Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары

Қазақ халқы тарихында әдебиеттің алтын дәуірі болып саналған ХХ ғасырда өмір сүрген Ақжан әл-Машанидің қазақтың басқа ақын-жазушыларынан, ғалымдарынан, ерекшелігі мен даралығы, өзі ғылыми-техникалық бағытта жүрсе де, сан-салалы ғылымдарды зерттеп, басын қосып, қанда бар жаза білу талантын қолдана отырып, ғылыми публицистикалық түрде газет-журналдарға ашқан жаңалықтарын жазып, халқына жариялап отыруында жатыр. Машановтың зерттеуінде жаратылыстану саласы, музыка және мәдениет, ғұлама ғалымдар, ақын жазушылар өмірі мен шығармашылығы және тағы басқа техникалық салалар қамтылған.
Бірнеше ғылымның бастауы іспетті бұл ғалымның ең көп зерттеу жұмысы екінші ұстаз аталған Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы екендігі көпшілікке мәлім. Кіндік Азияда фарабитанудың атасы аталған Ақжан əл-Машани Жақсыбекұлының ғұламалығы – ұлы баба əл-Фарабиді он бір ғасырды араға салып, оның Отырарда кіндік қаны тамған Қыпшақ перзенті екендігін дəлелдеумен шектелмейді. Әл-Машанидің энциклопедиялық білім ерекшелігі - əл-Фараби қағидаларын бүгінгі ғылым жетістігімен сабақтастырып, ұлттық дүниетаныммен ұштастырар ұлы баба ұстанған ғылыми-ислами ұғымын тұңғыш рет болмыстық нышанда қазақ ғылымына енгізуінде. Антидүниенің ұстазын Аристотель десек, жаңа заманның ұстазы əл-Фарабиді əл-мұғалім əл-сани атандырған баба мұрасының қыры мен сыры əзірге əл-Машани зерттеулерінде ғана жан-жақты көрініс тапқан.
«... Бұл кісіден бұрын да, кейін де даналар болды. Бірақ олардың ішінде... дəл Фарабидей геометрия, музыка, астрономия сияқты үш ғылым саласына бірдей ұлы үлес қосқан..., аса ірі жаңалық ашқан ғалымдарды табу қиын... Платон, Аристотель, Птоломей сияқты ғұламалар музыканы жөнді меңгере алмағанын өздері жазып кеткен...» (Əл-Фараби жəне Абай. Қазақстан. 1994). Бұл - жарты ғасырдай уақыт бойы үзбей əл-Фараби мұрасын зерттеумен ғұмыр кешкен ғұлама ғалым Ақжан Жақсыбекұлы əл-Машанидің тұжырымы.
Осынау жолдарды оқи отырып: егер Ақжанның жазушылық таланты геологтік, маркшейдерлік мамандықтарымен ұштаспаған болса, егер ол замана ағымын күйттеп, ислам ғылымынан іргесін аулақ салған болса, қаншама тер төккенімен баба мұрасын өзі көтерген деңгейге жеткізе зерттей алмаған болар еді-ау деген ойға келесің. Рас, əл-Фарабидің математикалық, əсіресе философиялық трактаттарына зер салушылар жоқ емес. Бірақ ұлы бабаның музыка теориясына арнаған еңбегін математикасымен өрнектеп, геометриясын аспан əлемімен астастыра қазақтың ежелгі аспантаным түсініктері тұрғысында тұжырымдап, бəрін-бəрін ғылыми ислами негізінде табиғат болмысымен байланыстыра əл-Фараби тұлғасын сомдап, ұрпағына зерделеп берген Машановтан басқа зерттеуші əзірге жоқ.
ХХ ғасырдағы қазақтың біртуар азаматы – Кіндік Азияда фарабитанудың атасы саналатын Ақжан əл-Машани Жақсыбекұлы 1906 жылы 2 қарашада Қарқаралы дересінің солтүстік шығысындағы “Жамантайдың Қарақуысы” делініп кеткен, бүгінгі Нұркен ауылына қарасты Кішіқарақуыста – І. Есенберлиннің “Қаһар” романында Масан деп бір ғана əрпі өзгертіліп зор ілтипатпен аталатын Машан бидің бел баласы Жақсыбек отбасында дүниеге келген. Дəулеті шағын, сауатты əрі салауатты Жақсыбек жиырмасыншы жылдары старшын, болыстық қызметте ел билігіне араласады. Зерек Ақжан ауыл молдасынан сауатын ашып, 1924 жылы қазақтың тұңғыш профессор математигі Əлімхан Ермеков ұйымдастырған Қарқаралы педагогикалық техникумына оқуға түседі. Техникумда жүріп-ақ Ақжан “Саужой” (сауатсыздықты жою) қозғалысының шақыруымен жиі-жиі ауылдарға шығып, балалармен қоса ересектердің де сауатын ашуға ат салысады. Оқу бітірісімен ауылдық мұғалім қызметін, мектеп меңгерушісі бола жүріп атқарады. Ал, Абралыдағы атқарған ағартушылық қызметі кезінде ол тарихта “Абралы көтерілісі” делінген Қазақстандағы кеңес билігіне қарсы алғаш көтерілісін көріп куəгер болады, халық мемлекеті делінетін большевиктердің сұрқия саясатының жалған екендігіне көз жеткізеді.
1939

1.
Таулар қалай құрылған. - Алматы: Қазмембас, 1939. - 29 б.
Текст латын əрпімен жазылған.

1942

2.
Древние горные выработки в Казахстане // Древность
Казахстана. - Алма-Ата: Наука, 1942.

1944

3.
О древней истории Казахстана: О книге Семенова-Зусера
/ АН КазССР. – Алма-Ата, 1944.
4.
Структура Тургайского рудного поля: Дис. … канд. техн.
наук / АН КазССР. – Алма-Ата, 1944.

1946

5.
Основы новой методики изучения структуры рудных
полей // Изв. КазФАН СССР. Сер. геол. - 1946. - Вып.8. - С. 21-27. –
Библиогр.: 42 назв. (Тема докторской диссертации).

1947

6.
Векторный метод изучения геологической структуры
// Труды ВНИТО. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1947.

1948

7.
Жер сыры. - Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1948. -183 б.
8.
М.В. Ломоносовтың геология жəне металлургия жайын-
дағы ұлы мирастары. - Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1948. - 24 б.

369
9.
Таулар қалай құрылған. - Алматы: ҚазССР ҒА баспасы,
1948. - 36 б.
10. Геометризация геологических структур. – Алма-Ата: Изд-
во АН КазССР, 1948.
11. Некоторые вопросы изучения трещинной тектоники. –
Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1948.
12. Общий план деформации земной коры. – Алма-Ата:
Наука, 1948.

1949

13. Жер сілкіну. - Алматы: Турксиб, 1949. - 28 б.: суретті.
14. Тіршіліктің шығуы жəне дамуы. – Алматы: Қаз. бірік. мем.
бас, 1949. - 36 б.
15. Структура района горы Чертыбай // Изв. АН КазССР. Сер.
геол. – 1949. – Вып. 11.
16. Структура рудного поля и метод ее изучения // Там же.
17. Структура Текелийского рудного поля // Там же.
18. Элементарные частицы структурных форм // Там же. - С.
143-147.

1950

19. Атылатын заттар / Ред. Ш. И. Ибраев. - Алматы, 1950.
20. О
методике
преподавания
геолого-географических
дисциплин на казахском языке: Рукопись / АН КазССР. - Алма-Ата,
1950.
21. Полезные ископаемые Казахстана. - Алма-Ата, 1950.- 20 с.
22. Терминологический русско-казахский словарь. Геология,
горное дело и металлургия. – Алма-Ата: Наука, 1950

1952

23. К вопросу изучения структуры рудного поля // Изв. АН
КазССР. Сер. геол. - 1952. - Вып. 12. - С. 53-59. – Библиогр.: 5 назв.
24. О некоторых принципах горной геометрии П.К.
Соболевского // Там же. – С. 104-106.



370
1954

25. Жер құрылысы. - Алматы: Қазақ мем. ОПБ, 1954. – 184 б.:
суретті.
26. О теоретической основе выбора места заложения шахты
по методу П.К. Соболевского // Сборник научных трудов Казахского
горнометаллургического института. - 1954. - № 7. Геология, горное
дело, металлургия. - С. 335-350.

1955

27. О древних вулканах Казахстана // Сборник рефератов
научных работ КазПТИ. – 1955. – Вып.6. – С. 55-58.
28. О современных взглядах на процессы формирования
земной коры // Учен. зап. Алма-Ат. гос. пед. и учит. ин-та им. Абая.
Сер. естеств.-геогр. - 1955. - Т. 7. - С. 79-88.

1957

29. Жер астына саяхат: Ғылыми-фантастикалық əңгімелер. -
Алматы: Қазмемкөркемəдеббас, 1957. - 231 б.: суретті.

1958

30. Аспан ертегілері // Жұлдыз. - 1958. - №7.
31. Ғылыми фантазия əдебиеттің жанры // Сонда. - № 12.
32. Ғылымның өрісі туралы // Лениншіл жас. - 1958. - № 1.
33. Фантазия жəне шындық // Сонда. - № 11.
34. Новая теория прочности материала. [Применительно к
прочности массива горных пород] // Вестн. АН КазССР. - 1958. -
№ 7.- С. 13-27. – Библиогр.: 27 назв.
35. Теоретическое и практическое определение коэффициен-
тов поперечной деформации бокового давления и трения горных
пород // Труды отдела горного дела и металлургии АН Киргизской
ССР. - 1958. - Вып. 1. - С. 51-57. - Библиогр.: 14 назв.

1959

36. Аға ғалым // Жұлдыз. - 1959. - № 6. - 69-75 б.
37. Ғылым ойдың əдеби жолы // Қазақ əдебиеті. -1959.- № 17.

371
38. Еңбек еңбекпен қатайсын // Лениншіл жас. - 1959. - 22
янв.(№ 16).
39. Қазақстанның солтүстік облыстары // Сонда. - № 16-17.
40. Қ. И. Сəтбаевтың 60 жылдығы // Жұлдыз. - 1959. - № 6.
41. Влияние структуры массива на характер концентрации
напряжений вокруг горных выработок // Сборник научных трудов
Казахского горно-металлургического ин-та. - 1959. - № 20. - С. 286-
298. - Библиогр.: 9 назв.
42. Замечательные
аналогии
природных
образов: [К
доказательству аналогии между преобразованиями геометрических
фигур, теориями прочности материалов и кристаллографических
систем] // Вестн. АН КазССР. - 1959. - № 12. - С.48-53.
43. Краткий русско-казахский словарь терминов горного дела
// Русско-казахский терминологический словарь. - Алма-Ата, 1959. -
Т.1. - С. 107-140. (Соавт.: А.Ш. Мусин, Г.А. Айташев).
44. Роль структуры массива при определении устойчивых
форм свода выработок // Сборник научных трудов Казахского горно-
металлургического ин-та. – 1959. - № 20. – С. 299-313. – Библиогр.: 11
назв.
45. Теория прочности горных пород: Докл. на совещании по
вопросу сдвижения горных пород. – Усть-Каменогорск, 1959. –
С. 133-145.
46. Учет влияния структуры массива при расчете целиков
// Сборник научных трудов Казахского горно-металлургического ин-
та. - 1959. - № 20. - С. 314. - Библиогр.: 7 назв.

1960

47. Əйгілі астрономия // Қазақ əдебиеті. - 1960.
48. Ғылым өрінде // Жұлдыз. - 1960. - № 11. - 129-132 б.
49. Орысша-қазақша терминология сөздігі. - Алматы: ҚазССР
ҒА баспасы, 1960. - 3 т. Геология терминдері. - 201 б.
(А. Əбдірахманов, Ж. Сыдықовпен бірге).

1961

50. Алтын бесік: Алтайдағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын
дамыту жөнінде очерк // Восточно-Казахстанкая правда. - 1961. - Окт.
51. Əл-Фараби // ҚазССР ҒА Хабарлары. Қоғамдық ғылымдар
сериясы. - 1961. - № 5. - 38 б.


372
52. Əл-Фараби еңбектері туралы: Орта Азия ғалымдарының
ең көрнектісі // ҚазССР ҒА-ның Хабаршысы. - 1961. - № 5. -105-106 б.
53. Ғылым құпиясына аттаныс // Қазақ əдебиеті. - 1961. -
21 сəуір.
54. Жазудың пайда болуы // Білім жəне еңбек. - 1961. - № 8.
55. Механика массива горных пород. - Алма-Ата: Изд-во АН
КазССР, 1961. - 210 с.: ил., табл., 1л. схем. – Библиогр.: 116 назв.
56. О полете в космос // Восточно-Казахстанская правда. -
1961.

1962

57. Əбу-Наср əл-Фараби еңбегі алғашқы рет қазақ тілінде
// Білім жəне еңбек. - 1962. - № 1. - 4 б.
58. Əбу-Наср əл-Фараби философия үйрену үшін шарттар
туралы қағида /Рисала/ // Сонда. - 5-6 б.
59. О роли маркшейдерской службы в охране недр
// Материалы Республиканской научно-технической конференции по
вопросам охраны недр, г Караганда. – Караганда, 1962.

1963

60. Аспан баспалдағы // Соц. Қазақстан. - 1963. - 1 мамыр.
61. Баймен // Сонда. – 1 қаңтар.
62. Табиғат ұлы оқытушы // Білім жəне еңбек. -1963. - № 9. -
8-11б.
63. Аристотель Востока // Юный техник. - 1963. - № 8. -
С. 57-59.

1964

64. Əбу Наср əл-Фараби // Орта Азия мен Қазақстанның ұлы
ғалымдары. - Алматы, 1964. - 46-84 б.
65. Естественные блоки массива горных пород как
характерные элементы // Сборник научных трудов КазПТИ. – 1964. -
№ 2. – С. 121-132.
66. Некоторые вопросы прикладной механики и статики с
применением к маркшейдерскому делу // Материалы Уральской
межобластной маркшейдерской конференции. – Свердловск, 1964.

373
67. О характерных углах между системами трещин // Сборник
статей аспирантов и соискателей: Геология и горное дело.-1964.-С. 98.
68. Эллипсоид деформаций для элементарного структурного
блока горных пород // Там же. – С. 107-114.

1965

69. Сөздің əдемілігі оны түсінуде // Жұлдыз. - 1965. - № 12.
70. Табиғат жұлдыздан жоғары // Білім жəне еңбек. - 1965. -
№ 6.
71. Абунасыр Фараби // Великие ученые Средней Азии и
Казахстана / VIII-XIX вв./. - Алма-Ата: Казахстан, 1965. - С. 25-42.
72. Гармония недр. (Закономерности развития трещин в
условиях недр) // Научная конференция по механике горных пород.
Алма-Ата, 30 сент.-5 окт. 1965 г.: Аннотации докл. - Алма-Ата, 1965. -
С. 31-32.
73. Изучение структуры Акбастау-Кусмурунского рудного
поля / КазПТИ. – Алма-Ата, 1965.
74. Трещинная тектоника как один из основных элементов
структурных горных пород // Сборник научных трудов КазПТИ. –
1965. - № 25. – С. 400-410.

1966

75. Геологиялық жорық. - Алматы, 1966. - 24 б.
76. Аль-Фараби и математика // Международный конгресс
математиков. - 1966.
77. Гармония недр: (Закономерности развития трещин в
условиях недр) // Материалы Первой Всесоюзной конференции по
механике горных пород. - Алма-Ата, 1966. - С. 24-29.
78. Закономерности развития систем трещин в скальных
породах /горная механика/ // Горная академия. – 1966. - № 8. – С. 464-
456.
79. К нормативам засорения и потери экибастузских углей
// Горное дело. – 1966. – С. 156-160. (Соавт.: Б.И. Жумадильдинов,
П.И. Левин, К.А. Мелехов, Т.К. Айткалиев).
80. Корреляционная связь с объемным весом и зольностью
карагандинских углей // Сборник статей аспирантов и соискателей:
Горное дело.-1966. -Т.2. (Соавт.: К.М. Макетов, Б.И. Жумадильдинов).


374
81. Минимальная ширина в трещиноватых скальных породах
// Горное дело. – 1966. – Вып.2. – С. 166-171.
82. О распределении ценных компонентов на месторождении
“Западный Каражал” // Горное дело. – 1966. – Вып. 2. – С. 144-154.
(Соавт.: М.Б. Естаев, К.М. Макетов, Б.М. Жаркимбаев).
83. Uber Gesetzmabigkeiten der Entwicklung von
Spaltensystemen in Felsgesteinen // Bergakademie.- 1966. - № 8. - P. 466.

1967

84. Фараби санаты // Білім жəне еңбек. - 1967. - № 12. - 1-3 б.
85. Абу Наср Фараби // Лен. смена. - 1967. – 12 янв.
86. Исчисление аль-Фараби // Знание - труд. - 1967.
87. Фараби // Лен. смена. - 1967. - 11 июля.

1968

88. К оценке устойчивости откосов по плоскостям ослабления
// Горное дело. – 1968. – Вып. 4. – С. 57-62.

1969

89. Көк өгіз. - Алматы, 1969.
90. Кристаллография, минерология, петрография: Студенттер-
ге арн. оқу құралы. - Алматы: Мектеп, 1969. - 368 б.
91. Тоғыз жолдың торабы. Фараби зираты // Қазақ əдебиеті. -
1969. - 1 қаңтар.
92. Геомеханика как раздел геометрии недр // Результаты и
перспективы геометризации месторождений минерального сырья. -
М.: МГИ, 1969.
93. Казахстанская школа маркшейдеров-геометров // Сборник
к 100- летию П.К. Соболевского. – М.: МГИ, 1969.
94. Некоторые результаты применения метода геометрии
недр при изучении структуры месторождений полезных ископаемых
// Результаты и перспективы геометризации месторождений
минерального сырья. – М.: МГИ, 1969. – С. 52-54. (Соавт.: С.А.
Базарбаев, Калимбетов, Ж.Г. Орманова).
95. Некоторые упрощения выбора места заложения ствола
шахты по методу проф. П.К. Соболевского // Там же.

375
96. Развитие геометрии недр в Казахстане // Сборник к 100-
летию П.К. Соболевского. – М.: МГИ, 1969.

1970

97. Əл-Фараби [870-1970]: Тарихи-деректі кітап. - Алматы:
Жазушы, 1970. - 245 б.: суретті.
98. Əл-Фараби кітаптарын жинау туралы // Қазақ əдебиеті. -
1970.
99. Ғылыми фантастикалық əдебиеттер туралы // Білім жəне
еңбек. - 1970. - № 10.
100. Тас тіркеудің геометриялық өлшемдерінің қатынасына
қарай оның беріктігінің өзгеру заңдылығы //ҚазССР ҒА Хабаршысы.-
1970. - № 11. - 69-72 б. (У. Сəбденбековпен бірге).
101. Ұлы ғалым мұралары // Соц. Қазақстан. - 1970. -
2 желтоқсан. (О. Жəутіков, А. Көбесовтермен бірге).
102. Астрономическое наследие аль-Фараби // Вестн. АН
КазССР. – 1970. - № 11. – С. 43-44.
103. Влияние фактора времени на механическую прочность
пород при разработке месторождений полезных ископаемых // Горное
дело. Сб.1. – Алма-Ата: Наука, 1970. - С. 165-168. (Совместно с Ж.Г.
Ормановой).
104. Некоторые структурные данные Акбастау-Кусмурунского
поля // Геология. – 1970. – С. 70-75. (Соавт.: С.А. Базарбаев, Ш.
Жаканов).
105. О закономерностях изменения прочности целиков с
возрастанием ихо высоты // Вестн. АН КазССР. – 1970. - № 11. –
С. 69-72. (Соавт. У. Сабденбеков).

1971

106. Алда атқарылар шаруа көп: [Əл-Фараби еңбектерін
зерттеу] // Білім жəне еңбек. - 1971. - № 3. - 26-27 б.
107. Ғылым тарихы жөніндегі келелі кеңес: [Ғылым
тарихшыларының дүниежүзілік XIII конгресі Фараби жайында] // Соц.
Қазақстан. - 1971. - 2 қыркүйек.
108. Аль-Фараби: Исторический очерк. - Алма-Ата: Жазушы,
1971.


376
109. О методике исследования структурных элементов
месторождения Аккарга // Геология и разведка недр. - 1971. - № 2. -
С. 5-8.
110. Об устойчивой форме свода выработок // Вестн. АН
КазССР. -1971.
111. Основная
черта
механизма
тектоники
Акбастау-
Кусмурунского рудного поля // Геология и разведка недр. - 1971. -
№ 2. - С. 9-14. (Соавт.: С.А. Базарбаев, У. Сабденбеков).
112. Основы горной геомеханики. - Алма-Ата, 1971. - 150 с.

1972

113. Календарь туралы // Білім жəне еңбек. - 1972. - № 5.
114. От-тас: Повесть-Буриме // Сонда. - № 1. - 12 -13 б. (А-Х.
Мархабаевпен бірге).
115. Аль-Фараби переводят геолог и математик // Веч. Алма-
Ата. - 1972. - 28 окт.
116. Горный инженер-маркшейдер при современном развития
науки и техники // Материалы VII учебно-методической конференции
профессорско-преподавательского состава КазПТИ.- Алма-Ата,1972. -
С. 3-4.
117. Изучение
структурных
особенностей
мраморных
месторождений как основа их рациональной разработки // Горное
дело. - 1972. - Вып. 8. - С. 113-115. (Соавт.: Б.О. Орынбаев, М.Б.
Естаев).
118. К подсчету объемов работ при стереофотограмметричес-
кой съемке карьеров // Там же. - С. 68-69. (Соавт.: Е.Б. Калмуратов,
В.А. Антонов, М.Б. Естаев).
119. Математическое
обоснование
расчета
деформации
линейной складки в Талдыбулак-Джамантайском рудном районе. -
Алма-Ата, 1972.
120. О
влиянии
положения
выработок
в
массиве
междуэтажного целика на его несущую способность // Проблемы
разработки полезных ископаемых. - 1972. - Вып. 2. - С. 65-69. (Соавт.:
У.С. Сабденбеков, А.Т. Махмутов).
121. Фараби и воспитание молодежи. - Алма-Ата: Казахстан,
1972.


377
1973

122. Біздің Фараби: [əл-Фарабидің туғанына 1100 жыл
толуына] // Қазақстан əйелдері. - 1973. - № 9. - 7-8 б.
123. Екінші Аристотель: [əл-Фарабидің туғанына 1100 жыл
толуына] // Жұлдыз. - 1973. - № 9. - 166-169 б.
124. Ол Беруни еді: [Берунидің туғанына 1000 жыл] // Білім
жəне еңбек. - 1973. - № 10. - 12-13 б.
125. Он бес жылдан кейін…: [əл-Фараби еңбектерін зерттеу]
// Сонда. - № 4. - 25-29 б.
126. Фараби // Шарапат. - Алматы, 1973. - 95-110 б.
127. Математическая постановка и решение одной горнотехни-
ческой задачи // Сборник по вопросам математики и механики.-
1973.- Вып. 2. - С. 268-273. (Соавт. Б. Орынбаев).

1974

128. Влияние трещиноватости массива на сдвижение горных
пород месторождения Чулактау // Горное дело. – 1974. – Вып. 10. –
С. 51-55. (Соавт.: М.Б. Нурпеисова, Ш.С. Бекбасаров).
129. [Рец. на кн.] Даирбеков О.Ж. Проблемы эффективности и
рациональной разработки месторождения Казахстана // Народное
хозяйство Казахстана. – 1974. - № 12. – С. 87-88. (Соавт.:
О.К. Байконуров, К.М. Макетов).
130. К вопросу технико-экономической оценки качественных и
количественных потерь // Материалы конференции, посвященой 110-
й годовщине В.И. Ленина / КазПТИ. - Алма-Ата, 1974. - С. 195-198.
(Соавт. К.М. Макетов).
131. Прогнозирование направлений смежных сопряженных
плоскостей в массиве горных пород // Горное дело. - 1974. - Вып.10. –
С. 33-36. (Соавт.: К.М. Макетов, О. Т. Токмурзин, С.К. Кажгалиева).
132. Элементы прикладной геометрии в трудах ученых
Средней Азии и Казахстана /средние века/ // Прикладная геометрия и
инженерная графика. - Алма-Ата, 1974. - С. 3-11. (Соавт. Ж.М.
Есмуханов).

1975

133. Космология кемеңгері // Соц. Қазақстан. - 1975. - 11
қыркүйек.


378
134. Көне Ефрат жағасында // Қазақ əдебиеті. - 1975. -
19 қыркүйек.
135. Өнер мен ғылымның тоғысқан шұғыласы: [əл-Фарабидің
туғанына 1100 жыл толуына] // Жұлдыз. - 1975. - № 9. - 19-22 б.
136. Астрономические наследия аль-Фараби // Аль-Фараби и
развитие науки культуры Востока: Тез. докл. - Алма-Ата, 1975. -
С. 43-44.
137. Геометрический способ построения сетки линии
скольжения // Горное дело. - 1975. - Вып. 11. - С. 131-134. (Соавт.:
У.С. Сабденбеков, О.А. Сулейменов и др.).
138. Исследование трудов Фараби в Казахстане // Возвращение
Учителя. О жизни и творчестве Фараби. - Алма-Ата, 1975. - С.105-
106.
139. К вопросу определения коэффициента бокового распора
// Горное дело. - 1975. - Вып. 11. - С. 128-131. (Соавт.:
У. С. Сабденбеков, О. А. Сулейменов и др.).
140. К обработке замеров трещин способом параллельных
сечений с применением ЭВМ “Минск-32”, “Проминь” // Там же. -
С. 156-157. (Соавт.: С. К. Кажгалиева, О. Т. Токмурзин, Б. О.
Орынбаев).
141. Космология аль-Фараби и ее влияние на Западе
// Историко-астрономические исследования. - М., 1975.
142. Мыслитель Востока // Казахстан. правда. -1975. - 14 сент.
143. Основной элемент анализа структуры рудного поля –
естественный блок // Горное дело. - 1975. - Вып. 11. - С. 155-156.
(Соавт.: С. К. Кажгалиева, О. Т. Токмурзин, Б. О. Орынбаев).
144. Разработка защитных пластов – один из перспективных
методов борьбы с внезапными выбросами угля и газа в
Карагандинском угольном бассейне // Проблемы разработки полезных
ископаемых. - 1975. - Вып. 3. - С. 107-113. (Соавт. П. В. Долгов).

1976

145. Ғылым жолы – қия жол // Соц. Қазақстан. - 1976. - 27 май.
146. Элемент прикладной геометрии в трудах ученых Средней
Азии и Казахстана. (Сред. века). Часть 2, 3 (Единичный круг)
// Прикладная геометрия и инженерная графика. - 1976. - Вып. 2. -
С. 3-14. - Библиогр.: 12 назв.


379
1977

147. Аналитический способ построения в массиве горных
пород сетки линии скольжения // Вестн. АН КазССР. - 1977. - № 4. -
С. 36-40. (Соавт.: М. А. Нурлыбаев, У. С. Сабденбеков,
Р. А. Андабасов).

1978

148. Əл-Фараби космологиясына түсініктеме // Білім жəне
еңбек. - 1978. - № 2. - 18 б.
149. Ғажайып от ошағында. - Алматы: Қазақстан, 1978. - 144 б.
(Ж. Машановамен бірге).
150. Ғалым-ғылым - прогресс: [Сұхбат] // Білім жəне еңбек. -
1978. - № 2. - 18 б.
151. Задачи на построение теней в трудах аль-Фараби
// Прикладная геометрия и инженерная графика. - 1978. - Вып. 3. - С.
105-107. (Соавт.: Ж. М. Есмуханов, С. К. Кажгалиева).
152. К оценке сложности строения рудных полей // Пути
повышения эффективности маркшейдерских работ при разведке
эксплуатации месторождений цветных металлов: Тез. докл. науч.-
исслед. семинара ЦАИИ информации и ТЭП цв. металлургии. - 1978. -
С. 62-64. (Соавт.: Н. К. Баязитов, А. К. Курманкожаев, Ж. Е.
Кокумбаев).

1979

153. Введение в геомеханику: Лекционный курс для спец. 0201
“Маркшейдерское дело”. - Алма-Ата, 1979. - 60 с.
154. Прикладная геометрия и аль-Фараби // Начертательная
геометрия и черчение / КазПТИ. - Алма-Ата, 1979. - С. 91. (Соавт.: Ж.
М. Есмуханов, С. К. Кажгалиева).
155. Расчет линии скольжения в массиве горных пород на
основе их паспортов прочности // Вестн. АН КазССР. - 1979. - № 12. -
С. 25-30. (Соавт.: У. С. Сабденбеков, Р. А. Андабасов).



380
1980

156. Тау жыныстары // Қазақ Совет энциклопедиясы:
Энциклопедиялық анықтама. - Алматы, 1980. - 60-64 б.
(С.Б. Бəкіровпен бірге).
157. Аль-Фараби
один
из
первых
основоположников
математического естествознания // Тезисы докладов и сообщений XV
научной конференции профессорско-преподавательского состава. 21-
23 окт. 1980 г. / КазПТИ. - Алма-Ата, 1980. - С. 95-96.
158. О роли аль-Фараби в развитии мировой цивилизации
// Там же. - С. 94-95.

1981

159. Аспаннан жалын жауған күн // От-тас. - Алматы, 1981. -
3-7б.
160. Устойчивость уступов и бортов карьеров бассейна
Каратау. - Алма-Ата: Наука, 1981. - 120 с.: ил., табл. - Библиогр.: 61
назв. (Соавт.: М. Е. Певзнер, Ш. С. Бекбасаров).

1982

161. Табу: Ғылыми-фантастика. - Алматы: Қазақстан, 1982. -
144 б.

1983

162. Мұршид қыз: [ҚазССР ҒА корреспондент мүшесі Кен қазу
технологиясының тұңғыш маманы Ж. Қаңлыбаева туралы]
// Қазақстан əйелдері. - 1983. - № 7. - 12-13 б.

1984

163. Жер механикасы: [Геология жайлы жазған өзінің
“Геомеханика негіздері” деген еңбегі жайлы] // Білім жəне еңбек. -
1984. - № 5. - 6 б.


381
1985

164. Көз – таразы, көңіл қазы: Даналық өлшемнің түп-тамыры
// Білім жəне еңбек. - 1985. - № 1. - 22 -23 б.
165. К вопросу геомеханического анализа структуры рудных
полей // Начертательная геометрия и инженерная графика. - Алма-
Ата, 1985. - С. 45-48. (Соавт. К. Кажгалиева).
166. Основы геомеханики скально-трещиноватых пород / Отв.
ред. В.И. Борд-Компониец. - Алма-Ата: Наука, 1985. - 192 с.: ил., табл.
- Библиогр.: 103 назв. (Соавт. А. А. Машанов).

1986

167. Ғұлама ғалым əл-Фараби еңбектері хақында // Қазақстан
мектебі. - 1986. - № 9. - 71-79 б.

1988

168. Фарабимен қауыштырған журнал: (Білім жəне еңбек)
// Лениншіл жас. - 1988. - 30 сент.

1989

169. Өмірдің мəні - құштарлықта //Орталық Қазақстан.- 1989. -
20 тамыз.

1990

170. Əл-Фараби заманы жаңа басталды // Өркен. - 1990. -
17 сент.
171. Ұлы ғалымды түсіндіріп тарату // Қазақ əдебиеті. - 1990. -
6 ақпан.

1993

172. Əл-Фараби жəне ислам // Зерде. - 1993. - № 11. - 10-11б.
173. Батыр – Ғұлама: [Ислам діні жайында] // Сонда. - №2. - 22-
24 б.



382
1994

174. Əл-Фараби жəне Абай. - Алматы: Қазақстан, 1994. - 192 б.
175. Əл-Фараби, Кеплер, Галилей жəне ислам ғылымы
// Зерде. - 1994. - № 3. - 22-24 б.
176. Əл-Фарабидің нұрнамасы // Сонда. - № 2. - 22-24б.
177. Əулие үшкілі: [Табиғи ғылымдағы кеңістік мəселесі]
// Сонда. - № 7. - 26 б.
178. Ислам діні жəне ғылым // Шалқар. - 1994. - 28 шілде.
179. Исламға дейінгі діндерге қысқаша шолу // Зерде. - 1994. -
№ 1. - 23-24 б.
180. Қазығұрттың басында кеме қалған... // Сонда. -№ 6. -222 б.
181. Ұлттық дəстүр тұрғысынан: [Аты-жөннің жазылуы
жөнінде] // Егемен Қазақстан. - 1994. - 17 тамыз.
182. Философия таласты майдан // Сонда. - № 5. - 22 б.
183. Геомеханика: Учебное пособие. - Алма-Ата: Білім, 1994. -
120 с. (Соавт. Т.Б. Толеубаев).

1995

184. Абай – ислам жолындағы дана // Сарыарқа. - 1995. -
8 тамыз.
185. Мүшел басы – доңыз: [Астрол. есептеу] // Ана тілі. -
1995. - 22 наурыз. (Ш. Əбдіраманмен бірге).
186. Сəуленің сыну заңы: [Əл-Фараби бойынша] // Инфор-
матика - физика-математика. - 1995. - № 2. - 35-37б.

1996

187. Адами жəне ғалыми парыз: [Ақаңның барлық ғалым,
зиялы қауымға толғау-үндеуі] / Ықшамдап ұсынған Ш. Əбдіраман
// Ана тілі. -1996. - 28 шілде.
188. Ай арысы ғалым жаңалықтары. – Алматы: Респ. баспа
кабинеті, 1996. - 100 б.: ил. - Библиогр.: 26 атау.
189. Қазақстанның тас, қола дəуір мирастары. - Алматы, 1996.-
174 б. (Т.А. Ақышевпен бірге).
190. Наурыздың үш мың жылдық тарихы бар // Заң газеті. -
1996. - 20-26 наурыз.


383
1997

191. Сəуленің
сыну
заңы: [Əл-Фараби
бойынша]
// Информатика-физика-математика. - 1997. - № 3. - 66 б.
192. Ұрпаққа ұрпақ үн қатып: [Жастар тəрбиесі жайында
пікірлер] // Заман Қазақстан. - 1997. - 1 қаңтар. (З. Қабдолов. Н.
Келімбетовтермен бірге).

1998

193. Үш бастау: [Ғылыми тұжырымдар] // Алдаспан. - 1998. -
№ 1-2. - 28-29 б.

1999

194. Естен кетпес күндер // Заңғар: (Қ. Сəтбаев туралы
естеліктер). - Алматы: Айкос, 1999. - 149-154 б.
195. Қанышпен болған сапар // Зерде. - 1999. - № 2. - 19 б.

2000

196. Жаратылыстың жеті жұмбағы / Дайындаған Т. Барласұлы
// Жас Алаш. - 2000. - 17 маусым. (“Мыңнан бір мезет”).

2001

197. Тұран аспаны: [Халқымыздың аспан əлемі жөніндегі
түсініктері / Даярлап ұсынған Ш. Əбдіраман] // Зерде. - 2001. - № 3. -
12-13 б.; № 6. - 10-11б.; № 10-11. - 22-23 б.

2004

198. Əл-Фараби жəне бүгінгі ғылым / Ауд. Ш. Əбдіраман. -
Алматы: Алаш, 2004. - 216 б.
2005

199. Əл-Фараби жəне Абай. Көп томдық шығармалар жинағы. -
Алматы: Алатау, 2005. - Т.2. - 20 б.т.
200. Əл-Фараби көпірі. Көп томдық шығармалар жинағы. -
Алматы: Алатау, 2005. - Т. 1. - 20 б.т.
        
        КІРІСПЕ
Қазақ халқы тарихында әдебиеттің алтын дәуірі болып саналған ХХ ғасырда өмір сүрген Ақжан әл-Машанидің қазақтың басқа ақын-жазушыларынан, ғалымдарынан, ерекшелігі мен ... өзі ... ... ... де, ... ғылымдарды зерттеп, басын қосып, қанда бар жаза білу талантын қолдана отырып, ғылыми публицистикалық түрде газет-журналдарға ашқан жаңалықтарын жазып, халқына жариялап ... ... ... ... жаратылыстану саласы, музыка және мәдениет, ғұлама ғалымдар, ақын жазушылар өмірі мен шығармашылығы және тағы басқа техникалық салалар қамтылған. ... ... ... ... бұл ... ең көп ... жұмысы екінші ұстаз аталған Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы екендігі көпшілікке мәлім. Кіндік Азияда фарабитанудың атасы аталған ... ... ... ... - ұлы баба ... он бір ... араға салып, оның Отырарда кіндік қаны тамған Қыпшақ перзенті екендігін дəлелдеумен шектелмейді. Әл-Машанидің ... ... ... - ... ... ... ғылым жетістігімен сабақтастырып, ұлттық дүниетаныммен ұштастырар ұлы баба ұстанған ... ... ... рет ... ... қазақ ғылымына енгізуінде. Антидүниенің ұстазын Аристотель десек, жаңа заманның ұстазы əл-Фарабиді əл-мұғалім əл-сани атандырған баба ... қыры мен сыры ... ... ... ғана ... ... тапқан.
(Əл-Фараби жəне Абай. Қазақстан. 1994). Бұл - жарты ғасырдай уақыт бойы үзбей əл-Фараби мұрасын зерттеумен ғұмыр ... ... ... ... Жақсыбекұлы əл-Машанидің тұжырымы.
Осынау жолдарды оқи отырып: егер Ақжанның жазушылық таланты геологтік, маркшейдерлік мамандықтарымен ұштаспаған болса, егер ол замана ағымын ... ... ... ... ... салған болса, қаншама тер төккенімен баба мұрасын өзі көтерген деңгейге ... ... ... ... ... ... ойға келесің. Рас, əл-Фарабидің математикалық, əсіресе философиялық трактаттарына зер салушылар жоқ емес. Бірақ ұлы бабаның музыка теориясына арнаған еңбегін математикасымен ... ... ... ... ... қазақтың ежелгі аспантаным түсініктері тұрғысында тұжырымдап, бəрін-бəрін ғылыми ислами негізінде табиғат болмысымен байланыстыра əл-Фараби ... ... ... ... ... ... басқа зерттеуші əзірге жоқ.
ХХ ғасырдағы қазақтың біртуар азаматы - Кіндік Азияда фарабитанудың атасы саналатын Ақжан əл-Машани ... 1906 жылы 2 ... ... дересінің солтүстік шығысындағы "Жамантайдың Қарақуысы" делініп кеткен, бүгінгі Нұркен ауылына қарасты Кішіқарақуыста - І. ... ... ... ... деп бір ғана əрпі өзгертіліп зор ілтипатпен аталатын Машан бидің бел баласы ... ... ... келген. Дəулеті шағын, сауатты əрі салауатты Жақсыбек ... ... ... болыстық қызметте ел билігіне араласады. Зерек Ақжан ауыл молдасынан сауатын ашып, 1924 жылы қазақтың тұңғыш профессор математигі Əлімхан Ермеков ... ... ... ... ... ... ... жүріп-ақ Ақжан "Саужой" (сауатсыздықты жою) қозғалысының шақыруымен ... ... ... ... қоса ... де сауатын ашуға ат салысады. Оқу бітірісімен ауылдық мұғалім қызметін, ... ... бола ... ... Ал, Абралыдағы атқарған ағартушылық қызметі кезінде ол тарихта "Абралы көтерілісі" делінген ... ... ... ... алғаш көтерілісін көріп куəгер болады, халық мемлекеті делінетін большевиктердің сұрқия саясатының жалған екендігіне көз жеткізеді.
1931-1933 жылы Семейде облыстық оқу ... ... ... ... ... ... Абралы көтерілісіне қатысып, қуғынға ұшыраған жəне əдейілеп жасалған ... ... ... ... ... мен ... көшеден жинап, балалар үйіне орналастырумен айналысады. Ақжан 1933 жылы Семейдің геология барлау техникумында ашылған Қазақтың тұңғыш ... ... оқу орны - ... кен-металлургия (қазіргі ҚазҰТУ) институтының даярлық курсына түсіп, 1934 жылы оған қабылданған отызға тарта студенттердің бірі болады. А. ... 1939 жылы осы ... ... ... ... ... ... дипломды инженер-геологі болады. Оқып жүріп ол Қарағанды кен техникумында сабақ береді. Жас маман өзі ... ... ... аспирантурасына қалдырылды. КСРО ҒА-ның Қазақстандағы Қ.И. Сəтбаев басқаратын филиалында кіші, кейін аға ... ... ... ... "Тау ... ... басқару кезі осынау қызметі негізінде атқарылғанды.
Ақжан əл-Машани жер ... жаңа ... ... ... ... жəне 30-ға тарта ғалымдар тəрбиелеген оның Қазақстандағы мектебін қалыптастырушысы. Оның қаламынан туындаған ғылыми-көпшілік жəне фантастикалық ... ... ... сол ... негізін салушы классигі іспетінде танылады. А. Əл-Машани 300-ден астам ғылыми, əдеби еңбектер жазды. Əсіресе фарабитану еңбектерінің дені əлі ... ... ... ... ...
... ... əл-Машанидің "Таңдамалы еңбектері" бөлімінің де əл-Фарабиді алғаш қыпшақ-қазақ тумасы екендігін дəлелдеген мақаладан бастап, оның ғұламалық қырларына арналған ХХ ... 60 ... ... ... ... Ақжанның қаламынан туған əңгімелер мен "Əл-Фараби" романынан берілген үзінді Ақжан ғазыреттің оқушысына ұлы баба ғибраты шапағатын ... ... ... қиын ... ... əл-Машанидің азаматтық өмір жолынан берілген мағлұматтар мен замандастарының пікірі фарабитануға ... ... ... ... деп ой түюге толық негіз болады. Егер, "Фараби еңбектері туралы" алғаш жазылған мақаласы 1961 жылы ... ... ... ұлы ... жан-жақты ғалымдық қырларын ашатын мақалалардың не бəрі ... ... ... ... ... баба ... ... бағыттарын игеру кезеңін де аңғару қиын емес.
АТАНЫҢ АҚ ЖОЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ПАШ ЕТСЕМ
ОЯНАР ХАЛЫҚ САНАСЫ
РУХЫМЫЗДЫҢ ДƏРУІ
АРУАҚТЫ БАБАСЫ ... ... ... ... ... жолда
Абай, Шəкəрім өлеңдерін жаттап өскен Ақжанда азаматтық тəлімнің бір көрінісі, өзі геология-маркшейдерлік іс ғылым салаларының маманы бола тұра, абайтануға өз ... ... ... де болса керек. Кешегі сұрапыл соғыс кезінде - 1944 жылы қазақ қауымы Абайдың 100 жылдығын өз дəрежесінде атап өтуге ... ұлы ақын ... ... пен ғылымның қай дəрежеде көрініс тапқандығын баяндау, Қ. Сəтбаевтың ұсынысы бойынша, А. Машановқа ... бар. ... ... ... ғалымдар, жазушылар жəне зиялы қауым алдында дана ақын хақында, оның шығармаларын ... ... ... ... ... ... өкілі үшін айтар ойы қаншама мағыналы да терең болуын ... еді. ... ... ... ... ... үміт ақталды да. Өкініші сол, соғыс қыспағынан ... ... ... осынау рухани қазына күні бүгінге дейін ұмыт қалып, ... ... əлі ... Əйтсе де абайтанудағы бұл ізденіс əл-Фарабиді танудағы Ақжан асқан бір бел ... Мұны Ақаң ... деп ... (. Алматы. 1994). Айтты-айтпады, егер жігіт Ақжан 1934 жылы институттың студенті болмады ғой, 1943 ... ... ... биік мақсатына, рухани азығына айналатын əл-Фараби есімін есту-естімеуі ... еді. Бұл ... А. ... институттың қызыл дипломды түлегі деген абырой, өзі бітірген институт аспирантурасын 1942 жылы ... ... ... ... ... ... ... лауазым бартынды. Кешегі сұрапыл соғыста нəсілдік саясат ұстаған ... ... ... тиіскенде елдің батысынан шығысына үдере көшкен мəдениет, өнер, ғылым қайраткерлерінің дені осы ұлттан болатын. Осындай ... ... ... келгені белгілі. Ғалымдар Қ. Сəтбаев басқаратын филиалда шоғырланып, жиі-жиі бас қосып ... ... бір ... мəжілісте Ақжан Машанов өміріне өзек болған істің жаңа беті ашылып, əл-Фарабиге барар жол бастау алып еді. Бұл 1943 жыл ... ... - Абай ...
Кезінде қазақ зиялылары білім алған Ғалия медресесінің кітапханасы Уфа мешітінің қарамағында бəз-баяғы қалпында сақталған екен. Ақаң содан ... үш ... ... ... Оның бірі неміс аудармасы, ол өзінде бар-тұғын. Ал 1907 жылы ... ... екі ... ұлы ... он екі еңбегі жəне өмірбаяны жинақталып, мешіттің имамы Камал Башари қази ... ... ... ... ... ... сол кітаптың бірін Ақаңа сыйға тартып, Қазандағы Маржани медресесінде, кезінде əл-Фараби логикасы (мантих) жеке дəріс ретінде оқытылғандығы туралы айтады. ... да ... ... əрі досы ... ... ... ғылымын жоғары бағалап, медреседе оның мұрасынан арнаулы дəріс оқытқанды. Соның арқасында əл-Фараби есімі Қазан-Уфа медреселерінде мəлім болған. Ендеше Ш. ... ... Абай мен ... əл-Фарабиді білген. Сол жолы Қазаннан іздегенін тауып, ең бастысы кезінде Құнанбай салдырған Қарқаралы-Семейдегі мешіттерде Қазан, Уфа ... ... ... ұстаздық еткендігін білетін Ақаң сол молдалардан тəлім алған Абайдың əл-Фараби ... де, ... де ... ... ой ... ұстап қайтып еді. Соған дəлел ретінде Шəкəрім қажының ұлы Ахаттың Ақжан ағаға арнаған мына ... еске ...

. ... ... ... ... бұл ... хатты Ақжан ағаға Алматыда өткен

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет
Абу Бакирдің жаулап алу саясаты20 бет
Азаматтық құқық негіздері жайында6 бет
Антикалық философия жайында13 бет
Астана көшелері жайында94 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь