Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару

МАЗМҰНЫ:

Кiрiспе

I. Ақша . қоғамдық қатынастары
1.1 Ақшаның тарихи даму кезеңдерi
1.2 Ақшаның мән.маңызы және қасиеттерi
1.3 Ақша қызметтерi және олардың ерекшелiктерi

II. Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару
2.1 Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрылымы
2.2 Қолма.қол ақша айналысы және қолма.қол
емес ақша айналымы
2.3 ҚР Ұлттық банкiнiң айналысқа ақшалар шығаруы

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
Ақшаларды ертеден адамзаттың пайда болуымен қатар өмiр сүрiп келедi десе де болады. Ғасырлар бойы ақша өзгерiп отырған және бүгiнде олардың жағдайы аяқталған соңғы фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи дамуы процесiнде жалпыға бiрдей балама формасында әр алуан тауарлар болған: мал терi, қабыршақ, металл бұйымдары және т.б. Мұның барлығы тауар өндiрiсi мен тауар айналысының болуына негiзделген ақша қажеттiгiнiң себептерiн түсiндiредi.
Экономикалық категория ретiнде ақшалар өндiрiс және бөлу процесiнде адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды бейнелейдi. Бұл жерде ақша бес түрлi қызмет атқарады: құн өлшемi, айналыс құралы, төлем құралы, қазына жинау және қорлану құралы, дүниежүзiлiк ақшалар.
Ақшаның өзiнде, сондай-ақ олардың қызметтерiнде жылдар бойы өзгерiстер болды. Егер де бұрындары сатып алу- сату процесi жалпыға бiрдей балама – алтынмен жүргiзiлсе, бұл күндерi қағаз және несие ақшалармен жүзеге асуда.
Ақша айналысының объективтi негiзi – тауар өндiрiсi мен тауар айналысы болып табқылады. Ен формасының өзгерiп отыруы, яғни тауардың ақшаға және ақшаның жаңа тауар сатып алу үшiн қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалыста, яғни айналыста болуына мүмкiндiк жасайды.
Жалпы ақша айналысының көлемi тауар бағаларының сомасынан әрдайым артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуi тек сату-сатып алумен шектелмейдi.
Курстық жұмыстың тақырыбы маңызды мәселенiң бiрi ақшалар айналымындағы ақшаның ролін ашып көрсетуге бағытталып алынды. Күнi бүгiнде айналымдағы ақшаның ролi жоғары.
Курстық жұмысым екi бөлiмдi қарастыра отырып жазылды. Бiрiншi бөлiмде қоғамдық қатынастарды таратушы ретiндегi ақшаның маңыздылығын оның шығу тегiнен бастап, тарихи даму кезеңдерiне, қасиеттерi мен мән-маңызына тоқталып, атқаратын бес түрлi қызметiн ашып жаздым.
Жұмыстың екiншi бөлiмiнде ақша айналымындағы ақшаның алатын орны мен айналысқа ақшаларды шығаруды басты мәселе етiп ала отырып, ақша айналысы және ақша айналымы ұғымдарының мәнiн, айналысқа ақшаларды шығару процесiн сипаттап жазуға ұмтылдым.
Курстық жұмысты жазу кезiнде ақшалар туралы көптеген оқулықтарды, оқу құралдарын, монографияларды, яғни экономикалық әдебиеттердi пайдаландым. Мысалы, бiрнеше авторлар бiрiгiп жазған және аударған, жалпы редакциясын басқарған ғалым-экономист Сейтқасымов С. “Ақша, несие, банктер” оқулығы, сондай-ақ мерзiмді баспасөз материалдарын, әсiресе “Қаржы-қаражат” журналы жұмысты жазуыма көп септiгiн тигiздi.
Қолданылған әдебиеттер

1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы : Экономика, 2001, - 466 б.
2. С.Б. Мақыш , Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2000ж.
3. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд. 2-е, - Москва: 1999г.
4. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
5. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
6. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
7. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
8. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
9. “Валюталық реттеу туралы” Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
10.Экономическая теория./ А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. Саннк-Петербург 2001.
11. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория . Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
        
        МАЗМҰНЫ:
Кiрiспе
I. Ақша – қоғамдық қатынастары
1.1 Ақшаның тарихи даму кезеңдерi
1.2 Ақшаның мән-маңызы және қасиеттерi
1.3 Ақша ... және ... ... Ақша ... ... ролі және оларды шығару
2.1 Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрылымы
2.2 Қолма-қол ақша айналысы және қолма-қол
емес ақша айналымы
2.3 ҚР ... ... ... ақшалар шығаруы
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кiрiспе
Ақшаларды ертеден адамзаттың пайда болуымен қатар өмiр сүрiп ... ... ... ... бойы ақша ... отырған және бүгiнде олардың жағдайы
аяқталған соңғы фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи дамуы ... ... ... ... әр ... тауарлар болған: мал терi, қабыршақ, металл бұйымдары
және т.б. ... ... ... ... мен ... айналысының болуына
негiзделген ақша қажеттiгiнiң себептерiн түсiндiредi.
Экономикалық категория ... ... ... және бөлу ... ... экономикалық қатынастарды бейнелейдi. Бұл жерде ақша бес
түрлi қызмет атқарады: құн өлшемi, айналыс құралы, ... ... ... және ... ... ... ақшалар.
Ақшаның өзiнде, сондай-ақ олардың қызметтерiнде жылдар бойы өзгерiстер
болды. Егер де бұрындары сатып алу- сату процесi ... ... ... ... ... бұл ... ... және несие ақшалармен жүзеге асуда.
Ақша айналысының объективтi негiзi – тауар ... мен ... ... ... Ен ... өзгерiп отыруы, яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа тауар сатып алу үшiн қолданылуы, ... ... ... айналыста болуына мүмкiндiк жасайды.
Жалпы ақша айналысының көлемi тауар бағаларының сомасынан әрдайым артық
болады. ... ... ... тек ... ... шектелмейдi.
Курстық жұмыстың тақырыбы маңызды мәселенiң бiрi ақшалар айналымындағы
ақшаның ролін ашып көрсетуге бағытталып алынды. Күнi ... ... ролi ... жұмысым екi бөлiмдi қарастыра отырып жазылды. Бiрiншi бөлiмде
қоғамдық қатынастарды таратушы ретiндегi ақшаның ... оның ... ... ... даму кезеңдерiне, қасиеттерi мен мән-маңызына
тоқталып, ... бес ... ... ашып ... екiншi бөлiмiнде ақша айналымындағы ақшаның алатын орны мен
айналысқа ақшаларды шығаруды ... ... етiп ала ... ақша ... ақша ... ұғымдарының мәнiн, айналысқа ақшаларды шығару ... ... ... жұмысты жазу кезiнде ақшалар туралы көптеген ... ... ... яғни ... ... ... ... авторлар бiрiгiп жазған және аударған, жалпы редакциясын
басқарған ғалым-экономист Сейтқасымов С. “Ақша, несие, ... ... ... ... материалдарын, әсiресе “Қаржы-қаражат” журналы
жұмысты жазуыма көп септiгiн тигiздi.
I. Ақша – ... ... ... ... тарихи даму кезеңдерi.
Ақша өте ертеде пайда болған. Ақшалар тауарлы өндiрiс өнiмi және оның
дамуының қажеттi жағдайы ... ... ... – бұл ... ... арналған еңбек өнiмi. Өндiрушiлердiң белгiлi бiр қоғамдық
қатынастарын тасымалдаушы бола отырып, адам ... өнiмi ... ... ... ... ... пайда болуының объективтiк алғышарты.
Әрине, кез ... зат ... ... Егер ... құны (нақты еңбекпен
жасалған) өзiн сатып алушыны таппаса, ол қоғамға ... ... ... ... ... боñ ... зат тауар формасын қабылдамайды,
себебi оның қоғамға қажетi жоқ.
Әрбiр ерекше тауар тiкелей ... құны ... ... оның ... түрде болады және тек ақшаға теңестiрiлу жолымен әшкереленедi. Бiр
тауар ... ... ... ... ... мен ... процесiнде бiр-бiрiмен ұйғарылып, өзара бiр-бiрiне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс ыдырағаннан кейiн айырбас ... ... ... ... пайда болды, бұнда бiр тауардың басқа бiр тауарға
кездейсоқ айырбасы жүзеге асты (1 балта-5 құмыраға, 1 ... ... және ... ... ... сайын кездейсоқ айырбас жүйелi бола бастады.
Құнның қарапайым формасы ... ... өттi. ... ... ... алмастырылатын бiр немесе бiрнеше тауарлар бөлiнiп шыға бастады.
Мысалы, ... ... ... жүнге және т.б. алмастыруға болатын.
Тауар өндiрiс өскен сайын тым жиi ... ... ... тауарлардың
бiр-бiрiне алмастырылуында қатысатын өзара айырбас құралына айналды. Жалпы
құнның баламасы ролiндегi ол бiр тауарға ... ... ... ... ... баламасы ролiн белгiлi бiр тауар иемдендi де ақшаға
айналды.
Тауар айналысының ... ... даму ... ... ... ... ... ақша формасында әр түрлi тауарлар жүрдi. Әрбiр
тауарлы-шаруашылықты құрылыс өз баламаларын ұсынды. Бiр халықтың ... ... ... және әр ... ... бiр уақыт iшiнде түрлi-түрлi баламалар
болды.
Айталық, бақташылар тайпасының бөлiнiп шығуымен мал айырбас ... және де оның ... түрi ... ... табиғи-климаттық
жағдайына тәуелдi болды. Жазықты, шалғынды аудандарда – ... сиыр ... шөл және ... ...... тундрада – бұғы жалпы құндық
балама қызметiн атқарды. Малды жалпы балама ... ... ... ... әр түрлi қолжазбаларда, қазба ... ... ... ... ... “пекуния” сөзi (ақша) “пекус” ... ... Үндi ... ақша ... ... ... – мал сөзiнеí шыққан.
Ярослав Мудрый тұсындағы ... ... ал ... қазына жинау орны –
“мал ұстайтын орын” деп аталды. “Капитал” ... де ... ... ... ескi ... ... бұл сөз меншiк иесiндегi көп мөлшерде мал
басы түрiндегi байлығын бiлдiрдi.
Солтүстiктегi ... ... үшiн ... ... ... ... ... көлемi жөнiнен әр түрлi тауарларды сатып, кезiнде
түлкiнiң, сусардың, бұлғынның терiсiн пайдаланды. ... ... ... ... ... балама ролiнде жүрсе, ал құндыз терiсi – Солтүстiк
Америкада пайдаланылды. Терi ... ... ... ... ... ... ... Ежелгi Орыс елiнде сусар ... ақша ... ... ... ... ... қоныстанған тайпалар айналыс құралы ретiнде
қабыршақ (раковиндi) ақшаларды пайдаланды. Тарихта қабыршақты ... ... ... ... цимбис, бонгез, хайква және тағы басқалары.
Кеңiнен тарап үлгергенi – ... ... ... ... ... Жiпке тiзiлген¸ шекей ретiнде олар алғашқы тұрмыстық ақшалар
қызметiн Ежелгi Үндi елiнде, Қытайда, Африканың ... ... ... ... ... ... ақшалар тауар ақшалардың iшiнде ең орнықтысы болған екен. Олар
осы күнге дейiн ешбiр өзгерiссiз жеткен.
Әлемде әр түрлi ... ... ... ... Мысалы, Кароллиндiк
аралдар тобына жататын Яв аралында әлi күнге дейiн феялар айналыста жүр. Ол
ортасында ... бар тас ... ... өмiр ... ... ақша ... құлдарды пайдаланған.
Айталық, бiр құë 3 сиыр, 6 бұзау, 12 қойға теңестiрiлген.
Қолөнер мен жер ... ... ... ... да жетiлдiрiлiп
отырды. Салмақтық қасиетi бар ... ... ... ... және бiртектiлiк. Ол көп бұзыла қоймайтын өсiмдiк өнiмдерi
май, ... ... ... ... ... және ... ... ролiнде сонымен қатар металдар да пайдаланыла бастады:
темiр және қалайы, қорғасын және мыс, ... және ... ... ... ... қолданылды. Қалайы ақшаларды рим императорлары Дионисий
Сиракузский және ортағасырлық ағылшын корольдерi шығарып отырды. Мысалы,
ақша ... ... Рим мен ... ... ... артықшылығы сонда, олар бiркелкi, берiк ... ... ... сайын металдар арасынан алтын мен күмiске басты ... ... ... олар ... ... ... өте ... қасиеттерге
ие. әрине, металдар ақшаның бұрыннан келе жатқан формаларын бiрден шығарып
тастай алған жоқ. Ұзақ уақыт ... ... ... ... формасын сақтады.
Атап айтқанда, темiр ақшалар ұзақ уақыт ... ... ... кетпен, шот,
шынжыр және т.б. формасын сақтады. Мысалы, күмiс және алтын ақшалар сақина,
бiлезiк, әшекей формасында ... ... ... болуы ақшалардың
қалыптасуының аяқтаушы сатысы болды.
1.2. ... ... және ... ... объективтiк қажеттiлiгi тауарлы өндiрiс пен тауар
айналысының болуына байланысты. ... мен ақша ... ... алысыз.
Ақша айналысынсыз тауар айналысы болмайды және болуы ... ... XVI ... ... ... ... ... қалаушы Томас
Моор өзiнiң “Жаңа Утопия аралы және мемлекеттiң үздiк құрылымы туралы алтын
кiтап” ... ... ... тонау, ұрлау...кiсi өлтiру заң тәртiбiмен
қатаң ... кiм ... ... де бұл ... ... мүмкiндiгi бар жерде алдымен ақша құрымай, олар да ... ... ... жоқ ... ... байланысты адамдардың
алаңдаушылығы да, қайғысы да, қиыншылықтары да және ұйқысыз ... ... едi. Егер ... ... алып ... онда тiптi ақша
қажеттiлiгiнен туған кедейлiктiң өзi де ... ... ғ. ...... ... Грей және ... ақшаға
терiс көçқараста болды. Прудон тауар өндiрiсiн сақтай отырып, ақшаны жоюдың
жобасын ұсынды және оны дәлелдемек болды да.
Мұндай ... ... де ... ... ... ... ... жылдарында ақшаның құнсыздануы байқала бастаған кезде ақшаны жою
сәтi келедi, яғни тарихтың өзi осыған алып ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық өнiмдерiн тiкелей айырбастауды
ұйымдастыруға тырысты. Шындығында, оның бәрi ... ... ... ... ... ... ... – тредаларды, ал ағылшын
экономисi Смит Фальтнер энергетикалық бiрлiктердi – энедаларды пайдалануды
ұсынды.
Осыған байланысты ... ... ... ... жоя ... ... дамудың ең жоғары сатысында (коммунизмде) болуымыз мүмкiн немесе
ең төменгi сатыға ... ... ... ... ... едiк. Қанша
дегенмен де коммунизм – ол қиял, ендеше ақша бұрында болған, олар қазiр де
бар және ... да бола ... ... дами отырып, тауар болып қала бередi, бiрақ тауар ерекше
жалпылама балама.
Ақша – жалпыға бiрдей ... ... ... онымен барлық басқа
тауарлардың құны бейнеленедi және оның делдал ретiнде ... ... ... ... ... ... үздiксiз жасала бередi.
Жалпыға бiрдей балама ролi тарихи түрде ... ... ... ... тауарлардың құнын бейнелеу қасиетi, оның табиғи қасиетi емес.
К.Маркс айтқандай: “Табиғат ақшаны жасамайды, ... бұл ... ... ... бiрдей балама ролiн орындау үшiн ең бiр лайық тауар болып
қалып отыр. ... ол ... ... ... ие: ... ... ... тот баспайды, тек қана “патша араñында” (2/3 тұзды және 1/3
азот қышқылында) еридi. Екiншiден, ең ... ... ... ... ие. Қанша
дегенмен оның қорының аз ... ... ... ... ... ... жоғары болуына әкелiп соқтырады. Алтынды тұтыну жылдан-жылға өсуде. Ол
әр түрлi салаларда пайдаланылады – электроникадан ... ... ... бiрде өте жұқа қалыңдықпен, ... ... ... ... XX ғасырда 60 мың тоннадан астам алтын өндiрiлдi, соның iшiнде
30 мың тоннаға ...... ... ... ... ... XIX ғасырдың 20-жылдарында алтын өндiруден бiрiншi орында болды.
Өткен ғасырдың 40-жылдарында оның дүниежүзiлiк алтын өндiрiсiндегi ... ... ... қиын және капиталды көп қажет етедi. Сонымен, 1 кг ... үшiн 3000 метр орта ... тау ... 100 ... ... қажет.
Алтынды ең көп өндiретiн Оңтiстiк Африка Республикасында (ОАР) ... ... ету ... ... өмiрi ... олар 40oС ... терең жер астында жұмыс жасайды. Мұнан бұрын ОАР-да әлемдiк
алтын өндiрiсiнiң 2/3-i өндiрiлсе, ал қазiр 1/3-i ғана ... ... ... ... ... ... ... 150-ден астам кен орындары бар. Соның iшiнде 60-ы жұмыс
iстеп тұр.
Алтын тек қана ... ... қана ... ... ... және ... ... түнгi механикалық
аспаптарды, синтетикалық талшықтарды жасау үшiн де ... ... ... табу ... ... ... толғандырды.
Бұныменен ежелгi уақыттарда Аль-химиктер еңбектендi. Ежелгi Египетте ... ... ... ... ... ұзақ ... iздену мен сынақтар
жүргiзулерi нәтижесiнде нағыз алтынды мынадай құрамда алды: палладий - 65%,
индий - 35 %. ... ... ... ... ... ... ... қаттылығы алтыннан алты есе асып түседi.
Құрамын өзгерте отырып (палладий - 55%, индий - 45%) червондық алтын[2]
алынды, бiрақ ... ... ... бұл ... ... ... ... физика атомдардан күкiрт және сынаптан алтын ... ... ... ... ... ... жасау мүмкiндiгi бұл процестi
тиiмдi етпейдi. Мұндай алтынның өзiндiк құны өте жоғары және бұл ... ... ... ... ... бағасының төмен болуына байланысты
нарықта бәсекеге түсе алмайды. Сонымен ... ... ... ... ... және зергерлiк бұйымдарды жасауда пайдаланылады, бiрақ ... ол ... ... ... ... бола ... “Ақша – зат емес, ол
қоғамдық қатынас”[3].
Олар шындығында қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... адамдар үшiн ақшаның ... ... ... ... да ... ... ... Батып кеткен кемеден
құтқарылып қалған барлық заттар оның кәдесiне жарады да, тек ақша ... ... ... ... - ... мен бөлу ... адамадар арасындағы белгiлi бiр
экономикалық қатынастарды ... ... ... келе ... ... ... ... ретiнде ақшаның мәнi бiрлескен 3
қасиетiнен ... ... ... тiкелей айырбасталу;
-айырбас құнының дербес формасы;
-еңбектiң сыртқы заттық өлшемi.
Ақшаны жалпыға ... ... ... формасында қолдану дегенiмiз
ақшаны кез келген материалдық құндылықтарға ... ... ... ... ... жер, ... жер асты қазба
байлықтары сатылмайтын және сатып ... ... ... ... ... ... иелiгiнен алу процестерiнiң жүруiмен ... ... ... ... ... ... пайдаланудың көлемi
едәуiр кеңiдi.
Ақшаның айырбас құнының дербес ... ... ... ... тiкелей
өткiзумен байланысты емес. Ақшаны бұл формада ... ...... ... кiрiстерiн, қарыздық берешектердi өтеу, мемлекеттiк
бюджеттiң кiрiстерiн ... ... және ... ... ... ... банктiң несиелiк ресурстарды басқа
банктерге ... және ... ... заттық өлшемi тауарды өндiруге ... ... ақша ... ... ... құнын анықтау арқылы көрiнедi.
Ғалым-экономистердiң арасында алтынның ақшалай ... ... ... әр ... ... бар. ... алтынның демонетизациялануы
аяқталып, ол жалпыға бiрдей балама және ақша ... ... ... ... ... ... Құнның ақшалай формасынан жалпылама
немесе жайылыңқы формасына қайтып ... ... ... ... бiрдей
балама ретiнде жүрдi. ... ... ... ... атқаруды
жалғастыруда дейдi екiншi бiреулер. Ал, ендi үшiншi бiреулер, алтынның
жартылай демонетизациялануы жалғасуда және ол ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң қасиеттерiн сақтап қалды дейдi.
Жекелеген елдердiң iшiнде алтын айналысы жоқ. Төлем, айналыс және
қорлану құралы ... ... ...... ... ... және
несие ақшалар қызмет атқарады. Бiрақ та алтын дүниежүзiлiк ақша болып қалып
отыр десек, онда ол ... ... ... ... қызметтерi және олардың ерекшелiктерi.
Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау процесiнен туындайтын,
тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының ... ... ... ... белгiлi бiр жағын ... Ақша бес ... ... құн ... ... ... төлем құралы, қор және
қазына жинау құралы, дүниежүзiлiк ақша.
Ақша құн өлшемi ... ... ... қызметi тауар өндiрiсi
жағдайында туындайды. Бұл ақшаның барлық ... ... ... ... бiлдiредi, бағаны анықтауда делдал қызметiн ... ... ... тек қана ... құны бар ... жүре ... Мұндай тауар деп
өндiруiне қоғамдық еңбек жұмсалған, құнды ... ... ... ... ... толық құнды ақшалар (алтын) орындайды. Тауардың ... ... ... айырбастағанға дейiн жүзеге асырылады, ендеше құнның тауар
формасы түрiнен ақша ... ... үшiн ... ... тағайындау
жеткiлiктi. Тауарды өлшеу үшiн қолма-қол ... ... ... ... ... өнiмiн теңестiру ойша жүзеге асырылады.
Ақшамен көрсетiлетiн тауар құны оның ... ... ... ... ... ... ... алтын теңдессiз. Ақшалардың өздерiнiң
бағасы жоқ, олар баға ... ... ... ие және ол оның ... ... сатып алуымен көрiнедi.
Тауар бағасын анықтау үшiн баға ... өте ... ... ... оның ... (масштабын) көрсетедi. Металл ақшалар айналысында
мемлекет заңды түрде баға көлемiн (ақша ... ... ... ... ... отырды. Тиын ақшаларда алғашқыда оның салмақ
құрамы мен баға масштабы те ... құн ... ... мен баға ... ... ... бар. Құн өлшемi – бұл ... ... ... ... Ол құн ... сипатталады.
Баға масштабы заңды сипатта, ол мемлекетке тәуелдi және тауар бағасын
көрсетуге қызмет етедi. Алғашқыда баға ... ... ... ... тағайындалып отырды. Америка Құрама ... ... ... тройцк унциясы (31,1 грамм) 35 долларға тең. Ол 1971 және
1973 ... ... ... ... ... 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.
Арнайы баға масштабы алтын құны мен оның мемлекеттiк ... ... ... ... ... байланысты өзiнiң экономикалық мағынасын
жоғалтты.
Жамайка валюта реформасының (1976-1978 ж.ж.) ... ... ... мен ... паритетi жойылды. құн өлшеу қызметi нарықтық баға мастабы
негiзiнде орындалады.
Қазiргi ... ... ... ... айырбасталмайды және бағалар
алтынмен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға ... ... ... ... тауар (алтын) тiкелей салмағына емес, алтын нарығындағы
несие ақшалармен операциялар жүргiзуге қарсы ... ... ... ... несие ақшалардың құнын өлшеу ретiнде көрiнедi. Несие ... ... ... ... ... көрсетедi, өйткенi өзiнiң құны жоқ.
Сонымен алтын ... яғни ... ... емес және ... пайда болуы, ақша формаларының олардың алтындық ... алып ... ... ... ... ... құралы қызметiнде ақша тауар
өткiзудегi делдал болып табылады. Тауарларды бiр ... ... ... ... ... әрдайымда айналыс өрiсiнен итерiп, тауарларды тұтынушыларға
жеткiзе отырып, ақша үздiксiз қозғалыста ... ... ... атқаратын тауар айналысында сатып алу-сату актiлерi
дараланып, өз бетiнше жүредi, ... пен ... ... ... Сатушы өз тауарын сатып, басқа тауарды сатып алу үшiн ... ... Ол бiр ... ... сатып, басқасынан өзiне қажет
тауарды сатып ала алады. Ақшаның көмегiмен ... пен ... те ... ... өте ... ... кететiн тауарлардан ақшаның
айырмашылығы сол, ол сатып алу-сату процесiн қамтамасыз ете отырып, ... ... ... ... ... ақша айналыс құралы қызметiн негiзiнен мемлекеттiк,
кооперативтiк, ... ... ... ... ... ... ... Шет елдерде мұндай шектеулер жоқ. Онда фирмалар ... және т.б. ... ... ... тиым ... құралы ретiнде ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
-тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы;
-оны идеалды емес, нақты (қолма-қол) ақшалар орындайды;
-ақшаның бұл қызметiнде ... ... өте тез ... оны нағыз ақшалар (алтын) емес, оны ауыстырушылар – ақша
белгiлерi орындайды.
Бiрақ бұл, ... және ... ... ... тауармен (алтын) байланысты
емес деген сөз емес. Бұл байланыс несие ... ... ... ... ... ... айналыс құралы қызметiн ... ... ... ... саны ... тиiс ... бағасы мен салмағы
негiзiнде, яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасымен ... ... бiр ақша ... ... тауар мәмiлелерiне қызмет ететiн
болғандықтан, ақша ... ... көп ... ... үшiн ... ... ... аз болады.
Егер ақшаның айналыстағы салмағы тауар салмағынан көп болса, онда бұл
олардың құнсыздануына, яғни инфляцияға алып келедi.
Ақша төлем ... ... ... ... ... ... Ақшалар құнның ерiктi формасын бiлдiредi. Олар өткiзу процесiн
өздерi аяқтайды. ... ... ... ... ... ... кеш
жүруi мүмкiн.
Егер тауар мен ақшаның қарсы қозғалысы болмаса, яғни тауар әуелi сатып
алынып, ақысын кейiнге төлейтiндей етiп қалдырылса, онда бұл ... ... ... ... ... ... құралы ретiнде тек тауар айналысын ғана емес, сонымен бiрге
қаржылық және несиелiк қатынастарды ... ... ... ... ... түрде топтауға болады:
-тауарлар мен қызметтердi төлеудегi төлем мiндеттемелерi;
-еңбектi төлеудегi мiндеттемелер;
-мемлекетке байланысты қаржы мiндеттемелерi;
-банк қарыздары, мемлекеттiк, тұтыну ... ... ... ... ... ... ... құралы ретiнде айналыс құралы ретiндегi ақшалардан
ерекшеленедi. Бұл ... ... ... ... ... ... ... аяқтайды. Сатып алушы тауарды несиеге ала отырып, ... ... ... ... ... ... ... бередi. Осы борыш
өтелгенде ақша төлем құралы ретiнде жүредi.
Төлем құралы қызметiн толық құны жоқ, ... ... ... Егер тауарлар несиеге сатылса, қолма-қол ақша ... ... ... ... ... деген қажеттiлiктi азайтады. Бiрақ ... ... ... өтеу үшiн ... ... ... ұлғаяды.
Айналысқа қажеттi ақша мөлшерi өзара төлемдердi өтеу сомасына азаяды. Егер
қандай да бiр бөлiмде, борыш ... ... ... өз уақытында
түспейтiн болса, онда бұл өзiмен бiрге басқа да төлемсiздiк ... ... ... ... ... ... бюджеттiк төлемдер, жалақы
бойынша және т.б.).
Ақша – қорлану және ... ... ... ... Ақшаның төлем және
айналыс құралы қызметтерi ... ... ... ... ... ... қажеттiгi Т-А-Т айналымының екi актiлерге Т-А және ... ... ... ... ... үшiн ... “таза
қазына” формасында жинақтау, яғни ақшаның қарапайым қорлануы тән ... ... ... ... да ... еткен жоқ, себебi олар шын
мәнiсiнде айналыстан тыс ... ... ... ... ... ... ... жүйе және қор биржалары арқылы пайда әкелетiн капиталға
(өнеркәсiптiк немесе ... ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Айналым капиталын ... ... алу үшiн ең ... ақшаны жинау қажет.
Әрбiр тауар жеке қажеттiлiктi анықтайды және жалпы ... ... ... ... ... ... құн ретiнде
байлықтың жалпы өкiлi болып табылады. Демек, қазына ... ... ... қана ... құнды және нақты ақшалар орындауы мүмкiн. Қазыналарды
қорландыру алтын тиындар мен ... ... ... түрiнде жүзеге
асады.
Металл ақшалар айналысы тұсында қазына жинау тек қана ақша айналысын
реттеушi ролiн атқарған болатын. ... және ... ... ... ... ақшалар қазынадан айналысқа шығып отырды немесе керiсiнше.
Қазiргi жағдайда қазына жинау қызметi ... ақша ... ... ... ... тек қана мемлекеттiң сақтандыру қоры
ретiнде ... ... ... ... ... тәуелдiлiктiң
болуына кепiлдеме бередi. 1998 жлдың 1 қаңтарында Қазақстан Республикасы
Ұлттық банкiндегi монетарлық алтынның қалдығы 41781,1 млн. ... ... және ... ... ... құрау қызметiн атқара алмайды,
себебi олардың өздерiнiң құны жоқ. ... та осы ... ... ... қызметiн жүзеге асырады.
Ақша айналыс саласынан уақытша ... ... ... олар ... ... қызметiнде ақша өзiнiң құнын сол формада сақтай отырып,
олар кез ... ... ... ... ... ... айналым құралы
ретiнде түсе алады. Шынында бұл елдегi ақша ... ... яғни ... болмауына байланысты ғана мүмкiн.
Тауар өндiрiсi жағдайында қорлану екi ... ... мен ... есеп айырысу және депозиттiк шоттарындағы
ақшалай қаражат қалдығы түрiнде ... ... ... ... ... механизмнiң арқасында кәсiпорындар мен халықтың ақшалары
банктен берiлетiн қарыздар түрiнде қайтадан ... ... ... ... бұл ... ұлттық табысты қалыптасу, бөлу және қайта
бөлу ... ... ... ақша ... ... ... ... шаруашылық
байланыстардың интернационалдануы, дүниежүзiлiк нарықтың ... ... ... ... ... ... себеп болды. Дүниежүзiлiк
ақшалар интернационалдық құн ... ... ... және ... ... ... қызмет етедi.
Бұл қызметтi бастапқыда толық құнды ақшалар (алтын), ал кейiнiрек
нағыз ақшалар (шетел ... ... 1867 жылы ... ... ақша ... ... ... бекiттi.
Егер де елдiң iшiнде ақша ұлттық ақша бiрлiктерi формасында қызмет
етiп жүрер болса, ал одан ... ... ... ... “ақшалар
өзiнiң ұлттық киiмдерiн шешiп, бастапқы қымбат металл формасын киедi”, яғни
жалпыға бiрдей балама формасына өтедi.
Бреттон-Вудстағы (1944 ж.) мемлекетаралық келiсiмге ... ... ... ... ... ... ... Кейiннен дүниежүзiлiк
ақшалардың жаңа формалары: СДР – арнайы қарыз алу құқығы; ЭКЮ – ... алу ... ... ... Ал 1999 ... 1 ... бастап Еуропаға
ынтымақтастық елдердiң ортақ ақша бiрлiгi “еуро” айналысқа шықты.
II. Ақша айналымындағы ақшаның ролі және ... ... Ақша ... ... ұғым және оның ... ... ... ақша айналымы деген ұғым кездеспейдi. 90-
жылдардың орта шенiне дейiн ТМД-ға мүше елдердiң басылымдарында ... және ... ... ... ұғымдарға анықтама берiлiп, олар бiр-
бiрiнен дәл ажыратылды. Ақша айналымы деп тек қолма-қол ақша мен ... ... ... ... кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгiсi
бұл ұғымдардың мәнi мен құрылымын өзгертпей кейбiр ерекшелiктер енгiздi.
Жоспарлы-орталықтанған ... ... ақша ... қолма-қол ақша да, қолма-қол емес ақша да кәсiпорындардың
шығаратын өнiмдерiн алдын-ала бөлуге қызмет ... ... өнiм ... ... және ... ... ... мен
қызмет көрсету) түрiнде, яғни бiрiншi жағдайда материалды-
техникалық жабдықтау жүйесi арқылы, ал ... ... ... ... ... ... және ... сәйкес
мемлекеттiк сауда жүйесi арқылы бөлiндi;
❖ мемлекет заңмен ақша айналымын: қолма-қол ақша және қолма-қол
емес ақшаға ... ақша ... қай түрi ... ... ... ... белгiледi. Сөйтiп қолма-қол ақша
қозғалысы халықтың ақшалай ... ... ... ал ... ақша ... өндiрiс құрал-жабдықтарын бөлудi көрсеттi;
❖ ақша айналымы мемлекеттiк жоспарлау жүйесiнiң объектiсi ретiнде
директивалық заңдармен реттелдi;
❖ ақша айналымы ... ... ... ... ... ақша ... алғашқы және қорытынды кезеңдерi мемелекеттiк
банкте шоғырланып, оған мемлекеттiк банк бақылау жүргiздi;
... ақша және ... емес ақша ... тек
мемлекеттiк банк монополды құқықпен шығарды;
❖ мемлекеттiк жүйелер алдын-ала өнiмге баға ... ... ... ... ... де ... негiзiнде құрылған ТМД елдерiнiң ... ... ... ... ... ... (бағаны босату, мүлiктi
беймемлекеттендiру және т.б.) ақша айналымында айтарлықтай өзгерiстер ... Шын ... ақша ... – ақша ... тек бiр бөлiгi, атап
айтқанда ... ақша ... ... ... жағдайындағы ақша ... ... ақша ... ... шаруашылықтағы нарықтық қатынастарға
қызмет жасайды, ол бөлу қатынастарының тек аз ғана ... ... ақша және ... емес ақша айналымдарын ... ... ақша ... мемлекеттiң, коммерциялық банктердiң, заңды және
жеке тұлғалардың жоспарлы болжауының объектiсi болып табылады;
❖ ақша айналымы әр түрлi меншiк формасы ... ... ақша ... алғашқы және қорытынды кезеңдерi
орталықтанбаған, яғни олар әр ... ... ... банктерде шоғырланған;
❖ қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша айналымы бiр-бiрiмен
байланыста жүредi;
❖ қолма-қол ақша эмиссиясын Орталық банк ... ал ... ақша ... ... ... ... ақша ... деп қолма-қол және қолма-қол емес түрiнде
үзiлiссiз қозғалыста жүретiн ақша белгiлерiн айтады. Бұл ... ... ... ... сай келедi, себебi айналымда тек ақша
белгiлерi жүредi.
Ал, металл ақша ... әрi ... әрi ақша ... ретінде олардың
құны айналымда жүрдi. Себебi, металл монетаның (алтын ... ... өз ... ... ... құнына сәйкес келгендiктен ақша ... ... ... ... бiр уақытта жүрдi. Сондықтан құн
айналымы тауар айналымы мен ақша айналымын бiрiктiрдi.
Қазiргi ақша ... құн ... деп ... ... Оған ...
қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгiлерiнiң өз құны көрсетiлген
құнымен салыстырғанда өте ... тiптi жою ... ... ... ... құн
айналымы деп тек тауар айналымын айтуға толық негiз бар.
Айналыста жүретiн тек қолма-қол ақша, ол ақша ... тек ... ... ақша ... ... белгiлi бiр мезгiлде қолма-қол ақшамен
өтелген барлық төлемдер сомасына тең ақша ... ... Ал, ... ... ... ақша мен ... емес ақша белгiлерiнiң тауар
айналымын және тауарсыз төлемдер мен ... есеп ... ... ақшаның қызметi. Сонымен ақша айналымы екi ... ақша ... және ... емес ақша ... ... Қолма-қол ақша айналысы және қолма-қол емес ақша айналымы
Айналыста тек қолма-қол ақша жүретiндiктен оны ақша ... ... ... және ... құралдары ретiнде нақты ақша белгiлерi
(банкноталар, қазыналық билеттер ... ... және ұсақ ... ... Бұл кез келген мемлекеттiң ақша айналымының аз бөлiгiн
құрағанмен оның ... ... ... ... ақша ... ... басым көп бөлiгiн алуға және оны жұмсауға қызмет етедi.
Қазақстан Республикасында қолма-қол ақшаны Ұлттық банк ... ... ... ақша ...... екiншi деңгейдегi
банктер оның эквивалентiн қолма-қол емес формада ... ... ... ... ... ... ... көп бөлiгi клиенттерге
берiледi, яғни ... ... ... ... ақша ... ... ... түседi де, ал клиент жеке тұлға болса, ақша ... ... ... мен ... кассасындағы қолма-қол
ақшаның аз бөлiгi олардың ... ... ... ... ... қолма-қол емес ақша белгiлерiмен жүргiзедi), ал басым көп бөлiгi
халыққа әр түрлi ақшалы ... ... ... ... ... ... ... дивидендтер төлеу мен бағалы ... ... ... және ... ... берiледi.
Қолма-қол ақша негiзiнен халықтың ақшалы табысынан және оны жұмсаудан
түседi. ... ... көп ... ... ... ... ... пәтер
ақысы мен коммуналдық төлемiн, қарызды өтеуге, тауар ... алу ... ... ақы ... ... ... мен лотерея сатып алуға,
жалгерлiк ақы, айып пұл және т.с.с. ... ... ... ақша ... ... ... ... арқылы айналысқа түсiп, белгiлi бiр мерзiмнен кейiн
клиенттердiң (негiзiнен сауда орындары және ... ... ... ... арқылы айналыстан шығады. Сөйтiп, қолма-қол ... ... ... емес ақша ... ... ... – ол банктегi шот
иесiнiң жазбаша бұйрығы бойынша шоттағы ақша ... ... ... ... ... ... ... атқаруы. Ол бүкiл ақша айналымының
басым бөлiгiн (90%-ке жуығын) құрайды. Төлем айналымы төлеушiлер мен сатып
алушылардың ... ... ... жазу ... ... олардың өзара
талаптарын есептеу жолымен жүзеге асырылады.
Есеп айырысу операцияларын жүргiзу үшiн әр ... ... ... ... кең тарағандары: ағымдағы, есеп айырысу және т.б. шоттары.
Қолма-қол ақшасыз төлем айналымы: тауарлы операциялар бойынша және ... ... ... екi ... бөлiнедi. Бiрiншi топқа тауарлар мен
қызметтер үшiн қолма-қол ақшасыз есеп айырысу, ал ... ... ... ... ... ... құн салығы, жеке ... ... ... және ... ... төлемдер) және бюджеттен тыс
қорлар, банктiк борышты өтеу, несие үшiн ... ... ... есептесу жатады.
Айналыстағы ақша алма-кезек бiресе айналыс құралы, бiресе төлем құралы
қызметтерiн орындайды. Тауар сатудан түскен ақша қарыз ... ... өз ... ... ... ... ақша ... сатып алуға жұмсалуы
мүмкiн. Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша айналымдары өзара тығыз
байланысты және ... ... ... ақша үнемi бiр айналыс аясынан
екiншiсiне өтiп, бiрақ айналыс аясынан кетпей оған одан әрi ... ... Ал ... ... ... аударылуы – қолма-қол ақшаның берiлуiнiң
кепiлi. Сондықтан қолма-қол ақшасыз төлем айналымы ... ... ... ... және ... бiрiгiп мемлекеттiң бiрыңғай ақша
айналымын құрайды.
Ақша айналымын реттеудегi ... ...... ... ... ... Қазiр бұл мәселе бiздiң елде кәсiпорындар аясындағы өзара
есепке қолма-қол ақшаны тек ... ... төрт ... ... ... және ... ... иелерiнiң бөлшек саудамен есеп
айырысу үшiн есептесу чектерiн енгiзумен шектелуде.
Экономикасы ... ... ақша ... басқаратын
экономикалық әдiстердi енгiзу процесi кең тараған. Мысалы, АҚШ-та ... ... тек 1/4 ... ғана ... ақша ... ... төлемдер чектермен, несие карточкаларымен және т.с.с. жүргiзiледi.
Қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... айналыстағы қолма-қол ақшаны қысқартуға және ... ... ... ... ... бар. ... ақшасыз есеп
айырысуды ұйымдастыруға әр ... ... және ... ... әсер етедi. Мысалы, ең алғаш 1775 ж. ... ... ... АҚШ ... ... ... ал Германия – жирошотты, ТМД-
ға мүше мемлекеттер есеп айырысу шоттарын қолданады. ... ... ... ... қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды
ұйымдастыруда ең бiр ... ... ... ... ... дәлелдедi.
Олардың көптеген түрлерiнiң iшiнде, негiзiнен, ... ... бары ... ... ... ... ... дәрежесi бар
микропроцессорлы карточканы айналымға ... үшiн ... ... ... пайда болуы металл ... ... мен ... ... ... ... ... ақша айналымына деген қосымша қажеттiлiктермен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. 1 ғ. т¸н, яғни ол ... ... ... ... Бұл ... ... ақ бұғы ... ақшалар пайда болды. Ақ бұғылардың барлығы императордың меншiгiнде
болған.
XVIII ғ. Марко Поло Қытайда ағаш ... ... ... кез ... сол ... ... қызметiн атқаратын. Бұл ақшалардың төртбұрышты пластин
формасы және олардың ерекше белгiлерi мен мөрi болған. ... ... ... де әр ... ... ... ... ақшалардың пайда болуын
Шыңғысханның ... ... ... ... ... соғыс кезiнде қағаз ақшалар барлық елдерде болды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының бiртiндеп бөлiнуi ... ... құн ... ... формасы.
Қағаз ақша мемлекеттiң өз шығындарын жабу үшiн шығарылатын, әдетте
металға айырбасталмайтын, ... ... ие ақша ... Тарихта олар
алтын және күмiстiң белгiлерi ретiнде пайда болды.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келедi, себебi өзiнi» дербес құны ... ... ... шығындар өте аз. Заңды төлем құралы ... ... ғана олар ... ... алу қабiлетiн сақтай алады. Ал процестен
тыс жасалған айналыста олар бар ... – бiр ... жай ... ... ретiнде қағаз ақшалар пайда болды. Ақша бiрлiгiнiң
ресми алтындық құрамы мемлекетпен ерiктi түрде белгiленiп, бiрақ оның ... ... ... меншiктi құны болмағандықтан да, олар айналыс
саласындағы ... ... ... ... ... қызметтерi арқылы
атқарады.
Ақша айналысы деп қолма-қол ақшаның қозғалысы ... Ал ... ... одан кең ... ... ол қолма-қол және қолма-қолсыз
айналым мағынасын сипаттайды. Ақша айналымы дегенiмiз қолма-қол ақшасыз
және қолма-қол ақша ... ... ақша ... ... Бұл
жағдайда қолма-қол ақша қозғалысы тұрғындардың ... ... ... ... ... ақша ... қаражаттарының
бөлiнуiн қарастырады.
Ақша айналымының мәнiн түсiну үшiн келесi сызбаны қарастырамыз.
Ақша ... ақша ... ... – жеке ... ... тауарды немесе қызметтердi сатып
алу-сату, ақшаны қарызға беру, демеушiлiк қатынастарды мәлiмдейдi;
3,4 қатынастар – жеке ... ... ... ... ақы, ... ынталандыру);
5,6 қатынастар – жеке адамның әр ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк сақтандыру және
т.б.);
7,8 Қатынастар – кәсiпорындар мен мемлекет ... Бұл ... ... ... ... мiндеттi төлемдердi
төлегенде болуы мүмкiн;
9,10 қатынастар – екi ... ... ... ... ... ... – жеке ... шет мемлекеттердiң экономикалық субъектiлермен
қатынастары;
13,14 – мемлекеттер арасындағы қатынастар;
15,16 – шет мемлекеттер мен кәсiпорындардың қатынасы.
Мемлекеттiң ақша айналымы 2 ... ... iшкi ақша ... ... ақша ... белгiлерi әр түрлi жағдайда қамтамасыз етiледi. Қолма-қол ақша
тұтыну заттары және ... ... ... ... қолма-
қолсыз ақша – бөлуге арналған өндiрiс ... ... ... жүйе тек қана ... ... экономика жағдайында
ғана мүмкiн болады, себебi ол уақытта кәсiпорындар мен халықтың ... ... ... ... ... және ... қандай бағада сатылатыны
белгiлi болған. ... ... ... ... мемлекет иелiгiнен алынып, ... және ... ... асыру мүмкiн емес болып қалды.
Ақша айналысы мен ақша ... ... шек ... ... ... қолма-қол ақша қозғалысы мен төлем ақыны жүзеге асыру
кезiнде қызмет көрсету, сонымен бiрге ... мен ... ... ... ... ... айналысы деп
аталады.
Ақша айналысының объективтi негiзi – тауар өндiрiсi мен ... ... ... Құн ... өзгерiп отыруы, яғни тауардың
ақшаға және ақшаның жаңа ... ... алуы үшiн ... ... қозғалыста, яғни айналыста болуына мүмкiндiк жасайды.
Бiрақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап ... Бұл ... ... ... ... ... ... сатып алғаннан
кейiн, айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре ... ақша әрi ... ... әрi ... ... атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды төлеуге ... ... ... ... ... ... ақша ... көлемi тауар бағаларының сомасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуi тек ... ... ... ... ... ... ... үшiн, бюджетке төлемдер аудару
үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. мақсаттар үшiн ... ... ... ... ... – қолма-қол ақшаның қолдану ... ... ... Бұл ... бiздiң елiмiзде кәсiпорындар арасындағы
есеп айырысуларда қолма-қол ақшаның ... ... есеп ... енгiзу арқылы ғана шешiледi.
Банк жүйесiн реформалау және ақша банкнотасын шығаруға байланысты
өзiнiң меншiктi ... ... ... ... ... ... ... өзгерттi. Осыған байланысты 1992-1993 ж.ж. қолма-қол
ақшаның ... ... ... ... ... орнына
республикамызда қолма-қол ақша айналысын тұрақтандыру және басқарудың
экономикалық әдiстерiнiң ... ... ... ... ... ... дами түсуде: оларда қолма-қолсыз ақша айналысы өрiс алып
жатыр. Өмiр тәжiрибесi көрсеткендей, ақша ... ақша ... ... Ақша ... ... және ... деп қатаң түрде
шектеудi ғалымдар онша қабылдай қоймайды.
2.3. ҚР Ұлттық банкiнiң айналысқа ақшалар шығаруы
Эмиссия – бұл ... ... ... ... ... Ол ... ... немесе қолма-қолсыз ақша
түрiнде де болуы мұмкiн.
Қолма-қол ақша түрiндегi эмиссия – ... ... ... ... ... ... салмағының көлемi Орталық банк жүргiзетiн ақша-несие саясатымен
тығыз байланысты, ... ең ... ... ақша ... ... сақтау
екенiн көруге болады. Мақсатты белгiлеуде Орталық банк ... ... ... бейнелеудегi ЖҰӨ-нiң болжанатын өсiмi;
- жоспарлы кезеңдегi ақша айналысының есептелетiн (жылдық ЖҰӨ
номиналдық шамасының ... ... ақша ... ... ... Д2-ге ... ... кезеңдегi инфляцияның ең жоғары рұқсат ... ... ... ... ... ... ... болашақтағы ұлғаюын және оның пайдалану ... ... ... Бұл көрсеткiштiң тәжiрибе үшiн де маңызы зор.
Егер ақша салмағы ... ... бұл ... ... орналастыру
коэффициентiнiң өте төмендiгiн бiлдiредi, ал ақша айналысының ... ... ... ... ... ... және ... ахуалды бiлдiредi. Ақша айналысының жылдамдығы ақша санына ... яғни ... ... ... ... ... ... қысқартуы тиiс. Керiсiнше, ақша айналысының баяу қозғалысы
шаруашылық субъектiлердiң ... ... ақша ... құрамында ұзақ
мерзiмдi салымдардың өсуiн көрсетедi.
Қазақстандағы теңгенiң көп ... ... ... бiрi – ... ... дәстүрлi қолма-қолсыз есеп
айырысулардың бiртiндеп қолма-қол есеп айырысуларға ... ... ... ... деп ... ... ... саны К.Маркстiң ашқан ақша айналысының ... ... ... ақша саны – ... ақша саны мен ... ... ... және атауы бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс
жылдамдығы ... ... бiр ... ... ... етедi.
Айналысқа қажеттi ақша санының формуласы төмендегiдей:
ағылшын классикалық экономика мектебiнiң ғалымдары – ... ... ... P – ... ... деңгейi;
Y - өндiрiс көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ... және ... ... жылы ұлы ... кейiн ақшаның сандық теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, себебi кейнсиандық теория ақша ... ... ... ... көп ... бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек жая бастаған инфляциялық процестер ағылшын,
американ экономистерiнiң (мысалы, Милтон ... ... ... ... тудыртты, себебi қазiргi кездегi монетаризм ақша салмағы
мен өндiрiс көлемiнiң ... ... ... анықтауға қмтылуда.
Монетаристер ақшаны реттеу және күтiлген өзгерiстердi анықтау үшiн қажеттi
мерзiмдер ... ... ... ... ... ескере отырып, ақша
салмағын бiрқалыпты және ұдайы реттеудiң өсу қарқынының “алтын” ... ... ... ... ... ... жарияланған инфляцияға қарсы
күрес қажеттiлiгi монетаризмнiң жаңа ағынына әкелдi және бұл өте ... ... ... ендi. Ол ... бiрқатар елдерде инфляцияны тоқтатуға
әсерiн тигiздi, бiрақ бұл процесс жұмыссыздықтың ... ... ... ... құралы ретiнде қызмет етуi айналысқа ... ... ... ... Бұл, қарыз мiндеттемелерiнiң көп бөлiгi ... мен ... ... ... арқылы жабу жолымен
түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму ... ақша ... керi әсер ... ... көп ... ... сатылса, соғұрлым айналыс үшiн
ақшаның аз саны қажет етiледi. Оған қоса, мынаны ұмытпаған жөн: ... ... ... бiр саны ... және ... қолындағы
тұрақты ақша резервiн қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, айналыстағы ... ... заң ... ... ... ... ... – төлем құралы және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с- тауар бағасының сомасы;
Нт.б.с – ... ... ... бағасының сомасы;
Тс – қарыз және басқа мiндеттемелер бойынша төлем сомасы;
Өт.м.с - өзара есептескен талаптар мен мiндеттемелер ... – ақша ...... ... және айналыс құралдары ретiндегi айналымының орташа саны.
Теңдiкте көрсетiлгендей экономикадағы ақша салмағының айналуы ... бiрi ... ... ... едәуiр аз төленбеген төлемi
болып табылады. Бұл жағдайда Тб.с ... ... ... ие. ... ... ... өтушi Қазақстанда және басқа да елдерде, өнерк¸ ... орын ... ... ... ақша ... ... арқылы
шешуге болады деуге болмайды; мұның себептерi көп: әлсiз төлем тәртiбi,
төлемсiздiк тiзбесiнде ... ... ... ... ... ... ... процесiнiң аяқталмауы, төлем
құралдарының әлсiз дамуы және т.б.
Ақшаның ... ... ... ... ... ақшалар санын дәл
анықтауға мүмкiндiк бермейдi, ол шаруашылық қатынастары мен ... ... ... ... ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық ... оның ... ... ... бойынша қажеттi несие ақшаларының салмағын беретiн, өзiнiң
эмиссиялық және несиелiк ... ... Ақша екi ... ... ... (банкноталар мен тиындар) және банктiк айналымның ... ... ... қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша
белгiлерi. Ақшаның бұл екi нысаны бiр-бiрiмен ... ... ... ... әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы ... ... ... болады, егер банктiк шоттағы ақшалай қаражаттардың иесi
– банк клиентi бұл қаражаттарды шоттан қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... ақша ... клиенттiң шотына
жазылған болса, онда ол банктiк айналымның ақшасына айналады және ... ... ... ... екi ... ... яғни ... қолма-қолсыз
нысанының қолма-қол ақшаға ауысуы және бұған керiсiнше ... ... ... ... ... ... анықтауды талап етедi.
Қағаз ақшалардың меншiктi құндарының болмауына байланысты ... ... ... ... және ... ... келедi.
Қағаз ақшалар құнсыздануға бейiм. Ақшаның құнсыздануы әр түрлi себептерге
байлансты ... ... ... ... және ... да өндiрiстiк емес
шығыстарды жабуға артық ақшалардың шығарылуы; пассивтiк төлем балансының
салдарының ... ... ақша ... ... ... ... ... және тауар салмағының қысқаруы және т.б.
Қазақстан Республикасы айналымындағы
қолма-қол ақшалар көрсеткiшi
млн. теңге
|Ақша агрегаты |Жылдар ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| |1997 |1998 |1999 |1998 |1999 |1998 |1999 |
| | | | |(%) |(%) | | ... ... |68728 |70804 |74,06 |76,30 ... |
|қолма-қол ақша)| | | | | | | ... үш ... ... ... айтылып кеткен қолма-қол
ақшалар аясын қысқарту мәселесiнiң орын алғанын байқауға ... ... 1999 ... ... 1997 жылмен салыстырғанда айналыстағы қолма-
қол ақшалар кемiп кеткен.
Ақша салмағының құрамы сол елдiң несие-ақша ... ... ... ... ақша ... ...... қолма-қол ақшалар;
М1 - өзiне М0-дi қосады, сонымен қатар шаруашылықтардың есеп айырысу
немесе басқа депозиттiк шоттарындағы ... ... ... ... ... ... тұлғалардың шоттарындағы, ұзақ
мерзiмдi қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, ... ... ... ... ... ... және ... талап еткенге дейiнгi салымдары және т.б. жатады;
М2 - өзiне М1 –дi қосады, ... ... жеке және ... ... ... ... - М2-ге ... займ облигацияларын қосу.
Ақша агрегаттарының құрылымы ақша нарығы ... ... ... ... ... ... ... жүредi:
-банкноттар мен тиындар эмиссиясы есебiнен;
-Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алуы жолымен;
-Орталық банктiң ел үкiметiне мемлекеттiк бюджет тапшылығын жабу үшiн ... ... ... ... ... шетел валюталарын және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алу жолымен;
-коммерциялық банктердiң салымдарын жұмылдыру ... ... ... ... беру жолымен (депозиттер негiзiнде несиелiк ... ... ... ... ... емес ... ... адам баласы есiн бiле бастағаннан бұл сөздi жақсы ... ... ... қыр-сыры барын аңғардым. Адам өмiрiне етене болып
кеткен ақшалар өте ... ... ... әлi ... адамзат қолдануында жүрген
экономикалық қатынастарды таратушы екен. Ақша айналымында қағаз ақшалар ... рөл ... ... өмiрiмiзде жалақы, зейнетақы, стèпендия
түрiнде, ... ... ... ... ... және қызметтердi сатып
алуда айналыста жүредi.
Ақша айналысы болуы үшiн тауар өндiрiсi мен ... ... ... ... жүрген ақша әрi төлем құралы, әрi айналыс ... ... ... ... ... ... ... бағыттары
ақша айналысын реттеу болып табылады. ... ... ... және ... ақша ... ... ... Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкi жүзеге асырады, ол үшiн ... ... ... ... ... айналып жүргендiгiнен және оларға кедергiлердiң
бар - жоғынан ел экономикасының артықшылықты мүмкiндiктерi туралы тұжыруға
болады.
Әр түрлi елд ерде ... ... ... қызмет етедi. Дамыған елдерде
ақша және несие-қаржы құралдарының кең көлемi бар. Қоғамның тарихи ... және ... ... ... бойынша
ақшалардың рөлi мен мән-маңызы тұрақты өзгерiп ... және ... жаңа ... пайда болуымен қатар жүредi.
Нарықтық экономикада ... олар ... ... призмасымен
қарастырылады. Бұл жағдайда олар төлем құралы, құн өлшемi және қазына
жинау, айырбас ... ... ... ... ... ... ... жүредi.
Ақшалардың орнықтылығы мен тұрақтылығы нарықтық конъюнктура жай-күйiне
елеулi ықпал етедi. Айналыста нық жүрген ақшалар ... ... ... ең ... ... ... қабылдауға әсер етедi.
Елдегi ақша-несие жүйесi ақша айналысын реттеудiң көмегiмен ... ... ... ... мен ... арасында тауарлар
мен қызметтердiң үздiксiз айналымы процесiн қамтамасыз етуге арналған.
Банкноттар мен тиындар ... ... ... ... ... және оның барлық активтерiмен қамтамасыз етiледi.
Ұлттық банк – ... ... ... яғни банкноталарды шығаруға
эмиссиондық құқы бар ... ... ... Олар ... ... шығарылады және банктерге сатып, қолма-қолсыз эквивалент алу
формасында болады. ҚР-сының ресми ақша бiрлiгi – теңге болып табылады.
Ұлттық банк ... мен ... ... мөлшерiн анықтайды,
олардың жасалуын қамтамасыз етедi, ... жою және ... ... ... орнатады.
ҚР-сында шығарылған банкноталар мен монеталардың номиналдық құрылымы,
айшықталған пiшiнi болуы керек. ... мен ... ... ... ... тиiс. ... мен ... ұлттық
банктiң сөзсiз мiндеттемелерi болып табылады және оның барлық активтерiмен
қамтамасыз етiледi.
Қағаз ... ... ... болмауына байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына қарай тұрақсыз және ... ... ... ... құнсыздануға бейiм. Ақшаның құнсыздануы әр түрлi ... ... ... ... әскери және басқа да өндiрiстiк ... ... ... ... шығарылуы; пассивтiк төлем балансының
салдарының алтынға дүниежүзiлiк ақша ретiнде сұраныстың ... ... ... және ... ... ... және т.б.
Қолданылған әдебиеттер
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. ...... ... 2001, - 466 ... С.Б. ... , Оқу ... / ... айналысы және несие” – Алматы,
Қазақ университетi, - 2000ж.
3. Деньги, кредит, банки: ... / Под. Ред. О.И ... ... - ... 1999г.
4. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / ... ... ... и
кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
5. Баян Көшенова , Оқу ... / ... ... ... ... - ... ... 2000ж.
6. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва,
1994 – 173 ... ... ... валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар жарлығы // 12.11.1993.
8. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // ... ... ... туралы” Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
10.Экономическая теория./ А.И. Добрынина, Л.С. ... ... ... ... Я. А. ... Б.Б. / ... ... . Оқу
құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
-----------------------
[1] Алмазова О.Л., Дубоносов Л.А. золото и валюта: ... и ... ... и ... г.
[2] Изобретатель и рационализатор. 1976. №7.
[3] К.Маркс, Ф.Энгельс. Соч. Т4. стр110
-----------------------
Жеке адам
Жеке адам
Кәсiпорын
мемлекет
Шетел
-мемлекет;
-жеке адамдар;
-кәсiпорын
К¸ñiпорûн

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысын реттеудегі Ұлттық банктің рөлі33 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
"Ақша жүйесі."24 бет
1993 ж акша реформасы35 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Акшаның дамуы және нарықтағы маңыздылығы26 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь