиясы сол
дәуірдің өмір шындығынан ... ... ... Абайдың ақындық
ықыласы нақты кімдерге ауатынына жуи бермейтін. Абайдың өз туысы әрі тұңғыш
биографы Кәкітайдың өзі де бұған сырт ... ... ... ... Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағына ақынның елдің атқамінерлерінің
мінезін әшкерелейтін сатиралық уытты ... ... ... олар
«баспаға шығарушы адамдарға өкпелейді, араздық ... деп ... ... . Осы ... төңкерістен бұрын Абай мұрасы туралы пікір
айтушылардың бұл сұраққа ... ... ... аз да ... ... айтуының
елеулі мәні бар. Бұған да дұрыс бағдар жауап беруге ұмтылып, тұңғыш пікір
айтушы – Белослюдов ... Ол ... өмір ... дәуірі мен жасаған
ортасының әлеуметтік-саяси жағдайн дұрыс аңғара отырып, сол ортаға ... ... ... да ... ... Әсіресе, зерттеушінің
ерекше назар аударып қазақ ... ... ... ... ... жері – ... ... арнайы тоқталып, сайлауды өткізу
кезіндегі патша чиновниктері мен қазақ атқамінерлерінің, ... ... ... ... үшін жұмсалған қаржының әр түрлі
сылтаумен алынған салықтар арқылы халықтың мойнына түсетінін ашық ... ... ... ... қаншалықты ауырпалықты ала келетіні жайындағы
Белослюдовтың айтқаны Зейнелғабиден ибн Әміре ... ... ... ... ... “Насихат – Қазақиясындағы » болыстық сайлаудың ел ішін
бұзған ... ... ... ... ... ... ... тауып
жатады. Қазақ арасындағы болыстық сайлаудың сатқындық, отаршылдық сипаты
бұлар да шығармаларынша ... ... ... бүкіл саналы өмірі отаршыл үкіметінің қазақ халқын саяси
жағынан керсоқыр етіп ұстаудың сыннан ... ... ... ... ... «Жаңа низам» деп аталатын реформасы тұсында өтті. Абайдың өзі ... ... ... мен ... бастан кешіп, қазақ арасында дерт боп
жабысқан облыстық сайлаудан ... ең бір ... ... көп алысқан болатын. Сондықтан да күйінген ақын:
Болды да партия,
Ел іші жарылды.
Әуремін мен тыя,
Дауың мен шарыңды, -
деп, өзі ... ... ... дерт боп ... мұндай
құбылысқа қарсы қанша алысқанымен дауа таба алмады. Міне, Абай алысқан ... 1911 жылы ... ... ... ... (№3 ,2-бет деген
мақаласында: «Қырық ... асып бара ... ... ... ... ... пайда болдық.Бұл талас дерті бүкіл қазақ баласына тегіс жұқты.Бұл
дерттен аман қалған ел ... ... ... ... ... ... жұрдай болды.Қырық жылдан бері ... ... ... бір ғана сол партиягерлік болды.Бұл жолға бүкіл қазақ
баласы болып ақылымызды, өнерімізді, иждиһатымызды, күшімізді һәм ... ... ... ... ... ... бөтен істі ойлауға, жұмыстауға партия ісінен босана алмай, уақытымыз
босамады.Әлі күнгеше сол дерт ... ... келе ... ... ... ... ... кейінгі заманда да өріс
алған бұл әлеуметтік дерттің әлі де ... ... ... ... Ал ... ... ... партиягершіліктің әлеуметтік-саяси
төркіні қайда жатқанын,оның қандай саяси мақсатпен өндірілгендігін ... ... ... ... әрі ашық ... кісі
болған емес.Ол өзінің 1889 жылы Ташкентте басылған «Сырдария обылысының
қырғыздары мен қара қырғыздары» деген ... «1817 ... ... ... ыдыратып әлсірету мақсатымен көшпенді халықты болыс-болысқа,ауыл-
ауылға ... өте ... деп ... ... көптеген қазақ руларын
тұтастырып бір үлкен ру басына билету саяси ... ... ... нәрсе
деп табылды. Осы мақсат негізінде 1817 жылы ... ... ... әр ... ... ... араластырып жіберу көзделді.
Көшпенділерге бір болыстан ... ... ... беруге ерік берілуі –
қазақтардың рулық негіздерін әлсіретуді ... ... ... ... іске ... ... ... берді». «бөлшекте де билей бер»
дейтін отарлық ... ... бар ... ашып ... ... территориялық принципке негізделген «Жаңа низам» ережесінің қалай
іске асып отырғанына ... ... ... ... болысының (қазіргі Түлкібас ауданында) территориялық принцип
негізінде құрылған жүйесін нақтылы мысалға ... де ... ... ... руын ... ... таластағы
партиягершілікті күшейту үшін, болыстықты біркелкі ру ... ... ... ... ... ... таласына түсетін әр түрлі
рудан (шілмембет, құли, қаңлы, ... ... ... ... келтіреді. Ал кейбір жерлерде мысалы Қарамұр болысында рулардың
құрамы мейлінше көбейтілгенін де мысалға келтіріп, ол ... ... ... ... ысты, ботпай, ошақты, қарақырғыз, сіргелі рулары
кіргенін ... ... ... майда рулардың саны неғұрлым
көбейген сайын, онда партиягершіліктің аса жүретіні белгілі.
Рушылдықтың ... май ... ... мақсаты ұйып
отырған елді сүттей іріту екенін сол ... ... ... ақын
Мәди Меркітұлы:
Және бір сайлау деген шығарып заң.
Еліне Түркістанның салды ылаң.
Жауырын тастап ит таластырғандай қып,
Жүргенде қалушы еді ақылымыз ... ... осы ... сайласты пұлын салып,-
деп генерал-губернатор айтқан пікірді поэзия тілімен сөйлетіп отыр. («Тухфа
ва Жумхурият»,Ташкент,1917,6-7-бет).
Міне Абай өмір ... ... ... ... ... ... ... үкімет тарапынан қалайша май ... ... ашық ... тұр. Міне, осындай қаскөйлік әрекеттерден келіп
халықтың тұрмыс ... ... ... ... мен мінез-құлқындағы
жағымсыз психологиялық өзгерістер қазақ қауымының алдыңғы қатардағы ... ... тұра ... жайында үн қатпай қоя алмады.
Ал бұл шындық, ... Абай ... ... ... ... ... ... оған деген өзінің қатынасын
ашық көрсете білді. Абайдың бұл мәселеде ... ... оны ... ... орыс ... ... ... аудара
отырып, солар тарапынан алғаш рет сөз болғанын ағайынды ... ... ... мен ... ... ... ... көреміз./33-192/
Халықтың хал-ахуалының барынша нашарлап, ауыр жағдайға ұшырайтынын,
екі жақты отарлық-феодалдық егізде ... ... ... ... мұңы ... Абай поэзиясында молынан көрініс тапқанына ерекше мән берген.Сол
себепті де ол: «Оның өлеңдері халыққа ... ... ... ... ... самодержавиялық чиновниктердің тағылық дүниесінің азабын тартып
отырған қазақ елінің мұңы Абайдың «көрінбейтін көз жасы» ... ... ... зерттеуші Абайдың әдеби мұрасындағы ақындық
ықыласының кімге арналғаны туралы ... ... ... сөз етеді.
Ақын творчествосындағы негізгі идеялық бағытының көрсеткіші болып
табылатын оның ақындық екі ... ... ... еңбекқор шаруасының
жағында екенін атап өтеді. Зерттеушінің көзқарасынша: ... екі ... мұңы мен ... мен ... ... ... көз ... отарлық қанаудың азабынан зардап шегуші қазақ елінің мұңы мен
мүддесінің поэзиясы, халыққа деген шексіз ... ... ... ... әдебиеті туралы пікірлері әсіресе,
Абайдың әдеби мұрасы туралы зерттеуі-төңкеріске дейінгі қазақ ... ... өсу ... ... ... ... тигізетін елеулі
мәні бар еңбек.
Қорыта айтқанда, Абайдың әдеби мұрасының төңкеріске дейінгі танылуы
мен зерттелуіне орыс ... ... ... ... әдеби мұрасын
әділ бағалап, оның өлеңдерін орыс ... ... ... ... тұңғыш
әрекет етушілер де, Абай поэзиясын екі халықты ... ... ... ... мұңы мен ... көрінісі деп алдымен
бағалаушылар да солар.
Бұл - Абай ... екі ... ... ... ... ... ауыр ... қандай жолдармен дамып,
қалыптасқанын жария ... ... ... ... Абай ... көркемдігі
2.1. Абай аудармаларының зерттелуі
З.Ахметов Пушкин, Лермонтов туралы алғашқы зерттеулерінен бастап-ақ ХІХ
ғасыр соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... салмақты пікірлер айта бастаған. Әсіресе, орыс және
қазақ ... ... ... ... талдаулары барысында ХХ
ғасырдың басы қазақ әдебиетінің дамуындағы жаңа ... ... ... мен Абай шығармаларына талдау жасау барысында ғұлама ... ... ... ... ... ... ұласу
жолдарына үңіледі. [11,29.]. Өзге халық, ұлт ортасында туған, кең тараған
сюжеттердің адамзатқа ... ... ... ... ... ... ... үндестікке көңіл аударады. Әсіресе, Пушкин
шығармаларын қазақшаға аударған ... ... ... тек ... мәселесіне қатысты емес, гуманистік ізденістерге ұластыра талдайды.
Қазақ әдебиетіндегі ірі ... ... орыс ... жатқан процестермен жақындасу, жанасу кезеңі осы уақыттармен сәйкес
келеді. Қоғамдық ... ... ... арасындағы ізденістерде
жақындық, үндестік болмаса, бұл өзара әсердің ықпалы да ... ... еді [8,358.] – ... ... ... ... ... та бар.
З.Ахметов «Абай және Лермонтов» атты ... ... ... адамзат ойының алыбының қоғамдық орны әлі де жете бағаланбай,
сыңар жақ ... қоса ... ... ... оның ақындық өсерін «ұлы»
халықтың айтулы тұлғасымен ... ... ... ... ... ... аға ұрпақтың рухани аманаты алдындағы азаматтық,
адалдық ... асыл ... де бой ... ... ... ... бағындырған сөз зергері Абай мұраларының
тереңіне бойлаған зерек ... сол ... ... алтын қордың текті
тамырлардың сөзді құдірет деп ... ... ... ... бастау алып жатқанын кандидаттық диссертациясында бағамдаған
еді.
Абай аудармалары туралы сөз қозғағанда зерттеуші Абай творчествосы
туралы ... ... ... алға ... ... оны әрі ... ... абайтану ғылымында ақынның поэзиясы, ақындығы туралы айтылғанда оның
аударма өлеңдеріне көп ... ... мән ... қоймайтындығын қынжыла
айтып, аударма бұл ақынның өз төл ... ... оның ... ... ... ... ... Бұл туралы ғалым: «Ал ... ... ... ... ... оның төл шығармаларынан бөлекше,
екінші қатардағы шығарма деп саналмауы керек. Абайдың ... ... ... ... ... ... олардың мәні ешбір кем
соқпайды» !... [11,166.] - ... Бұл ... ... үшін ол ... классиктері Пушкиннен, Лермонтовтан жасаған аудармаларына ғылыми назар
аударады. ... Абай ... ... ... ... салыстыра отырып зерттейді. Сол арқылы аударма мен түпнұсқа
арасындағы ... пен ... ... төл ... ... орыс
әдебиетінің тигізген әсерін ой елегінен өткізеді. Абай аудармаларын қайта
орыс тіліне жолма-жол тәржімалап, оны ... ... ... екі ... ... ... ... оқушыға айтқызбай-ақ түсінікті.
Әрине, бұл зерттеу ғалымға көп жайларды ... ... ... ... ... ... Лермонтов өлеңдерін аударғанда өнер жарысына
түскендігін, кейде атышулы ақындардан көп жерде асып ... ... ... ... психологияға сай кеңейтіп аударғанын дәлелдейді. Қазақы
әуенмен ... ... ... ... ... ... болмысқа,
эстетикалық қабылдау, дүниетаным ерекшеліктеріне, ұлттық психикаға сай
үйлестіре аударғанын зерделілікпен таразылап айтады. Сонымен ... ... ... Абай ... ... ... ... өтеді.
Қазіргі таңда аудармашы, шығармашы аударғанда ... ... ... толық сақтауға міндетті екендігін айтып, сондықтан
«бүгін де жасалып жатқан аудармалар оның ... ... ... ... - деп атап көрсетті.
Абай аудармаларының табиғаты әдеттегі ... ... ... ... ... сәйкес келе бермейтіндігін көрсеткен.
Академик Абай аудармаларының өзін түпнұсқаға бара-бар аударма және еркін,
төл ... ... ... деп ... ... ... ... Төл
шығармаға айналған аудармада Абай орыс классиктерінен иық тірстіре ... Және ... ... ... ... мағынасын бастан-аяқ дәл
жеткізу еместігін де ... ... ... ... ... де ... ... Онегин» романындағы «Онегиннің өлердегі сөз» деген
өлеңді Абай түгелдей өз ... ... ... ... ... ... ... ештеңе айтылмайды, мұны Абайдың өзінің тапқан
көркемдік шешімі деп санаған ... ... - ... ... ... ... игеріп, таңдаулы үлгілерін ... ... бұл ... ... зор табыс екендігін өз зерттеу
нысанасына алғандығымен ғалым еңбегі құнды. Сонымен бірге ... ... Абай ... ... ... арнайы зерттеуді қажетсінетінін
көрсетеді.
Зерттеуші – ғалым қазақ-орыс әдеби ... ... ... ... орыс ... ... ... қана қоймағанын, сондай-ақ, оларға
ән де шығарғанын, олвардың ел арасында кең ... ... ... ... ... атты әні ел ... танымал болғанын айтады.
Сонымен қатар бұл туралы ол: ... ... ... ... ... - бара-бар немесе еркін аударғаны бар, ... ... бар, ... ... бір ... ... ... топтама шығарма деуге
лайық», », [11,174] - деп, өз ... да ... ... ... ... түп ... да іздейді.
Әдеби теоретигі мұнда мынадай бір пікірді ... ... ... ... ... дәлме-дәл аударма дерлік өлеңдер бар да, ... ... ... әр түрлі өзгерістер енгізілгендіктен сарындас
шығарма дерліктей сипат алғандары және аз ... ... ... ... ... ... болашақта зерттеу нысанасына
алынуға тиіс ғылыми мәселе екенін де аңғарамыз. Және ... ... ... ... ... үлес ... анықтағанда оның Абай
өлеңдерін түсіндіру үстінде зерттеуші жасаған орыс ... ... Осы ... ... Абай ... филологиялық
жолымен орысшаланған мәтіндері арнайы қарастырып, бағалауды қажетсінеді.
Абайдың аудармалары, Абай мен Пушкин, Абай мен ... ... жас ... ... ... ... ... екенін еске алсақ, ең
бір сәулелі, шабытты ізденістері де осы ... ... ... ... ... ... аталған зерттеу мақалаларынан ғалымның орыс тіліне аса
жетік екендігін, орыс ақындарының шығармаларын аса терең дәлдікпен талдап,
таразылайтынын ... ... ... Екі ... ... ... екі тілде
бірдей көркемдік зерделілік таныта жазу, екі түрлі мәдениеттің ақындарын ... ... ... ... бұл ... барынша өміршеңдік қасиет
дарытқан. Мұнды ғалым Абайдың, Лермонтовтың ақындық рухына іштартатынын
поэтикалық нәшімен ... ... ... ... ұлы ... ... көбі Лермонтовтан екендігін атап көрсеткен. Бұл
орайда ол 30 шығармаға текстологиялық, көркемдік-танымдық ... ... ... 22 ... Қазақстанда бұрынырақ жарық көрген академиялық
басылымда көрсетілгенін атап, ... ... ... ... өтеді. Ол «Бородинодан» бастап «Кең ... ... ... 22 ... ... Абайдың аудармашылық шеберлігі,
ақындық құдіреті, сол арқылы аударма шығармаларының ... өлең ... ... ... ... ... ... ашылады. Абайдың аударма
саласындағы шығармашылық даралығы өз алдына бір мектеп екенідігі байқалады.
Расында да, ... Зәки ... ... Абай ... ... әдетте (кейінгі кезде) айтылып жүрген дәтүрлі
аударма шарттарының бірде-біріне ... ... Бұл ... ... ғалам.
Сірә, қазақ өлеңінің төл рухы, көркемдік ... ... ... ... сақтаған Абай заманындағы басқа тілдегі шығармаларды
аударудың өзіндік ... ... ... ... З.Ахметов
талдауларынан осы заңдылықтың өзекті белгілерін аңғарғандай болдық. ... ... ... сол ... ... ... ... игеру дәстүрімен ұластыра айтсақ, әлі де зерттеліп, зерделеніп
үлгермеген әдеби проблеманың көзі ашылар еді. Орыс ... ... ... ... ... ... ... сіңісіп кеткен қазіргі
заманда қазақ ақындары дәл де көркем, нақты әрі ... ... ... ... ... ... ... жетті. Оған мысал көп. Қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... шығар. Ол да
оңайлықпен келетін қасиет емес. Ал аударманың осы даму жолының, яғни ... ... ішкі ... мен ... ... ... ұттық, неден ұтылдық? Нені жоғалтып, нені таптық? Бұл - бір ... ... да ... ... алатын мәселе. З.Ахметов осындай жоғары
поэтика, эстетикалық талғам өрісіне меңзейді. ... ... ... аудармаларында баламалы аударма сипаты басым көрінетін тәрізді.
Әдебиет теориясының білікті ... ... сол ... Абай
аудармалары туралы көзқарастарының астарында бүгінгі, кейінгі әдебиетшілер
байыппен қарап, тереңдете үңілетін осындай да ... ... бар. ... ... ... ... арнйы зерттеп, даралап тұжырым
жасауды қалайды. Бұл ғылыми мәселені ... ... ... З.Ахметовтың
кандидаттық диссертациясынан басталатын Абай аудармалыр туралы талдаулары
да бастау ... ... ... ... атқарар еді.
Ғалымның бұл мәселеге тереңдеп дендегендігі ... орыс ... ... ... да ... А.Дельвик пен М.И.Глинканың
«Не осений частый дождичек» деген романсының ... ... ... дым ... деген туындысынан елес бергендігін талдайды. ... жолы ғана 1934 жылы ... ... ... ... ... М.И.Глинка болса, өз жазбаларында романстың сөзін ... ... ал ... ... за ... ... ... романсынан
алғандығын түсіндіріп, мәтінді жарияламаған. Глинканың ол ... яғни ... 1949 жылы ... ... ... ... табылған. Яғни, «өлеңнің өңделген редакцияланған
нұсқасы алғаш рет біздің ғасырдың 20-жылдарында баспа ... ... , - ... ... ... бұл әнді ... Абай өзінің Семейде сүргінде жүрген
орыс достарынна естуі мүмкін деген тұжырым жасайды. Ғылыми талдаудың ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар орыс әдебиетінің деректерін қаншалықты жетік
білгендігін аңғартудан туды
2.2 Орыс классиктерімен үндестік сарындары
М.Әуезов Абай ... үш ... ... ... бар ... ... ... белгілі. Білгір зерттеушінің Абай творчествосының
бастау бұлағы ұлттық сөз өнері, халықтың поэзиялық ... ... ... ... қатар Шығыс мәдениетін, сондай-ақ орыс мәдениетін және сол
арқылы Еуропа әдебиетін айтып көрсетуі тегін емес. Абайдың ... ... ... және ... ... ... мәдениетімен, әдебиетімен жалғастық, үндестік сипаттарды танып-
білу қажеттігі ескеріліп айтылған [30,142].
Ал енді концепциялық ... бар осы ... ... ... ... келсек, бұл салада кейінгі зерттеушілер бірталай еңбек сіңірді десек
те, әлі де ... ... тиіс ... аз емес ... ... ... осы пікірді зерттеу принципі ретінде Абай ... ... ... тексеріп талдағанда, орнымен қолдана білу ... іске аса ... ... ... да ... қайраткердің
творчествосын басқа елдердің мәдениетімен жалғастыра тексеріп анықтау – аса
күрделі де қиын ... Ұлы ақын ... ... ... ... дәстүр,
үлгі-өрнекті қызықтаса да, оны өзінше жаңартып, өзгеше қуат, сипат дарытып,
мүлде басқаша қолданады. Тіпті жалғастық-үндестіктің ізін ... ... ... ... жеке ... сөз қолданудағы, тағы басқа
сондай сырттай ұқсастық ... ... Ал ... ... ... ... ... оқығаны қаншалықты көп болса да, Абай поэзиялық
шығармаларды аударуға немесе еркін тәржімелеп сарындас өлең жазуға ... ... ... ... ... ... қана алған. Пушкин,
Лермонтов, Крыловтан басқа ... ... ... ... ... көп ... бар, бәрі жақсы», Буниннен «Қорқытпа мені
дауылдан» деген өлеңдерді, ... ... тағы ... өлең ғана аударады.
Кейде Абай поэзиясы, ақындығы туралы сөз болғанда аударма өлеңдеріне
пәлендей мән беріле қоймайтын әдет байқалады. Бұдан ... ... ... ... ... ... сондықтан ондай туынды Абадың негізгі, төл
шығармалары ... ... ... емес ... ... те ... ... Ал шындығына келсек, ақынның ... ... оның төл ... ... ... ... шығарма деп
саналмауы керек. Абайдың ақындық ... ... ... ... ... ... мәні ешбір кем соқпайды.
Абайдың аударма өлеңдерін түпнұсқаға бара-бар аударма және еркін, төл
шығармаға айналған аударма деп екі ... ... ... өз ... бар. ... өлеңдердің бәрі біркелкі емес екенін ескеріп, негізгі екі түрін
бір-бірінен ажыратып ... үшін ... Ал кең ... ... ... болсан Абайдың қолынан шыққан көркем туынды, оның
ақындық өнерін ... ... ... бірыңғай бөлек алып, аударма
дегендерін шет қақпай қалдыру дұрыс болмайды.
Бұл жерде мықтап есте ... ... ... ... ... ... ... ұғым-түсінік тұрғысынан келіп бағалау дұрыс емес. Аудармаға
қойылатын қазіргі талап басқа. Біздің заманымызда қалыптасқан ұғым ... – төл ... ... ... ... ... сақтап, әлсіретпей басқа тілде ... ... ол ... өлең төл ... ... оның ... тілдегі басқа нұсқасы, туынды
шығарма.
Ал Абай ... ол ... ... тек ... бар ... ... ... Қай шығарманы болсын өз көңіл-күйіне үйлестіре,
қысылмай, қымтырылмай, еркін тәржімелейді. Сонда да ... ... ... өте ... ... ... үндес шығып жатса, ол – оның ақындық
шеберлігінің бір қырынан көрінуі, қызықтап, қазақшалап отырған ... мен өз ... ... үйлестіктің нәтижесі.
Абайдың қолынан шыққан бара-бар, дәлме-дәл аударма дерлік өлеңдер бар
да, сонымен қатар еркін тәржімеленген, әртүрлі өзгерістер ... ... ... ... ... және аз ... Осы ... ішінде төлтума туындыға айналған өлеңдер де бар. Сондықтан
аударма өлеңдеріндегі сәйкес, дәлме-дәл ... ... ... ... ... ... ... кемістігі деп санау қисынға келмейді.
Өйткені Абай ... ... ... ... бастан-аяқ дәл, тура
жеткізуге үнемі ұмтылмайды. Кейде еркін аударма Шығыс ... ... ... дәстүріне келеді деп айтылып жүр. ... ... ... ... ... шығармаға қатысты ұғым. Өлең туралы айтқанда біз
еркін аударма, сарындас шығарма ... ... деп кем ... ... ... ... бірақ түгелдей алғанда төлтума туындыға айналған
өлеңді ғана айтамыз. Себебі жай сарындас, ... ... ... ... ... ол ... ... тиянақты байлам жасауға келетін нәрсе
емес. «Евгений Онегин» романын алсақ, оны Абай оның ... ... ... ... ... ... ... бара-бар, кейде өте еркін
тәржімелеген. Ал «Онегиннің ... ... ... ... Абай ... ... ... «Евгений Онегин» романында Онегиннің өлімі туралы ештеме
айтылмайды. Рас, қолжазба ... ... ... аузына «Мен неге
оққа ұшып өлмедім екен?» («Зачем я пулей в грудь не ... ... ... бар. Бірақ Онегиннің өлімі Абайдың өзінің тапқан көркемдік шешімі
деп санаған орынды.
Орыс әдебиетіне зер ... ... ... алдымен Пушкинге ауғаны
тегін емес-ті. Пушкин орыс әдебиетіндегі жаңа дәуірдің, қоғамдық мазмұны,
тақырып-идеялары мен ... ... ... жаңа ... ... болды. Ол қоғамдық ой-өрісі, дүниетанымы, ... ... ...... сипат-қасиеттері өзгеше сөз өнерін
қалыптастырады, орыс ... ... ... ... орнықтырды. Пушкин
қазақ жерінде, Орынбор, Орал қалаларында болған ... ... ... ... ... оның өміріне, әдет-ғұрпына, мәдениетіне зер
салды. Ол қазақ ... ... ... ... ... ... ... білумен ғана тынған жоқ, сонымен қоса қазақ халқының бай
сөз өнеріне құмарта қызығып, ауыз ... асыл ... бірі ... – Баян ... ... ... ... аса кесек көркем туындыларының бірі «Евгений Онегин» ... ... ... ... ... басты кейіпкерлер төменгі таптан
шыққан адамдар емес екені рас. Бірақ ең маңызды нәрсе – Онегин мен Татьяна,
Ленский мен ...... ... ... ... халыққа
қаншалықты жақындығы тұрғысынан бағаланады, олардың халық мүддесін түсіне
білу – ... ... ... ... ...... ... Мұны кезінде В.Г.Белинский өте қисынды дәлелдеп көрсеткен
болатын. Пушкин өз романында ... ... ... ... ... дворяндар мен шаруалардың өзара қарым-қатынасын да ... ... ... ... ... әр ... мінезін, іс-әрекетін, табиғат көрінісін бәрін де ... ... ... бұл шығарма шын мәнінде «орыс ... ... ... ... ... «Борис Годунов» атты
драмасы, «Дубровский», «Капитан қызы» секілді шығармаларында да сан ... ... ... ... мол өмір шындығы жатыр. Алайда,
«Евгений Онегиннің» алатын орны ерекше.
«Онегин» - Пушкиннің ең бір ішкі сыры ... ... ... ... сүйікті перзенті. Пушкиннің тұлғасы ... ... ... ... ... ... және анық ... туындылар өте сирек
кездеседі. Мұнда оның бар өмірі, барлық жан-сыры, ... ... ... ... ... да ... көрініс тапқан» деген
Белинский пікірі көп жайды аңғартады. «Евгений Онегиннен» алған үзінділерді
Абай бір ... ... ... байланысты етіп береді. «Онегиннің сипаты»
(Жасынан түсін билеп сыр бермеген) деген өлеңі романдағы басты ... ... Абай ... ... ең ... тұжырымды, келісті
мінездейтін тұсын түгелдей алған, сонымен қазақ оқырмандарының Онегиннің
психологиялық портретін айқын елестетуіне ... ... ... ... рано мог он ... надежду, ревновать,
Разуверять, заставить верить,
Казаться мрачным, изнывать.
деп басталады.
Абай он бір буынды өлеңмен жазса да, аударманы ... ... ... өте ... етіп бере ... адарма түпнұсқаға жолма-жол сай келеді.
Жоғарыда келтірілген өлең ... ... ... түсін билеп сыр бермеген,
Дәмеленсе, күндесе білдірмеген,
Нанасың, не айтса да, амалың жоқ,
Түсінде бір ... жоқ ... ... ... ... ... тән қасиет-сипаттарды айнытпай,
дәл бейнелейтінін байқаймыз. Осы ... ... ... сипаттамалар - өр
мінезділігі, ғашықтық сөзге жүйріктігі, көңіліне жаққан ... ... ... ... ... тайынбайтыны алдымен Онегиннің өз
басын, мінез-бітімін танып-білуге мүмкіндік ... ... ... ... және ... қарым-қатынасын түсіну үшін де мәні бар. Мысалы:
Ғашық құмар, ақылмен бойыңды алып,
Жылы жауап есітер не қылсаң ... ... ... ... ... сабағын айтып тынар,-
деген мінездеуге сай Онегин Татьянаның өзіне ғашық ... ... ... соң, жар ... үйленуге менің жайым келмейді, бүгін сені сүйсем,
ертең жалығамын дей отырып, әлі ... ... ... емес ... ... деп біраз ақыл айтып, «сабағын» беріп тынады. Онегиннің Татьянаға
айтқан «мен баянсыз еркектің біреуімін» деген сөздерін, ... ... ... ... дей ... ... Онда біз Абайдың Онегинді, Пушкинмен
үндес шығып, ол ... ... сыр ... ... деп ... ... едік. Ал енді ... тағы бір ... ... мына ... алсақ:
Өзіне күндес шықса жол таласқан,
Ажуаға, қорлауға тілі орамды,
Не түрлі тұзақ құрып көңілін басқан,-
осы сөздер Онегиннің Ленскиймен қарым-қатынасын ... үшін ... ... ... өз ... ... қызғанған Ленский аяқ астынан
амалсыз онымен күндес адам болып ... ... жас ... ... ... ... ... тырысып, қасарып,
өршілдігімен мәселені шиеленістіре түседі. Ленскийдің қорланып, азапқа
түскенін көрсе де дос ... ... ... рай ... қоймайды.
Қатесін өзі мойындамаса, азап шексе, өз соры, мен ... ... ... ... Онегин сипаты романда алғашқы таныстыру түрінде
берілген. Ал уақиға барысында, іс-әрекет ... оның ... ... ... ... ... ... махаббат сезімін білдіріп хат жазатыны – романның
сюжетіндегі ең бір түйінді жері. Абай «Татьянаның Онегинге жазған ... жоқ – ... ... деп сол «Я к вам пишу – чего же ... ... ... ... кейбір жерде сөз қалдырып кетіп еркін аударғанмен,
Пушкин ... ... ... ... ... Аудармада Татьяна бейнесі,
орысша түпнұсқаның басты ерекшеліктері сақталып, шебер ... ... вы ... ... ... ... ... никогда не знала б вас,
Не знала б ... ... егер сен ... ... па ем, ... ашына мен сізге,
Түспес ем мұндай бейнетке,- [34].
деп аударылған.
Татьянаның осы ... орыс ... ашық ... ... ... – бәрі де ап-айқын көрініп тұр. Сондықтан бұл
хаттың Татьянаның мінез-бітімін, психологиясын, жан ... ... ... мәні бар екені сөзсіз. Абай Татьяна хатының терең
мазмұнын ... ... ... ... бұл мақсатын қазақ жастарының ұғым-
түсінігіне орай іске асыру қажеттігін де ескерген. Татьяна мінезін, оның
еркіндігін, адалдығын ... ету үшін ... ... ... ұғымына сай
келтірген. Қазақша текстегі кейбір өзгешеліктер осыдан туған деп ... ... ... ... ... бәрі – ... жүрек жайып саусағын
Ұмтылған шығар айға алыс, ... ... қыз ... ... айға ... жайып тұрған бір жанды
бейне кейпінде алып ...... өзі ... ... ... «Татьяна хаты» атты бұл өлеңі терең мағыналы болумен бірге
көңілге қонымды, тілге ... ... ... Оған ... өзі ... ... ... хаты» ертеден ел арасына кең тарап, айтылып келгені
мәлім.
Абай Онегиннің ... ... ... ... қыздың хатына
жауап сөзін «Онегиннің Татьянаға жауабы» (Таңғажайып бұл қалай хат) деп
жеті-сегіз буынды өлшеммен бір ... да, он бір ... ... ... ... Абай бұл ... аудармасында алғашқыдағыдай: «Мен ... ... ... атқан оғы өтіп», «Сен – тоты құс бақта жүрген»
- деген сияқты өзі ... ... ... ... қолданбай, Онегинді
мейлінше қарапайым тілмен сөйлетеді. Бірақ түпнұсқада бар ... ... қыз бен жас ... бәрі ... тұра ма ... ... келтіреді. Ол Татьянаның адалдығын, таза ... ... ... де, ... ... ... жоқ. Бұл ... ол сезімге бойын
билетпейтін, өзінің бас бостандығын бәрінен жоғары бағалайтын, салқын
қанды ... ... Ал ... ... ерге шығып, басқа адаммен
тұрмыс құрғаннан соң қайта кездескендегі Онегиннің күйі ... ... ... ... ... ғана ... «Онегиннің Татьянаға жазған
хаты» («Хұп білемін, сізге жақпас») – Онегин бірнеше жыл арада өткеннен соң
өзі бір кезде жар ... бас ... ... ... ... ... білдіріп жазған, түпнұсқада ... к ... ... ... все, Вас оскорбит
Печальной тайны объяснение,
деп басталатын хаттың өте еркін жасалған аудармасы. ... ... әрі ... ... ... ... ... разы болсаң,
Біздің орын – қара жер;
Немесе:
Бар ма өмірім, қармалайын,
Жоқ болса, мен өлейін,-
деген сияқты сөздер ... ... ... ... век уж мой измерен,
Но чтоб продлилась жизнь моя,
Я утром должен быть уверен,
Что с Вами днем увижусь я,-
-деген сөздерді ғана айтқызған ... Абай ... ... ... ... әм ... ғана айтқызып қоймай, оған махаббатсыз өмірмен ... ... ... ... ... өлердегі сөзі» деген өлеңді ... ... ... қара ... аша бер қойныңды,-
-дегізіп, оны өмірмен қоштастыратыны да осыған орайлас келеді.
Онегиннің осы хатында Татьянаның екеуі кездескенде ... ... ... ... ... ... ... жар едің сен) деп ... Бұл ... ... ... ... көп. Олар ... ... тастап
кеткендері сол кездегі қазақ қауымының, жастардың ұғым-түсінігіне үйлес
келмейді-ау деген ... ... ... ... ... ... ... қазақша ойлап, қазақша сөйлеген етіп ... ... ... ... ... ... ... киіктің лағы ем.
Тірі қалдым өлмей әрең,
Қатты батты тырнағың.
Қаймақ еді көңілімде,
Бізге қаспақ болды ... ... ... ... ... ... өзі де:
Мен жаралы жолбарыспын,
Жұрттың атқан оғы өтіп,-
деген болатын. Абай Татьянаның аузына:
Сен шошыдың ... ... ... ... сөзді салған. Орысша түпнұсқада Онегинді олай ақтау кездеспейді.
Татьяна тек ол кезде сіз мені ... ... («Я вам не ... ... ... ... баяғыдай адал, бірақ кісіге
сенгіштігінен арылып, өзіне сенімділігі ... ... ... ... ... жан етіп ... жағынан Абай Пушкинмен толық үндес
шыққан. «Татьяна сөзі» (Тәңірі ... жар едің сен) ... өзі ... ерте ... бері ел ... ... келеді.
«Онегиннің өлердегі сөзі» атты Абай өз жанынан шығарған өлеңінен ол
Онегин бейнесін, тағдырын сол кездегі ... ... ... таныс Шығыс
поэзиясының дәстүріне жақындата, Пушкиннің сипаттауынан ... ... ал ... куда вы ... деп ... Ленскийдің
монологын «Ленский сөзінен» (Барасың, қайда, қайда болмай ... ... ... көп ... ... ... байқалады.
Бірақ Ленский сөзін түгел алмай, ықшамдап, жартысынан азын ғана ... өлең не бәрі ... жол ғана ... шыққан. Онегинмен жекпе-
жек атыспақ болып, дуэльге ... ... ... мұны ... сөзі деуге келеді. Онегин тағдыры тұжырымды, дәлелді ... ... ... ... ... ... Онегиннен қызғанып, оны
жекпе-жек ұрысқа шақырып, дуэль үстінде қаза болғаны ол ... ... ... ... ... ортаға белгісіз болып қала береді.
Ленскийге өзіне өлім қаупі төніп тұр деген сөзді ... соң, оның ... сыры ... ... ... бар ... ... керек еді. Қызуқанды,
қиялшыл, албырт жас ақын жігіт Ленскийдің бейнесін Пушкин ... ... ... ... қойып сипаттаған. Қызғаншақтықпен сенімсіздік
білдіріп өш алмақшы болған жас досына Онегин де иіле қоймай, өз ... ... ... оны да жазатайым өлімге қиюдан тартынбайды. Бұл ... ... ... мінезін, бәсекелес ... ... ... ... оны ... қор ... ... тұратынын, «өрлігі жаннан
бөлек» екенін бейнет тартқан көптің атынан азулы, күштілерге айтқан қатты
наразылығы да – бәрі де осы ... ... ... ... қалтарысы
есепсіз өмірде әділет пен шындық жол таба алмай қамауда қалып жатса, ол сол
өмірдің ызғарын айықтыратын күш ... ... ... неге ... ... ... жан ... зорлық, озбырлыққа жол берсе, ыза, кек
неге тумасын. Рас, ақынның ортасын ... да бар. ... бұл ... бойы ... ... ... молая түссе, олар сол ортада үлкен
іске орайлас жай-жағдай таба алса ... ... ... ... ... ... ... өмір ауыртпалығы ширата түсетін ... бар ... ... де осы ... ... ... сабақтас
қой. Осыны былай қойғанда, бұл өлеңнің ... тек қана ... ... ... нені жек ... нені жоққа шығаратынын қандай айқын болса, нені
құптайтыны, қандай іс, өнеге өріс алсын дейтіні де соншалықты ... ... ... ... ... өмірдің қызығын тебірене сезінбейді деудің
өзі тіпті ... Ақын жаны ... де, ... де, ... үміт қозғап,
алыс арман толқытып, содан барып жыр шертетіні ... ... ... ... ... өзгешелік сырын тереңірек түсіну
үшін оларды басқа, өмірге деген орасан зор ... ... ... ... ... көрінетін шығармаларымен қатар алып қарастырған
жөн. Сонда «Ой» және «Әм ... әм ... ... сын, сықаққа лық
толы, қамыққан көңілдің күйін шерткендей жырларды жазған ... ... ... оның ... ... ынтықтық асқан ақындық қуатпен
белгі берген «Дұға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз» сияқты ... да сол ... ... ... ... тұста Лермонтовтың халықтың, қауым елдің жоқшысы, бейнет шеккен
көптің жоқтаушысы ретінде, әсіресе, айқын көрінетін және ... ... ... ... ... ... болады. Соның ішінен «Өзіңе
сенбе, жас ойшыл» атты өлеңін алсақ, осы бір ғана сом ... ... ... ... ... туындының өзі-ақ ұлы ақын ауыр азап
шеккен бұқара халықтың халіне ... ... ... ... ... ... ... Қорлықта, езгіде жүрген, есесі кетіп,
еңсесі ... ... ... ... ... ... орасан төзімділігін айтып сүйінсе, бұқараның
осындай қиын хал-жайын білмей нағыз ... ... күші бар ... ... емес деп ... мұны халыққа қамқорлық еткендік, оның қамын
жегендік демей не дейміз. Бұл жерде ... ... ... мынау – осы
айтылғанның өзі де белгілі бір ... ... ғана тән, ... ... ... емес. Осыған жақын пікірді талай-талай өлең-
жырларынан, ... ... ... ... да кездестіреміз. Тегінде
Лермонтов бір өлеңдерінде ... ... ... ... адамның
бұлжымайтын беріктік, тұрақтылығын қастерлеп отырса, ондай ... ... ... ұрса да ... ... ... ... енді бір
өлеңдерінде тартыс жолын, күрес жолын ... ... ... ешкім
бас имейтін табанды, темірдей берік болуын талап етеді. ... ... ... ...... ... ... образ –
ақынның осындай алғырлығы, таң қаларлық табандылығының ... ... ... ... орын ... ... ... деген ықыласы ерекше болды. Ол орыс
ақынын ... ... ... сырлас, мұңдасын тапқандай болды. Орыс
поэзиясына ... ден ... ... ең көп ... тапқан ақыны, ең
бір өзіне үндес сезінген адамы Лермонтов еді десек артық бола қоймас. ... ... ... сол ... орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға
алатын дәрежеде еді. Ол мұңын ұққан халықтың ... да ... ... ... орыс ... ... қауымның кегін, наразылығын
танытатынын, оның қайғы-мұңына налуынан ел мұңы, халық мұңы ... ... ... ... ... «Мыңмен жалғыз алысқан»
жырларында нәр еткен-ді. Оның «қаны қара бір жанмын, жаны ... деп ... ... де белгілі.
Лермонтовты ол «ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»
деп, өте-мөте іш ... ... ... ... алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні ... ... ... Абай ... ... ... ... бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа түрлерін енгізді десек,
-соның ішінен адамның жан-дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер
тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде жаңа ... ... ... ... ... тың, соны ... да, бұлар – қазақ
топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр ... ... ... ... ... ... ... ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс
классикалық әдебиетінің ... ... ... ... ... ... де бар ... ешкім таласпас. Абайдың
кейбір өлеңдері өмірдегі ақынның орнын, мақсат-міндетін терең түсіну, өлең
сөздің халықтық сипатын ... ... ... Пушкин, Лермонтов
шығармаларына ұқсас келсе, тағы бір топ өлеңдері адамның ішкі сезімін ... ... таң ... ... ... ... ... мейлінше айқын, әсерлі көрсетуімен соларға жақын ... ... ... өзі ... ... ... ... белгілер деп қараған
жөн.
«Альбомға» атты ... Абай ... ... ... қажетіне
жарайды деген мәселені қозғайды. Бұл тұста «Қарасөздердің» бас жағында
келетін мына ... ойға ... ... ... осы ойыма келген
нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ ... бен қара ... ... ... ... керек сөз тапса, жазып алсын, я оқысын,«керегі жоқ»десе,
өз сөзім өзімдікі дедім де, ... ... ... енді мұнан басқа ешбір
жұмысым жоқ».
Осындай пікірін Абай өлең ... да ... ... ... Енді Абай ... ... үндес шығармасын аударып, мынаны
айтып отыр:
Қол жазуды ермек ет, жатпа бекер,
Бұл көңілсіз дүниеден көп жыл ... ... өзі асау ... ... бір ... қойса нетер?
Кім біледі, кез болса, арттағылар,
Ойға салып оқыр да сөзін сынар.
Көзін салып, ойланып кейбір ... деп ... ол дағы ... ... ... ... ... кеп, тоқтатар оның көзін,
Жолаушы жол үстінде тамаша еткен,
Сықылды өлген ... бір ... ... ... ... ... Абай өз ... де анық
білдірген.
Лермонтовтың өлеңі «Альбомға» деп аталғаны тегін болмаса керек. Ақын
жазған ... ... ... ... ... ниет ... де,
айналасындағы адамдарға сырын ақтарудан тартынған. Өз бағытын, алған ... ... ... ... ... ... ... ала алмайтынын «Я
не хочу, чтоб свет узнал» деген өлеңінен айқын байқаймыз. Абай оны «Менің
сырым, ... емес ... деп ... ... өнердің тәуелсіз, еркін
болуы қажет деген идеяны толық жеткізген. Абай да өзін ... ... ... ... жан» деп сезінеді, өзінің қандай қиыншылыққа болса
да, «теңізден таудай толқын ... ... «бет ... » ... ... ... құп алмайды,
Үлкен жанның қиялын ұға алмайды.
Теңізден таудай толқын соқса дағы,
Жағадағы жартасты жыға алмайды.
Құдай ... ... ... ... ... бет ... судан қайтпас,
Бұлтта суық дауыл, жаймен сырлас,
Өзгені жан екен деп сырын айтпас.
Осы орайда «Қорқытпа мені дауылдан» ... ... Абай ... құр
әншейін күн өткізу емес, мағыналы, үмітке, ... толы ... ... мақсатқа жетуге күш жұмсай алатындай батыл, қайсар мінезді келуін
аңсайтынын да айта кету орынды дейміз.
Қорқытпа мені, ... ... тау мен ... ... ... ... түскен жай.
Көк торғындай аспан-көк,
Білемін, жайнап ашылар.
Исі аңқыған бәйшешек
Түрленіп ... ... қар мен ... нәрсе қорқытты.
Ойсыз, доссыз, бақытсыз,
Жыбырлақпен өмір өтті.
Өлеңдегі негізгі ойды білдіретін осы үш шумақта Абай өзі аударып отырған
«Не ... меня ... ... ... ... көп ... кетпеген.
Өйткені қиындыққа мойымай, қажымай, алдағы өмірге сеніммен қарауды ол өз
жанына жақын сезінді. Осыған ... ... оның көп төл ... ... ... ... бірінде Абай «Үміт ... ... деп ... ... ... ... ... көгі қалың, көлі мол
жақсы жаз келмеуші ме еді?» деп түйіндейтінін еске алсақ, ... ... та бар ... ... Әрине, мәселе жеке сөз, сөйлемдер
ұқсастығында емес, біз бұл ... Абай өз ... ... ... өз ... ... ... өлеңдерді аударуды қажет деп
санағанын атап айтпақшымыз.
Абайдың Лермонтов тексін қазақша ... ... әр ... ... ... ... ылғи ... емес.
Бара-бар, дәлме-дәл аудармаларында Абай Лермонтов ... ... оның ... жаңа ... ... ... суреттеу
мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізеді. Абай Лермонтов оригиналын барлық
жарастық сәнімен, бар ... ... ... ... ... ... ... шықтым қараңғы түнде жалғыз» сияқты өлеңдерді
атауға болады. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармаларының тең жартысы
дерлік – ... дәл, ... ... ... ... еркін аудармалар. Бұған мысал ретінде «Ой»,
«Теректің сыйы» сияқты өлеңдерін атауға ... «Ой» атты ... ... Абай ... бұл жұрт ... ... ... білген білімді
іске жарата алмай отыр деген пікірін өзгертіп, сол кездегі ... ... де жоқ, ... ... де жоқ,
Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды,-
деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов ... ... ... дәл ... мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса
отыратыны көзге түседі.
Осы өлеңнің соңғы ... ... ... ... ... сөз ... ... тағы бір өрескел мінін суреттейді:
Мал үшін аш қатасың, жан сатасың,
Әкесі аштан өлген кісідей-ақ.
Неткен жұрт мал ... жеті ... ... ... ... мал ... әшкерелеуді мақсат еткен.
Сөйтіп Абайдың түпнұсқаға өзгеріс енгізіп, ... ... ... оны ... ... ... ... өз көңіл-күйіне
үйлестіру мақсатынан туады. Абай ... ... жаңа ... әсерлі және түсінікті болуын, оның идеялық, ... ... ... ... ... ... атты өлеңінің айрықша мәнділігі,
кезінде Белинский айтқандай Кавказды мадақтау – ... ... мен ... ... ... ... ... Кавказдан бастау алып,
Каспийге құятын Терек оған қажет сыйлықтар әкеледі. Кәрі Каспий ... ... елең ... үн шығармай, тек «казак-орыс қатыны бір сұлуды
әкеліп ем» ... ... ... ... күліп, жылы жүзбен амандасады.
Лермонтов өлеңінде нақтылы, табиғат суреті мен көркемдік қиял осылай
әдемі ұштасып келеді десек, Абай соның ... ... ... ... ... қазақша айтып жеткізген.
Ал жеке сөздерді, сөйлемдерді аударғанда алшақ кеткен ... ... ... ... ... ... шумағындағы:
Арыстанның жалындай бұйра толқын,
Айдаһардай бүктеліп,жүз толғанып,-
-деп келетін ... ... ... ... ... дегенін
еркіндікке жатқызсақ та, «арыстанның жалындай» дегені Лермонтовтың басқа
бір шығармасындағы:
И ... ... как ... ... гривой на хребте,-
-деп келетін сөздермен үндес екені байқалады. Және жал арыстанда ... Абай ... ... (львица деп жаңылыс айтылған ғой).
«Асау той, тентек жиын, опыр-топыр» деген өлеңінде Абай ойсыз, топас
тобырдың ішінде отырған ... ойы ... ... ... ... ... ерекше тұлғасын салмақты етіп, ірілетіп көрсетуге мән бергенін
байқаймыз. Бұл – Лермонтовтың «На ... ... ... он сидел »
деген өлеңінің аудармасы.
Лермонтов өлеңі француз жазушысы ... ... ... Онда бір ... ... ... ... (1719-92) француз
революциясы болатынын, отырған адамдардың және өзінің тағдырын алдын ала
болжап айтқан екен делінеді (Казот өзі 1792 жылы ... ... Алда ... ... күн ... ( ... ... корона упадет») деген сарын
Лермонтовтың өз өлеңдерінде де кездеседі. Бұл өлеңде уақиға болаған ... ... ... ... суық бір жан» ... сол жиынға қатыстқан,
өз көзімен көрген адамның аузымен айтылады. «Құлағымда әлі тұр соның үні»
деп, алдағыны ... ... ... топта айтқан сөзін бізге жеткізетін
де жаңағы куәгер ... Абай ... ... ... ... ... ... түсі суық жанның көрегендік сөздерін өзінше
өзгертіп келтіреді. Оған сендердің ... ... ... ... тұр (Над ... ... колеблется секира) дегенді айтқызбай, тағдырға
амалсыз көнесіңдер, «қайда ... ... ... ... уақыт, өмірдің өтуі, өлім мен өмір жайлы толғанатын тағы бір
өлеңі- «Пленный ... Абай оны ... ... деп ... ... деп аталса да оның серілік сипаты «дұға» оқып, талай тойда
«өлең айтып ... ... ... Рас, Абай оның ... айтқаны
сүйгенін мадақтаған жыр еді деп айқындап жатпайды.
Лермонтовтың ... ... ... да ... сол ... аузымен айтылып, соның көңіл-күйін білдіреді. Ол қараңғы ... тек ... ... ... ... ... ... аспанда еркін
ұшып жүрген құстарды көріп қапа болады, бұрынғы еркін өмірін, ... ... ... еске алады. Қазіргі жағдайын бұрынғы кезімен
салыстырып, ерекше ... ... ... тас ... тас ... ... ... оқ пен қылыш бұзбастай, тек астымда мінген атым жоқ,
киген сауытым, жатқан үйім – тас ... ... есік – ... ... түсіндіреді. Жүйрік уақыт қажытпай қоймас, бұл азаптан өліп ... ... ... деп, өлімнен қорықпайтыны да айтады.
Жарық дүниені бір көруге зар болып жатқан сорлы тұтқынның ... ... ... ... ... осы ... айрықша көркемдік
шеберлікпен жеткізілген.
Лермонтов бейнелеген демон бейіштен ... ... ... ... жалғас туған десек те, орыс поэзиясында ол - өте күрделі, өзгеше
сипатталған ... ... атты ... ... екі ... түгел
алып, сөз қосып, өте еркін аударған.
Лермонтов өз поэмасында демонды символ ретінде алып, сол ... ... ... ... бейнесі арқылы тәкаппарлықтың, еркіндік
іздеудің шегі бар, шексіз болса, қайғыға ұшыратады ... ойды ... ... үшін құдайдың лағнетіне душар ... пері ... ... ... қолы ... де, адамға не қиянат жасап жүрсе де еш
нәрсеге ... да, ... де ... Абай ... демон, дух изгнания,
летал над грешною землей» деп басталатын, періні ... ... ... алып, бірақ демон тұлғасын толығырақ көрсетуге ұмтылып,
еркін қазақшалаған. ... ... ... ... шайтанның аузына:
Ақылға, өмірге де адам кенде,
Өлмес өмір, қайрат, күш – бәрі менде,
Күнінде жүз қуанып, ... ... адам ... неткен бенде? –
деген сөздерді салады.
Лермонтов поэмасында демон айтатын сөздерден бұған біраз үндес келеді
деп:
Что люди? что их ... и ... ... они ... ... ... ... басқадай мағынасы сәйкес сөздер кездеспейді.
Абай Лермонтовтың бітпей қалған «Вадим» атты романының алғашқы екі
тарауы және ... ... ... ... ... еркін аударған. Бұл
шығармада шаруалардың крепостнойлық тәртіпке наразылығы баяндалған.
Лермонтов ... ... 24 ... ... ... деп белгілеген. Кейбір
зерттеушілер, оның ... ... ... ... ... ... ... суреттелген болар еді деген пікір айтады.
Вадимді қайыршылардың ішінен Палицын деген бай ... ... ... екеніне қарамай, қызметші етіп жанына алады.
Емельян Пугачев көтерілісі Пенза губерниясына да ... ... ... ... ішін ... ... ... Юрий Вадимның қарындасы
Ольгага қызығып, алып қашпақшы болып оны алып ... ... ... оның ... ... өлтіріп, топтанып жүрген бүлікшіл кедейлерді
соңына ертіп, Палицынның өзін іздеп тауып, өш алуға бел байлайды. ... ... ... ... әрі не ... ... ... көтерілісін, Палицынның бас қорғалап ... ... ... ... ... Лермонтов ел аузында айтылып жүрген
әңгіме-аңыздарға сүйеніп жазған. Абайдың өлеңмен аударған ... ... ... ... ... ... ... Әрі қарай шаруалар
көтерілісін, Вадимнің қарындасын іздеген, зорлықшылардан өш алу ... ... ... ... да ... ... болжам айтылғанымен
біздің қолымызға келіп жеткен дерек жоқ. Бірақ Абайдың осы Вадим уақиғасын,
оның ... ... ... ... ниет ... анық. Әйтпесе, құр
басын бастап, қоя салу үшін тәржімелеуге кіріспейтіні ... ... ... ... – негізінде әлеуметтік өмірдің
көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын ... ... ... ... өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын,
бірақ оған мойымайтын беріктігін ... ... Абай ... ... ... ... ... үндестік
тапты десек, айтылатын ойды мысалдағыдай тұспалдап айту қазақ поэзиясында,
әдебиетінде жиі кездесетін ... ... атар ... ... ... ... ... талдағанда көрдік. Бұл жерде оның «Ғабидоллаға» деген
атпен басылып жүрген мына өлеңіне назар аударарлық:
Жазғытұрым қылтиған бір ... ... ... ... ... ... ... күнге мас болып, көрсе жазын.
Күз келген соң тамырын үсік шалып,
Бетегеге жете алмай ... ... дағы көп ... ... ... ... қол ... бар ма ылажың?
«Боламын» мен жүргенде болат қайтып,
Жалын сөніп, жас жүзін басады әжім.
Осыны мысал түріндегі тұспалды өлең ... ... ... ... ... ... бөлігінде қазақ даласындағы нақтылы табиғат көрінісі
бейнеленгендей болса да сол ... бір ... ... ... ... ... ... айқын аңдаймыз. «Боламын» жүргенде болат ... ... ... қартайғанын айтуы да нағыз мысалдағы қорытынды-түйін деуге
лайық.
«Базарға қарап тұрсам әркім барар» да – ... ... ... негізделген өлең.
Абай тұспалдау тәсілін осы сияқты өлеңдерінде қолдана отырып, мысал
жанрын қазақ поэзиясының дербес саласы ... ... ... іс ... де ... ... өлеңдердің дүние жүзі әдебиетінде қалыптасып ... ... әсер ... ... Федр, Лессинг, Лафонтендердің еңбегі
қандай зор болса, Крыловтың орыс әдебиетінде мысал ... ... ... ... ... де сондайлық мол болды. Крыловтың ... ... ... 1806 жылы ... көре ... да 1809 жылы олар жеке ... басылды. Ақынның мысал өлеңдері әдебиет сүйгіш ... ... ... ... баға ... ... көзі тірі ... мысал
өлеңдерінің тоғыз жинағы басылып шықты.
Крылов мысал өлеңдерді орыс ... ... ... жанр ... жаңа дәуірдің тілек-талаптарымен ұштастыра биік белеске
көтере ... Ол ... ... орыс ... ... ... оларға шынайы халықтық, ұлттық сипат дарытты. Сондықтан да
оның ... ... жүзі ... ... ... аударылып,
кеңінен тарады. Мысал өлеңдерінде Крылов қоғамдық өмір қайшылықтарын, әр
түрлі ... ... ашып ... күнделікті тұрмысқа қатысты сан
алуан жайттарды орында қозғап, баяндап бере ... Бір ... ... тап өкілдері мен төменгі тап өкілдері арасындағы қайшылықты, ... ... ... ... ... көреміз («Қасқыр мен қозы»,
«Жапырақтар мен тамырлар», «Шегіртке мен ... т.б.). Орыс ... ... ... асқан шыншылдықпен суреттеуінен, әр түрлі таптар ... ... ... ... дәл ... білуінен, халық
тілінің байлығын, бейнелілік нақышын шебер пайдалана білуінен – осының
бәрінен ... ... ... ... ... ... мысалда оқиғаны баяндауы, айтуы ұқсас болса да содан ... ... әр ... келеді. Айталық, «Қарға мен бүркіт» атты
мысалда Крылов ... ұры ... ... ұры ... ... ... ... Сондықтан болар Абай ол жағын сөз қылмай, тек қарғаның
әліне қарамай қайрат етуге ұмтылғанын әжуалап:
Азат басың болсын кұл,
Қолдан келмес іске ... ... ... ... бір ... ... ... – мысал дегеннің өзін жанрлық түрі
жағынан шарттылығы ... ... ... ескі ... ойды ... ... іс-әрекеті арқылы тұспалдап
қана білдіретін, белгілі бір шындықты ... ... ... тұратын шығарма
деп қарау жиі кездеседі. Осындай түсінік ... ... ... ... жете ... ... соғады. Ал, шынында, мысал
өлеңдегі шарттылық, тұспалдап айту тәсілін, ... ... әр ... ... ...... бәрі тек сыртқа сипат-белгілер. Мысал
өлеңдердің артықшылығын алдымен ... ... ... ... ... сан ... ... мінез-құлқын, іс-әрекетін аңдатып,
айқын көзге ... сол ... ... ... ... ... ашып бере алатын мол мүмкіндігінен іздесек керек. Көркем шығармада
мәселе не айтылғандығында ғана ... ... ... ... ... әсер ... ... осыны әсіресе мысал өлеңге, яғни өмірлік
шындық пен көркем ... ... ... ... ... ... жанрға байланыстыра айтуымыз орынды. Мысылдағы ойды
тура, ашық айтпай, ... ... ... алыстан орап, орағытып айтудың
өз артықшылығы бар ... ... ... ... айтылған жайды, астарлы
мағынаны өз ойымен бағдарлап, өзінше аңғарып, ұғып-түсінуге ... ... одан ... ... ... үңіле білуді, айтылып отырған нәрсені
де ишарат етіп, тұспалмен аңғартылған ... де ... ... білуге
қабілеттілікті талап етеді, ойына түрткі болып, сезіміне әсер ... ... ... ... сан ... жан-жануар, аң-құстарды,
жәндіктерді іс-әрекет үстінде бейнелеуі, тілдестіру, айтылған ... ... түю және осы ... ... ... ... ... мағыналы қоғамдық ой қорыту үлкен ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерді,
әсіресе, ақынның әзілдеуге, мысқылдап келемеждеуге, сықақ етуге шеберлігін
айқын байқаймыз.
Кейде мысалда ... тиек ... ... да ... бір ... ... ... «Жарлы бай» атты өлеңдегі ... ... ... да ділдә
бірінен кейін бірі шыға беретін дорбаның кедейдің қолына келіп ...... арғы түбі ескі ... ... ... сюжет. Ал кейде мысал
өлеңдегі оқиғаның өзі ... ... ... ... ... жай
боп шығады. Айталық, «Қазаға ұрынған қара шекпен» ... ... ... ... айту ... таң қалатындай нәрсе емес. Өлеңнің түйіні басқада,
барынан бір сәтте айырылып, ... ... ... ... ... ... ... ақыл-кеңес беріп, желдей есіп, «бишара», «байғұс» деп ... мен ... атты ... ... бола аламын деп ісініп, кебініп, іші
жарылған бақаның ессіз ... ... ... ... ... ... әдейі әсірелеп айтушылық мысал жанрында жиі кездесетін
үйреншікті жай, сондықтан оны табиғи ... деп ... осы ... ... ... айтылғанына көбірек көңіл қою орынды секілді [36,264].
Крылов осы мысалдың сюжетінен әр ... ... ... ... бола алмайды деген нақтылы тұжырым ... ... жай ... ... ... ... ... ақсүйектей (дворяниндей) бола
алмайды деген түйін жасаған. Ал Абай жалпы моральдық ... ... ... ... ... көре алмай, күндеуді, қалайда соған ... ... ... жөн ... Сондықтан мысалды:
Таласпа, жаным-ай,
Қолыңнан келмеске,
Боларсың бақадай,
Көп түссең егеске, -
-деген ғибрат сөзбен ... Және ... ... ... ... Крыловша бірден уақиғаны ... ... ... ... сөз ... былай дейді:
Қарасаң, дым-ақ көп,
Көре алмас іші тар.
Несі артық бізден дер,
Салыспақ жұртта бар.
«Есек пен бұлбұл» атты мысал өлеңін Абай ... ... ... есек ... ... ... шатқа кетті қай-қайдағы.
Қаңғырып өлкені өрлеп келе жатып,
Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы.
Орысша тексте мұндай кіріспе жоқ, есек ... ... ... ... оған ... ... сөзі ... Абайдың өлеңді бастауынан
есектің қарны тойып, көңілденіп, ерігіп келе ... ... ... ... ән ... ... ... көрмекші болғанын
аңғарамыз. Есектің бұлбұлмен ұшырасуы кездейсоқ болса да оған тіл ... ән ... ... деп ... айтуы көңіл-күйіне үйлес сезіледі. Ал
есектің сыншыл болып шыға ... ... ... ... ... ... сын
айтуы - әбден қисынды. Бұл топас, ақымақ, өнерден марқұм адамның басқаны
сынағыш болатынын аңғарту жағынан ұтымды.
Ал ... ... ... ән ... ... тұста Абай
Крыловтан айтарлықтай алшақтамайды. Есектің бұлбұл әнін тыңдап алып, «сен
біраз әтеш әнін ... - деп ... ... ақыл ... ... текстегідей мейлінше әсерлі, тартымды көрсетілген.
Өлеңнің аяғын Крылов:
Избави, бог, и нас от этаких судей, -
деп қысқа қайырса, Абай осы ... ... ете ... істің мәнісін
түсінбейтін, шынайы өнерді бағалай алмайтын топас сыншысымақты келемеждеп:
Демеймін мені мақтасын,
Я жақсын, я жақпасын,
Сөйтсе де мұндай сыншыдан,
Құдайым бізді ... ... ойын ... сөз ... ... ... бір шумақ өлеңмен
қорытындылай түйіндейді.
«Емен мен ... атты ... ... ... ... ... салмасын сен секілді
Желмен жерге жығылып, жар сүзбекті,
Обалын бір құдайға, байғұс, сенің,
Қақтырып қойған ... бос ... ... сендей сорлы емеспін,
Тау, жартасқа ұзатып бой теңестім.
Сенің қорыққан ...... ... ... өткізбей күнге егестім, -
деген сөздерін, немесе:
- «Есіркегіш екенсің, - деді шілік, -
Онша сорлы емеспін, тартпа күйік!
Сынбаймын майыссам да ... ... ... еш ... - ... сөздер емен мен шіліктің бойына лайық деуге болатын ... те ... тіл ... ... ... түрде алынғанын былай қойғанда,
жаңағы сөздер өркеуде, менменсіген адам мен дене ... ... жұқа ... жаны ... ... төзімді адамды меңзеп, тұспалдап айтылғаны
айқын байқалады. Бір ... емен мен ... сол ... ... ... ... ... елестетсек, сонымен қатар екі ... ... ... ... боламыз. Ал одан ары айтылатын:
Бүгінгі аман бола ма үнемі аман?
Кердеңдікпен деп ... не бар ... ... ... ... ... ... саған», -
деген сөздерді алсақ, мұны түгелдей тек есті ... ... ... ... керіп, дандайсыған біреуге айтқаны деп қарауға әбден
саяды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Абайдың Лермонтовтан ... ... ... ... ... ақталмағанын сезіну, жалғыздық сарыны елеулі
орын ... ... ... ... бірі ... мені ... ... - орысшасы «Хоть давно изменила мне радость». Осы алғашқы
тармақтың мағынасы қазақшада сәл басқаша:
Ғашық жар,ағайын, дос- бәрі ... ... нұры ... тартты бәрінің аяғы реніш,-
-деп жалғасқандықтан, түпнұсқаның мағынасы айтарлықтай өзгере ... ... ... ... болған сарын-жалғыздығын, өмірден
күткен үміті ақталмағанын сезіну. Сонымен бірге өлеңнен талай алданса да,
тағдырға бас ... ... ... ... төзе ... ... көреміз. Абай да өлеңдегі лирикалық қаһарманның осы ... ... ... Ол ... ... ... ... тез өтіп
кететіне көзі жетсе де, жақсылықтан да әлі ... ... ... ... ... ... осы ... нанымды, әсерлі сипаттайды.
Осы айтылғанды:
Алладан бәрібір деп тосып тұрмын
Алғалы жақсылықты, я өлгелі,-
-деген түйінді ойды ... ... ... ... ... я холодно приход ожидаю
Кончины иль лучшего дня.
Бұл орайда басқа өлеңнің мына сөздері еріксіз еске ... ... емес ... тыныштық, ұмыту-бер дегенім.
Көкірегімде өмірдің күші тұрып,
Іздеймін дем ... ... да - ... ... ... «Жолға шықтым бір жым-жырт
түнде жалғыз» дейтін аударма ... бір ... ... ... ... ... ... құштарлық осы келтірілген сөздерден әсіресе айқын
аңғарылады. Бұл лирикалық шығарма өмірге ой көзімен ... ... ... сыршылдықтың үлгісі боларлықтай. Өлеңнен жарық түнде жалғыз
жолға шығып, аспан мен жердің, жоғарыда ... етіп ... ... ... ... ... ... бар жанымен
сезінген ақынның бейнесін көреміз. Сондықтан оның өз ... ... ... сөзі ... ... ... ... шыққан. Өлеңдегі мұңды сарын да,
тыныштық азаттық ... де ... ... әсер ... осының бәрін қалт жібермей дәл жеткізген.
Мысалы:
Мен көрдім көктің ғажап жасалғанын,
Жер ... ... ... бу ... не ... ... қысылғаным?
Үміт пе, өкініш пе ойлағаным?
Дүниеден үмітім жоқ менің деймін,
Өмірге өткен титтей өкінбеймін.
Азаттық пен ... ... пен ... деп ... соңғы шумақта ғана еркіндік байқалады.
Чтоб всю ночь, весь день мойслух ... ... мне ... ... ... мной чтоб, вечно зеленея,
Темный дуб склонялся и шумел,-
-деп Лермонтов ... жыры мен ... ... ... ... болып
тұратын ағаштың сыбдырын аңсаса, Абай тамылжыған табиғаттың үнімен жылылық
пен достық, өнген, өскен жақсы екені мадақталуын армандайды:
Су сылдырлап, жел ... күн ... пен ... ... ... ... жақсы» деп емен ағаш,
Теңселіп айтып тұрса ол шайқақтап.
«Күлімсіреп аспан тұр» ... ... мен, ... жоқ ... жатамын,
Нені іздеймін өмірде? –
деп ақынның налыған күйін жасырмай еш ... жоқ ... ... Осы ... ... өз жан ... ... те немесе
лирикалық кейіпкердің мұңды сезімі десек те ... ... ... ... тура ... ... ... Осы тұңғиыққа келіп
тірелгендей жағдайдан жол тауып шығатын мүмкіндік бар ма ... ой ... ... ... ... ... бір ... шығармадағыдай,
алдыңғыға қарама-қарсы басқа сарын естіліп, бара-бара әбден күшейгендей
әсер аламыз. Осы ...... ... ... де ... дүниенің қызығын
қимайтын сезімі, өмірге құштарлық:
Іздегенім тәтті ұйқы,
Дүниені ұмытып.
Өлімнің суық дым сиқы,
Тұрсын өмір жылытып.
Көз ұйқыда, ой ... алып ... ... ... кім ... оны – сол ... аулақ бетінен,
Бір орында оңаша.
Дүние деген не деген –
Қыла жатсам тамаша.
Абайдың мысал өлеңдері Крылов шығармаларынан аударма деп ... ... осы ... ... ... бір ... толық ескеру
қажет. Олар толық мағынасында ... ... ... ... бір ... ... Абай ... мысалдың тексін дәлме-дәл тәржімелеуді мақсат
етпеген, уақиға желісін негізінен ... ... ... ... ... ... ... ұғым-түсінігіне, ойлау, сөйлеу ерекшелігіне
жанастырып, өзінше бейнелеуге ұмтылған. Сондықтан ... ... ... ... сәйкестігі тұрғысынан қарап, ана жері дәл түскен, мына жері
дәл емес, кем ... ... ... қисыны жоқ. Кейде қазақша баяндау,
бейнелеу орысша ... ... ... ... ... ... ... болса,
ал кейде қазақша ойлау, сөйлеу ерекшелігіне орай ... ... ... ... – кім де ... ... тұра алмайтын
бұлтартпас шындық, оны сөз зергері жақсы сезінеді. Мұның өзі ақынның ... ... шек ... ... деп емес, керісінше, ойдың, сөздің
оралымын өзінше келтіріп, тың, жаңа өрнек табуына мүмкіндік беретін ... ... ... ... өлеңдерінің ішінде кейбір аудармаларға жатқызуға болатыны
да кездессе, дені ... ... ... ... сарынымен
жазылған деуге лайық болып келеді. Айталық, «Жарлы бай» атты мысал өлеңінде
Абай оқиға желісін еркін баяндап, соңында:
Алтын ... сөз ... ... не ... ... өз жанынан қосады. Сондай-ақ «Шегіртке мен ... ... ... ... илеу үйлі ме?
деген сөздер, шегірткенің құмырсқаға барған қалпын:
Селкілдеп келіп жығылды,
Аяғына бас ұра, -
дегендей суреттеме орысша ... жоқ. Абай ... ... ... ... ... елестетерліктей белгілерімен үстемелей
түскен.
Осы өлеңдегі құмырсқаның атынан айтылатын:
Қайтсін, қолы тимепті,
Өлеңші, әнші есіл ер! ... ... өзі ... ... ... де ... ... сөйлеу
қалпындағы әдемі кекесінің үлгісі деп санауға лайық. Әдейі аяныш сезімін,
жаны ашығанды білдіргендей етіп, ... ... ... ирония,
келемеждеудің келісті, өткір түрі [37,344].
Абай мысалдары оның ақындық шеберлігін ... ... ... атап ... ... Көп ... ақынның шеберлігін, өнерпаздық
өнегесін сөз ... ... деп ... өлеңдер есепке алынбайды, оларға
пәлендей мән берілмейді. Ал шынына келгенде, ақынның өнер ... ... бір тұсы – осы ... ... ... үңіліп, соны өзінше
қалай айтып жеткізетіні десек, ... ... Дәл ... ... тек ... сақтай отырып еркін тәржімаланған шығарма болсын, түпнұсқасымен
салыстыра тексерілсе, ақынның ... ... ... таңдауы өзінше
айта білетін, тапқырлығы, шеберлігі ... ... ... ... береді.
Түгелдей алғанда Абай аудармалары қазақ поэзиясының ... ... баға ... зор табыс болды. Олардың өткен ғасырда қазақ сөз
өнеріне мол ... ... ... ... ... ... қайталанбас
көркемдік сипаты да ешқашан кемімейтін ... ... ... ... ... жетістіктерін еркін игеріп, таңдаулы ... ... Абай ... ... ... ... Байтұрсынов,
Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт
Торайғыров, Спандияр ... ... ... ... ... жан-жақты дамытты.
Шығармашылығында Абай өз өмірбаянының рухани мазмұнын,өз ... ... ... сол ... ... ... рух пен пенднлік болмыс қайшылығының ежнлгі трагизмін
көрер едік.Бұл талқы ... ... тән ... ... ... ... ... сұрапыл айдынымен,жантүршігерлік
әсемдігімен көз тартады. ... ... ... Абдрахманов С. // Абай ата асқары . Егемен Қазақстан 4 сәуір 2006 жыл.
2. Жиреншин А. Абай ... ... 162 ... Жиреншин А. Абай и его русские друзья.Алма-Ата, 1949,С.123.
4. Жиреншин Ә. Абай және ... ұлы ... ... 266 б.
5. Абайдың өмірі мен ... ... ССР ... ... ... ... Л.М. О ... связах Абая с современной ему ... ... ... ... по ... и ... Гу,-Алма-Ата, 1962. С.59.
7.Нұрышев С.Абайдың аударма жөніндегі тәжірибесі.-Алматы.1954.-200 б.
8. Ахметов З. Лермонтов и Абай.-Алма-Ата. 1954.
9. Мырзахметов М . ... ... . - ... Ана тілі , 1994. -192 ... ... М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. –Алматы. Санат, 1997.
-448 б.
11. Ахметов З. Абайдың ... ... ... : 1995. -272 ... Байғалиев Б. Абай өмірбаяны архив деректерінде. - ... ... ... ... 20-томдық шығармалар жинағы. – Алматы: 1985. - 48 б.
14. Ахметов З Пушкин и Абай // ... ... ... ... Қ. Таным баспалдақтары -Алматы: Қазақстан, 1993-120б.
16.Оразалин К . Абай ауылына саяхат -Алматы: 1993-285б.
17.Бейсенбаев М. Абай және оның ... ... ... ... ,1913, , №4 ... ... ... Семипалатинской области на 1898г. Семипалатинск.
С. 19.
20. Русское боготство, 1896, №8. «Дала ... 1896, ... ... Москва, 1914. С . 224-227.
22 .Мырзахметов М. Абайды оқы, ... - ... 1993 65- ... ... ... 1889, №7 ... вестник », 1898, №1181
24. «Сибирский студент»,1915, №3-4.
25. Ысқақов К . Кітапта: Абай Құнанбайұлының өлеңдері.СПБ.1909.-107б.
26. Затаевич А.В. Исследования, ... ... и ... -Алма-Ата:
1958. С.241.
27.Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және Абайтану ... ... ... ... З. Поэзия шыңы-даналық. -Астана: 2002
29.Әуезов М. Абай Құнанбаев. Кітапта : Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы ,
2 том. 1961.- 337 ... ... М. Әр ... ... –Алматы: 1959. 142б.
31.Әуезов М. Абай ақындығының айналасы.Әдебиет майданы,1934, №11-12,-15б.
32.Марғұлан Ә. Абайдың ... ... ... ... Қазақстан», 1971. 21 қыркүйек.
33.Мырзахметов М. Абай және Шығыс-Алматы: Қазақстан, 1994-208 б.
34. Абай Құнанбайұлы. Шығармаларының екі ... ... ... -Т.2: ... мен ... -2004-33 6.
35.Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы –Алматы . Жазушы,1971-110 б.
36. Сүйіншәлиев Х. Саңлақтар сарабы. ... ... ... ... Б. ... ... ... дейін...-Алматы:Ана тілі, 2004-
344 б.
38. Шапай Т. Шын жүрек-бір жүрек .-Алматы : Жазушы, ... ... ... ... Абай .Библиографиялық көрсеткіш.Алматы,1965.
40.Абай . Библиографиялық көрсеткіш.Алматы,1995.
41.Әуезов М. Абайтанудан ... ... ... ... . ... 1994 ... ... бас ақыны//Қазақ,1913, №39-40.
44.Мырзахметов М. Библиографиялық көрсеткіш.Алматы,1982.
45.Жунусова М. Штрихи и биографии Е.П.Михаэлиса// Абай,1994, №12.С-80.
46.Қирабаев С. Абай ... ... ... ... терең бойла
Алматы,1995-3-14 б.
47.Марғұлан Ә. Ақын туған орта //Жұлдыз .1982. №4,192-199-бб.
48.Мұқанов С. Абайдың ата-тегі //С.Мұқанов.Жарқын ... Ы. Абай ... ... №7 ... Қ. Абай ... ... Ә. Абай ... қосымша деректер//Жұлдыз,1993, , №6,11-12-
бб.
52.Ысқақов Ә.Абай Құнанбайұлының өмірі// Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының
өлеңдері.СПБ,1909,1-2-бб.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы13 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі9 бет
Абай дәуірі5 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь