Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе. Оқу-әдістемелік құрал


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

1.тарау
ЖАЛПЫ МӘСЕЛЕЛЕР
1.1. Әлеуметтік.психологиялық тренинг дегеніміз не? ... ... ... ... ... ... 10
1.2. Топтық динамика және топ жұмысының кезеңдері ... ... ... ... ... ...18
1.3. Жаттықтырушының ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
Белсенді лидердің, жетекшінің ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
Талдаушының ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Түсініктеме берушінің ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Делдалдың немесе сарапшының ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
1.4. Тренингтегі жұмыс режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
1.5. Тренингте ұпайды қалай жинауға болады? ... ... ... ... ... ... ... ... . 34
1.6. Тренингтік топтағы қиын қатысушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
1.7. Жұмысты қалай бастау керек? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

2.тарау
ТРЕНИНГКЕ ДАЙЫНДЫҚ

2.1. Жаттықтырушының дайындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
2.2. Топтың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
2.3. Тренинг қатысушыларының мәртебесіндегі айырмашылық ... ... ... 63
2.4. Топтағы қатысушылар саны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
2.5. Үй.жайды дайындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..75
2.6. Үлестірмелі материалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78

3.тарау
ЖАЛПЫ РӘСІМДЕР

3.1. Топ жұмысының ережелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 82
3.2. Танысу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...86
Танысу нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88
3.3. Тереңдетілген танысу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92
3.4. Күннің аяқталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...95


4.тарау
ТРЕНИНГ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫ

4.1. Қарым.қатынастың төрт сатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...99
4.2. Бірінші саты . «Байланыс» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .105
Байланыс орнатуға арналған ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..108
Байланысқа түсудің бес ережесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 111
4.3. Екінші саты . «Бағдарлану» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..116
Белсенді тыңдау техникалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 116
Қарым.қатынастың ауызша емес түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ..127
Ауызша емес мінез.құлыққа арналған ойындар ... ... ... ... ... ... ..131
4.4. Үшінші саты . «Бірлесіп шешім іздеу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... 135
Дәлелдеме келтіруге арналған ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 136
4.5. Төртінші саты . «Шешім қабылдау» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 141
4.6. Тренингтегі коммуникативтік қақтығыстар ... ... ... ... ... ... ... ...145
Қақтығыстармен жұмыс жасауға арналған ойындар ... ... ... ... ... 148
Қақтығысты жағдайлардағы мінез.құлық тәсілдері ... ... ... ... ... .150
4.7. Қарым.қатынас тренингіне арналған ойындар ... ... ... ... ... ... ... 154
«Апат».ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .154

5.тарау

ЖАТТЫҚТЫРУШЫ ҮШІН ПАЙДАЛЫ МАТЕРИАЛДАР

5.1. Сергіту жаттығулары, немесе психогимнастикалар ... ... ... ... ... .. 161
Тренингте сергіту жаттығулары не үшін қажет? ... ... ... ... ... ... .. 161
Қорқыныштар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...161
Сергіту жаттығуларының нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 162
«Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен» ... ... ... ... ... ... ... 162
Түрін өзгерткен «хайуанаттар паркі» ... ... ... ... ... ... ... ... 163
«Ботаника бағы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..163
«Хайуанаттар паркі . 2» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 163
«Үйір» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...164
«Хайуанаттар паркі оянады» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...164
«Шым.шытырық» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .165
«Өз жұбыңды тап» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 165
«Өз жұбыңды тап . 2» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 166
«Бойына қарай сапқа тұру» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 166
«Соқыр теке» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 166
«Соқыр теке керісінше» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 166
«Ерекше эстафета» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 166
«Түйін түю» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...167
«Шаршы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 167
«Орын алмастырыңдар..» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 167
«Киім ауыстыру» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 167
«Шиыршық» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .168
«Есім» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .. 168
«Тербету» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .168
«Алыптың басы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ...168
«Бұлақ» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 169
«Жартас» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..169
«Қошеметпен амандасу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 169
«Қошеметпен амандасу . 2» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 170
«Тіл қатпай амандасу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 170
«Тіл қатпай амандасу . 2» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 170
«Дене шынықтыру жаттығулары» ... ... ... ... ... ... ... ... ... 170
«Сезімді шеңбер бойынша беру» ... ... ... ... ... ... ... . ... .. 171
«Қиялдағы затты шеңбер бойынша жіберу» ... ... ... ... ... .. .172
«Қозғалысты шеңбер бойынша жіберу» ... ... .. ... ... ... ... ..172
«Ұшады . ұшпайды» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...172
«Ергежейлілер мен алыптар» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 172
«Тыйым салынған жеміс» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 172
«Саусақтармен гомеостат (саусақтарды тастау)» ... ... ... ... . 172
«Сап» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 172
«Бүршіктер, түйнектер, жаңғақтар» ... ... ... ... ... ... ... ... .173
«Бос орын» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 173
«Мен ең сұлумын» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 173
«Кішкене диагностика көпірі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 174
«Күлдіру» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 174
«Күлдіру . 2» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. . 174
«Кім кімнен шапалақтау/жер тебу жағынан озады?» ... ... .. 175
«Әңгіме құрастыру» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 175
«Шеңбер бойынша сурет салу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 175
«Баржа» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 175
«Доппен бірге қошемет, тілек, сұрақ» ... ... ... ... ... ... ... .. 176
«Шеңберден шығу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 176
«Соқыр мен жетектеуші» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 176
«Екеулеп сурет салу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 177
«Ергежейлілер мен алыптар» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 177
«Самокат.ұшақ» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 177
«3 санына секіріп түсу» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 178
«Құрметті қонақ» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 178
«Өмірлік бөгет» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 178
«Шыбын» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 178
«Пианино» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 179
«Шабадан» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 179
«Есімдер жазылған конверттер» ... ... ... ... ... ... ... ... ... 179
«Атомдар мен молекулалар» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 179
«Дүрбі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 180

5.2. Әдістемелік тренинг қатысушыларының ең жиі қоятын сұрақтары ... 181

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .194
Авторға бұл кітаптың жарық көруіне ықпал еткен жағдай, көптеген жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлердің ұсыныстары болып отыр.
Оқырман қолындағы бұл кітап болашақ тренерлердің жұмысын арттыруға, қандай да бір олқылықтарға тап болмауға, шешім қабылдау мен тренингтегі қолданатын техникаларды дұрыс меңгеруге көмектеседі. Жалпы бұл әдістемелік құрал студентті, ЖОО-ң оқытушыларын, мұғалімдерді, әлеуметтік саладағы қызметкерлерді де қызықтыратыны сөзсіз.
Қазіргі заманда топта әрекет ету қабілеттілігі қажетті кәсіби және жеке қасиеттердің бірі болып табылады. Психологиялық ойындар мен жаттығулар ынтымақтастыққа тәрбиелеуге бағытталған.
Кітапта- жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлерге арналған әлеуметтік-психологиялық тренингтердің стандартқа сай бағдарламалары, негізгі жүргізу кезеңдері мен процедуралары, ең үздік сергіту жаттығулары мен рөлдік ойындар және тренинг жүргізуде тренерді мазалайтын негізгі сұрақтарға жауаптар беріледі. Сондай-ақ В.Г..Пузиков бұл еңбегінде өзінің тренинг жүргізудегі тәжірибесімен сіздермен бөліседі. Әдетте тренинг жүргізу оңай да қызық болып көрінгенімен, тренингті жүргізу үшін тренердің үлкен дайындығы мен білімділігін, күшін талап ететіндігін ескергеніміз жөн.
Қазіргі кездегі білім беру жүйесі жаңашылдықты, тәжірибелікті және де оқыту әдістерінің әртүрлілігін талап ететіні баршамызға мәлім. Жалпы білім беретін мектептер практикасында лекция-семинар сабақтары, шығармашылық шеберлік, дискуссиялық клуб сияқты жұмыстардың жаңа формалары белсенді түрде енуде.
Мен өзімнің тәжірибемде тренинг мәселесімен айналысуды алғашқы еңбек жылдарымнан бастағанмен-ақ, психологиялық тренинг жүргізудің үлкен дайындықты, күш-қуатты, жоғары компетенттіліктті талап ететіндігін түсіндім. Сондықтан қазіргі кезде қазақ аудиториясында тренинг жүргізушілердің тапшы екенін ескере отырып осы кітапты аударып шығуды жөн көрдім.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 236 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТРЕНИНГ ТЕХНОЛОГИЯСЫНА
КІРІСПЕ

Оқу-әдістемелік құрал

Алматы 2011

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТРЕНИНГ

ТРЕНИНГ ТЕХНОЛОГИЯСЫНА
КІРІСПЕ

Тренинг жүргізуді жаңадан бастаған
тренерлерге әдістемелік құрал

Пузиков В.Г.
Технология ведения тренинга. – СПб.: Издательство Речь, 2007. –
224с.:илл. – Тренинг технологиясына кіріспе Орыс тілінен аударып және
құрастырған А.А. Лиясова.- Алматы, 2011-237 бет

Бұл кітап- жаңадан психологиялық тренингтерді жүргізуде тренер болып
жүргендерге және практик психологтарға табылмас құрал. Мұнда барлығы
сипатталған: әлеуметтік –психологиялық тренингтің стандартқа сай
бағдарламасы, рөлдік ойындар мен сергіту жаттығулары, жаңадан тренинг
жүргізіп жүрген тренерлердің сұрақтарына жауаптар және т.б.
Оқу-әдістемелік құрал психологтарға, педагогтарға, студенттерге,
оқытушыларға, әлеуметтік қызметкерлерге арналған.

А.А. Лиясова- психология ғылымының магистрі, әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінің, жалпы және этникалық психология кафедрасының аға
оқытушысы.

Сарапшысы: С.М. Жақыпов – психология ғылымдарының докторы, профессор.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе---------------------------- ----------------------------------- ------
----------------8

1-тарау
ЖАЛПЫ МӘСЕЛЕЛЕР
1. Әлеуметтік-психологиялық тренинг дегеніміз не?------------------------
10
2. Топтық динамика және топ жұмысының кезеңдері-----------------------18
3. Жаттықтырушының ролі------------------------------- --------------------
---- 19
Белсенді лидердің, жетекшінің ролі------------------------------- ------
----- 27
Талдаушының ролі------------------------------- ------------------------
-------- 28
Түсініктеме берушінің ролі------------------------------- --------------
------- 28
Делдалдың немесе сарапшының ролі------------------------------- --------
- 29
4. Тренингтегі жұмыс режимі----------------------------- ------------------
----- 31
5. Тренингте ұпайды қалай жинауға болады?---------------------------- -----
34
6. Тренингтік топтағы қиын қатысушылар------------------------ ------------
-40
7. Жұмысты қалай бастау керек?----------------------------- ---------------
---- -45

2-тарау
ТРЕНИНГКЕ ДАЙЫНДЫҚ

2.1. Жаттықтырушының дайындығы-------------------------- -------------------
--51
2.2. Топтың сипаттамасы------------------------ ----------------------------
---------57
2.3. Тренинг қатысушыларының мәртебесіндегі айырмашылық------------63
2.4. Топтағы қатысушылар саны------------------------------- ---------------
------66
2.5. Үй-жайды дайындау--------------------------- --------------------------
---------75
2.6. Үлестірмелі материалдар------------------------ -----------------------
---------78

3-тарау
ЖАЛПЫ РӘСІМДЕР

3.1. Топ жұмысының ережелері-------------------------- ---------------------
------ 82
3.2. Танысу----------------------------- -----------------------------------
---------------86
Танысу нұсқалары-------------------------- -----------------------------
--------- 88
3.3. Тереңдетілген танысу----------------------------- ---------------------
---------- 92
3.4. Күннің аяқталуы--------------------------- ----------------------------
------------95

4-тарау
ТРЕНИНГ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫ

4.1. Қарым-қатынастың төрт сатысы----------------------------- -------------
-----99
4.2. Бірінші саты – Байланыс------------------------- --------------------
--------105
Байланыс орнатуға арналған ойындар---------------------------- ---------
-108
Байланысқа түсудің бес ережесі---------------------------- -------------
---- 111
4.3. Екінші саты – Бағдарлану----------------------- ---------------------
------116
Белсенді тыңдау техникалары------------------------ --------------------
----116
Қарым-қатынастың ауызша емес түрлері---------------------------- ------
127
Ауызша емес мінез-құлыққа арналған ойындар--------------------------
131
4.4. Үшінші саты – Бірлесіп шешім іздеу----------------------------- -----
-- 135
Дәлелдеме келтіруге арналған ойындар---------------------------- -------
-136
4.5. Төртінші саты – Шешім қабылдау-------------------------- ------------
--141
4.6. Тренингтегі коммуникативтік қақтығыстар------------------------ -------
145
Қақтығыстармен жұмыс жасауға арналған ойындар--------------------148
Қақтығысты жағдайлардағы мінез-құлық тәсілдері---------------------150
4.7. Қарым-қатынас тренингіне арналған ойындар----------------------------
154
Апат-ойындар---------------------------- -----------------------------
--------154

5-тарау

ЖАТТЫҚТЫРУШЫ ҮШІН ПАЙДАЛЫ МАТЕРИАЛДАР

5.1. Сергіту жаттығулары, немесе психогимнастикалар----------------- -----
161
Тренингте сергіту жаттығулары не үшін қажет?--------------------------
161
Қорқыныштар ----------------------------------- ----------------------
----------161
Сергіту жаттығуларының нұсқалары-------------------------- -------------
- 162
Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен------------------ ----------
162
Түрін өзгерткен хайуанаттар паркі----------------------------- -
-- 163
Ботаника бағы------------------------------ --------------------
--------163
Хайуанаттар паркі – 2--------------------------------- ---------
------ 163
Үйір----------------------------------- ------------------------
------------164
Хайуанаттар паркі оянады---------------------------- -----------
----164
Шым-шытырық---------------------- ------------------------------
-----165
Өз жұбыңды тап------------------------------- ------------------
-------165
Өз жұбыңды тап – 2--------------------------------- ------------
----- 166
Бойына қарай сапқа тұру ----------------------------------- ----
-----166
Соқыр теке ----------------------------------- -----------------
--------- 166
Соқыр теке керісінше ----------------------------------- -------
----- 166
Ерекше эстафета ----------------------------------- -----------
------- 166
Түйін түю ----------------------------------- ------------------
----------167
Шаршы ----------------------------------- ---------------------
--------- 167
Орын алмастырыңдар.. ----------------------------------- -------
---- 167
Киім ауыстыру ----------------------------------- --------------
------- 167
Шиыршық ----------------------------------- --------------------
------ -168
Есім ----------------------------------- --------------------
---------- -- 168
Тербету ----------------------------------- ------------------
------------168
Алыптың басы ----------------------------------- -- -----------
--------168
Бұлақ ----------------------------------- ---------------------
----------- 169
Жартас ----------------------------------- ------------ ------
------------169
Қошеметпен амандасу ----------------------------------- -------
--- 169
Қошеметпен амандасу – 2 ----------------------------------- ----
--- 170
Тіл қатпай амандасу ----------------------------------- --------
------ 170
Тіл қатпай амандасу – 2 ----------------------------------- ---
----- 170
Дене шынықтыру жаттығулары -----------------------------------
170
Сезімді шеңбер бойынша беру ----------------------------- ----
-- 171
Қиялдағы затты шеңбер бойынша жіберу ----------------------
-172
Қозғалысты шеңбер бойынша жіберу ---------- ------------------
172
Ұшады – ұшпайды ----------------------------------- ----------
------172
Ергежейлілер мен алыптар ----------------------------------- ---
-- 172
Тыйым салынған жеміс ----------------------------------- ------
---- 172
Саусақтармен гомеостат (саусақтарды тастау) -----------------
172
Сап ----------------------------------- --------------------
------------- 172
Бүршіктер, түйнектер, жаңғақтар ------------------------------
---173
Бос орын ----------------------------------- ----- -----------
---------- 173
Мен ең сұлумын ----------------------------------- ------------
------ 173
Кішкене диагностика көпірі ----------------------------------- -
---- 174
Күлдіру ----------------------------------- --------------------
-------- -- 174
Күлдіру – 2 ----------------------------------- ----------------
------- - 174
Кім кімнен шапалақтаужер тебу жағынан озады? ----------
175
Әңгіме құрастыру ----------------------------------- -----------
------ 175
Шеңбер бойынша сурет салу ----------------------------------- --
- 175
Баржа ----------------------------------- ----------------------
---------- 175
Доппен бірге қошемет, тілек, сұрақ ----------------------------
-- 176
Шеңберден шығу ----------------------------------- -------------
---- 176
Соқыр мен жетектеуші ----------------------------------- -------
--- 176
Екеулеп сурет салу ----------------------------------- -------
------- 177
Ергежейлілер мен алыптар ----------------------------------- ---
-- 177
Самокат-ұшақ ----------------------------------- ---------------
------ 177
3 санына секіріп түсу ----------------------------------- ------
------ 178
Құрметті қонақ ----------------------------------- ------------
------- 178
Өмірлік бөгет ----------------------------------- -------------
-------- 178
Шыбын ----------------------------------- --------------------
------- 178
Пианино ----------------------------------- -------------------
-------- 179
Шабадан ----------------------------------- -------------------
-------- 179
Есімдер жазылған конверттер -----------------------------------
- 179
Атомдар мен молекулалар ----------------------------------- ---
--- 179
Дүрбі ----------------------------------- ---------------------
----------- 180

5.2. Әдістемелік тренинг қатысушыларының ең жиі қоятын сұрақтары --- 181

Әдебиеттер тізімі----------------------------------- ------------------------
--------------194

Қосымшалар

ТРЕНИНГТЕР ӨТКІЗУГЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
1-қосымша. Айдағы апат----------------------------------- -------------------
--------195
2-қосымша. Айдағы жол апаты: сараптамалық бағалар ----------------------
196
3-қосымша. Шөл даладағы апат ----------------------------------- ------------
- ----198
4-қосымша. Шөл даладағы жол апаты: сараптамалық бағалар -------------- 200
5-қосымша. ----------------------------------- ------------------------------
------------- 202
6-қосымша. Сұхбат жүргізу техникалары ----------------------------------- ---
-- 203
7-қосымша. Белсенді тыңдау ----------------------------------- --------------
------- 205
8-қосымша. Вербализацияларға арналған мәтін -------------------------------
207
9-қосымша. Өз көзқарасын, ұстанымын, шешімін дәлелдеуді жүргізу бойынша
ұсынымдар ----------------------------------- ------------------------------
210
10-қосымша. Қақтығыстың пайда болуына және дамуына ықпал ететін факторлар --
----------------------------------- ----------------------------------- ------
-- 212
11-қосымша. Байланыс орнату тәсілдері ----------------------------------- ---
---- 214
12-қосымша. Слалом ----------------------------------- ---------------------
--------- 215
13-қосымша. Ми шабуылы әдісі ----------------------------------- ----------
---- 216
14-қосымша. Манипуляциялар ----------------------------------- --------------
----- 219
15-қосымша. Сендірудің негізгі психологиялық әдіс-тәсілдері -------------
221
16-қосымша. Тренингтің жұмыс бағдарламаларының үлгілері ------------- 222

КІРІСПЕ

Авторға бұл кітаптың жарық көруіне ықпал еткен жағдай, көптеген
жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлердің ұсыныстары болып отыр.
Оқырман қолындағы бұл кітап болашақ тренерлердің жұмысын арттыруға,
қандай да бір олқылықтарға тап болмауға, шешім қабылдау мен тренингтегі
қолданатын техникаларды дұрыс меңгеруге көмектеседі. Жалпы бұл әдістемелік
құрал студентті, ЖОО-ң оқытушыларын, мұғалімдерді, әлеуметтік саладағы
қызметкерлерді де қызықтыратыны сөзсіз.
Қазіргі заманда топта әрекет ету қабілеттілігі қажетті кәсіби және жеке
қасиеттердің бірі болып табылады. Психологиялық ойындар мен жаттығулар
ынтымақтастыққа тәрбиелеуге бағытталған.
Кітапта- жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлерге арналған
әлеуметтік-психологиялық тренингтердің стандартқа сай бағдарламалары,
негізгі жүргізу кезеңдері мен процедуралары, ең үздік сергіту жаттығулары
мен рөлдік ойындар және тренинг жүргізуде тренерді мазалайтын негізгі
сұрақтарға жауаптар беріледі. Сондай-ақ В.Г..Пузиков бұл еңбегінде өзінің
тренинг жүргізудегі тәжірибесімен сіздермен бөліседі. Әдетте тренинг
жүргізу оңай да қызық болып көрінгенімен, тренингті жүргізу үшін тренердің
үлкен дайындығы мен білімділігін, күшін талап ететіндігін ескергеніміз жөн.
Қазіргі кездегі білім беру жүйесі жаңашылдықты, тәжірибелікті және де
оқыту әдістерінің әртүрлілігін талап ететіні баршамызға мәлім. Жалпы білім
беретін мектептер практикасында лекция-семинар сабақтары, шығармашылық
шеберлік, дискуссиялық клуб сияқты жұмыстардың жаңа формалары белсенді
түрде енуде.
Мен өзімнің тәжірибемде тренинг мәселесімен айналысуды алғашқы еңбек
жылдарымнан бастағанмен-ақ, психологиялық тренинг жүргізудің үлкен
дайындықты, күш-қуатты, жоғары компетенттіліктті талап ететіндігін
түсіндім. Сондықтан қазіргі кезде қазақ аудиториясында тренинг
жүргізушілердің тапшы екенін ескере отырып осы кітапты аударып шығуды жөн
көрдім.

1-Тарау

ЖАЛПЫ
МӘСЕЛЕЛЕР

1. ӘЛЕУМЕТТІК-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТРЕНИНГ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

1970-ші жылдары ГДР-да М.Форвергтің жетекшілігімен ол әлеуметтік-
психологиялық тренинг деп атаған әдіс жасап шығарылды. Біздің елге де
тренинг осы атауымен келді.
Біздің елімізде тренингтер қарым-қатынас тренингінен басталды. Қарым-
қатынас тренингі іс жүзінде кез келген басқа тренинг үшін базалық
бағдарлама болып табылады. Басқа бағдарламалар (өз-өзіне сенімділік
тренингі, келіссөздер тренингі, сауда-саттық тренингі, топ қалыптастыру
тренингі, жанжалсыз мінез-құлық тренингі және басқалары) жасап
шығарылғанда, бұл бағдарламалардың негізіне әлеуметтік-психологиялық
тренинг алынды. Сондықтан әлеуметтік-психологиялық тренинг атауы әлеуметтік-
психологиялық тренинг қағидаттарында құрылған басқа тренингтік
бағдарламаларды белгілеу үшін де жиі пайдаланылады.
Егер Артур Ребер құрастырған Үлкен түсіндірмелік психологиялық
сөздікке жүгінетін болсақ, тренингтің мынадай анықтамасын көреміз: Жалпы
тренинг дегеніміз – олардың жүзеге асырылуы нәтижесінде қандай да бір
белгілі реакцияға (реакцияларға) немесе қандай да бір күрделі,
шеберліктерді қажет ететін қызметке қатысуға қабілетті организм түріндегі
ақырғы өнімді алу үшін жасап шығарылған процедуралар жиынтығы немесе кез
келген оқу бағдарламасы. Бұл кез келген, соның ішінде адамды ғана емес,
оқытуды қамтитын өте кең анықтама. Бұл анықтаманың негізгі ойы тренингтің
жаттығу, дағдылар мен шеберліктерді жинақтау болып табылатындығында.
Тренингтің тағы бір анықтамасын Ю.Н.Емельянов берген: Тренинг
дегеніміз – қызметтің кез келген күрделі түріне, соның ішінде қарым-
қатынасқа үйренуге және оны меңгеруге қабілеттіліктерді дамыту әдістерінің
тобы (1985, 89-бет).
И.В.Вачков тренингтің мынадай анықтамасын ұсынады: Практикалық
психологияның өзін-өзі тану және өздігінен даму дағдыларын қалыптастыру
мақсатында қолданылатын белсенді әдістерінің жиынтығы.
Психологиялық сөздікте (1990) әлеуметтік-психологиялық тренинг (ары
қарай ӘПТ) Практикалық психологияның қарым-қатынастағы хабардарлықты
дамыту мақсатында топтық психологиялық жұмыстың белсенді әдістерін
пайдалануға бағдарланған саласы ретінде анықталады.
Бұл анықтама тренинг ұғымын қарым-қатынас тренингіне әкеліп саяды да,
оның аясын одан әрі тарылтады. Көбінесе әлеуметтік-психологиялық тренинг
атауы қарым-қатынас тренингінің, іскерлік қарым-қатынас тренингінің,
әріптестік қарым-қатынас тренингінің және т.б. синонимі ретінде
қолданылады.
Психологиялық сөзінің қолданылуын психологтар дәстүрлі түрде тек
психолог қана жаттықтырушы бола алады деп түсіндіреді, әйтсе де, соңғы
кезде жаттықтырушылардың едәуір бөлігінің психологиялық білімі жоқ және
олар оны алуға ұмтылмайды да. Мен психолог ретінде жаттықтырушының
психологиялық білімі болуы тиіс, өйткені тренинг механизмдерінің көпшілігі
психологиядан алынған деген пікірді ұстанамын. Психология негіздерін
түсінбеу көбінесе қателерге ұшыратады.
Жаттықтырушының қатесі тренинг нәтижесіздігінің негізгі себебі болып
табылады, ал тренинг болса – нақты дағдылар мен шеберліктерге үйрету
бойынша ең тиімді технология. Жаттықтырушының қатесі тренингті уақыт пен
ақшаны еш пайдасыз, босқа жұмсауға айналдырады.
Жаттықтырушының ең басты қатесі – топтық жұмыстың механизмдерін
түсінбеуі: кез келген топта, және әсіресе тренингтік топта бірнеше өзара
байланысты үдерістер болады. Ең маңызды үдеріс – жаттығу, жаңа дағдыларды
меңгеру үдерісі, жаңа шеберліктерге үйрену. Бұл үдеріс топтық динамикаға
негізделеді. Топтық динамиканың, қатысушылардың ұйымшылдығының, қауіпсіздік
пен қолдау ахуалының арқасында оқыту тиімдірек болады. Сондықтан
жаттықтырушының басты міндеті топ динамикасын үнемі ынталандырып отыруда,
басқаша айтқанда, жаттықтырушы топта қолайлы ахуалдың қалыптасуына көп
көңіл бөлуі тиіс.
Өкінішке орай, кейбір жаттықтырушылар топтық динамиканың механизмдерін
түсінбей, оған жеткілікті көңіл бөлмейді, сондықтан көбінесе топтар аз
нәтижеге қол жеткізеді, ал кейде тренингтер жалпы қанағаттанбаушылықпен
аяқталады.
Көбінесе, жаттықтырушының ойынша, топ өз міндетін орындай алмағанда,
жаттықтырушы ашуланады. Өз әріптестеріне ол топтың тым енжар екендігін,
қатысушыларының ештеңені түсінбейтіндігін, орынсыз сұрақтар қоятындығын
және т.б. айтып шағымданады. Егер, оның ойынша, олар нашар үйренетін болса,
ол оларды барлығын тезірек жасаулары тиіс деп есептеп, тықырта бастайды. Ал
олар, неге екені белгісіз, баяу істейді, және тек уақыт мағынасында ғана
емес, түсіну мағынасында да. Бірнеше ойын ойналып, бірнеше жағдай
талқыланғандай болғанмен, олар тағы да қате жібереді. Бұл жаттықтырушыны
ашуландыра бастайды және, әрине, бұл топтық үдерістер мен оқып-үйрену
үдерісін одан әрі тежей түседі.
Мұндай жағдайда жаттықтырушы не қылған зердесіз едіңдер деп кейіп,
ақылдары жоқ ақымақтардың қателерін көздеріне шұқып көрсетіп, үйретуге
тырысады.
Тәжірибе көрсеткендей, екі бірдей топ болмайды. Әр топтың өз
жылдамдығы және өз нәтижесі болады. Және, айталық, оқу материалы бойынша
бір топта тезірек алға басса, екіншісінде баяуырақ жылжиды, бірақ топ үшін
нәтижесі бойынша бұл бірдей дәрежеде тиімді болуы мүмкін.
Жаттықтырушы топтың өзіне бағдарлануы тиіс: топ өзі қалай жүрсе, солай
жүреді. Оның топты барынша ынталандыруға және оның жылдамдығын арттыруға
тырысатыны өзінен-өзі түсінікті. Кейбір жерлерде ақыл айтып, итермелеп те
жібереді. Бірақ бұл жерде ең бастысы – топтың өзі шығатын нәтиже.
Бұл орайда жаттықтырушы паровоз болып табылмайды және топтың алдына
түсіп жүгірмейді, ал тек қана топты бағыттап, қажет болған жағдайда алға
итермелейді.
Топ мүшелерінің ұйымшылдығына, олардың топта өздерін қаншалықты жайлы
және еркін сезінетіндігіне басты назар аударылады. Осының арқасында топ
тиімдірек жұмыс жасай бастайды. Көбінесе жұмыс жылдамдығы сағат сайын
артады да, топ жақсы нәтижелерге қол жеткізеді. Ең бастысы, қатысушыларға
топта жұмыс істеу ұнауы тиіс. Осының арқасында тренинг әсері ұзағырақ
сақталады, өйткені ол туралы еске алудың өзі жақсы. Тренинг аяқталғаннан
кейін мұндай топтардың қатысушылары осы топтарда ары қарай да жұмыс істей
бергілері келеді.
Тренингтің қатысушылары өздерін мұнда бағалайды, қандай да бір
мінездемелер жазады деп үрейленіп, тренинг олардың қабілеттіліктерін
анықтау үшін өткізіледі деп қорқатыны да болады. Ол кезде олар тренингтен
де, жаттықтырушыдан да қорқады. Олардан басынан бастап жақсы жұмыс күтудің
қажеті жоқ. Және, әрине, мұндай топты алғашында асықтырудың қажеті жоқ,
әйтпесе өздерінің қорқыныштары бекер емес екен деп шешіп, бүкіл тренинг
бойы окоптарында отырып шығады. Егер жаттықтырушы алғашқы жарты күнде
топтың өздерін еркін сезінуін қамтамасыз етуге жұмсаса, көңілді және
рахаттанып отырып оқып-үйренуге болатындығына көздерін жеткізсе, топ
қатысушылары өздерін еркін, бос сезіне бастайды. Кейін олар өз
батылдықтарына өздері таң қала бастайды да, алғашқы күннің аяғында әдетте
мұндай ахуалда, әрі таныс емес адамдармен олар тіпті екі-үш күн
сөйлемейтіндігін, ал қазір өздерін видеоға түсіріп жатқандығына да
қарамастан, өздері ойынға қатысуға ынта білдіріп отырғандығын айтады. Тағы
да қайталаймын: тренингтен алған әсер жақсы болған сайын, оның ықпалы да
ұзағырақ болады.
Жаттықтырушының тағы да бір елеулі қатесі – тренингке адекватты емес
теориялық және практикалық материалды қосуы. Жаттықтырушы тренингтің
жаттығу екендігін түсінуі тиіс. Жаттықтырушының міндеті – топ
қатысушыларына жаңа ақпарат беру емес, ал нақты дағдылар мен шеберліктерге
үйрету. Жаттықтырушы үнемі жаңа нәрсеге ұмтылып отыруы тиіс емес.
Көптеген жаттықтырушылар қатысушылардың бір бөлігінің бұрын да мұндай
тренингте және, мүмкін, осыған ұқсас бағдарламада болғандығынан қорқады.
Қатысушылар мұның бәрін білетіндіктері туралы айта бастайды деп қорқады.
Мұндай жағдайлар барған сайын жиі ұшырасады, өйткені фирмалардың көптеген
қызметкерлері төрт-бес тренингте болып көрген. Қайтсе де өз қорқыныштарының
орнын толтыру үшін кейбір жаттықтырушылар тренингтік бағдарламаларға қандай
да бір жаңа элементтерді енгізеді. Бірақ тренинг үшін, оның қатысушылары
үшін олар көбінесе жай ғана пайдасыз емес, сонымен бірге, зиянды да болып
шығады, өйткені көбіне қатысушыларды дұрыс емес мінез-құлыққа, дұрыс емес
мақсаттар мен қағидаттарға баулиды.
Мәселен, сауда-саттық технологиясы жөніндегі тренингтік
бағдарламаларда әр түрлі жіктеулер, сатып алушылар типологиялары пайда
болды. Ішінара олар қатаң ғылыми теориялардан алынған, ішінара қолтума
болып табылады да, мысалы, сатып алушыларды кептерлер мен бүркіттерге
және т.б. бөлу сияқты болады. Бірақ тіпті қатаң ғылыми жіктеудің өзі
зиянды, өйткені сатушы сатып алушының типін бірден дұрыс анықтай алмайды.
Оның үстіне, мұндай жіктеулердің авторларының көпшілігі өздерінің
типологиясы қалада бағдарлануға көмектесетін карта сияқты деп айтады. Кез
келген нақты картаның нақты қаладан айырмашылығы болатынындай, тұлға
типінің сипаттамасы да нақты тұлғадан ерекшеленеді. Нәтижесінде сатушы
бірдеңе істеуге, қандай да бір өзінің түсініктері бойынша сөйлеуге тырысады
және, әрине, сатып алушы әлденеден сезіктенеді.
Шындығында, сатушыларға сатып алушылардың өздерін де, олардың сатып
алушылық қабілеттіліктерін де кез келген бағалауға тыйым салу қажет: сатушы
кез келген сатып алушымен жақсы жұмыс істеуге міндетті, жақсы сервистің,
сатушының жақсы жұмысының негізгі мән-мағынасы да осында.
Тренингтік бағдарламаларға енгізілген жаңалықтардың тағы да бір мысалы
НЛБ-дан көптеген элементтерді қосу болып табылады. Нейролингвистикалық
бағдарламалау – өте жақсы психотерапевтік тәсіл, бірақ тренинг үшін, соның
ішінде сауда-саттық тренингі үшін көбінесе зиянды болады. Тіпті НЛБ-мен
бұрыннан айналысатын көптеген тәжірибелі психологтар бір қарағаннан адамның
типін – оның визуал, аудиал немесе кинестетик екендігін анықтай
алмайды. Бұл үшін тіпті олардың өздеріне де 5 минуттан 15 минутқа дейін
уақыт қажет болады. Ал сатушының мұндай уақыты, тәжірибесі және НЛБ бүкіл
жүйесін түсінуі жоқ. Ал егер сатушыны НЛБ-ға жақсылап үйретсе (бұған
бірнеше жыл кетеді), онда оған сатушы болып жұмыс істеудің қажеті қанша?
Тағы бір мысал: сатушыларды сатып алушыларға әсер етулері үшін және
сатып алушының ықтимал гипноздық әсер етуінен өздерін қорғаулары үшін
гипноз дағдыларына үйрету. Сатушыны гипноз әдістеріне үйрету үшін көп уақыт
және ақша жұмсау қажет. Ал осының бәрі болған күнде, тағы да сатушының
сатушы болып қалуында не мән қалады?! Ал егер нашар үйреткен жағдайда, ал
бұл бір тренингтің аясында әбден мүмкін, өздеріңізді сатушы өзінше ұйытып,
сендіруге әрекеттенетін сатып алушының орнына қойып көріңіздерші...
Тренинг дегеніміз – жаттығу, және топ қатысушыларына жаттығуға
мүмкіндік беру қажет. Өз жаттықтырушысына әрбір жаттығуда өзінің бұлай
жүгіре білетіндігін және жүгірудің қандай да бір жаңа тәсілін үйренгісі
келетіндігін мәлімдейтін жүгіргішті елестетіп көріңіздерші. Нағыз шеберлік
қайта-қайта жаттыға отырып қалыптасады, тренингтің өзі де осы үшін керек.
Тағы бір қате – тренинг пен терапевтік топтың арасындағы айырмашылықты
түсінбеу. Алдында айтылғандай, тренингтің мақсаты – жаттығу, белгілі бір
дағдылар мен шеберліктерге машықтану. Ал психотерапевтік топтардың мақсаты
– топ қатысушыларының жеке проблемаларын шешу.
Тренинг сырттай қарағанда қатысушылар көп күліп-ойнайтын қандай да
бір әншейін ойындардың жиынтығы сияқты көрінуі мүмкін, және бұл жұмысқа
ұқсамайды. Жаттықтырушы, терапевтік топтарда болғаннан кейін, өз тренингіне
терапевтік жаттығуларды қоса бастайды. Нәтиже әрқашан біреу: қатысушылардың
біреуі көз жасына ерік береді, осылайша, онымен жұмыс істеу аяқталады,
өйткені кәдімгі тренингте бұл жағдайды ары қарай өрбітуге уақыт жоқ, және
көбінесе шеберлік те жоқ. Сондықтан жаттықтырушы осы тәсілдердің арасындағы
айырмашылықты анық түсініп, оларды ешқашан бір бағдарламада араластырмауы
тиіс. Бұл – әр түрлі жұмыстар.
Әрине, тренингтік топтарда да, терапевтік топтарда да пайдаланылатын
жаттығулар бар. Мысалы, барлық тренингтік жаттығулар терапевтік топтарда да
қолданылады, бірақ бұл терапевтік топтардағы басқа процедуралар мен
ойындарды тренингтік топтарға ауыстырып қолдануға болады дегенді
білдірмейді. Бұл жаттықтырушыға психологиялық білімнің қажеттігі туралы
айтуға тағы бір себеп болады. Өйткені психология негіздерін білмеу осыған
ұқсас қателерге алып келеді.
Жаттықтырушы сондай-ақ өзі адекватты емес ойынды ойлап табуы немесе
оны әдебиеттен алуы мүмкін. Әдебиетте сипатталған көптеген ойындар да
әрқашан тренингке жарамды бола бермейді. Мысалы, әдебиетте сипатталған Әуе
шарындағы апат ойыны. Ойынды көбінесе мектеп психологтары қолданады, және
мен олардың ойынның жаман екендігі туралы айтқандарын жиі естимін. Ол
көбінесе тренингтен кейін де жалғасуы мүмкін елеулі жанжалмен аяқталады.
Бұл ойында барлық қатысушылар әуе шарындағы адамдарды құтқару үшін нені
теңізге тастау керек, ал нені қалдыру керектігі туралы шешім қабылдаулары
тиіс. Бірақ ұсынылған заттардың ішінде тірі ит бар. Ойынның қызуымен
қатысушылардың біреуі қаруды тастау керек деп шешсе, енді біреуі итті
тастау керек дейді (өйткені, олардың ойынша, қару олардың ары қарай
тіршілік етуі үшін қажет болады). Ал кейде топта қандай да бір көзқарастың
жақтастарының бірін де лақтырып тастауға шешім қабылдануы мүмкін. Жанжалды
болдырмау үшін, мұндай ойынға, заттармен қатар, жануарды (итті) қоспау
керек. Бұл эмоционалдық бауыр басушылықтың әр түрлі деңгейі, және мұндай
таңдау жасағанда, адамның көңіліне терең эмоционалдық қаяу түсуі мүмкін,
және бұл тренингтің емес, жаттықтырушының біліксіз жұмысының нәтижесі
болады.
Иә, бір жаттықтырушы терапевтік те, тренингтік те топтарды алып жүруі
мүмкін, бұл – жиі болатын жағдай, бірақ бұл – әр түрлі қатысушылары, әр
түрлі міндеттері бар әр түрлі топтар.
Тағы бір проблема кейбір жаттықтырушылардың тренингті өзін таныту
үшін, өзін топтың есебінен таныту үшін пайдаланатындығында.
Кез келген жаттықтырушы топпен не істегісі келсе де ерікті
екендіктерін біледі. Сөздің дәлме-дәл мағынасында, жаттықтырушы – әрі
патша, әрі құдай. Жаттықтырушы әр түрлі ойындар жүргізеді, қатысушыларға
рөлдерді үлестіріп береді. Топтағы бірде-бір адам қандай да бір ойынның
жалпы мақсаттарын ойын басталғанша түсінбейді. Топтың барлық қатысушылары
жаттықтырушылар болған күннің өзінде де олар бәрібір ойынның қандай
болатындығын білмейді, оның үстіне, қатысушыларға нұсқаулар көбінесе жеке
беріледі. Және, соған сәйкес, кейбір немесе барлық қатысушылары ақымақ
болып көрінетін ойынды жасау оңай. Мысалы, бір тренингте барлық
қатысушыларға мынадай нұсқау берілген: Ал қазір бәрің бір қатарға
тұрыңдар... (кідіріс) төрт тағандап тұрыңдар... (кідіріс) енді тілдеріңді
шығарыңдар. Ары қарай мынадай түсініктеме берілген: Қызметтік іздеуші
иттер тобы тренингке дайын. Содан соң барлығы қалжың ретінде
түсіндірілген. Жаттықтырушыға мұндай қалжыңдардың қажеті қанша?
Айналадағылардың бәрі ақымақ болып көрінгенде, жаттықтырушының өзі өзіне
әрі ақылды, әрі тапқыр, әрі талантты болып көрінетіні өзінен-өзі түсінікті.

Енді бір топта жаттықтырушы жылқы туралы есепті шешуге тапсырма берді
(нұсқауды ары қарай қараңыз). Ол кімде 0 шыққанын сұрады. Бірнеше адам
қолдарын көтерді. Жаттықтырушы олардың білімдерінің қандай екендіктерін,
мектепте қалай оқығандықтарын сұрады. Ары қарай ол бұл есептің үшінші сынып
оқулығынан алынғандығын қуана хабарлады. Содан соң жаттықтырушы кімде 1
шыққанын сұрады да, бәрі қайталанды және т.б. Соңында мынадай түсініктеме
берілді: сендердің барлықтарың жоғары білімді ересек адамдарсыңдар, ал
үшінші сыныпқа арналған есепті шеше алмадыңдар. Содан соң топ
қатысушыларының барлығы өздерін тіпті үшінші сынып деңгейіне де жетпейтін
адамдар ретінде бағалаулары үшін кідіріс жасалды.
Шын мәнінде, бұл ойын – қабылдау таптаурындарына арналған ойын, және
мұнда есептеуде қателер болуы мүмкін. Бұл ойынның негізгі мағынасы – барлық
адамдардың есеп шарттарын әр түрлі қабылдайтындықтарын көрсету, және барлық
даулар дәл осыдан туындайды. Ойыннан шығатын қорытынды есептің топтық
шешіміне көшуге әлі ерте болғандығында. Ең алдымен есеп шарттарынан
хабардар етіп, барлық қатысушылардың осы шарттарды жалпы түсінуін
қамтамасыз ету қажет болатын, сонда шешім бірден табылар еді. Бұл есеп
қарым-қатынас үдерісін сатылы түрде өту қажет екендігін көрсетеді. Бұдан
басқа, осы ойын мысалында тиімді қарым-қатынас өлшемдері жақсы көрінеді.
Азырақ көзге түсетін жағдайлар да болады. Мысалы, жаттықтырушы
біреудің атына бірнеше бағалау фразаларын тастауы, топ алдында қатысушының
анық қатесін көрсетуі, бағалаған кейіппен бет-аузын тыжырайтуы мүмкін –
және нақты құрбандық өзінің дәрменсіздігін түсінеді. Ал тренингте барлық
дерлік ойындар қате қағидатына құрылатындықтан (яғни, ойындарда солардың
мысалында жұмыста оларды қайтып жібермеуге үйрену үшін міндетті түрде
қателер болады), жаттықтырушының мұндай мүмкіндіктері молынан болады.
Қорытындылай келе, жаттықтырушының жоғарыда көрсетілген барлық
қателері оның жұмысының тиімділігіне өткізілген тренингтер саны мен
тәжірибесінен гөрі әлдеқайда күштірек әсер ететіндігін айтуға болады.
Жаттықтырушының көптеген жылдар бойы жұмыс істеуі, бірақ осы заңдылықтардың
бірде-бірін түсінбеуі мүмкін, және бұл жаман нәтижелерге алып келетін
болады. Тренингтің тиімділігі және пайдалылығы туралы екі пікір бар:
біреулер тренингтің өте тамаша және жақсы екендігін айтса, енді біреулер
тренингті жай ғана алдау және ешқандай нәтиже бермейтін дүние деп
мәлімдейді. Шын мәнінде, біреулердің жаттықтырушымен жолы болған, енді
біреулерінің жолы болмаған. Тренингтің өзі болса – тамаша әдіс, бірақ
жүргізушісі жаман жақсы машина жаман жүретіндігі сияқты, тренинг те
көбінесе кері нәтиже береді.
Қалайша осындай қателерді жібермеуге болады? Жауап қарапайым: шындап
оқып-үйрену қажет, және ең тиімді әдіс тренинг болып табылады,
жаттықтырушыларды оқытып-үйретуге арналған тренингтік бағдарламалар болады.

Бұдан басқа, жұмыс барысында жаттықтырушы үнемі өзін бақылап отыруға
міндетті. Бақылаудың тамаша механизмі – өзіңе үнемі мен мұны не үшін
істеймін?, менің мақсатым қандай?, мен қандай нәтижеге қол жеткізгім
келеді? деген сұрақтарды қойып отыру. Және жаттықтырушы әлденені айтқысы
немесе істегісі келгенде, ол өзінің не істеп отырғандығын және топқа мұның
қажеті қанша екендігін түсінуі тиіс. Егер бұл топтың пайдасына жарайтын
болса, онда барлығы жақсы. Егер жаттықтырушы әлденені айтқысы немесе
істегісі келсе, бірақ бұл топ үшін зиянды немесе тым болмағанда пайдасыз
болса, онда оны айтуға не істеуге болмайды. Жаттықтырушының жақсы жұмысы
деген осы. Жаттықтырушы топ үшін жұмыс істеуге міндетті.
1.2. ТОПТЫҚ ДИНАМИКА ЖӘНЕ ТОП ЖҰМЫСЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕРІ

Топтық динамика – топ мүшелері арасындағы әрекеттестікпен және өзара
қарым-қатынастармен сабақтастырылған топтың дамуы немесе қозғалысы
(Кратохвил, 1978).
Топтық динамикаға топтың мақсаттары мен міндеттері, топтың
ұйымшылдығы, топ нормалары, жүргізушінің ұстанымы, топ құрылымы мен
көсемдік құрылымы, топтық рөлдер, топтың даму сатылары, жұмыс кезеңдері
жатады. Тренингтік топтағы ең маңызды және көңіл аударуды қажет ететін
үдеріс – қағида бойынша, топ мүшелерінің бір-біріне өзара тартылуы ретінде
түсінілетін топтың ұйымшылдығы. Бұл әмбебап топтық құбылыс барлық
тренингтік топтарда байқалады. К.Левин оны өзара тартылудың оң күштері мен
бірін-бірі дарытпаудың теріс күштері әрекетінің нәтижесі ретінде анықтайды.

Ұйымшылдықтың дамуына жаттықтырушы ерекше назар аударуы тиіс, өйткені
ол топтық мақсаттарға қол жеткізудегі қатысушылар табыстылығының маңызды
факторы болып табылады. Ұйымшылдықты нығайту үшін жаттықтырушы тренинг
әдістерінің бүкіл жиынтығын пайдаланады. Жаттықтырушы не істесе де, бәрі
соның ішінде топ ұйымшылдығының дамуына да бағытталған деп айтуға болады.
Ұйымшылдық топта қауіпсіздік ахуалының болуына, психикалық ширығудың
төмендетілуіне, қатысушылар арасында шынайы, сенімділік қатынастарының
орнауына алып келеді. Қатысушылар әлдеқайда ашық және спонтанды бола
түседі. Қатысушылардың жауапкершілігі мен белсенділігі артады, бұл мақсатқа
бағытталған топтық қызметке септігін тигізеді. Ұйымшылдық топта қалуға
ұмтылудан, ортақ міндеттерді шешу кезінде ынтымақтастыққа және топты сақтап
қалуға ұмтылудан да көрінеді.
Іс жүзінде топтық динамикамен қалай жұмыс жасауға болады? Жаттықтырушы
топта пайда болысымен (әдетте бұл тренинг басталғанға дейін болады), ол
топқа жақсы әсер қалдыруы тиіс. Өзін табиғи қалпында ұстау, абыржымау,
тұнжырамау, топпен сыпайы сөйлесу, күлімсіреу, жалпы алғанда, сүйкімді адам
болу маңызды. Алғашында қалжыңдап қоюға болады, бірақ орнымен; бәрі
босаңсып, күлімсірейді, бәлкім, топтың жылдам әрі жеңіл түрде ұйымшылдыққа
қарай жылжуы үшін осы жеткілікті болар. Ары қарай бүкіл тренинг барысында
жаттықтырушы өзін өте сыпайы, әдепті ұстауы тиіс. Егер қатысушылардың басым
бөлігі тренингте алғаш рет болып отырса, олар столдарсыз шеңберде отырып,
өздерін ыңғайсыз сезінулері мүмкін. Бұл ширығу алғашқы минуттардан бастап
байқалады, және жаттықтырушының міндеті – қатысушыларға оны еңсеруге
көмектесу.
Топтың қатты қорқып, барлығының ширығып отыратыны болады. Ширығуды
болдырмау үшін оның себебі неде екенін түсіну қажет. Мысалы, таныса
салысымен бірден: өздеріңізді қалай сезініп отырсыздар? деп сұрауға
болады. Ары қарай, берілген жауаптарға қарай әлденеге түсінік беруге,
әлденені қалжыңға айналдыруға, жұмыс жоспары туралы айтып беруге болады.
Қажет болған жағдайда, ең күрделі тапсырманы орындап болғандықтарын, енді
көңіл көтеретіндіктерін айтуға және қызықты жаттығуларды, мысалы,
Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен ойынын өткізуге болады.
Маңызды мезет. Егер алғашында бірнеше адам өздерінің қобалжып
отырғандарын, қолайсыздық немесе соған ұқсас әлденені сезініп отырғандарын
айтса, көбінесе кешке қарай олар міндетті түрде өздерінің жай-күйі қалай
өзгергенін (немесе өзгермегенін) айтады. Олар басында қысылып-
қымтырылғандарын, ал қазір бәрі туысқан адамдардай болып кеткенін, сондай
жақсы адамдар және оларға бәрі сондай ұнағанын байқаулары мүмкін... Бұл өте
жақсы. Демек, адамдар өзгерістерді байқайды және оларды бағалай бастайды.
Кейде өзгерістер бір сағаттан кейін-ақ байқалады, және оған топтың назарын
аудару маңызды. Топтың жай-күйі туралы, олардың сәл қысылып отырғандары
көрініп тұрса, таныса салысымен сұрамай, айталық, олардың сәл
босаңсығандары байқалса, бір сағаттан кейін сұраса да болады.
Топтың жай-күйіне оң ықпал тигізу үшін, тренингтен не күтетіндіктері
және неден қауіптенетіндіктері туралы сұрақ қоюға болады. Қатысушылардан
тренингке қатысу тәжірибесі болған-болмағанын және кезекті тренингтен
олардың нені күтетіндігін сұрауға болады. Бұл не үшін қажет? Адамдардың
үміттері берілген тренингтің мақсаттары мен міндеттеріне мүлдем сәйкес
келмейтіні және олардың мүлдем басқа бірдеңені күтетіні болады. Мұндай
кезде сіз ондай жаттығулардың болмайтынын, тек қатысушылардың жұмысымен
байланысты жағдайлармен ғана шұғылданатындарыңызды айтып, бірден жағдайға
түсініктеме бере аласыз. Адамдар өздерінің қауіптері туралы ашық айтқан
жағдайда, жаман ештеңе істемейтіндіктеріңізге уәде беріп, қауіптенулердің
бір бөлігін бірден сейілтуге болады. Мысалы, тренинг қандай да бір ұйымда
жүргізілетін болса, тренингтен кейін ешқандай бағалаудың болмайтындығын
айту қажет.
Бірақ басқаша жасауға да болады. Егер сізге тренинг қатысушылары тым
тұйық, ашылып ештеңені айтпайтындай болып көрінсе, ал сіз ондай
қауіптенулердің бар екендігін болжалдасаңыз, онда жай ғана тренингтің
мақсаттары туралы айту қажет. Мысалы, тренингтің мақсаты ұжымдағы өзара
қарым-қатынастарды жақсарту, тиімдірек қарым-қатынас және т.б. екендігін.
Кейде ең басында топта стихиялы түрде қандай да бір пікірталас тууы
мүмкін. Біреу бірдеңе айтып, екіншісі оған тағы бірдеңе қосады да, топ
өзінің бір мәселесі туралы айта бастайды. Немесе басқа нұсқа: сіз қандай да
бір сұрақ қоясыз, ал адамдар мүлде басқа бірдеңе туралы айта бастайды. Екі
жағдайда да бәрін бірден тоқтатуға тырыспаңыз – сәл тыңдап, топта не болып
жатқандығын түсіну қажет. Топта қандай да бір барлығы үшін ортақ
қауіптенулер болып, бірақ олар осы қауіптенулерін әлі талқыламағаны да
болады. Егер сұрақтар қойса, олар бұл туралы тура айтуға ұялулары немесе
бұл тақырыпты талқылауға әлі дайын емес болулары мүмкін, ал пікірталас
кезінде бұған стихиялы түрде шығуы мүмкін. Топтың 20 минут бойы, бас
кезінде тақырыптары бірден-бірге секіріп, тіпті не туралы екендігі
түсініксіз, сөйлейтіні болады. Және осындай мүлдем жүйесіз әңгіменің
соңында қатысушылар тренингке тек бұйрық болғандықтан ғана жиналғандықтарын
айтуы мүмкін. Бірақ олар мүлдем тренингпен айналысқылары келмейді, өйткені
өзара ұрсысып қалатындықтарынан қауіптенеді.
Тренингтік топтың жұмыс кезеңдерінің көптеген сипаттамалары бар.
Мәселе топтық үдерісті белгілі бір кезеңдерге қатаң түрде бөлу мүмкін
еместігінде. Әр түрлі авторлар кезеңдерді сипаттау үшін әр түрлі
негіздемелерді қолданатындықтан, әрине, кезеңдердің әр түрлі нұсқалары
болады. Бұдан басқа, топта бірнеше үдеріс қатарынан жүреді, және бір автор
кезеңнің атауы ретінде бір үдерісті белгілесе, екінші автор басқа үдерісті
бөліп көрсетеді. Сондықтан, тағы да қайталаймын, сипаттамалар бірнешеу
болуы мүмкін, және олар бір-біріне қарама-қайшы келмейді.
Кезеңдер бірінен соң бірі келіп, тренинг үдерісіне шартты түрде
таңылған тәсілді қарастыруға болады. Мысалы, бірінші саты – топтың туылу
сатысы, немесе топтың қалыптасу сатысы, немесе танысу сатысы. Екінші саты
оқып-үйрену сатысы, немесе дағдыларды алу сатысы, немесе жұмыс сатысы және
т.с.с. аталуы мүмкін. Үшінші саты – топ жұмысының аяқталу сатысы, топты
бітіру сатысы, тіпті топтың өлу сатысы деген атау да кездеседі.
Әрине, бірінші саты – туылу немесе танысу сатысы. Бірақ оның ұзақтығын
қатаң түрде анықтау мүмкін емес: бір жағынан, топ шеңберге жағалай отырды
да, туылу жүзеге асты, бірақ, екінші жағынан, туылу сатысы топтың дамуында
қандай да бір сапалық өзгеріс болғанға дейін, мысалы, бәрі бір-бірімен
танысып, достасқанға дейін созылуы мүмкін. Ал қайсыбір топта дамудағы
өзгерістер тек тренинг аяқталар кезде болуы мүмкін.
Адамдар бір-бірін барған сайын жақсырақ тани түсетін үдерісті танысу
деп атайтын болсақ, дәл осыны танысу туралы да айтуға болады. Осылайша,
бірінші саты тренингтің басынан аяғына дейін созылуы мүмкін. Әрине, басқа
үдерістер де қатарласа жүріп жатады, және басқа саты, мысалы, сондай-ақ
тренингтің аяғына дейін созылуы мүмкін оқып-үйрену сатысы жүреді.
Тренинг сатыларына мұндай көзқарас үлкен мағыналық жүктеме
арқаламайды, өйткені бұл сатыларды білу және түсіну жаттықтырушының жұмысын
жеңілдетпейді. Оларға жаттықтырушының қандай да бір белгілі әрекеттерін
таңу күрделі. Әрине, алғашында жаттықтырушы оқытып-үйретуден гөрі танысуға
көбірек көңіл бөледі, бірақ кейбір қатысушылар үшін олардың тренингте
үйренетіндерінің ең бастысы осы болады (танысудың өзі емес, ал танысу
үдерісіне үйрену).
Екінші нұсқа – сатыларды тренинг күндеріне бөлу. Бес күндік тренингте
әдетте үшінші күні эмоционалдық күйреу болады – топ шаршайды, белсенділік
төмендейді. Бірақ келесі күні тағы да өрлеу байқалады. Яғни, күндер бойынша
қарайтын болсақ, қатысушылардың эмоционалдық жай-күйі мен белсенділігі
синусоида бойынша дамиды: бірінші және екінші күндері – ұлғаю, үшінші күні,
әсіресе жұмыс аяғында, төмендеу болады, ал ары қарай – қайтадан өрлеу
байқалады. Бұл табиғи үдеріс, және оны бұзудың қажеті жоқ.

1-сурет. Қатысушылардың эмоционалдық жай-күйі мен белсенділігінің
динамикасы

Топ бес өте қарқынды және өте эмоционалды күндердің қатты
титықтататынын түсінеді. Қатысушылардың осы уақыт ішінде көптеген
таптаурындар мен мінез-құлықтың үйреншікті тәсілдерінен бас тартуына,
мүмкін, өмірінде алғашқы рет бөтен адамдармен осылай қарқынды және осылай
ашық қарым-қатынас жасауларына тура келеді. Бұл қуаттың табиғи төмендеуін
тудырады. Тренингтің алғашқы күнінің аяғында эмоционалдық жүктеменің
шамадан тыс болуынан кейбір қатысушылардың тіпті бастары да ауыруы мүмкін.
Бірақ төртінші күні-ақ екінші тынысы ашылып, қатысушылар қарым-қатынастың
жаңа тәсілін, өмірдің жаңа стилін десе де болады, меңгере бастайды. Көп
жаңа қуат пайда болады, тренингтің көптеген үдерістері жеделдей түседі.
Және, әрине, жаттықтырушы тренингтің аяқталуы өрлеу сатысымен тұспа-тұс
келуіне ұмтылуы тиіс: өрлеу неғұрлым жоғары болса, тренингтен алынатын әсер
де соғұрлым күшті және ұзақ болады. Сондықтан бірінші және екінші күні ол
топтың қарқынын үдетіп, топтық үдерістерді барынша жеделдетуге тырысады.
Үшінші күні, егер топтың шаршағаны байқалса, аздап жылдамдықты азайтып,
топты тым қалжыратпай, жеңілірек ойындарды алдын ала жоспарлау қажет.
Көбірек көңілді қозғалыс жаттығуларын жасаған дұрыс... Жалпы, күнді
жеңілірек өткізу қажет. Және, сәйкесінше, төртінші күннен бастап, бесінші
күннің соңында өрлеу сатысында болулары үшін, топтың қарқынын қайтадан
аздап үдету керек.
Үш күндік тренинг туралы айтатын болсақ, бұл ерекшеліктер сондай анық
сақталмайды, кейбір топтарда олар тіпті байқалмайды да. Бұл жерде топтың
қуатының барлық үш күнге жетуін және тағы да қалуын қадағалау қажет. Екі
күндік тренингпен жағдай одан да екіұшты бола түседі: мұнда жекелік қағидат
көбірек жұмыс істейді, яғни, бір қатысушылар барлық екі күнде де өрлеу
үстінде болады да, оларға аз болып қалады, ал енді біреулері бірінші күннің
соңында-ақ шаршап қалады. Бірақ жаттықтырушы қатысушылармен не болып
жатқанын көріп отыруға және олардың кейбіреулеріне кішкене демалып алуға
мүмкіндік беруге міндетті.
Сатыларды топтық динамикаға таңуға тырысудың мәні бар, бірақ әр
сатының дұрыс диагностикасын жасау күрделі болып қала береді. Бұдан басқа,
көбінесе сатылардың сипаттамасын авторлар психотерапевтік топтардың
сипаттамасынан алады және ол тренингтік топтағы үдерістерді дәл
сипаттамайды.
Сондай-ақ төрт саты: дайындық, жете түсіну, қайта бағалау және іс-
әрекет бөліп көрсетілетін тәсіл қызықты болып табылады. Бұл сатылар
аяқталған және тұтас блок ретіндегі тренингтегі әрбір ойынның барысына
жақсы үйлеседі. Дайындық кезеңінде жаттықтырушы топ ойынға дайын болуы үшін
белгілі бір стратегия құра отырып, кейде бірнеше сағаттың ішінде, топты
қандай да бір тақырыпқа алып келеді. Ойынға дайындық топтың ұсынылған
тақырыпқа қызығушылық танытуынан, онда әр түрлі көзқарастар туындап,
қатысушылардың көпшілігінде осы мәселені түсінуге деген ынта-ықылас пайда
болуынан көрінеді. Жаттықтырушы ойынды ой елегінен өткізіп, рөлдерді
бөледі, нұсқаулар береді. Ойын барысында қатысушыларда қандай да бір
маңызды заңдылықтар мен ережелерді жете түсінушілік пайда болады. Одан әрі
өз тәжірибесін, мінез-құлықтың үйреншікті тәсілдерін қайта бағалау жүреді,
жаңа мақсаттар қалыптасады, бұл жаңа әрекеттерге, жаңа алгоритмдерге және
жаңа мінез-құлыққа алып келеді. Әрине, берілген сатыларды бүкіл тренинг
бойында қайсыбір жиынтық үдеріс ретінде байқауға болады, және оның соңғы
сатысы тренинг аяқталғаннан кейін де топ жұмысының қайсыбір жалпы нәтижесі
ретінде жалғасады.
Бұдан басқа, әдетте екінші сатыны лабилизация сатысы деп атайтын тәсіл
де бар. Өзара жаттықтырушылар бұл сатыны үстелге тұмсықпен деп атайды.
Оның мәні ең басында, кейде бірден таныса салысымен, жаппай ойын өткізіліп,
онда қатысушылардың көптеген қателер жіберетіндігінде. Талқылау кезінде
жаттықтырушы барлығының үйренетін нәрсенің әлі көп екендігін түсінулері
үшін бұл қателерді одан сайын баса көрсетеді. Осылайша, оқып-үйренуге деген
түрткі қалыптасады деп есептеледі. Бірақ іс жүзінде көбінесе кері үдеріс
болады: кейбір қатысушылар үшін, мүмкін, тіпті көпшілік қатысушылар үшін де
жағдайдың жағымсыз бола түсетіндігі соншалық, олар тек өздерінің қанша көп
қате жібергендіктері туралы ғана ойлайды. Сонымен бір мезгілде, топтағы
кейбір адамдар мұны тіпті байқамайды немесе, одан да жаманы, қорғанып,
бүкіл тренинг бойы кез келген себеппен, қайтсе де ақталу үшін
жаттықтырушымен дауласа бастайды. Ал нәтижесінде ешкім де ештеңеге
үйренбейді.
Сондықтан, лабилизацияны, әсіресе жаңа бастаған жаттықтырушыларға
тренингтен мүлде алып тастаған дұрыс – олардың бүкіл жағдайды қадағалайтын
тәжірибелері жоқ және дауласушылармен өзін ұстау тәжірибесі де жоқ. Бұдан
басқа, көптеген қатысушылардың өздерінің өте маңызды нәрсеге
үйренгендіктерін түсінулері тек тренингтің ең соңында ғана болуы мүмкін.
Сайып келгенде, мен түрткіні қызықты материалдың, қызықты ойындардың және
жақсы атмосфераның есебінен жасаған дұрыс деп ойлаймын.
Тренинг сатыларына деген мұндай – менің ойымша, зиянды – тәсіл
терапевтік топтың сатыларын тренингке ауыстырып қолдануды білдіреді.
Мәселен, психодинамикалық бағыттағы терапевтік топтарда жауығушылық сатысы
болады, оны жаттықтырушыға қарсы жауығушылық сатысы деп те атайды.
Терапевтік топтарда жаттықтырушы топтың тезірек ұйымдасып, жоғары
ұйымшылдықтың негізінде нәтижелі жұмыс жасауы үшін топты саналы түрде
жауығушылыққа итермелейді. Мұндай жауығушылықты тудырудың ең қарапайым
нұсқасы – жаттықтырушының тым енжар ұстанымы. Жаттықтырушының күн енді
басталғанда шеңберге отырып, бір сөз қатпай, қатысушылардың сұрақтарына
жауап бермей отыруы мүмкін. Бұл өте күшті ширығуды тудыра бастайды, ал
жаттықтырушының бір сағат, екі сағат немесе тіпті жарты күн үндемеуі
мүмкін. Сәлден соң топ наразылық білдіре бастайды, қатысушылар өзара
күңкілдесіп, сыбырласады және біраз уақыттан кейін жаттықтырушыға қарсы
бірігеді. Жаттықтырушы өте күшті топтық қысым мен жауығушылық ахуалына
ұшырауы мүмкін. Содан кейін топ жаттықтырушының мұны әдейі істегенін түсіне
бастайды да, оны да топқа қосады, бірақ оған топтың бүкіл наразылығына
шыдауына тура келеді.
Терапевтік топта мұндай мінез-құлық әбден орынды, өйткені топ
тиімдірек жұмыс жасайтын болады, бұдан басқа, онда терапевтік жұмыс үшін
пайдалануға болатын белгілі бір энергетика пайда болады. Бүкіл топтық
жауығушылық күллі сессия бойына топ қатысушыларымен жұмыс жасау үшін
материал болуы мүмкін екендігі де маңызды.
Бірақ тренингтік топта бұл материал және бұл қуат мүлде қажет емес.
Тренингтік топ үшін жауығушылық сатысы да қажет емес, оның үстіне,
қатысушылар үшін ол тіпті зиянды да. Терапевтік топтармен жұмыс жасамайтын
жаттықтырушы үшін де бұл сондай-ақ жағымды сынақ емес, тіпті зиянды да
болуы мүмкін, өйткені мұндай топтан кейін терапевтік көмек жаттықтырушының
өзіне қажет болып шығуы ғажап емес.
Қажетсіз сатыларды, атап айтқанда, жауығушылық сатысын алып тастауға
болады. Кратохвилдің пікірінше, топ әрқашан дамудың барлық сатыларынан өте
бермейді. Жүргізуші алдымен топты ұйымдастырып, белсенділігін бағыттайтын,
нормаларды жасап шығаруға көмектесетін, ал содан соң барып біртіндеп
байқаушы тұрғысына ауысатын жол да ықтимал. Бұл тіпті жауығушылық сатысы
көбінесе белгілі бір процедуралық бөлім ретінде енгізілетін терапевтік
топта да мүмкін болады, бірақ тренингтік топта жауығушылық сатысын алып
тастау айтарлықтай жеңілірек.
1.3. ЖАТТЫҚТЫРУШЫНЫҢ РОЛІ

Станислав Кратохвилдің Невроздардың топтық психотерапиясы атты
кітабында жаттықтырушының абсолюттік диктаттан толық енжарлыққа дейінгі
топта алатын барлық позициялары жақсы сипатталған. Бұл жіктеуді тренингтік
топтарға қатысты да қарастыруға болады.

БЕЛСЕНДІ ЛИДЕРДІҢ, ЖЕТЕКШІНІҢ РОЛІ

Жетекші адамдардың белсенділігін анықтайды, олардың іс-әрекеттерін
бағыттайды, түсіндіреді, ұғындырады, жетекшілік етеді, басқарады,
қалғандарын үйретеді. Бұл роль туралы мұғалімнің, нұсқаушының, режиссердің,
бастамашының және қорғаушының ролі ретінде айтуға болады. Жетекші өзінің
билігін ашық көрсетеді. Ол оны топ мүшелеріне үнемі ықпал етіп отыру үшін
пайдаланады: оларды әлденеге итермелейді, қорғайды, қолдайды, сынайды және
еліктіреді. Осының бәрі топтың өз жетекшісінен күтетін және тым болмағанда
бас кезінде оны көргісі келетін рөлдері. Осылайша басқарылатын топта
пациенттер терапевтке көбінесе нұсқау, қолдау және кеңес алу үшін жүгінеді,
олар оның пікірін білгісі келеді және оған өте тәуелді болады.
Тренингтік топтарда мұндай тәсіл тек тренингтің ең бастапқы кезінде,
оның өзінде ең жұмсақ түрінде кездесуі мүмкін. Әйтпеген жағдайда, топ үнемі
нұсқау, бағалау, кеңес алу үшін жаттықтырушыға жүгініп, үнемі одан дұрыс
мінез-құлықты айтып жіберуін өтінетін болады, және өздіктерінен әрекет
етушіліктерін толығымен жоғалтады. Мұндай позиция жаттықтырушының өзі үшін
де қауіпті – беріліп кетіп, барлығын үйретіп, жөн сілтейтін, нәтижесінде
бәрін басқаратын гуруға айналып кетуі мүмкін.

ТАЛДАУШЫНЫҢ РОЛІ

Психоаналитикалық бағыттағы психотерапияның әр түрлі нұсқаларында,
мысалы, аналитикалық топтық психотерапияда, топтық психоталдауда және т.б.
терапевт әке мен шешеге деген инфантильді, оң болсын, теріс ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Модельдеуге кіріспе әдістемелік құрал
Көмекші оқу-әдістемелік құрал
Әлеуметтану (Оқу-әдістемелік құрал)
Оқу әдістемелік құрал «Музыкалық этнография»
Желтоқсан тарихы (оқу - әдістемелік құрал)
«Сутектік көрсеткіш» оқу - әдістемелік құрал
Регионалды флористика оқу-әдістемелік құрал
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» оқу-әдістемелік кешені
Еңбек пәнін оқыту әдістемесі (оқу-әдістемелік құрал)
Криминалистік құжаттарды тану Оқу-әдістемелік құрал
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь