Қазақ тіліндегі варваризмдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8

НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ТУУЫНА СЕБЕП БОЛАТЫН ҚОҒАМДЫҚ.ӘЛЕУМЕТТІК ФАКТОРЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12

2 КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕ ЖӘНЕ АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ ҰШЫРАСАТЫН ВАРВАРИЗМДЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.1 КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕГІ ҮЛГІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.2 АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31

3 ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... 35

4 ҚАЗІРГІ АҚПАРАТТЫҚ КЕҢІСТІКТЕГІ ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ӨРІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
4.1 ГАЗЕТ ТІЛІНДЕГІ ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ҚОЛДАНЫСЫ ... ... ...42
4.2 ЭЛЕКТРОНДЫ МЕДИАКЕҢІСТІКТЕГІ ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ КӨРІНІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
4.3 ҚАЗІРГІ АЙТЫС АҚЫНДАРЫ ТІЛІНДЕГІ ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ҚОЛДАНЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
4.4 ТІЛ МӘДЕНИЕТІ МЕН ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ АРАҚАТЫНАСЫ80

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .90

ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..92
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл – халық даналығы, ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келе жатқан баға жетпес қазынасы. Онда ақиқатты танып білудің сан ғасырлық аса бай тәжірибесі жинақталған. Әрине, тілдің мұндай баға жетпес мәнділігі, ең алдымен, оның сөз байлығынан байқалады. Қоғамдық өмірде болып жатқан сан алуан жаңалықтар мен өзгерістер тілге, әсіресе оның сөздік құрамына өз әсерін тигізбей қоймайды.
Тілдің сөздік құрамының толығып кемелденуі өзінің ішкі мүмкіншіліктері арқылы ғана емес, сонымен қатар өзінде жоқ сөзді өзге тілдерден ауысып алу арқылы да тіл өзінің сөздік құрамын байытып, жетілдіріп отырады. Бірақ сөздік құрамда түрлі себептермен қолданылатын, орынсыз қолданылатын шетел сөздері, яғни варваризмдер де көптеп кездеседі. Ал олармен сөздік құрам байымайды. Зерттеу жұмысының аясында варваризмдерге теориялық сипаттама беріліп, оның көркем әдебиеттегі, ауызекі сөйлеу тіліндегі көріністері, сондай-ақ қазіргі ақпараттық кеңістіктегі олардың функциясы жан-жақты зерттеледі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл – қоғамдық құбылыс. Тіл – адамзат баласына ғана біткен ырыс. Ол қоғамның дамуындағы толып жатқан түрлі өзгерістердің куәсі ғана емес, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін дәнекер. Сондықтан тілді, оның сөздік қорын және өзге тілдермен қарым-қатынасын, онда болатын түрлі өзгерістерді зерттеу қазіргі таңда теориялық жағынан да, практикалық жағынан да маңызды екені сөзсіз.
Ұрпақтан-ұрпаққа табысталатын тілді, жай аман етіп қоймай, оны таза, саф қалпында, оның тазалығын бұзбай, шұбарламай беру маңызды. Осындай шұбарлаушы элементтер ретінде варваризмдерді зерттеу назарына ала отырып,олқылықтарға баға беріп, тіл тазалығы үшін күресу аса маңызды.
Зерттеу жұмыстың негізгі мақсаты: Тіл шұбарлайтын сөздер варваризмдердің тіліміздегі көрінісін, олардың қолдану ерекшеліктерін, жасалу жолдарын айкындау.
Зерттеу нысаны. Қазіргі ақпараттық кеңістіктегі мәтінге саятын тілдік бірліктер зерттеу нысанына айналады. Оның ішіндегі зерттеліп отырған варваризмдерге назар аударып, оларға сипаттама беріледі.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл – халық даналығы, ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келе жатқан баға жетпес қазынасы. Онда ақиқатты танып білудің сан ғасырлық аса бай тәжірибесі жинақталған. Әрине, тілдің мұндай баға жетпес мәнділігі, ең алдымен, оның сөз байлығынан байқалады. Қоғамдық өмірде болып жатқан сан алуан жаңалықтар мен өзгерістер тілге, әсіресе оның сөздік құрамына өз әсерін тигізбей қоймайды.
1 Бушев А.Б. Семантическая расплывчатость в соцкгльно -политическом дискурсе (Доклад). - интернеттен, 21.02.2003 ж.
2 Сүлейменова Э.Д., және т.б. Тіл білімі сөздігі. — Алматы: Ғылъііу, 1998
3 Исламова А.Т. Шетел сөздердің белгілері мен деректері. - Аіматы, 2004 (конд.дисс.)
4 Серебренников Б.А. Роль человеческого фактора в языке. — Москва: Наука, 1998
5 Құнанбаев А. Толық жинағы (өлеңдер мен поэмалар). 1 том. Алматы: Ғ ылым, 1977
6 Әлімқұлов Е. Сөйлеу білу де өнер // Лениншіл жас, 1964. № 251
7 Қордабаев Т.Р. Әдеби тіл мәселесі жайында // Қазақ әдебиеті, 1967.
8 Өмірәлиев Қ. Қазақша жазуға болмай ма? // Қазақстан мұғалімі, 1966. № 1
9 Жаримбетова 3. Қазақ тіліндегі варваризмдер // Ізденіс, 2004. № 2 (2)
9 Тезекбаев М. Тілге құрмет - елге ізет // Қазақстан жоғары мектебі, 1998. № 1.
10 www.kerekinfo.kz
11 www.jaqsy.kz
12 www.on.kz
13 www.qazaquni.kz
14 www.zhasalash.kz
15 http://aitaber.kz
16 www.azattyq.org
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ - ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология, әдебиеттану және әлем тілдері факультеті
Қазақ ... ... ... ... ... ВАРВАРИЗМДЕР
158686531432500Орындаған: ... ... ... Ж. ... ... жетекшісі: ... ... ... ... Б. ... ... ...
рұқсатымен қорғауға
жіберілді:
ф.ғ.д., профессор ... ... Б. Қ. ... ... ... - қоғамдық құбылыс. Тіл - адамзат баласына ғана біткен ... Ол ... ... ... жатқан түрлі өзгерістердің куәсі ғана емес, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін дәнекер. Сондықтан тілді, оның сөздік қорын және өзге ... ... онда ... түрлі өзгерістерді зерттеу қазіргі таңда теориялық жағынан да, практикалық жағынан да маңызды екені ... ... ... жай аман етіп ... оны ... саф ... оның тазалығын бұзбай, шұбарламай беру маңызды. Осындай шұбарлаушы элементтер ретінде варваризмдерді зерттеу назарына ала отырып,олқылықтарға баға беріп, тіл тазалығы үшін ... аса ... ... ... ... аса жоғары мән-мәтіндерге екпін түсіре отырып, варваризмдердің қатарынан бірнеше аядағы көріністеріне сипаттама берілді. ... ... ... ... ... қазіргі тілдік жағдаят туралы хабар береді.
Зерттеу жұмысы қысқаша ... ... ... ... ... ... ... төрт тарауынан, қорытынды-
дан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi берiледi
РЕЗЮМЕ
Язык - ... ... ... ... ... Он не только свидетель различных изменении общества, но и посредник между поколениями. Поэтому на ... день ... ... ... и с теоретической точки зрения, и с ... ... ... ... ... ... ... и его содействия с иными языками мира которое непременно влечет собой различные изменения. Передавая родной язык к ... ... ... передавать его чистым, не нарушая такими элементами как варваризмы, которые изучены в данной работе.
Особо ... ... ... тексты современного информационного пространства, нескольким из ряда варваризмов даны ... ... Ведь ... ... в ... ... ... объясняет о текущем языковом обстоятельстве.
Работа исследования состоит из краткой аннотации, глоссария, содержания и введения, из четырех этапов ... ... ... ... ... ... литератур.
SUMMARY
Language - a social phenomenon peculiar only to the children of human beings. Not only did he witness the various changes in society, but also a mediator between the ... So far, ... it is very ... from a ... point of view and from a ... the study of language, vocabulary resource people and their assistance with other languages ​​of the world which will ... entail a variety of changes. By ... their native language to the next ... it is ... to pass him clean without disturbing its elements such as barbarisms, which have been studied in this ... the highly ... texts of the modern ... ... several of the number of barbarisms are detailed descriptions. Indeed, the use of barbarisms in modern society gives a message about the current ... ... research consists of a brief ... ... maintenance and administration of the four stages of the main section, conclusion. Gives a list of ... ... ... - ... ... ... ... емес) - деген мағыналы сөзден алынған термин.
Варваризмдер -- белгілі бір тілдің нормасына қайшы, ол тілдің заңы ... тepic ... сөз ... мен ... -- ... ... ... реаллийлеріне (ұлттық ерекшелік) қатысты кірме сөздер.
Варваризмдер - әзірше өзін ... ... ... "азаматтық құқық" ала алмай тек кейбір әлеуметтік мүқтаждықтарын өтеу үшін "амалсыздан" пайданылатын шетел сөздері мен тіркестері"
УРБАНИЗАЦИЯ - ... ... ... urbanus - ... деген ұғымды білдіреді.
ИДЕОЛОГИЯ - ... ... сана ... идса - ой, ... ... - сөз) - деген мағыналы сөзден алынған термин.
БАНК -- (италянша bankо -- ... ақша ... мен ... ... ... ... мемлекеттер, кәсіпорындар, мекемелер және жеке адамдар арасындағы өзара төлемдер мен ақшалай есеп айырысуда ... ... ... ... белгілі бір түрін айналымға қосу, ақша мен құнды қағаздар шығару, алтынмен, шетелдік ... ... ... ... және ... да ... атқаратын қаржы мекемесі
ИПОТЕКА - (грек. hypotheke - кепіл‚ кепілзат) - деген ... ... ... ... - ауыз ... ... қалыптасқан поэзиялық жанр, топ алдында қолма-қол суырып салып айтылатын сөз сайысы, жыр ... - ... ... дыбыстық кодын зерттейтін ғылым.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ......................................................................................... 8
НЕГІЗГІ БӨЛІМ.............................................................................
1 ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ТУУЫНА СЕБЕП БОЛАТЫН ҚОҒАМДЫҚ-ӘЛЕУМЕТТІК ФАКТОРЛАР...........................................................12
2 КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕ ЖӘНЕ АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ... ... ... ... ... ... АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ.................................................31
3 ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ................................35
4 ҚАЗІРГІ АҚПАРАТТЫҚ КЕҢІСТІКТЕГІ ... ... ... ... ... ... ... ЭЛЕКТРОНДЫ МЕДИАКЕҢІСТІКТЕГІ ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ КӨРІНІСІ........................................................................................51
4.3 ҚАЗІРГІ АЙТЫС АҚЫНДАРЫ ТІЛІНДЕГІ ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ҚОЛДАНЫСЫ................................................................................64
4.4 ТІЛ МӘДЕНИЕТІ МЕН ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ..................................................92
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл - халық даналығы, ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа ... ... келе ... баға ... ... Онда ... ... білудің сан ғасырлық аса бай тәжірибесі жинақталған. ... ... ... баға ... ... ең алдымен, оның сөз байлығынан байқалады. Қоғамдық өмірде болып жатқан сан алуан жаңалықтар мен өзгерістер тілге, ... оның ... ... өз ... ... ... сөздік құрамының толығып кемелденуі өзінің ішкі мүмкіншіліктері арқылы ғана емес, сонымен қатар өзінде жоқ ... өзге ... ... алу ... да тіл ... ... құрамын байытып, жетілдіріп отырады. Бірақ сөздік құрамда түрлі себептермен қолданылатын, ... ... ... ... яғни ... де көптеп кездеседі. Ал олармен сөздік құрам байымайды. Зерттеу жұмысының аясында варваризмдерге теориялық сипаттама беріліп, оның көркем әдебиеттегі, ... ... ... көріністері, сондай-ақ қазіргі ақпараттық кеңістіктегі олардың функциясы жан-жақты зерттеледі.
Зерттеу ... ... Тіл - ... құбылыс. Тіл - адамзат баласына ғана ... ... Ол ... дамуындағы толып жатқан түрлі өзгерістердің куәсі ғана емес, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін дәнекер. Сондықтан тілді, оның ... ... және өзге ... қарым-қатынасын, онда болатын түрлі өзгерістерді зерттеу қазіргі таңда теориялық жағынан да, ... ... да ... ... ... ... тілді, жай аман етіп қоймай, оны таза, саф қалпында, оның тазалығын бұзбай, шұбарламай беру маңызды. Осындай шұбарлаушы элементтер ... ... ... ... ала ... баға ... тіл тазалығы үшін күресу аса маңызды.
Зерттеу жұмыстың негізгі мақсаты: Тіл ... ... ... тіліміздегі көрінісін, олардың қолдану ерекшеліктерін, жасалу жолдарын айкындау.
Зерттеу нысаны. Қазіргі ақпараттық кеңістіктегі мәтінге саятын тілдік бірліктер зерттеу нысанына ... Оның ... ... отырған варваризмдерге назар аударып, оларға сипаттама беріледі.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл - халық даналығы, ғасырдан ... ... ... ... ... келе ... баға ... қазынасы. Онда ақиқатты танып білудің сан ғасырлық аса бай ... ... ... ... ... баға ... мәнділігі, ең алдымен, оның сөз байлығынан байқалады. ... ... ... ... сан ... ... мен ... тілге, әсіресе оның сөздік құрамына өз әсерін тигізбей қоймайды.
Тілдің сөздік құрамының толығып ... ... ішкі ... арқылы ғана емес, сонымен қатар өзінде жоқ сөзді өзге тілдерден ауысып алу арқылы да тіл өзінің сөздік құрамын ... ... ... ... ... ... түрлі себептермен қолданылатын, орынсыз қолданылатын шетел сөздері, яғни варваризмдер де көптеп кездеседі. Ал ... ... ... байымайды. Зерттеу жұмысының аясында варваризмдерге теориялық сипаттама беріліп, оның көркем әдебиеттегі, ауызекі сөйлеу тіліндегі көріністері, сондай-ақ қазіргі ақпараттық кеңістіктегі ... ... ... ...
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл - қоғамдық құбылыс. Тіл - ... ... ғана ... ырыс. Ол қоғамның дамуындағы толып жатқан түрлі өзгерістердің куәсі ғана емес, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін дәнекер. Сондықтан ... оның ... ... және өзге ... қарым-қатынасын, онда болатын түрлі өзгерістерді зерттеу қазіргі таңда теориялық жағынан да, практикалық жағынан да маңызды екені сөзсіз.
Ұрпақтан-ұрпаққа табысталатын тілді, жай аман етіп ... оны ... саф ... оның ... ... ... беру маңызды. Осындай шұбарлаушы элементтер ретінде варваризмдерді зерттеу назарына ала отырып,олқылықтарға баға беріп, тіл тазалығы үшін күресу аса маңызды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... бірліктер зерттеу нысанына айналады. Оның ішіндегі зерттеліп отырған варваризмдерге назар аударып, ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері: тілбұзар элементтерге теориялық негіздеме жасау. Сол теориялық нұсқаулар бойынша іс жүзіндегі қолданыстарына баға ... Бұл ... ... әдебиет материалдары, ауызекі сөйлеу тілінің актілері, публицистикалық материалдар ішінен варваризмдерді тауып, оларға тілдік тұрғыдан ... ... ... мен таза ... ... ажыратып, тіл тазалығы үшін күресу. Бұл мәселеге ғылыми қоғамның назарын аудару.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жалпы варваризмдердің ... ... ... ... түбегейлі, арнайы зерттеу нысанына айналдырған еңбектер жоқтың қасы. Сондықтан ақпараттық кеңістіктегі функционалдығы аса ... ... ... ... ... варваризмдердің қатарынан бірнеше аядағы көріністеріне сипаттама берілді. Сондай-ақ варваризмдердің қазіргі таңдағы қолданысы қазіргі ... ... ... ... ... теориялық және әдіснамалық негіздері: Орыс тілі тарихына ... ... ... ... А.С. ... М.В. ... және т.б. ... өз заманында кірме лексикаға деген көзқарастарын білдіріп отырды. Варваризмдердің нақты терминдік атау алып, жеке дара қарастырылуы қазақ тілі ... XX ... ... ... Ә.Хасенов, І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев, Ғ.Қалиұлы, Ә.Болғанбайұлы, М. Белбаева, А. Салқынбай, Е. Абақан т.б. ғалымдар теориялық сипаттама беріп, варваризмдердің ... ... ... ... , Ш. ... ... диссертациясында сөз етеді. Атап айтсақ, І.Кеңесбаев пен Ғ.Мұсабаев қазақ ... ... ... ... ... екі топқа бөліп көрсетсе, Ә.Болғанбайұлы мен Ғ.Қалиұлы өз ... ... ... ... ... жұмыстың құрылымы: қысқаша аннотациядан, глоссариден, мазмұны, кiрiспеден, негізгі ... төрт ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi берiледi
12. ВАРВАРИЗМДЕРДІҢ ТУУЫНА СЕБЕП ... ... ... - ... ... ... ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келе жатқан баға жетпес қазынасы. Онда ... ... ... сан ... аса бай ... жинақталған. Әрине, тілдің мұндай баға жетпес мәнділігі, ең алдымен, оның сөз ... ... ... ... болып жатқан сан алуан жаңалықтар мен өзгерістер тілге, әсіресе оның сөздік құрамына өз ... ... ... ... ... толығып кемелденуі өзінің ішкі мүмкіншіліктері арқылы ғана ... ... ... ... жоқ ... өзге ... ... алу арқылы да тіл өзінің сөздік құрамын байытып, жетілдіріп ... ... ... құрамда түрлі себептермен қолданылатын, орынсыз қолданылатын шетел сөздері, яғни варваризмдер де көптеп кездеседі. Ал ... ... ... байымайды.
Түсінікті болу үшін ең алдымен варваризмдердің анықтамаларына тоқталып кетелік. Қазақ тілінде жарық көрген сөздіктерде аталмыш терминге төмендегідей ... ... -- ... бір ... сол ... заңдылығына бағынбай, өзгертілмей шет тілден кірген сөздер мен сөйлемшелер [1].
"Лингвистикада варваризмдер, негізінен 3 түрлі мағынада колданылады:
Варваризмдер -- ... бір ... ... ... ол ... заңы ... тepic "құрастырылған" сөз формалары мен тіркестері,
Варваризмдер -- шетел әдет-ғұрпы, ... ... ... ... қатысты кірме сөздер.
Варваризмдер - әзірше өзін қолданып отырған тілден "азаматтық құқық" ала алмай тек кейбір әлеуметтік ... өтеу үшін ... ... ... ... мен ... [ 2 ].
Сонымен, ВАРВАРИЗМДЕР гректің barbarismos - дөрекі, бөтендікі, шеттікі, біздікі емес деген мағыналы сөзден ... ... ... деп атап ... де, шет тілдерден сөздер алу - ежелден назар аудартып келе жатқан мәселелердің бірі.
Орыс тілі ... ... ... ... ... А.С. ... М.В. ... және т.б. ғалымдар өз заманында кірме лексикаға деген көзқарастарын білдіріп отырды. ... ... ... ... ... ... өзіндік пікірлерін М.В. Ломоносовтың философиялық ізденістерін ерекше атап өтуге болады. A. С. Пушкиннің "Но-панталоны, фрак, жилет, всех этих слов ... нет" ... ... ... орыс ... пікірінше: "т.е. язык решил, что легче позаимствовать, чем ... [3]. Ал ... ... ... ... ... шетел сөздерін зерттеуде ғылыми көзқарас байқалады. Ғалым алдымен, шет ... ... ... ... ... болуының қажеттілігі туралы ескертеді: "Ныне принимать чужих слов не должно чтобы дасть в варварство, как латинскому. Прежде прием чужих слов ... ... ... ... М.В. ... ... сочинении. М. -Л. : Изд. АНСССР, 1952, -Т.7 996с. 768 бет).
Қазақ тілі тарихына көз жіберетін болсақ, ... де ... ... өзге тіл ... ... ... ... орынсыз қолданған шетел сөздері, яғни варваризмдер туралы 1894 жылы ДУГ-тің №27-ші санында Д. ... ... тілі ... ... арнайы мақаласы жарияланған. Онда автор: "...һәр бір оку білетүғын қазақ хат жазғанда һәм сөйлескенде һеч бір керексіз болса да, тіпті ... жоқ ... ... сөздерін бар күш-қуатын салып араластыра береді... Арабша, фарсыша, түрікше һәм өзге ... ... ... адамдарының араластырып сөйлескендері мейлінше көп болады. Өздерінің мұндай сөйлескендерін білімшіліктің ... деп ... ... (бірақ) намысқа тартпай, өздерінің затын қорлаған екенін білмейді. Біздің қазақтың маймылға ұқсап, біреу не қылса соны қылатүғыны бек көп" ... ... ... атау ... жеке дара ... қазақ тілі ғылымында XX ғасырдың 70-жылдарынан басталады.
Бүгінде жоғары оку орны ... ... ... ... ... ... Ә.Болғанбайұлы т.б. ғалымдардың оқулықтарында, Б.Момынованың варваризмдер туралы азды-көпті мәліметтер ... Атап ... ... пен ... ... тілінде варваризмдердің кездесетінін айтып оларды екі топқа бөліп көрсетсе, ... мен ... өз ... ... беске бөліп қарастырған. Ал бүгінгі таңдағы ғалымдардың еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... профессор Б.Момынова зерттеулерінен көре аламыз. Оның "Газет лексикасы. ... мен ... атты ... "Газет тіліндегі варваризмдер" деген тақырыпта арнайы варваризмдерге тоқталып, соның ішінде бүгінде публицистикада варваризмдердің ... ... сөз ... де ... тіл білімінде қазақ тіліндегі варваризмдер арнайы толық зерттелмей келеді. Оның әлі де ашылмаған қырлары жеткілікті. Өйткені жоғарыда аталған ғалымдардың қай-қайсысы да тек ... ... ... оның ... ... ғана ... Ал ... шығу себептерін, оған әсер ... ... ... ... қозғамаған. Міне варваризмдерді зерттеудің өзектілігі осында.
Тіл әдетте ... ... ... ... ... Тілдің өзі, сондай-ақ онымен байланысты коммуникативтік қатынастар сол уақытқа дейін ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық-экономикалық формацияға тілдік қарым-қатынастар мен олардың өзара бір-біріне әсері тілдердің қатар өмір сүру формалары, қос тілдік жөне көптілділік сияқгы ерекше ... тән. ... ... ... ... ... әлеуметтік-тарихи контексте зерттеу қажет.
Осы тұрғыдан келгенде, қазақ тіліндегі варваризмдердің туу себептерін сөз қылмас бұрын, жалпы ... ... ... ... ... жөн.
Қазақтың өз алдына жеке ұлт болып қалыптасқанға дейін де жазу тілін пайдаланғаны даусыз. Бірақ ол жазу тілі Ахмеди ... ... ... ... ... ... біріңғай жалпы халықтық әдеби тілі " де емес, тек қазаққа ғана тән төл тіл де емес, Орта Азия ... ... ... келген түркі тілдері материалдарының араласуынан жасалған жалпы түріктік әдеби тіл (кітаби тіл) болатын. XIX ... ... ... де, ... де, қазақтар да т.б. бұл тілді өздеріне жазу тілі етіп пайдаланады.
Бірақ, екінші жағынан, бұл "жалпыхалықтық" тіл де ... Ол ... ... ... іс жүргізудің, діни уағыздардың, хан, сұлтандардың ата-тегін, үрім-бүтағын баяндауға ... ... ... ат ... ... ақын ... ғана тілі болды. Бүл тіл өз заманында білімділер, оқығандар тілі болып есептеледі. Тіпті XX ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... өз ... ... ... сөздерін молынан қолданылуы мәдениеттіліктің, білімдарлықтың белгісі деп есептеу де сондықтан ... ... ... ... ... ... сөздерін орынсыз қыстырып варваризмдермен сөйлеуінің бірден-бір себебі осы. Мәселен, Ж. Есеналиева өзінің "Абай шығармаларындағы араб-парсы сөздерінің ... атты ... ... Абай қолданған араб-парсы сөздерінің лексика-семантикалық синатына тоқталып, араб-парсы сөздерін мынадай ... 4 ... ... табиғатқа
* адамға
* қоғамға
4) исламға байланысты сөздер. Осылардың бәрі ... ... сөз емес ... ... Абай ... ... сөздерінің көбінің сол кездің өзінде-ақ қазақ әдеби тілінде баламасы болған.
Бірақ ақын ол сөздерді сол күйінде, аудармай қолданған: иузи (жүзі), ... ... ... (данышпан) т.б. болып кете береді. Бұл сөздердің сол кезеңде қазақ тіліндегі баламалары жалпыхалықтық қолданыста болған.
Мұндай ... яғни ... ... ... ... ... да ... тілінен мол ұшырастыруға болады.
Варваризмдердің тууына себеп болған келесі бір фактор - 300жылдық ... бар ... ... Ресей империясыотарлаған екі жүзге таяу ұлт, ұлыстар мен халықтардың бәрінің детіліне, діліне, ұлттық салт-дәстүріне қысым түсіп, ана ... ... ... ... ... Осы ... Ресейимпериясы дүниежүзлік отаршылық саясаттың тарихын ғылымитұрғыдан зерттелген, отар елдерде жүргізілген басқыншылықсаясаттың неше түрлі айла-тәсілдерін ғылыми тұрғыданпайдаланып отырды. Ресей империясының орыстандыру ... ... ... ... бір организмге айналдырыптілі мен дінін орыстандырып жіберу саясаты басты ... ... ... Міне, осы жалпы түркі халықтарының,оның ішінде қазақтың да ұзаққа созылған орыстану ... ... ... саясатын тереңдеп танымайынша, тілдегіорашолақтықтың сырын танып, себебін білу қиын. Қазантөңкерісіне дейін орыс тілін білгендерді болыс қою, аралас типтегімектеп ... ашу ... ... тілі ... ... ... бастап орыс ... ... ... ... сай жаңа ... ... ... ана тіліміздің табиғи жолынан ауытқуына, тіпті сөйлеудегі ұлттық артикуляциялық базамыздың бұзылуына әкеліп соқты. ... факт ... ... 20 ... ішінде республикамызда 704 қазақ мектебінің жабылғанын не болмаса сол ... орыс ... ... ... ең ... ... деп ... айтсақ да жеткілікті [5].
Бүгінгі таңда батыс мәдениетінің дендеп енуі, жаһандану үрдісінің бой алуы тілімізге өз ... ... Яғни ... ... ... бір ... ... үрдісі және қала тілінің әсері дей аламыз. Қазірде қала халқының, әсіресе өзгеріске бейім, еліктегіш жастардың ... ... мол ... ... еліктеумен, сән үшін қазақ жастарының тіліндегі нормально, звонда, короче, пока, прикин т.б. варваризм үлгілері [6], Белгілі ғалым, профессор Б.Момынова ... тілі ... ... ... ... ... құбылыс екендігі анық, өйткені ол қоғаммен, әлеуметтік өмірмен тығыз байланысып жатыр" деп дұрыс тұжырым жасаған [7. 196].
Дамыған, ... ... ауыл ... қала ... сан жағынан басым болатындығы да, ауыл-ауылдан жұмыс іздегендер қалаға ағылып, қала халқынының санын толықтыратыны белгілі. Ғылым тілінде "урбанизация" деп ... ... ... ... ... тілімізде де жүріп жатыр. Лингвистер мүндай миграциялық ... ... ... ... ондағы қарапайым тіл элементтерінің көбейе түсетіндігін, ана тілінің бөтен тіл элементтерімен шұбарланып кететіндігін ерекше атап көрсетеді. Әсіресе, барша өзгеріске ... ... тобы ... ... әдеби норманы жөнсіз бұрмалайды. МГУ профессоры Анатолий Поликарпов: "Язык, как губка, впитывает в себя иностранные слова, т.е. варваризмы, ... - они как бы ... в нем" [8]. ... ... де жоғарыда айтылған ойларымызды нықтай түседі.
Сондай-ақ, қазақ тілінде тұрмыстық техника арқылы енген шетелдік атаулар ( хегох-ксерокс, компьютер, - осы компьютерге ... ... ... ... ал ... ... қазақша балама атаулары бар) экономикалық үрдіс әсерінен (бартеры, кредит, ипотеки т.б.), музыка әлемі мен теледидар арқылы ("саунтрек", "ток-шоу", диджей) ... ... ... ... болған варваризмдер. Осы жерде бір талас тудыратын жайт-қазақ тілші-ғалымдары және тіл ... ... ... ... ... сөздерді, баламасы бола түрса да, варваризм деп танымаса, орыс (Ресей) лингвистерінің айтуынша олар нағыз варваризмдер ... ... тілі ... көрнекті өкілдері академик-ғалым, тіл-ші І.Кеңесбаев пен Ғ.Мұсабаев құрастырған "Қазіргі қазақ тілі" атты оқулықта варваризмдерді:
1) сөйлеу тілінің әсерімен пайда ... ... ... ... eкі ... ... қарастырады да, көркем әдебиеттегіні өз ішінде
а)кейіпкерін әшкерлеу ... ... оны ... ... ... ... үшін
ә)кейіпкерін сықақтау үшін қолдану деп бөледі [9. 152 -159]. Енді бір ... ... мен ... ... ... ... лексикологиясы мен фразеологиясы" деген кітабында варваризмдердің қолданылуының бес жолын ... ... бір ... ... өмірін, тұрмыс-салтын суреттеп көрсетпек болғанда, сол елдің ұлттық ерекшелігін бейнелеу мақсатымен варваризмдер саналы түрде әдейі қолданылады. Мәселен, неміс ... ... ... ... ... кайзер сияқты сөздері, ағылшын өмірін суреттегенде мистер, сэр тәрізді сөздерді, француз ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... өмірін суреттегенде чайхана, шашлык, пәранжа, қышлақ тәрізді сөздерді қолдану;
2) Тыңдаушыға ерекше әсер етіп ... үшін ... ... да ... ... кари глаз екі көзің,
Никогда не забуду айтқан сөзің.
Третий, ... ... ... как родился сенің өзің (Ақан сері).
Астыма мінген атым генадушка,
Шабамын көңіл ашып ... ... на ... жить ... ойнап-күлмей молодушка ().
* Өзге тілдегі сөздерді сөзбе-сөз аудару қиын тиген жағдайда, варваризмдер сол ... ... ... ... ... Абай ... қазақ тіліне сіңбеген орыс сөздері кездеседі: визит, виноват, образование, уездный начальник, военный губернатор, назначение, впечатлительность сердца, закон, судья, занимайся прямотой, ... ... ... ... элемент, посредник, прошение, самородный, счет, такт т.б. Абай шығармаларында араб-парсы ... тән сөз ... де сол ... ... ағләмланған фиглы хұда (Алланың салған ақ ісі ), Алла табарәкә уа тағала ... және ұлы ... ... мәзрәгәтүл ақирәт (бұл дүние ақиреттің - егіні, азығы), саллалаһу ғәләйһи ... ... ... мен ... болғыр), зайрун-нас мән янфәғұн-нас (адамшылықтың абзалы - адамға пайда келтірілген) ... ... ... қоғамдағы жағымсыз қылықтарды келемеждеу үшін де қолданылады. Мысалы:
Нәпіл түгіл, намазы,
Бәрі желге кетеді.
,
Пошол дереу күнәкәр.
Аяғын ойлап айтқаны,
... ... ... ... ... ұлы ақын құранның оңай деген бір ауыз сүресін жаттай ... ... ... ... әлек ... жүрген надан байларды сықақ етпек болған. Мұндағы еннатайына кәлкәусар деген сөз - ... инна ... ... ... суын ... береміз) деген сөздің әбден бұзылған түрі. Әні-шаны құлаптар деген арабша иннә шәниәкә һуал абтар (олай болмаса ... ... бос ... сөзінің бұрмаланған түрі. Бұлардың арасында орыстың пошол сөзінің жүруі ... ... ... ... ... қас ... ... көрсетуі еді. Абайдағы мәліш (мелочь) сөзі де осындай мақсатпен қолданылған.
5)Ана тілін білуге мән бермей, оған жүрдім-бардым қарап, тілшұбарлаушыларды ... үшін де ... ... ... ... Осы ... ... жұмыстардан реальный еш нәрсені жарыққа шығара алмадық (І. Жансүгіров). Марфуға. Вечно ... ... ... ... ... болып мұндай күнде тамақ тасуға. Марфуға. Ну хорошо! Заниматься етсем, орыс грамматикасын как нибудь білуге болады. Ал қазақ ... миды ... ... не терпимо!.. Марфуға. Әнуар перестанешь или нет. Ну, хорошо, жүргісі келмейді, ажырасты, что в этом зазорного. Марфуға папм звонить ... Мен оған сені ... ... бір ... ... десем, оказывается сен өзің колхозға барамын деп настаивать етіпсің ғой?! (Қ. ... ... ... бұл ... ... тек ... әдебиеттегі көрінісіне ғана тоқталып, ауызекі сөйлеу тіліндегі варваризмдер туралы сөз ... орыс тіл ... ... ... ... танылады:
а) бөтен тілдік жекелеген сөздер (Иван: "Авуе, не имела ли ты конесансу с каким-нибудь французом ?"- Фонвизин ... ... ... ... "Гай фолю этим ... ... Ис ... калафы толголь палфан ?"-Фонвизин, "Недо-росль");
6) бөтен тілдік сөзжасам формалары және синтаксистікоралымдар ("В Moscou есть одна ... ине dame... И ... une femme de chambre, еще ... росту"- рассказИпполита в "Войне и мире" Л. Толстого )
Оларда көркемдік тәсіл ретінде варваризмдер мынадай ... ... ... ... ("Но ... ... ... всех этих словпо-русски нет" Пушкин "Евгений Онегин").
2) пародиялық ... ... зрю ... меж листьев аканфа и белых колонн" ("Древныхплостический грек" К. Прутков)
3) шет тілін білу ... ... ... саналған
дәуірлерде-үстем тап өкілдерінің және шығармадағы кейіпкердің жоғарғы әлеуметтік жағдайын көрсету үшін қолданылады. "Того, что ... ... в ... ... ... зовется vulgar... He могу. Люблю я очень это слово, но не могу перевести..." ... ... ... ... ... ... Павловна кашляля несколько дней у ней был ГРИПП, как она ... ... был ... новое слово, употреблявшееся редко)..." ("Война и мир") [ 3 ].
Жоғарыда аталған ғалымдардың тұжырымдарын жинақтай келе біз өз жұмысымызда варваризмдерді мынадай екі ... ... ... ... жөн көрдік:
а) Көркем әдебиетте ұшырасатын варваризмдер;
ә) Ауызекі сөйлеу тіліндегі ... ... ... ЖӘНЕ ... СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ ҰШЫРАСАТЫН ВАРВАРИЗМДЕР
2.1 Көркем әдебиеттегі үлгілері
Атақты совет тілші-ғалымы В.Виноградов көркем шығарманы қоғамдық және тарихи құбылыс деп ... ... жазу ... ... ... болғанмен, автор кейіпкер аузына сөз салғанда, ол сол шығармада сөз болып отырған дәуірге, ... сай ... ... Осымен байланысты тіліздегі варваризмді қоғам тарихымен, қазақ халқының басынан кешкен даму тарихымен байланыстырып зерттеу қажеттігін ... ... ... жоғарыда I тарауда айтып кеткеніміздей әр дәуірдің өз қоғамдық жай-күйіне байланысты варваризмдердің қолданылуын шартты түрде кірме сөздер секілді кезең-кезеңге ... ... жөн ... Тек қана ... ... ... (шетел сөз ) айырмашылығы, кірме сөздер қажетті қолданыс болса, ... ... жоқ, ... ... ... шет тілінен енген сөзден ажыратудың басты белгісі-ол сөздің сол ... ... ... ... [9. ... қолда бар материалдар бойынша варваризмдердің қолданылуын кезеңдерге бөлетін болсақ:
* XIX ғс-ға дейінгі кезең
* XIX ғс. ... ғс ... ... ... басы ... кезең)
Әр кезеңнің ерекшелігі жоғарыда, алдыңғы тарауларда айтылғандықтан, енді бірден сол кезеңге тән варваризм түрлеріне келсек:
1)ХІХ ғасырға дейінгі кезеңде өмір ... ... ... ... ... сөзі иран ... мағына бер-мейді. Иран тілі арқылы біздің тілімізге енген араб сөздерін айтамыз ... ... ... ... діни оқу ... ... кітапшылаған жыр қазақ поэзиясына Асан, Мәшһүр, Албан, Ақан сері сияқты Арқа-Жетісу ақындары және әсіресе, Сыр-Түркістан ақындарынан Шортанбай бастаған Шәді т.б. көп ... ... ... кездеседі, Соның көбін оқып отырсақ, варваризмдерден ат сүрініп жығылғандай. "Әрине, оны олар варваризм деп ... ... ... ... сай ең ... ... деп ... [9. 155 ]. Ал ол сөздердің көбінің сол кездің өзінде қазақша ... ... оған ... ол сөздердің ақындардың шығармаларының өзінде кейде қазақшасы, кейде бөтен тілдік баламасының жарыса жүруі.
Мәселен, Шортанбайда: мүһмин-мұсылман ... ... ... кетпес тобасы ("Бес ғасыр жырлайды" 1т 1989)
Сахар - ертемен,
Тәкбір - азан айту
Сахарамен түрғанның... (сонда, ... ... ... ... берсең балаңды,
Азан тәкбір айттырып,
Мешітке қойсаң малыңды
Сираттың желі соққанда, (сонда, 277-бет)
Ораза-намаз пананды ... ... ... бейіштің (сонда, 175-бет)
Жазғысалқын самалы.
Тәркі деген ... ... ... ... суық ... ... ... шығынсыз, харам-арам:
Ит жерімес арамнан,
Құдай безер харамнан, (сонда, 280-бет)
Меһірдан қатты мал бітіп (сонда, 280-бет) ... мал ... ... моллада: тақиқалар-ақиқатты ашушылар
Тақиқаларын көрген адам қуанғанай, (сонда, 345-бет)
Ғалымға сырдар болып ту ... ... ... бұл ... соң
Батырлар бола қалды жоғалғандай
Біржан салда: зайғы-зая, нәубат-кезек т.б.
Осылай боз балаға салдым нұсқа,
Өмірдің зайығы болар бекер ... ... бір ... ... ... ажал ... нәубат деген тұста (сонда, 369-бет)
Сондай-ақ, Ақан серіде паруат-шығарып салды ... ... ... ... Шәді ... ... бақи-мәңгі ("Өлім туралы") Мәшһүр Жүсіпте: ... ... ... ... дәме ету ... ... Нұршан Наушабаевта жахилдер-дінсіздер, шарғи-дін, фаруаз-наз айту, ... т.б. ... ... ... ... өте көп. ... ... варваризм деуіміздің, бірден-бір дәлелі, ... ... ... ... ... ... ... бар болуы. Сондықтан заманына сай осындай ... ... ... ... ... ... Жоғарыда мысалға алған ақындардың өлеңдерінде варваризмдерді қолданудың ... ... олар діни ... ... ... ... араб сөздерін қолдану аркылы өздерінің сауаттылығын ... ... ... ол ... ... таба ... Яғни, "өзге тіддердегі сөздерді сөзбе-сөз аударуға қиын тиген жағдайда, варваризмдер сол қалпында ешбір ... ... ... айта ... ... бұл ... ... өз өлеңдерінде араб-парсы сөздерін қосуының бәрін бірдей варваризмдерге жатқызуға тағы болмайды. Бұл ... ... ... ... келтіре кетсек те жеткілікті: "революцияға дейінгі кезді ... ... ... ... ... ... ... варваризмдер жиі қолданылған, осы себептен сол кездегі маңызды деп бағаланған, көптеген ... ... ... ... шығармалар деп айтуға да болар еді. Кейбір қазақ ақын-жазушыларының қайсыбір ... араб ... ... ... тым ... болды. Мысалы, Ақан сері шығармаларынан бір үзінді ... ... ... алып ... сия, ... зат духтар шаһи гүл назия.
Әр нақыш жадкәмді ... ... ... діл ... гүл ... ... бұл ... оның қадірменді, қасиетті жан түкпірін қозғап, ой өлкесін тебірентетін асқақ ән сөздеріне ... ... ... 21 ... 18-і ... сөздері болса, 3-ақ сөз байырғы қазақ тілінен алынған (Ақан бұл өлеңін араб тілін жақсы білетін, арабша көп оқыған ... сұлу ... ... ... ... ... ... Егер бұл өлеңнің кейбір сөздері ғана түсініксіз болса, оңда бұны варваризмге жатқызуға болар еді, бірақ шығарманың көпшілік сөзі сол ... ... ... ... шет ... ... болғандықтан, тілімізде мұндай шығармаларды таза араб-парсы тілінде жазылған шығармалар деп есептейміз" [9.156].
Ал ... ... ... ... қалпына қарай талпыну көптің мұраты еді. Замандағы құлдық пен қанаудың зардабынан сергу үшін, аз да ... ... ... ... ... өнер-білімді енді жалғыз сүйеніші, арқа тірегі деп біліп еді. Міне, XIX ғасырдағы ... орыс ... ... сөз ... ең ... ... ... қоғамдық, тарихи жағдайларды еске алу керек. Сол кезде ... ... ... орыс мәдениетін өз халқына тарату мақсатымен осы аңғарға беттеген XIX ғасырда қазақта Ыбырай мен Абай ... ... ... ... ... әдеби тілінің бастауы саналатын ұлы Абай шығармаларында да варваризмдер кездесуі ... жайт ... Абай ... ... ... әр ... ... қолданады. Түсінікті болу үшін ақын өлең - деріндегі варваризмдерге назар аударайық. Ақынның бір ғана өлеңінің өзінде бірнеше орыс ... ... ... білді деп, (А.Құнанбаев, тол. жин. 1977)
Қуанар ата-анасы...
Прошение жазуға
Тырысар ... ... іске кім ... ... ... ... ... болсаңыз
Здравомыслящий,
Ақыл айтпай ма ағасы
Военный қызмет іздеме
Оқалы киім киюге.
...Алыс та болса, іздеп ... ... ерге нұр ... өмір ... ... адал тұр,
Счетың тура келуге.
...Қисық болса закон бар
Судьяға беруге.
Я өз бетіңмен тәуекел,
Занимайся прямотой.
Бұл өлеңдегі орыс ... ... ... ... ... болғандықтан варваризм дейміз. Мысалы: закон-заң, прошение-өтініш, виноват-кінәлі, здравомыслящий-зерек, военный-әскери, коренной-ежелгі, тұрақты, счет-есеп, занимайся прямотой-турашыл, батыл бол ... ... Бұл ... ақынның орыс сөздерін қолдануының себебі: біріншіден, орыс мәдениетін насихат-тау, соған жетелеу, ... ... ... ... ... ... сіңбеген орыс сөздерін сол күйінде алған немесе қазақша баламасын таба алмаған болуы ... ... ... ел ... ... таныстыру, сол мәдениетті халық арасына тарату мақсатымен де саналы түрде ... ... ... ... ... ... орыс ... шығармаларын ана тілімізге аударғаны белгілі. Солардың ішінде халқына, яғни қазақ халқының арасына ... ... ... қажетті болмағандықтан қазақша баламасы онша тарай қоймаған, екіншіден, өлең ұйқасын келтіру кейбір орыс сөздері сол күйінде қолданған. Мысалы, ... ... ... қылыш қайрасып
Ширатып, мұртын шайнасып,
Ашулы солдат қыстықты:
Жыртпасақ жаудың киімін
Біз не етеміз ... ... ... кәртечке
Ол күн болды, күн кешке
Мұнда кездесетін орыс сөздері ... ... ... ... және ... ... тәп-тәуір баламалары бар. Штык-найза, кәртечке (картечь)-артилерия оғы жаудың оғын жақын жерден атып қыру үшін қолданылатын ... ... ... ... Абай ... ... мен ... атой беріп тұрған тағы бір көрініс шығыс ақындарының әсеріне назар ... ... оқып ... ... сол ортаға бойсұна алмаған қыр баласы, жас талапкер дұғалық жаттаудың ... өз ... ... ... ... ... түрік әдебиетінің жұлдыздары Науаи, Шәмси, Сәйхалилерді өзіне ұстаз қылады. Соларға еліктеп бәйіт, жыр жазады: Иузи-раушан, ... ... бет уши ... сол күнгі іздену нәтижесі. Тілінде араб, парсы көп. Өзі ... ... ... ... ... ... ... сияқты шағатай ақындарының ізін қуалай бастау. Алғаш талпынудың бұраң жолы өз ... ана ... ... әкетеді. Осы халықтарға сынсыз бой иген жас ақын Абай көзі, жүзі, үшы деудің орнына иузи, көзи, уши деп ... тіл ... ... ... ... ... алғаш әсері осындай. Абай аузында бүның қазақ ақыны екенін білдірмей, танытпай тұратын нәрселер болады. Қорытылмай, сұрыпталмай еліктеу-таза еліктеу [11].
Шығыстың тағы бір ... ... ... ... ... Діни ... ол ... баласы Әбіш ауырып жатқанда жазған. Сиыну, дұға, жалбарыну шын сеніп, исламды мойындаған мұсылман екендігі айқын ... ... ... өзі де рас" ... ... ... ... пайғамбар хақ
Мүмин болсаң, үйреніп сен де үқсап бақ
Құран рас, ... сөзі дүр ... ... ... ... шақ. Бұл ... ақын иман ... жору, мәнісін айту деген сөздерді әдейі әсерлі болу үшін құран әріптері түскен арабтың мүмин, тә уил деген сөздерімен беріп отыр. Хақ ... ... ... үшін әдейі алған. Бүл сияқты сөздерді Абайдан көптеп кездестіре аламыз. "Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз " деген ... ... ... назар аударайық. Лермонтовта:
...Ночь тиха, пустыня внемлет богу... ... жол ... ... жел тұрғандай боп хаққа мүлгіп,-деп аударған. Внемлет богу деген сөзді Абай хаққа мүлгіп дейді. Тамаша сыпайы әсерлік табады. Осында БОГУ ... ... ... өз тіліндегі құдай, тәңір, жасаған деген ұғымдармен айтса да болғаңдай. Бірақ Лермонтов Пустыня внемлет богу деген сөйлемінде Сахараны мінәжат, ... етіп ... ... ... ... қазақтағы мүлгу үнемі дін, тағат-ғибадат ұғымдарымен байланысты емес. Біреудің жаманшылық сөзін де ... адам ... ... ... ... ... ... сөзді жақсы табумен қатар, соған мінажаттық қосымша ұғым бере түсу үшін оның ... ... ... ... ... тән ... ... иланушылар көзінде Құдай ұғымынан гөрі де биіктей түскен сөзді алған [11]. ... ... ... ... тек өлеңдерінде емес, сонымен қатар ҚАРА СӨЗДЕРІНДЕ де кездеседі. (Абай. Қара ... ... ... ... ... ... тағриф (айыру),саллаллаһу ъалайһи уа салләм (Мүхаммед пайғамбарға Қүдайдың шапағаты мен сәлемі жетсін), хаким (данышпан) т.б. Бүл өлеңдерінің дені мұсылманшылық, ... ... онан соң ... ... және мұсылман ғылымының ілгері-соңғы ғүлама философтарының сөздері. Бұл жерден шығатын қорытынды: араб тілінен енген ... ... ... діні ... де болады. Көркем әдебиеттегі кейбір варваризмдерді автор кейде қоғамдағы жағымсыз жексүрын ... ... ... етіп келемеждеу үшін және білімсіздігін, надандығын білдіру үшін де қолданылады. Мысалды тағы да ... ... ... Абайдан алайық. Ол "Абыралыға" деген өлеңінде өзінің әңгімелесуші адамының мінез-құлқын, нағыз надандығын әшкерлеу мақсатымен, оның оқыған ... ... ... ... намазды
Еннатайына кәлкаусар,
Пошел дереу күнәһәр
Аяғын ойлап айтқаны
Әні-шәні күлаптар (А.Қүнанбаев, тол. жин. 1977, 33-бет). Бұндағы ... ... ... ақын ... ең оңай ... бір ауыз сүресін де жаттай алмай бірді-бірге бытыстырып, өз-өзінен әлек болып жүрген надан байларды сықақ етпек болған. Мұндағы ... ... ... ... суын ... береміз, әні-шәні күләптар (иннә шәниәкә һуәл аптар)-ойлай бұзылган түрлері. Бұлардың арасында орыстың пошол (пошел) сөзінің жүруі бірді айтып, бірге кетіп ... қас ... ... ... еді. ... орыс сөзін Құран аятына араластыра мысқылдап отыр. Абайдағы варваризмдерге тағы мысал заманның әсерінен Сомородный сары ... ... ... ... ... ... тол. жин. 1997, 63-бет)
немесе:
Көп пяншік нені ұғар сонда. ... ... ... ... ... ... Абай осы ... сөз табаалмағандықтан қолданған жоқ. Ол әдейі бәрін ең асылдың асылы,сары ... ең ... - ... таза, қоспасыз десе,екіншіде пяншік (алқаш, ішкіш) деген сөз арқылы ең жексұрынадамды жерлеп отыр.Олар үшін қазақ сөзі аз, олар қазақ сөздерінеқұлақтары ... ... деп, ... ... ... ... ... ол кезде орысша сөгу найзамен түйрегендей
болатын [9].
Кей авторлардың варваризмдерді жиі қолдануы ... орыс ... ... ... талабынан шыққан.
1896 жылы "Известия Казанского университета" деген журнал-дың ... ... бір ... ... келтірейік:
Астыма мінген атым генадушка,
С утра роботаем қара кешке.
Көп айдың көрмегелі болды литца.
Жұрмісің ... ... ... атым ... қыз бен ... ... қыз бен жігіт согласна,
Сөйлейді әке-шеше напрасна.
Дарагой шернабрауи гәуһәр көзің,
Облыста Торғайский жалғыз өзің.
Орынбор Лондонменен жүрсем дағы,
Никогда ни забуду айтқан сөзің.
Жұқатай ... екі ... ... ... ... как ... сенің өзің. Мұнда орыс сөздерінің бұзылып қолданылуы бұл өлең авторының ... деп ... ... ... орыс ... ... тілінде олардың баламалары эквиваленттері болғандықтан, варваризм дейміз. Мысалы: генадушка-торы гнедой, с утра-таңертеңнен, работаем-жұмыс істейміз, литса (лицо) -- бет, ... ... сау, мила ... ... ... ~ жан, ... (саврасный) -- қула, согласна-мақұл, (напрасна)-бекер, дарагой (дорогой) - қымбатты, шернабрауи (чернобровый)-қара қас, никогда-ешқашан, ни ... (не ... ... ... ... ... ... көпшілігінде ақындар орыс халықтарымен тығыз қатынаста болғандықтан, күнделікті ... орыс ... ... ... ... ... өдебиеті тіліне сондай-ақ татар тілінің де әсері тиді. Оған себеп, біріншіден, казақ тіліндегі көптеген кітаптар ... ... ... Омбы, Семей қалаларында басылып шықты. Оларды жарыққа шығарушылар да, редакциялаушылар да көбінесе татарлар ... [9.159]; ... ... ол ... ... ... ... молдалары мен татар байларының рөлі үлкен болған. Осындай тығыз қарым-қатынастың әсері көркем әдебиеттен де көрініс табары сөзсіз. Мәселен, XIX ... өмір ... ... ақын Жаяу ... ... арналған Зейтін Ақышевтің Жаяу Мұса атты романынан үзінділер келтіруге болады:
-Біләмісің Ник қарадың?
-Жоқ, білмеймін. Алла тағаланың өзі ме, пайғамбардың бірі
ме?
-Нишік, нишік ... өзі ме, ... бірі ме деп ... ... ішегі қатқанша күлді. -Эх, ты қырғыз малайы. Даже шушыны да білмисің. Пушкин бит бу. - Ол ... ол. ... ... Мин сәңә ... түшіндіре алмиым, потом біләсін.
-Тірі адам ба өзі?
-Юқ. Улді. Әлтірділәр, қаһар соққырлар. -Кім ... ... ... Атыл ... (3. ... Жаяу Мұса. 62-бет).
Автор бұл жерде кейіпкерінің ыңғайына қарай, ол басқа ұлт өкілі болғандықтан, оны өзінің ана тілінде сөйлетіп түр.
КСРО ... әр ... ... ... ... ұлт өкілдері өзара қарым-қатынаста болғандықтан, олар бір бірімен араласқанда ортақ тіл орыс ... ... ... ... ... ... XX ғасырдағы қазақ өмірі суреттелген көркем шығармаларда көбіне орыс тілінен енген варваризмдер қолданылған. Олардың авторлары варваризмдерді әр түрлі мақсатта ... ... ... ... ... ... сол өзі ... отырған кейіпкердің ерекше мінезін ашу үшін варваризмдерді қолданған. Мысалы, Ғабит Мүсіреповтың "Оянған өлке" романын алайык, Онда әр түрлі ұлт ... ... Әр ... өз ... сөйлейді, олардың тілдік ерекшеліктерін көрсету мақсатымен. Автордың сөз қолданысы тамаша. Осында орыстармен қарым қатынаста болатын, олармен араласуға мәжбүр ауыл қазақтарының ... ... орыс ... ... ... ... көрсету үшін, сықақтап варваризмдерді қолданған: Көзіне не болған деген фельдшер сұрағына ... ... ест, ... Огон жигает, понял. Потом, больной клаз положит, ... ... ... ... ... ... ... (Ғ.Мұсірепов., Оянған өлке, 38-бет)
-Аята большой-большой земля... Сапсем полной, кругом полный меднай земля,-деді. -Гора -- Нет, ... ... ... Тағы да ... ... ... ... -Аман, тақсыр! -Здрасти!.. -Ассаламалейкүм!
-Добро пожаловать, ваше высокородие!-деп шуласып жатты (Ә.Нүрпейісов Қан мен тер, ... как ... ... -- деді ... Федоров кенет шұғыл бүрылып, жас мырзаға жақыңдап келді: -Как зовут?
Тәңірберген түсінбеді. Темірке жетіп кеп: -Есімің нешік деп сұрайды,-деп сыбырлайды. ... ... ... ... ... аса бай ... ... 95-бет). Көркем әдебиеттегі кейбір варваризмдерді автор шығармаға ... ... ... ... ... үшін де қолданады: -Туһ! Неше (ничего), сіро,қатын жанды болғанда да... (Ә.Нүрпейісов. Қан мен тер, 7-бет) -Подумаешь! Ықса ... ... ... -- Ал жүр ... ... деймін. Давайды Евгеньевкадағы орыстың балаларынан естігенмін (Ш.Мұртаза Ай мен Айша, 30-бет). Тағы бірер мысал: Ал енді ... ... ... - ... ... көп, ... көбін оздерің сабирайт қыласындар. Пьяный орыстардан аулақ болыңдар. Шорт знает сабап кетуі мүмкін (С. Мұканов. Өмір ... ... ... ... ... (неше), подумаешь, довай, забота, сабирайт, пьяный, шорт знает деген варваризмдер кездеседі. Автор бұл сөздерді қазақ мәтініне енгізе отырып, орыс және ... ... ... ... өз ... ... ... бейнелейді. Мұндай мысалдардан ақындар мен жазушылардың өз кейіпкерін және олардың білімдерін, сөйлеу мәнерін, мінезін сауатты-сауатсыздығын сипаттау, көрсету ... орыс ... ... ... ... бола ... да, орыс ... тығыз байланыста болғандықтан, күнделікті сөйлеулерінде орыс сөздерін қолданғанын ескерту керек.
Кейбір ақындар өз ... орыс ... ... ... Олар шет тіл сөздерін қолдануды ... ... ... ... ... бір ... ... тоқталайық.
Астыма мінген атым генадушка,
Шабамын көңіл ашып немношке.
He стоит жить етуге на свете,
Азырақ ойнап-күлмей молодушка.
He отпорой, ... сорт ... ... не ... ... ... ... ондай жан жоқ,
Руссияда родилась жалғыз өзі. Бұндай өлеңдердің ел аузында көбірек өмір ... ... әні ... ... олар пародиялық жанарға жатады, сондықтан оларда халықтық мән бар. Бұл өлеңдердің авторлары ұмытылса да, ауыздан ауызға таралып, ... ... ... өмір ... ... егерде поэзияда қазақ, орыс сөздері аралас келетін болса, онда бұл өлеңнің авторын ертеректе орыс ... ... деп ... Ал егерде араб-парсы сөздері кездессе, авторларын діни жағынан оқуы ... ... деп ... ... ... ... мекктептерім" деген романда мынадай өлең тексі келтірілген:
Орыстың бір қаласы Крешуай
Япырай, Ғабдолланың мынасын-ай
Тапқаны мөшкедей бір ... ... ... ғып ...
Бұл шумақтағы крешуай-крестовое, старушка-кемпір деген сөздер ұғымды ауырлатып тұр. Үғымдың ауырлап, түсініктің қиындағанын да ол кезде ... ... деп ... Орыс ... өлеңге кіргізген ақынмен айтысуға болмайды, ол ең мықты ақын деп санаған. Өйткені мұндай стильге өзіндей етіп, орысша сөз қосып жауап беру ... ... ал ол үшін ... білу ... ... келгенде, мұның бәрі казақтардың орыс тілін білуге талпынған талабынан ... [9. ... ... басқа түркі тілдерінен жаңа сөздер қолданыла бермейді. Өйткені бұл тілдердің бәрі де қатар дамып келеді. Ал бұл ... ... орыс ... ... ... ... дәрежесі әр түрлі, яғни кейбір тілдерде ауысқан сөздерді пайдалану ... ... мыс: ... ... ... ... бір ... басқаларға қарағанда, аз пайдаланады мыс: өзбек, азербайжан тілдерінде. Бұның себебі сол кездегі тарихи жағдайлардың ... ... ... мен өзбек тілдерінің дамуына көп уақытқа дейін араб-парсы тілдерінің әсері күшті болса, ұазақ тіліне араб-парсы ... ... ... ... жеткен емес, әрі араб-парсы тілдерінен сөз алып пайдалану Қазан ... соң ... ... жаңа ... қолдануға қажетті қорды да ол тілдерден іздеген емес.
Қазіргі тілімізде араб-парсы тілдерінен келген варваризмдер жоқтың қасы; тек азын-аулақ сөздер, негізінен, ... ... ... Ал оның ... орыс ... ... варваризмдерді қолдану көркем әдебиетте өте жиі кездеседі.
Тілдің қоғамға қатынас құралы ретінде жиі жұмсалу процесі және оның қолданылу аясының кеңеюі, ... ... оның ... функциялық дамуы болып табылады [13]. Осы тұрғыдан келгенде казіргі ... орыс тілі ... ... ... ... кұралы болғандықтан бүгінгі өмір көрінісін суреттейтін қазіргі ақын-жазушыларымыздың өз туындыларына орыс сөздерін көп ретте қолдануы ... ... жылы 11-12 ... ... ... "Соңғы жылдардағы қазақ көркем шығармаларының тілі" атты конференцияда жасалған баяндамасында Ғ.Мүсірепов тіл мәселесі-не тоқтала келіп, сол ... ... ... тілі ... ... ой айтады: ...Орысша құрылған сөйлемдер екінің біріңде ұшырай береді. Ал таза орыс сөздерін қолдану да жеткілікті: Артынша-ақ оның ... ... ... ... да мәметінде момент көңіліне тобықтай түймектеліп... (К.Ахметбеков), Ана қызықты қараңыз, плавка мен лифчигі ғана бар бір жас әйел ... ... ашып ... ... кедір-бұдыр кеңірдегінен поршень жүгіріп өтті, Ол фестиваль-әдемі дене мен әдемі мүсінді демонстрация жасайтын фестиваль (Д.Исабеков. Қарғын, Алматы-1980); Жиналыстан кейін ... ... соңы боп ... ... бәрі ... ... дыр еткізіп жыртып тастады, Машинистердің көмір деп электростанцияға жөнелткеннен кейін породаға ... ... ... жөн ... де ... Бұлар разъезден шықпай жатып, бірінші смендағылар Арынғазының көрсеткішін естіп үлгеріпті (А.Жақсыбаев. ... ... ... ... ... туған продукт... Сондықтан кері процес-бірігу, жаңғыру жүреді, Темірші Савелийдің баласы ... жез ... ... берген сасық самогонды еміп, машинаның кузовында отыр (Р.Тоқтаров. Ғасыр наны, Жазушы-1983 ж). ... ... ... ... ... ... (Ә.Ахметов. Қоңыр үй, Жазушы-1982) [13].
Міне өткен ғасырдың 80-жылдарындағы көркем әдебиеттің тіліне F.Мүсіреповтың берген бағасы осындай. Дәл осы ... әлі ... ... ... ... орыс ... кейде кейіпкерлердің ыңғайына қарай қолданса, кейде өмір шындығын бейнелеу үшін қолданады. Мәселен, көрнекті сатирик Шона Самаханұлы өзінің ... ... ... қала ... ... ... ... мәнде варваризмдерді қолданады:
...Сосед үйдің баласы
Аз жеген соң хлебті
Лицосына қарашы
Худойланып жүдепті.
Болам десең ақылды
Дурак болма қарағым,
Жаттап алған мақүл-ды
Учительдің ... ... ... де ... ... ... орын жоқ,
Степьте баран бағасың.
Баласы сонда дүңкейіп
Деу орнына жарайды
Көнте еріні ... ... ... ... ... сөйлейсің бос мама.
Зря болтать еткенше
Молоко бер кошкаға.
Өлеңдегі сосед, ... ... ... ... ... ... ... городта, степте, баран, зря болтать, молоко, кошкаға деген варваризмдерді қолдану арқылы автор бір жағынан, қала жағдайындағы ... ана ... ... тигізген ыкпалын көрсетсе, екінші жағынан, орыс сөздерін өз өлеңінде қолдану арқылы да оның тіл ... ... ... да білдіруді мақсат еткен.
Ана тілін білуге мән бермей, оған жүрдім-бардым қарап, тіл ... ... үшін ... ... ... таңдағы әдебиетке қалам тартып жүрген қаламгерлердің де шығармаларынан өте мол ұшырасады. Мысалы: -Боже мой, какой сюрприз!-деп ... ... ... түсе ... аяғы ... ілінгіштеніп, жалп ете қалды (Т.Әлімқулов. Тұлпарлар тағдыры, 20-бет.) -- Вот вам комфликт! - деді Қараш ... ... ... ... драматургияда жанырында да кездеседі: Құмар. О блогородное создание всемогушего... (С.Жүнісов Ажар мен ажал, 96-бет). Бұл жерде ... ... ... таза орыс ... ... ... оның рухани азғандығын суреттеп отыр. Мұндай мысалдарды келтіре берсек өте көп: - Ата, бұ сиырдың құйрығы тым длинный. Поэтому сүті аз. Heгe ... ... нерв ... ... Жайылымда жүргенде наверно мұның подругалары байқамай кұйрығын басып калады, ол керісінде әсер ... ... ... ... ... 18-бет.) Айттым ғой ата, бұл уже нервный болған ... ... Но ... ... тастай екен,прямо ұрып жіберді (сонда, 115-бет).
Сондай-ақ кейде автор қоғамдағы жағымсыз типті суреттеу үшін де варваризмдерді қолданады. Құмар: ... Сен олай ... ... етпе (С.Жүнісов Ажар мен ажал, 96-бет). ...Шидиген саусағымен алып көріп еді, түндегі ... ... ... ... бір талы ... Өй, сәбәкі,- деп лақтырып жіберді (О.Әубәкіров. Қайда безіп барасың, 21-бет). Бұл әрі фигурный ... ... ұйқы ... ... ... ... автор варваризмдерді көбіне-көп әзіл-сықақ кұралы ретінде пайдаланады: ...Батыс Қазақстан жақ. Каспий-жайық. Бәрі ... ... ... ... Нашар болғанда нахал (Қазақ әдебиеті, №14 (2914), 2005); ...Тістеген жерін қасымайсың, ит сияқты талайсың. Шайнап-шайнап тістесең ғана ... ... ... ит маса ... ... ... ...Көк шыбын-жәмән! Ол көздеріңді құрттатады. Инуәлит боласыңдар сонда; -Н. облысы, Н. Ауданы Н. кеңшарындағы АКШ университетінің ... ... ... ... ... ... ... жасаймыз, а! (сонда), т.б.
Варваризмдер сонымен қатар, газет тілінде де кездеседі. Мұндай варваризмдер кемшілік, тіл бұзарлық көрінісі ... ... ... да ... ... ... ... тілінде кездесетін кемшіліктердің бір парасы ретінде көрсетеміз.
Кейбір басылымдарда, әсіресе, "Жас алашта" варваризм көріністері анық байкалуда, тіпті бұл ... ... ... ме ... ой ... ... Кекесімен, мысқылдап әжуалай сөйлеуге қазақ тілінің өз ... ... ... ... "Жас ... көбінесе орыс тілі элементтерін, оның ішінде варваризмдерді пайдалануға ... әрі ... ... ... ... бетінен табылады: Төл теңгесіне зарығып жете алмай жүрген жұрт қайдағы бір қаңғып келген иностранецті $ ... (Жас ... ... Ең алдымен өзіңе, сосын құп көріп жатса, өзгеге де приятно (Жас алаш, 12.11.98); Маладес, Зауке! Алған бетіңнен қайтпа! (Жас алаш, ... ... ... қолға түсіру үшін көптеген нақты құжаттар дайындалады (Жас алаш, ... Оған 24 мың ... ... ... әперді... (Алматы ақшамы, 14.12.98); Пассажирлер ілгері жүре бастады (Столичные Обозрения, 13.02.98), т.б. (7. ... ... ... ... ... ... ... зерттеуімізді жинақтай келе айтарымыз, авторлар өз шығармаларында әр түрлі мақсатта варваризмдерді қолданып отырған. Мұндай варваризмдерді жасауға:
* ... ... ... ... ... ... енген варваризмдер
* орыс тілінен енген варваризмдер
* сирек болса да ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліндегі үлгілері
Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабының 1-тармағына сәйкес мемлекеттік тіл қазақ тілі болып табылады. Соған карамастан орыс ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнде кең етек алып отыр. Ана тілін менсінбей, оған ... ... ... ... ... ... ... екен деп түңілесің.
Күнделікті қарым қатынасты былай қойғанда, теледидар, ақпарат кұралдарында кейбір белгілі режиссерлердің ... ... ... ... фронтта гастрольге шыққанда... деп саңқылдағанын естіп жүрміз. "Ана тілі" газетінің 2000 жылғы 13 санында ... ... ... ... деген сыни мақала жазылған. Онда мәжіліс депутаттарының (С.Әбілқасымов, С.Әбдірахманов), вице-премьердің (А.Есімов) орысша калай сайрағандарын ... ... ... ... ... дегендей, басшыларымыздың да тіл шұбарлауы қарын аштырады.
Тіларалық байланыс мәселелерімен шұғылданып жүрген ғалымдар арасында орыс сөздерінің ана тілімізге енуін сол ... ... сөз ... экспрессивті күшінде, яғни олардың ана тілі сөздеріне қарағанда ұтымдылығында деген пікір бар. ... ... ... ... орыстың черт возми, конечно, давай, как раз, пожалуйста т.б. сөздері сол ... ... ... ... ... пікір. Жоғарыда келтірілген орыс сөздері ешбір қиындықсыз қазақ тіліне оңай аударылады, және экспрессия жағынан алғанда бұл ... ... ... ... черт ... алғыр, конечно-әлбетте, давай-кәнеки т.б. Бұндай құбылыстардың бой көрсетуі екі тілді білетін адамдардың ана тілі нормаларына немқұрайды қарауының ... Ана ... сөз ... ... ең ... ... Сәби алғашқы сөзді анасынан естиді, бойына ана сүтімен дарытады, әмірге жолдаманы отбасынан алады. Халқымыздың сауатсыз кезінде сөз ... ... есту ... толыққан болса, қазіргідей халықтың әдебиеті, мәдениеті, техникасы аса бір шапшандықпен дамып отырған тұста тілді шұбарламай таза сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... мерзімді баспасөз, көркем әдебиет атқарып отыр. Ал мұның бәрі, яғни сахна өнері, концерттерде орындалатын ән, қарасөз, өлең ... ... ... ... ... ... т.б. ауызша сөйлеу үлгілері қатарына жатады [14]. Ауызша әдеби тіл белгісіндегі ауызекі сөйлеу тілінің тұтынушылары-қаланың шығармашылық, ғылыми, қоғамдық ұйым мүшелері, ... ... ... өкілдері, кекемеде қызмет етушілер т.б. Бұлардың бәрі қоғаммен тығыз байланыста ... ... ... де сол ... міндетті түрде әсер етері даусыз. Ал бүгінгі Қазақстанда орыс тілінің басымдығынан қазақтар және басқа этнос өкілдері орыс ... ... ... ... қай ... қашан да басым болып келетіндер азшылықтың тілін білмейді. Бұл заңдылық. Мысалы солтүстік аймақта соңғы халық санағының ... ... ... 103 адам ғана қазақ тілін ана тілім деп санаса, 6814 орыс қазақ тілін екінші тіл білетіңдігін көрсеткен. Ал аймақтағы ... 80,6%-ы орыс ... ... тіл ... ... 6031 ... орыс тілін ана тілім деп санайды.
Мұндай жағдай әсіресе қалалы жерлерге тән болып келеді. Мысалы, ... ... ... қала ... ... ғана ... ... Қостанай, Рудный т.б. қалаларда олар көптеген қоғамдық өмір салаларында тіпті тұрмыстық-жанұялық қатынастың өзінде орыс тілі қолданады [15].
Қазіргі қазақ қоғамындағы тіл ... ... Ал ... адамға сыйлаған таңғажайып қасиеті. Бұл арқылы адамзат ғасырлар бойы өзінің күнделікті тіршлігінде ... ... өмір ... ... Тіл арқылы адамдар ұлтқа бөлінген. Уақыт бедерінде қай тіл болсын дамып, жетіліп ... ... ... кейбір ұлттық тілдер белгілі тарихи жағдайлар мен әлеуметгік себептердің арқасында әлемдік аренадан орын алды. ... ... ... ... ... ... ... мен оның рөліне байланысты әлемде қоғамдық негізгі тілдерге айналып отыр.
Сондықтан біздің көп ... ... ... ... мәселесі, ауызекі сөйлеуде варваризмдердің жиі ұшырасуы кездейсоқтық емес. Түрлі ұлт өкілдері бір-бірімен қарым-қатынаста талай ... бойы ... тіл ... ... келген орыс тілінде сөйлеуге дағдыланып кеткен. Бір жағы осының әсерінен, екінші жағынан жаһандану үрдісі ... еніп ... ... ... еліктете жастардың тілі де O.K., Thanks, общагіде тұрамын, һаі т.б. ... сын ... ... жетті.
Мұндай сөздер негізінен жастар тілінде жиі қолданылады. Осы
негізге сүйене отырып ауызекі сөйлеу тілінде ұшырасатын варваризмдерді іштей:
а) ... ... ... ... Жастар ішінде ұшырасатын варваризмдер деп шартты түрде бөлуге болады.
Көрілер тілінде кездесетін варваризмдер көбіне фонетикалық өзгеріске ұшырап, қазақ тілінің емлесіне икемделініп ... ... ... (тамыз), баспырт -паспорт (төлқұжат), нежолы-неужели, пилал-филиал, ызбандау-звондау, прәмі-прямо т.б. Кәрілердің тілінде варваризмдердің ұшырасуының бірден-бір себебі -- ... ... ... ... ... ... Кеңес заманында орысша оқып, бүкіл ақпаратты орыс тілі арқылы алып өскендіктен, алғашында мұқтаждыктан сөйлесе де кейін әдетке айналып ... ... ... ... көбіне көп орыстың ауызекі сөйлеу тілінің элементтері кездеседі. Өйткені олар сол кеңес заманында "ортақ тіл-орыс тілін" аса ... ... ... ... ... ... көркем әдебиет тіліне қатысты тараушада толық тоқталған ... ... ... ... ... қоғамдағы өзгерістерге еліктеуден келіп туындайды. Бұгінде интернет арқылы, теледидар, радио т.б. ... ... ... еніп жатқан түрлі шетел тілі элементтері киллер, рэкет, эксклюзив, мафия, тинэйджер, O.K., бартер, DG, VG т.б. ... ... ... алады. Мұндай варваризмдер, яғни коррупция (жемқорлық), презентация (ашылу салтанаты), ... ... ... ... ... ... дилер, дисконт, саунтрек т.б. сөздерді күнделікті телеарна, радио хабарларынан үздіксіз естіп жатамыз.
Қала тілінің әсері ауылдан келгендерге ... ... ... ... ... ... нәтижесінде не орысша емес, не ағылшынша емес, не таза қазақша емес ... тіл ... ... ... ... ... ниче ... бәрі O.K. ғой, мороженое алып берші, остановкадан тоқтаңызшы, секонд хандта толып тұр, как поледено орындап..., сценарий бойынша, біз оңдайға мастерміз ғой, на ... ... ... жатырмын, Айгүл че без настроение, НС-ға бере сал, амал ... Yes, ... апай жоқ екен т.б. ... кете ... ... бәрі ана ... ... мән бермей, оған жүрдім бардым қарайтын тіл шұбарлаушылардың қоғама көп ... ... ... ... келемеж үшін немесе күлдіру мақсатында да варваризмдер әдейі қолданады. Бір ... ... ... ... ... ... сай кұрылмайды: Правильно пырпылдайыш (дұрыс айтасың), күлкім ... и ... ... сердцем селкілдеп кетті ғой, тағдыр так решил, публика просит, сатрашный (страшный) сон көрдім, я ... ... ... ... ... ... т.б.
Ауызекі сөйлеу тілінде варваризмдерді қыстырмалату келеңсіз жағдайларға соктырып жатады. Бір ғана мысал: Жоғарғы оку орнына қабылдау комиссиясы. Қытайдан келген бір ... ... ... ... ... қыз:
* Еңді квитанцияға ақша төлеп келіңіз.
* Қай жерге?
- Любой ... ... ... Әлгі ... ... ... любой деген банкті сұрап таба алмай, болмаған соң проректорға кіріп:
- Ақшаны қайда төлесем ... ... ... ... болады, - деп жауап береді ол да. Жүріп-жүріп ... ... ... ... ... ... - Бүкіл Алматыда "любой" деген банк жоқ.
Сонымен, осылар тәрізді ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... болмайды [7].
3 Варваризмдердің жасалу жолдары
Варваризмдердің жасалу тәсілдері туралы қазақ тіл білімінде әлі жүйелі, толық зерттеулер жоқтың қасы. Тек ... ... қана ... ... тілі атты ... варваризмдердің жасалуының кейбір жолдарын көрсетіп өткен. Ғалым ... ... ... келтіреді де: Бірін орталық складтан алуға требование жазса, бірін қолдан ... ... ... отыр ... Қарағанды, 216-бет). Биік моралі жок адам халыққа тәрбиеші бола алмайды (С. Мұқанов. Сырдария, ... Бұл ... ... ... туралы былай
Бұл келтірілген мысалдардан ешқандай қажеті болмасада, тілімізде басқа тілдерден сөз қыстыру әдеті бар екендігін көреміз. Варваризмдердің бұл құрамында зат ... ... сын ... және ... мен етістіктердің талғаусыз араласып жүргені байқалады. Әрине, бұлайша қолданушылық әрі ... әрі ... тек ... ... ... шығарманың сапасын төмендететін жәйт екені есте болу керек. Бұл қолданылудағы заңсыздықтар тіліміздің ұлттық сипатына, дәстүріне қайшы.
Қазақ тіліндегі басқа ... ... ... ... сол ... ... ... енген сөздердің ішінде де етістіктер кездеспейді. Басқа тілдерден енген сөздердің әсерімен етістіктер қазақ тіліндегі қосымшалар арқылы зат есімдерден жасалады. ... ... ... ... тағы ... ... ремонттау, электрлендіру сияқты болып жасалады.
Сын есімдерге келетін ... бұл ... да шет ... ауысып пайдаланылмайды. Тек халық тілінде айтылуына қарай, ерте қалыптасып кеткен бірнеше сөз ғана бар оны жоғарыда, сөз ... ... ... ... басқалай, осы жолмен сөз ауысу жалпы тәжірбиеде кездеспейді.
Түркі тілдерінің бәрінде де ... ... ... ... ену ... ... ... да жоғарыда келтірілген мысалдардағы есімдіктер варваризмдер болып саналады. Сөйтіп, жоғарғы мысалдарда ... ... ... ... ... ... дегендер варваризмнің ең сыпайы түрлері болса, тасқайт таскать етті, нашауайт ночевать қылдық деген сияқты сөздердегі тасқайт, нашауайт сияқтылар дөрекі түрлері. ... бәрі де тіл ... [9. ... ... ... варваризмдердің зат есім, сын есім, өсімдік және етістіктердің араласуынан жасалатыңдығына ғана тоқталған. Ал алдыңғы тарауларда келтірілген мысалдарға қарап отырып, ... ... ... ... ... бірнеше жасалу жолдарын шығаруға болады.
Қазақ тіліндегі варваризмдердің жасалуының әлденше тәсілдері, ... бар, ... ... ... ... ... ... )синтетикалық
* )аналитикалық [16].
Енді осылардың әр қайсысына жеке-жеке тоқталсақ. I. Бөтен тіл ... яғни ... ... ... ... ... ... жағынан қазақ тілі емлесіне сай жасалуы. Мұңдай варваризмдер ауызша сөйлеу тілі арқылы енген. Сондықтан болса керек олар түгелдей дерлік ... ... ... ... ... ... мөшек-мешок, железні-железно, инуөлит-инвалид, сапсем-совсем пачкі-пачка, нәпиткі-напиток, кәнешні-конечно, сыраздан-сразу.
Мұндай варваризмдер негізінен, ауыл ... ... ... ... ... ... ала сал; мөшектеп көмір сатылады; барасың ба, бармайсың ба тошнысын айт т.б. қарттардың тілінде: суық нәпиткі іше берме, ... ... ... ... ... ... ... Үйбу, ол сапсем есімнен шығып кетіпті-ау, екі жыл болды ғой инуәлиттікке шыққаныма; және орыс тілінде ... ... ... де, ... өзінше орысша сөйлегенді сән көріп қойыртпақтайтындар тілінде: кәнешні барам, сраздан айтиайсың ба, бүгін страшны шаршадым; қашан келетіні неизбесні; давай споримься ... ... ғой, иә т.б. ... ... ... ... (мешок)-қап, киоскі (киоск)-дүңгіршек; тошны (точно)-дәл, тура; нәпиткі (нашток) сусын; ізвес (известь)-әк тac; сапсем (вовше)-мүлдем; инуәлит (инвалид)-мүгедек; кәнешні ... ... ... ... ... неизбесні (неизвесно)-белгісіз; давай-қане; споримся (поспорим)-бәстесейік деген сөздер фонетикалық ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде варваризмдерді қолдануда қазақтар көбіне орыс тілінде a, о, и дыбыстары келетін жерде ы,і дыбыстарымен ... ... ... ... , ... ... кәнешні-конечно, сәбәкі сабака, сәпсім-совсем, железі-железо, ізвес-известь, не избесні-не извесно, страшны-страшно т.б.
Сондай-ақ, көркем әдебиетте де авторлар ... ... ... көрсету үшін немесе сықақтау, келемеждеу мақсатымен де әдейі варваризмдердің дыбыстық құрылымын бұзып, осылайша дыбыстық өзгеріске ... ... ... ... әні-шаны күлаптар (инна шәниәкә һуал абтар), енна тайына кәлкәусар ... ... кә ... (пьянчик) сөздері немесе Ғ.Мүсіреповтың "Оянған өлке", романындағы кейіпкердің: Срок пять штук готауа... хороший железі, ... ... ... ... ... соған дәлел болады. Варваризмдерді осылайша кекесін мақсатта, әжуә үшін қолдану қазіргі көркем ... де ... ... Өй, ... деп ... жіберді (О.Әубәкіров. Қайда безіп барасың, 21-бет).
Шорный кошма ест понял...
Потом больной клаз положит, хорошо буйдет... (сонда 57-бет).
Аята это болшой-болшой земля...
Сапсем ... ... ... Өзің ... болсаң маңғыт аузыңа саңғыт, дейтіндер әрқашанда пачкі- пачкісімен табылады екен. (Ана ... 6.04. 95 ж.) ... ... жасалуында актив қызмет атқаратын тәсілдің бірі -- ... ... ... тіл ... түбірге аффикстер жалғау арқылы грамматикалық мағынаның берілу тәсілі аффиксация тәсілі деп аталады. Яғни, түбірі варваризм бөтен тіл элементі, ал оған ... ... ... жалғануы нәтижесінде де варваризмдер жасалады екен. Мәселен, звондау, ремонттау, мөшектеп сатты, думкаға салыну, садикке ... ... ... ... айт, ... ... мүһәндистер, мүмүндер, сыразымен бірден барам, виноватпын, прогулкага шыкты, звондадым, аппетитім ашылып түр, кошкаға тамак бер, худойланып кетіпті, загске тұру, нервісіне тию, ... ... ... ... ... тілден енген сөздердің әсерімен етістіктер казақ тіліндегі қосымшалар арқылы зат ... ... ... ... ... худой, электр, тағы баскалардан звондау, худойлану, электрлендіру, ремонттау сияқты ... ... ... ... негізінен зат есімдерге қазақ тілінің көптік: нахалдар, мүминдер, жіктік виноватпын, нахалсың, тәуелдік: оның подругалары, менің кошкам, ... ... ... ... ... ... арқылы қазақ тілі сөздерімен грамматикалық байланысқа түседі.
Поэзияда автор бұл тәсілді көбіне өлең ... үшін ... ... ... ...
Аз жеген соң хлебты,
Лицосына қарашы
Худойланып жүдепті (Ш. Самаханүлы. Қойыртпақ)
Немесе:
Қол салмаққа кәртечке
Ол күн болды күн ... ... ... ... өзге тілдегі сөздерді сөзбе-сөз аударуға қиын тиген жағдайда варваризмдерді осы тәсіл арқылы қолданған.
Яғни, баламасын таппаған ... тіл ... ... тілі қосымшасын жалғап пайдаланған:
Алыс та болса, іздеп тап
Кореннойға кіруге, (АбаЙ)
II. Зерттеулер ... ... ... мынадай түрлерін аныктаған: а) Сөз қосым ә) қосарлау; б) тіркестіру; г) қысқарту [17.20]. Осының ішінен ... ... ... ... Сөздерінің бір-бірімен тіркесуі арқылы жасалған варваризмдер.
Сөз тіркесін жасауға қатысатын элементтердің әртүрлілігіне ... ... ... ... ... сөзі ... ... шетел сөзінен болған;
Басыңқы сыңары шетел сөзі бағыңқы сыңары қазақ тілі элементінен болған;
Басыңқы сыңары да, бағыңқы ... да ... ... ... ... сөз тіркесі деп үш топқа бөлеміз.
1 -топқа: тым длинный
шашымды стирала
амал который
2-топқа: тупой боласың
дурак болма
молоко бер
военный қызмет ... ұйқы ... үй ... ... ... ... ... публика просит
нерв системасы
кари глаз
любой банк
так решил
эмоциональная памяті
зря болтаю
зверский аппетит
деген секілді сөз тіркестері ... Бір ... ... ... осындағы системасы, памяті дегенде орыс сөзінен болған түбірге кдзақ тілінің қосымшасы жалғануы арқылы ... ... ... ... енген етістіктер қазақ тіліндегі көмекші етістіктермен тіркесуі ... ... ... звонить етті, ностаивать ету, заниматься етсем, жить ету (не стоить на ... жить ... ... ... ... ... зря болтать еткенше, прогуляться ету, наметить еткен, спорить ету, замечать ету т.б. Біз бұл жерде орыс тілінен енген етістікгер дегенде тек что ... что ... ... ... ғана ... беретін етістктерге қатысты айтып отырмыз.
ә) Сирек болса да қосарлану ... ... да ... жасалады. Қосарлану да грамматикалық мағыналарды білдірудің тәсілі ретінде қызмет атқарады [16.308]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Өзің аңқау болсаң маңғыт аузыңа саңғыт дейтіндер әрқашан да пачкі-пачкісімен табылады екен (Ана тілі, 06.04.95.)
б) ... ... ... тіл ... қысқарған күйде де варваризм болып енген. Олар көп емес, бірен-саран ғана. Көбіне жастар тілінде кездеседі. ... ... ... ... (на ... случай); V1P зал (VAI IMPORTANT PERSON-высоко важная персона) аса мәртебелі тұлғаға арналған зал, DG- ... ... ... ... ... ... жүргізуші, PR (пиар-pablic relations)-қоғаммен байланыс т.б.
Бұл келтірілген мысалдардың ішінде "НС-тен" басқасын тілімізде қолданудың ... ... ... ... тура ... білудің қиындығында болса керек. Ал біз жоғарыда өзге тілдердегі сөздерді сөзбе-сөз аударуға қиын тиген жағдайда, варваризмдер сол қалпында ешбір өзгертілмей ... [10] ... ... ... сөз тіркесінен болған варваризмдерге келсек, оған мысалды Абайдан да алуға болады. Абай шығармаларында араб-парсы ... тән сөз ... ... ... ... худа (Алланың салған ақ ісі), Алла тәбәракә уә ... ... және үлы ... ... ... ... (Алланың сәлемі мен рахметі болғыр), хайруннас мән янфәғун-нас (адамшылықгың абзалы-адамға пайда келтірген) т.б. [10].
IV. Толық сөйлем түгелдей варваризм болып келетіндері дебар: Вот вам ... - деді ... ... ... ... тағдыры)
-Боже мой, какой сюрприз,-деп Шынар атынан түсс бергенде, аяғы үзеңгіге ілініп, жалп ете ... ... Там ... ... ... секілді сөйлемдерді ауызекі сөйленісте көп үшырата аламыз.
V. Қазақ тілі үшін ... ... ... декездеседі. Олар: Yes; O.K.; Черт; О, ло/т.б.
VI. Стильдік нормадан мүлдем ауыпқып та ... ... ... Бұл ... ... жастар тілінің варваризмдерін жасауға қатысады. Жастар мүндай сөздерді ... үшін ... ... ... әдейі қолданады: Күлкім пришла и сразу ушла; Аппетитім зверский болып тұр; ... ... coн ... Мне не до ... ... ... (дұрыс айтасың) Мұндай сөйлемдерді диалог түрінде беретін ... -Я тебе ... ... Почему ты не поднимаешь трубку? -Я шашым стирала немесе:
-Ол менің автомат алғанымды көре ... жүр.
-Я не көре ... ... ... фак. ... ... варваризмге айналуы. Варваризмдердің жасалуының үлкен бір жолы бұрын терминдік дәрежеде ... ... ... баламасы берілген сөздер.
Терминдік сөздің ана тілдік баламасы табылып, оның кейін варваризмдік сипат алып кетуі немесе керісінше баста етене сіңбей варваризм ... ... ... ... терминдік дәрежеге көтерілуі занды құбылыс. Оған дәлел ретінде ғалым І.Кеңесбаевтың пікірін келтіре кетуге болады: XX ғасырдың бас кезінде термин сөздер мен ... ... ... Сол кезде шыққан әдебиеттерден біз көптеген термин сөздерді, сонымен қатар варваризмдерді де ... ... ... ... ... құрамына енді. Қазіргі кезде қазақ тілінде мына сияқты сөздер калыптасып кетті. Поезд, шар, ... ... ... ... т.б. Сол ... Семей үйезінде қазақ тілінде жазылған бір мұғалімнің, Тайыр Жомартбаевтың романына тоқталайық. Бұл роман 1912 жылы ... ... ... ... ... ... саналатын біраз өлеңдер бар, өйткені сол кезде шыққан жаңа атаулар әр түрлі ат алып жүрді. Мысалы, бір ... ... ... ... мына ... ... болады: поезд, отарба, машина және тағы баскалар. Мысалы: Бірнеше күндер пороход бірлэн жүріп, Омскі шаһарына ... ... ... бірлән бір екі суткеде Уфа шаһарына да ... ... Қыз ... ... 1912, ... ... отарбамен воздушный шар таңырқап, тамаша айлап (сонда) немесе: Поезға отырып ол үйіне тез қайтты (сонда, 20-бет). Бұл фонарадың бағасы үш мың сом ... ... ... ... ... ... ... 31-бет). Топырақкд көмбестен бұрын үшбу резинка бірлән ішінс ауызынан үрлесе, сол әуелгідей тіріліп дүнияға келеді (сонда, ... ... ... бір ... ... ... ... таныды (сонда, 31-бет). Көп тұрмады, параход та қышқырып жүріп ... ... ... ... поезд, параход, фонарь, магазин, резинка сөздері сол кездердің өзінде варваризмдік дәрежеде болса, ал ... ... ... ... ... қалыптасып кетті. Ал мына сөздер доверенный, степной, число, қышқыру жөне т.б. осы кезге дейін варваризм екені ... Бұл ... ... осындай көптеген араб-парсы, немесе татар-түрік сөздерін біз сол кездегі әдеби тілдің бір ... ... ... біз сол ... резина, машина дегендер қажеттіліктен туған неологизм болса, доверенный, степной, қышқыру дегендер қажетсіз, сондықтан варваризмдер [9. 156.]
Ал бүгінгі танда еліміздің тілдік ... ... ... Қазір керісінше терминком тілімізге шама-шарқынша терминдердің қазақша ... ... ... ... ... ... ... келген көптеген шетел сөздерінің ана тілдік баламалары берілгендіктен, бүл сөздердің екі тілдегі дублеті қатар қолданылса, шетелдік элементін варваризм деп танимыз (бұл ... ... ... ... сөздері негізінен орыс тілі арқылы енетін болғандықтан көбіне орыс тіліне қатысты айтылады). Ондай ... ... ... ... ... ала алдың ба?)
Право-қүқық
Семья-отбасы (семьяда қанша адам?)
Музей-мұражай
Аэропорт-әуежай
Мұндай варваризмдер әсіресе ауызекі тілде көп ұшырасады.
Сонымен, қазақ тілі біліміндегі ... ... ... ... мынадай:
1)фонетикалық тәсіл
* )синтетикал ық тәсіл
* )аналитикалық тәсіл:
а) Тіркестіру аркылы
ә) қосарлану ... б) ... ... ... ... ...
5)одағайға айналу арқылы;
6)стильдік нормада ауытқып та варваризм жасалады ... ... ... ... ... ... ... ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ӨРІСІ
+ Газет тіліндегі варваризмдердің қолданысы
Газет тіліндегі варваризмдерді қарастырғанда, ана тіліміздің нормасына қайшы келетін, тіл мәдениетіне нұқсан келтіретін тұстары сөз ... Өзге ... ... ... ... бәрі ... орыс тілі арқылы қабылданғандықтан, көбіне орыс тілінен тікелей және шет тілі ... ... ... бірліктер қарастырылады.
Профессор М. Серғалиев орыс тілі элементтерін орынсыз қыстырмалап сөйлеудің кемшілігі туралы былай дейді: ... ... ... мен ... орыс тілі ... қолданылу себептерін сол тұстағы жаңа ұғым, түсінікті атайтын атаулардың қолданыста болмауы себепті деп айтып өткенбіз. Ал ... ... ... ... сол ... ... беру ... тағы да орыс сөздерінің алдына жүгінуге мәжбүр ... Әрі ... ескі ... атаулары жаңа соғыс техникасына балама болуы да мүмкін емес еді. Сондықтан бұл жылдардағы әскери-соғыс техникасының атаулары мен бұйрық-жарлықтары орысша беру ... ... ... бейнелілігі басым көркем әдебиетте де дәл осы жағдай сақталды.
Ал варваризмдер тілдегі артық, тілдің сынын бұзып тұрған, тіл заңдылықтарына ... ... ... өзге ... ... ... де, ... қызметі де бөлек. Варваризмдермен күрес - тіл тазалығы үшін күрестің бір тармағы ... ... ... ... сөйлеу тілінде жазба тілге қарағанда көп ұшырасады. Ал егер жазба ... ... ... ... ... ... ... тіл бұзарлық көрінісі болып саналады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... бір парасы ретінде варваризмдерді атап көрсетіп отырмыз.
Кейбір басылымдарда, варваризм көріністері анық байқалуда, тіпті бұл ... ... ... ме ... ой ... ... ... мысқылдап, әжуалай сөйлеуге қазақ тілінің өз байлығы жетіп артылатындығына қарамастан, олар ... орыс тілі ... оның ... варваризмдерді пайдалануға тырысады әрі осындай материал газеттің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... (Ж.А., 07.06.12); Назарбаевтың "интернеттегi қорғаушылары" (Ж.А., 07.06.12); (Ж.А., 15.03.12); (Ж.А., ... (Ж.А., ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктері77 бет
Ваваризмдер,арголар,жаргондар1 бет
Еуропалық орта ғасыр әдебиеті11 бет
Культурология пәнінен тест сұрақтар12 бет
Мәдениет және өркениет6 бет
Мәдениет пен өркениет7 бет
Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы17 бет
Франк мемлекеті және оның құқығы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь