Мұнаймен ластанған топырақты зерттеу әдістері

Мұнай - көміртегілер қоспасы болатын, жанатын майлы сұйықтық. Қызыл - қоңыр, кейде қара түске жақын. Тіпті түссіз түрі де кездеседі. Жердің тұнбалық қабатында орналасқан, пайдалы қазбалардың ең маңызды түрі. Мұнайдың молекулалық массасы әртүрлі органикалық заттардан тұрады. Атап айтсақ, ароматты көмірсутектер, циклоалкандар және де көмірсутектің оттекті, күкіртті, азотты туындыларының күрделі қоспасы.
Мұнайдың негізгі компоненттері болып табылатын көмірсутектер төрт класқа: 1). Парафиндер (Алкандар). Бұл жалпы мұнай құрамының 90% иемденеді. 2). Циклопарафиндер (Нефтендер) қаныққан циклді қосылыстар мұнай өнімдерінің 60% иемденеді. 3). Ароматты көмірсутектер. Жалпы мұнай құрамының 20 - 40%. 4). Олефиндер (Алкендер). Жалпы мұнай құрамының 10%н иемденеді. Қоршаған ортаның мұнай және мұнай өнімдерімен ластануының жоғарылауы табиғи экожүйенің биологиялық тепе - теңдіктің күрделі бұзылыстарына әкеледі [1].
Қоршаған ортаның мұнай және мұнай өнімдерінен өздігінен тазалануында химия - физикалық процесс маңызды рөл атқарады. Бірақ оларға толығымен деструкиялау үшін мұнай тотықұтырушы микроорганизмдердің рөлі зор. Мұнай көмірсутектері топырақ және су биоценоздарының қалыпты компоненттері болып табылады. Мұнай тотықтырушы микроорганизмдердің түрлі жағдайларда әртүрлі биоценоздарда таралуын көптеген ғалымдар зерттеген. Бірқатар зерттеушілер мұнаймен ластанған экожүйені тазалау процестердегі көмірсутегін тотықтырушы микроорганизмдердің шешуші рөлін сипаттаған [2].
Қазіргі кезде көмірсутегін тотықтыру қабілетіне ие мицелді саңырауқұлақтардың, ашытқылардың және бактериялардың жүзден астам туысы бөлініп алынған. Corinebacterium, Artrobacterium, Brevibacterium туыстарының өкілдері әртүрлі экожүйелерден бөлініп алынған. Сонымен қатар Таусон И.О тіпті шөл жерлердің топырағында көмірсутегін тотықтырушы бактериялардың болатынын анықтаған. Жалпы топырақ микробтарының көбі белсенді болып келеді. Көміртектермен қатар мұнай құрамында тағы басқа заттар да бар. Мырышы бар - H2S, меркаптандар, моно - және дисульфидтер, тиофендер мен тиофандар полициклдіктермен бірге (70 - 90% қалдық өнімдерде шоғырланады); азотты заттар – негізінен пиридин, хинолин, индол, карбазол, пиррол және порфириндер (үлкен бөлігі ауыр фракциялар мен қалдықтарда шоғырланады) гомологтары; қышқылды заттар – нафтен қышқылы, фенолдар. Элементтік құрамы; С – 82 – 87%, Н – 11 - 14.5%, S – 0.01 – 6%, N - 0,001 — 1,8%, O — 0,005 — 0,35%. Барлығы, мұнай құрамында 50-ден аса элементтер табылған. Мысалы, жоғарыдағылармен қоса V (10 - 5 — 10 - 2%), Ni (10 – 4 – 10 - 3%) . Әр зат әр кен орнында әр мөлшерде кездесетіндіктен орташа химиялық қасиеттер жайлы тек шартты түрде ғана айтуға болады. Мұнай дүние жүзілік жанар - жағар май - энергетикалық балансында орасан зор үлеске ие. Оның адамзат пайдаланатын қуат көздері ішінде 48% алады. Болашақта бұл көрсеткіш мұнай өндірудің қиындай беруінен және атом және басқа қуат көздерін пайдалануының өсуінен кеми береді
1. Егоров О. И., Чигаркин О. А., Баймуканов А.С. Нефтегазовый комлекс Казахстана: проблемы развития и эффективного функционирования. –Алматы, 2003.-536с.
2. Киреева Н. А. Микроскопические грибы-биодеструкторы нефтяных углеводоров и почве. Ботанические исследования на Урале // Информационные материалы.-Свердловск, 1990.-41-42с.
3. Ягафарова Г. Г., Гатауллина Э.М., Барахнина В.Б., Ягафаров И.Р., Сафаров А.Х. Новый нефтеокисляющий микромицет Fusarium sp // Прикладная биохимия микробиология.-2001.-Т. 37, №2.-77-79с.
4. Миронова Р.И., Носкова В. П., Расулова Г. Е., Холоденко В.П. Биодеградация и биосорбция плавающей нефти природными микромицетами // Биотехнология. -1996.-Т.7.-44-48с
5. Суржко Л. Ф., Финкелштейн З.И., Баскунов Б.П., Янкевич В.И., Головлева Л.А. Утилизация нефти в почве микробными клетками // Микробилогия-1995.-Т.64, №3 -393-398с.
6. Пат.№2007372 РФ. Способ очистки воды и почвы от загрязнения нефтью и нефтепродуктов / Биттеева М.Б., Цеблыкин И.Н., Изюмский В.П., Бирюков В.В., Мурзаков Б.Г.-Опубл.15.02.94; Бюл.№3
7. Пат 2053205 РФ. Биопрепарат для очистки почвы и воды от нефти и нефтепродуктов / Белонин М.Д., Рогохина Е.А., Свечина Р.М., Хотянович А.В., Орлова Н.А.-Опубл. 27.01.96 ; Бюл. №6
8. Пат № 2014286 РФ Способ очистки воды и почвы от нефтепродуктов Биттеева М.Б., Мурзаков Б.Г., Морщакова Г.Н., Хамроев О.Ж., Капотина Л., Левандовская Ю.Б., Демидова Е.И., Поспелов М.Е.-Опубл. 15.06.94 Бюл. №11
9. Андерсон Р.К. Биотехнологические методы ликвидации загрязненияя почв нефтью и нефтепродуктами. –М .:ВИНИИОЭНГ, 1993.-25с
10. Янкевич М.И., Хадеева В.В., Яненко А.С. Технология очистки нетезагряненных территорий с помощью биопрепаратов // Тезисы докл 3 Междунар.конф. «Освоение севера и проблемы рекультивации». –Саратов, 1996.-237-238с.
11. Гаджиева В.И. Возжействие биологической очитки на почвенный комлекс нефтезагрязненной серо-бурой почвы // Труды конф.молодых ученых, посвященной 70-летию ВЛКСМ.-Баку, 1988.-58-59с
12. Пунтус И.Ф., Филонов А.Е., Кошелева И.А., Гаязов Р.Р., Карпов А.А., Боронин А.М. Выделение и характеристика микроорганизмов деструкторов ПАУ// Микробиология.-1997.-Т.66, №2.- 269-272с.
        
        КІРІСПЕ
Мұнай - көміртегілер қоспасы болатын, жанатын майлы сұйықтық. Қызыл - қоңыр, кейде қара түске жақын. Тіпті түссіз түрі де ... ... ... қабатында орналасқан, пайдалы қазбалардың ең маңызды түрі. Мұнайдың молекулалық массасы әртүрлі органикалық заттардан тұрады. Атап ... ... ... ... және де ... оттекті, күкіртті, азотты туындыларының күрделі қоспасы.
Мұнайдың негізгі компоненттері болып ... ... төрт ... 1). ... ... Бұл ... ... құрамының 90% иемденеді. 2). Циклопарафиндер (Нефтендер) қаныққан циклді қосылыстар мұнай ... 60% ... 3). ... көмірсутектер. Жалпы мұнай құрамының 20 - 40%. 4). ... ... ... ... ... 10%н иемденеді. Қоршаған ортаның мұнай және мұнай өнімдерімен ластануының ... ... ... ... тепе - теңдіктің күрделі бұзылыстарына әкеледі [1].
Қоршаған ортаның мұнай және мұнай өнімдерінен өздігінен тазалануында ... - ... ... маңызды рөл атқарады. Бірақ оларға толығымен деструкиялау үшін мұнай тотықұтырушы микроорганизмдердің рөлі зор. Мұнай көмірсутектері топырақ және су ... ... ... болып табылады. Мұнай тотықтырушы микроорганизмдердің түрлі жағдайларда әртүрлі биоценоздарда таралуын көптеген ғалымдар зерттеген. Бірқатар ... ... ... экожүйені тазалау процестердегі көмірсутегін тотықтырушы микроорганизмдердің шешуші рөлін сипаттаған [2].
Қазіргі кезде көмірсутегін ... ... ие ... ... ... және бактериялардың жүзден астам туысы бөлініп алынған. Corinebacterium, Artrobacterium, ... ... ... әртүрлі экожүйелерден бөлініп алынған. Сонымен қатар Таусон И.О тіпті шөл жерлердің ... ... ... бактериялардың болатынын анықтаған. Жалпы топырақ микробтарының көбі белсенді болып келеді. Көміртектермен қатар мұнай құрамында тағы басқа заттар да бар. ... бар - H2S, ... моно - және ... ... мен тиофандар полициклдіктермен бірге (70 - 90% қалдық ... ... ... ... - ... ... хинолин, индол, карбазол, пиррол және порфириндер (үлкен бөлігі ауыр фракциялар мен қалдықтарда шоғырланады) ... ... ... - ... ... ... ... құрамы; С - 82 - 87%, Н - 11 - 14.5%, S - 0.01 - 6%, N - 0,001 -- 1,8%, O -- 0,005 -- 0,35%. ... ... ... 50-ден аса элементтер табылған. Мысалы, жоғарыдағылармен қоса V (10 - 5 -- 10 - 2%), Ni (10 - 4 - 10 - 3%) . Әр зат әр кен ... әр ... ... ... химиялық қасиеттер жайлы тек шартты түрде ғана айтуға болады. Мұнай дүние ... ... - ... май - ... ... ... зор ... ие. Оның адамзат пайдаланатын қуат көздері ішінде 48% алады. Болашақта бұл көрсеткіш мұнай өндірудің ... ... және атом және ... қуат ... ... өсуінен кеми береді [3;4;5].
Химия мен мұнай - химия өнеркәсіптерінің қарқынды дамуына байланысты мұнайға деген сұраныс жанар - ... ... үшін ғана ... ... каучук, синтетикалық талшықтар, пластмасса, жуу құралдарын, пластификатор, бояғыштар өндіру, шикізат көздері үшін өсуде. Осыларды шығаруға ... ... ... көп қолданылатындар: парафиндік көміртектер - метан, этан, пропан, бутан, пентан, гексан, және жоғарымолекулярлықтар (10 - 20 ... ... ... ... ... ... - этилен, пропилен, бутадиен, ацетилен [6].
Адамзаттың үшінші мың жылдығына шешімі өмірдің өзіне де, және жер бетіндегі өркениетке де ... ... ... көлемді экологиялық мәселелер кіреді. Ғылыми техниканың дамуы табиғи мекен ету ортасына қайталанбайтын құлдырау алып келді. Өнеркәсіптің, ... және ауыл ... ... ... ... ... ... ортасында аймақтық және жаһандық өзгерулер болды. Адамды түр ретінде қалыптастырған экожүйе соңғы жүз жылдықта тек қана әр ... ... ... ... ... ... қатар эволюция барысының барлық түріне әсер ететіндей етіп өзгерді [7;8].
Адамның өндірістік жұмыстарының нәтижесінде, қоршаған ортаның ластануы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... табу жылдамдығы және қарқынды кеңейту жаһандық ластанудың техногенді ... бірі ... ... Бұл өз ... мұнай қазіргі уақытта оны қолданусыз мүмкін емес, ең қымбат шикізат екенін көрсетеді. Бірақта, мұнайды табу барысы, оны ... ... және ... өңдеу қоршаған ортаны ластаудың жиі көздері болып табылады және апатты аймаққа айналуы мүмкін. Мұнай және мұнай өнімдерінен ... ... ... ... ... көмірсутек отынын әлемдік деңгейде энергия жұмсау үлесі 3\2 құрайды. Мұнайдың ... ... отын ... ... ... астамы тиеді. Қазіргі уақытта мұнай және мұнай өнімдеріне сұраныс орташа 8% көбейіп отырса, ал табысы жылына 5,5% ... ... [9]. ... қатар, мұнайдың ұңғымаларынан атқылауы, трубалардың өрттен, тот басудан жарылуы сияқты апаттар экологиялық қауіп - ... ... Ауыл ... ... ... ... және мұнай өңдеу кәсіпорындарынан шығарылған лас ағынды ... ... кері әсер ... Нәтижесінде қоршаған орта ауа, су, топырақ және өсімдіктер мұнай өнімдерімен ластанады, ауыз суға ... ... ... ... ... ... қауіп төндіреді [10].
Мұнай және ауыр мұнай өнімдері аздап улы ... ... ... ... ... ... топырақтың сулы физикалық қасиетін бірден төмендетіп, топырақтардың морфологиялық, физикалық, химиялық және биологиялық қасиеттерінің ... алып ... ... ... ластануының нәтижесінде топырақ суды ұстап тұру және сіңіру қабілетін жоңалтады. Таза топырақпен ... ... ... және суды ... мәні өте ... ... ... Топырақтың мұнай қалдықтарымен және әртүрлі химиялық реагенттермен, өндіріс қалдықтарымен ластануы, топырақтың - ... ... ... ... ... болып табылады [11;12].
1.1 Топырақтың мұнаймен ластануы
Мұнайды ... ... ... ... ... ... беткі қабатында ыдырауға тұрақты болып келетін түйіршіктер түзіледі, ал ауыр мұнайды бірнеше рет құю кезінде қатты түйірлер түзіледі. Топырақтың ... ... оның ... ... бұзады, физико-химиялық құрамы өзгереді, биохимиялық процесстерінің сипаттамасы өзгереді. ... ... ... ... жылу ... ... бұзылып жатыр, механикалық зақымдалу және бұзылуға тап болады. Топырақтың беткі қабатында минералды ... ... ... ... ... ... жоғарғы потенциялына ие. Мұнайдың, көмірдің, қара кен, түрлі түсті металдардың белгіленген қорлары ұзақ уақытқа дейін Республиканы қажеттіліктерімен қамтамасыз етеді [14].
Қазіргі ... ... ... 43 ... және газ кен орны ... өңделіп жатыр, соның ішінде Тенгиз бірден - бір кен орны ... ... 2000 - жылы ең ірі ... ... кен орны ... 1998 - жылы Каспий маңы аймағында 18, 2 млн. тонна мұнай қазылып алынды. Кен орындарында мұнайды өңдеу көлемді ... ... алып ... ... мәселелерді тудырды және тұрғындарға қауіп төндірді. Олар ауаның ластануымен, тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтардың жиналып қалуымен байланысты. ... ... ... және ... ... кезінде, бұрғы мұнарасынан радиусы 100 метрде өсу жоғалады. 2 - 3 км қашықтықта өсу газды факелден қатты ... ал 200 - 250 ... ... ... ... ... айналымнан шығады. Өзін - өзі тазалау процесі өте жай ... ... [15] . ... ... ... ... жерді ластануға алып келді және экологиялық мәселелерді туындатты. Олар ... ... және ... ... ... және өндірістік қалдықтардың жиналуымен байланысты болып келеді. Мұнайды өндіру ... ... ... ... болып келеді. Каспий маңы аймағында да мұнай өңдеу салдарынан экологияның ... ... ... ... ... ауыл ... қалдықтарын көміп тастау қоршаған ортаның сапасына кері әсер ... ... ... ауа, су ... ... ... топырақтардың экологиялы - геохимиялық сипаты олардың сандық - сапалы құрамына, физика - химиялық қасиеттеріне байланысты ... Олар ... ... ... ... жеке ... тіпті мұнайларда да сан алуан түрлі болады. Мұнай өнімдерінің басым мөлшері топырақтың қарашірінді қабатында жинақталады. Мұнаймен ластанған топырақтардың ... ... ... ... [16].
1.2. Мұнаймен ластанған топырақтың тұрақтанған мәселелері
Қазіргі технологиялар деңгейінде мұнай және мұнай өнімдерінің 1 - ден 16,5% ... ... , ... ... ... ... төгіледі. Шикі мұнай және тауарлы мұнайдың әлемдік шығыны жылына 10млн. құрайды. Топырақтың мұнаймен ластануына көп ... ... ... ... ... көлемі жағынан ірі өндірістерге жатады, мұнай шығаратын жерлер ... ... ... алып ... ... ... мұнай өндіруші аймақтар экологиясы төмен аймақтар болып саналады. Мұнаймен ластанған аймақтар мұнай өндіретін аймақтардан көлемі жағынан үлкен болып келеді. Топырақ, ... және жер асты ... ... зор ... ... [17;18].
Мұнай және мұнай өнімдері - бұл ... мен ... ... ... ... ... жиынтығы. Сонымен қатар топырақтағы мұнай және мұнай өнімдерінің құрамы кең ауқымда өзгереді. ... ... ... ... ... тән: улы және геохимиялық тұрақтылығы бойынша мұнай және мұнай өнімдерін, яғни ауыр және ... ... ... болды. Мұнайдың жеңіл фракциялары тірі ағзалар үшін жоғарғы улы ... ие. ... ... әсер етуі өте ... болып келеді. Мұнай парофиндерінің топыраққа түсуі ұзақ уақытқа дейін ... ... ... ... ... күкірттің әр түрлі формалары (сульфидтер, тиофендер, бос күкірт), тірі ағзаларға улы әсер ... ... ... ... айыра білу керек:
1) Жеңіл мұнай өнімдері (бензин, керосин).
2) Ауыр ... және ... ... ... ... ... ... топырақтың беткі қабатында жайылады. Осылай топырақтан жеңіл мұнай фракцияларының 20 - 40% булану жолымен жойылады. Құрамында ауыр ... бар ауыр ... және ... ... ... улы әсер ... және топырақтың құрамын өзгертеді [19;20].
Мұнай және газ қорларын меңгеру Қазақстанды әлемдегі ең ірі ... ... ... шығарды. Мұнай газ саласы мемлекет тұрғындарының өмірлерін әлеуметтік - экономикалық жағдайларын өзгертті. Дәл қазіргі уақытта қоршаған ортаны ... және ... ... ... ... экожүйенің бұзылуына алып келеді. Мұнаймен ластану, топырақ ... ... ... етуіне әсерін туғызады. Мұнаймен ластану кезінде топырақтағы режим бұзылады. Бактериялардың ... ... ... ... ... ... ... бірге қатты бөліктер, парофиндер түседі. Олар топырақтағы ауаны, ылғалды кемітеді. Топырақтың құнарлылығы бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... микромициттер және сапротрофты спора түзуші бактериялар бацильдер әдеттегі топырақтың мекендеушілері. Микроорганизмдер ластанған топыраққа тез үйреніседі. Егер бір ... ... ... ... ... келсе, ал кейбіреулері керісінше олардың ыдырауына қатысады [21;22].
Мұнайға сезімталдығына қарай микроорганизмдерді бірнеше топтарға бөлуге болады. ... топ - ... ... ... саны ... Бұл - нитрофикаторлар болып табылады. Целлюлозолитиктер деп те аталады. Екінші топ - саны ... есе ... Бұл - ... ... қалғандары ластану дозасына қарай әр түрлі әсер етеді. Берілген микробиологиялық ... ... ... ... ... ... ластанған топыраққа жақсы әсер ететіндігін көруге болады. Қоңыр ... ... ... ... ... ... бес туысына жататын микромициттердің 26 түрі бөліп алынды. Солардың ішінен ластанбаған топыраққа тән түрлері: Cephalosporium resogriceum, Pencillium diversum, P. ... P. ... P ... A. Nidulans , P. ... Ал, тек қана ластанған топырақта кездесетіндер: A. Fumigatus var albus, A. Niduls, A. Ochraceus, T. Harzianum, T. Viride, ... ... P. ... F. terreus. ... ... Mucor ... ... түрлері де бар. Олар: A. Fumigatus, A. Niger, A. Oryzae, A. ... A. Terreus, P. ... P. ... P. ... ... жағдайлар топырақтың санитарлы - фитопотологиялық жағдайын төмендетті. Топырақтың мұнаймен ластану кезінде бацилдер саны көбейе түсті. Клеткалардың белсенді көбеюі және өсуі ... ... ... ... Орманның сұры топырағының мұнай өнімдерімен ластануы, микромицеттердің фитопотагенді түрлерінің үлкеюіне, Aspergillus fumigates, ... niger, ... ... P. ... P. Lanosum, ... ... микроорганизмдері көмектесті. Толық ластанбаған топырақтың мұнаймен ластануы микроорганизмдер санының көбеюіне алып келді. Толық ластанбаған топырақта Rhodotorula туысы ашытқыларының саны өте көп. Ал, өте ... ... ... ... [25].
1.3 Мұнаймен ластанған топырақтарды тазарту жолдары
Мұнаймен ластанған топырақтарды тазартудың физикалық, химиялық, биоигиялық тәсілдері және оларды шешудің проблемалары ... ... және ... жер асты ыза ... ... ұзақ ... ... жер құнарлылығының күрт төмендеуіне алып келді. Осындай жерлерді қалпына келтіру мен қорғау аса өзекті ... ... ... Қоршаған ортаның мұнаймен ластануының қолайсыз зардаптарын барынша азайту үшін өндіру ... мен оның ... ... қатал сақтау қажет [26].
Қазіргі таңда мұнаймен ластанған топырақтарды рекультивациялау жеткілікті дәрежеде ғылыми негізделген түрде жүргізілуде. Топыраққа төгілген ... ... жою ... ... құнарлы қабатын қайтымсыз өзгерістерге душар етеді. Мысалы, мұнайды жағу, ластанған топырақтарды үйінділерге жинау. > мұндай әдістері мүлдем ... ... ... ... және ... ... ... және мұнай өнімдерін топырақтан толық аластата алмайды. Себебі мұнайдың топырақтағы табиғи ... ... ... ... ... ... ... тазарту негізінде екі жолмен жүргізіледі.
1. Ортаның физика - химиялық жағдайларын өзгерту жолдарымен топырақтың табиғи микрофлорасының метаболикалық белсенділігін көтеру.
2. ... ... ... ... алынған белсенді мұнай ыдыратушы микроорганизмдерді ендіру. Келтірілген әдістер бірқатар ерешеліктерімен сипатталады. Оларды іс ... ... ... және экологиялық қиындықтарға душар етеді. Агротехникалық амалдардың көмегімен мұнаймен ластанған топырақтағы мұнай мен мұнай ... ... жиі ... ... арқылы күшейтуге болады [27].
Мұнай мен мұнай өнімдерінің микробиологиялық ыдырауын анықтайтын маңызды факторлардың бірі - температура. Топырақтың оңтайлы ... ... орын ... ... зонада орналасқан топырақтардың мұнайдан өздігінен тазалану қарқыны гумидтік зонадағыға қарағанда айтарлықтай жоғары ... ... ... ... ... ... сақтау, негізгі агротехникалық тәсілдің бірі болып саналады. Ол қолайлы су режимін топырақты суару арқылы ұстап тұрады. Мұнаймен ... ... ... тамыр жүйелері бар люцерна және басқа да ... ... ... егу ... ... тездетеді. Көп жылдық өсімдіктер өздерінің дамыған тамыр жүйесімен ластанған топырақтардың газ ауа режимін жақсартады. Өздерінің тамыр ... азот және ... ... ... ... Бұл өз кезегінде микроорганизмдердің мұнай мен мұнай өнімдерін ыдыратуын тездетеді. Сонымен өсімдіктердің өзі де әр түрлі кластағы мұнай ... ... ... ... қолдана отырып, көп жағдайда ортаның физика - химиялық қасиеттерін өзгерте отырып, мұнай мен мұнай өнімдерінің ... ... ... ... ... ... көп факторларға байланысты, сондықтан әрбір нақтылы жағдайға ... ... ... ... ... Бұл ... ортаның физика химиялық жағдайына байланысты микробиологиялық, биохимиялық және агротехникалық кешендер негізінде жүргізілуі керек. Мұнай мен ластанған топырақ ... ... ... ... әрі ... созылатын процесс. Бұл қатаң ғылыми негіздерге сүйенеді. Айтып кеткендей, мұнаймен ластанған топырақтардың құрамы өзгереді. ... ... ... ... молибден мен кобальттың және тағы басқа металдардың шамадан тыс жинақталуы экологиялық жағдайды ... ... ауру ... Ластанған топырақтарды қалпына келтіру жұмыстары - химиялық элементтердің уыттылығын басуға бағытталған. Мұнайдың бүлдіру және топырақ жабынының тазару жылдамдығы ... ... ... тіршілігіне қолайлы климатқа тығыз байланысты. Мұнай газ кен орнындағы қоңыр және сұр қоңыр топырақтарының табиғи жағдайларында саңырауқұлақтар, ... ... ... ... ... ластанған топырақтарды тазартудың механикалық түрін қолданып, мазуттанған топырақ массасын бульдозермен ысырып, ... ... ... ... ... ол ... жабынының толық жойылуына әкеп соғады [28].
Дүниежүзілік тәжірибе мұнаймен ластанған ... ... ... ... ... Ал, "Оксидентал кимикл" (АҚШ), "Бейстритент" (Англия), "Биадетакс" (Германия) сияқты әйгілі фирмалар мұнаймен ластанған жер ... ... ... ... ... ... ... тазартуға арналған "Биоструктур", "Путидол", "Гидробак" сияқты препараттары жасалынды. Қазіргі таңда Қазақстан микробиологтары бірқатар жаңа штамдарды зерттеп, ... ... алып ... ... ... ... Мұнаймен ластанған топырақтарды тазалаудың микробиологиялық әдістерімен қатар мұнай өндіруші кәсіпорындарда табиғи және ... ... ... жете зерттеп енгізудің маңызы зор [29;30].
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ... ... ... ... кен орнынан алынған мұнаймен ластанған топырақ үлгілерінен алдын ала бөлініп алынған 94 бактерия изоляттары.
Топырақ. Теңіз кен орнынан алынған ... ... түрі ... саз ... ... Қоректік орталар
Ет пептонды агар (ЕПА) - стандартты дайын ет пептонды агар қоректік ортасын пайдаландық. Ет пептонды агар ... ... 1 литр суға 38 г ЕПА ... ... ... ... құйып, 0,1 МПа 30 минут залалсыздадық ("HIMEDIA", Қазақстан).
Ет пептонды сорпа (ЕПС) - ... ... ет ... ... ... қоректік ортасын 1 литр суға 15 г қосып дайындадық ("HIMEDIA", ... ... орта - NH4NO3 - 1,0 г/л; K2HPO4 - 1,0 г/л; KH2PO4 - 1,0 г/л; ... - 0,2 г/л; FeCl2 - аз ... ... су - 1,0 литр. 0,1 МПа 30 ... ... ... көзі ... әртүрлі мұнай және мұнай өнімдерін қостық.
Минеральді 8Е қоректік ортасы - ... - 1,5 г/л; K2HPO4 - 0,7 г/л; ... - 0,8 г/л; ... көзі ... полициклді ароматты көмірсутектер пайдаландық.
Көмірсутегін тотықтырушы бактериялардың таксономиялық ... ... үшін ... ... ... ... ... [31;32].
Зерттеу әдістері
Көмірсутегін тотықтырушы бактерияларды Атырау облысы Теңіз ... кен ... ... ... ... бөлініп алынды.
Көмірсутегін тотықтырушы микроорганизмдердің мұнай және мұнай өнімдерін пайдалану қабілетін анықтайтын әдістер
Сандық әдіс. Зерттеуге ... ... ... ... ... ... әдіспен хлороформмен экстрагирлеу арқылы, мұнай салмағының азаюы арқылы анықтадық. Өсіру мерзімі 10 тәулік, әр 5 және 10 ... ... ... ... анықтадық. Пайдаланған мұнайдың мөлшерін мына формула бойынша есептедік.
А = (а1-а2) /а1 · 100%
Бұндағы, А - ... ... ... ... мұнай мөлшері,
а2 - қалған мұнай ... ... ... тірі клеткалардың санын немесе биомасса жинау мөлшерін, оптикалық тығыздығын өлшеу арқылы (3 см кюветада, D540 нм толқын ... ... ... ... [33;34].
2.3 Көмірсутегін тотықтырушы культураларды идентификациялау. Культураларды жалпыға ортақ әдістерді ... Ол үшін ... ... ... ... ... ... арқылы идентификацияладық [36;37].
3 ЗЕРТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ТАЛДАУ
3.1 Көмірсутегін тотықтырушы ... және ... ... өсу ... ... мұнай өнімдерінің мол мөлшерде өндіріліп тасымалдануынан еліміздің көптеген аймақтарында мұнай және мұнай өнімдерімен экожүйелердің ... ... ... болып отыр. Осыған байланысты, жоғары мөлшерде мұнай көмірсутектерімен ластанған экожүйелерді ... ... ... биопрепараттар жасау үшін көмірсутегін тотықтырушы бактерияларды мұнай және оның өнімдерінің жоғарғы мөлшерінде өсу қабілеттіліктеріне зерттеу жүргізілді. Ол үшін ... ... 3 %, 5 % және 7 %, ал ... ... - ... ... ... жанармай және бензиннің 3 %, 5 % және 7 % ... ... ... ... басқа жерлерінде өндірілетін мұнайларға қарағанда құрамында парафині азырақ, ал ароматты көмірсутектері ... ... ... біз таңдап алған 27 бактерия изоляттарын көміртегі көзі ретінде 5 %, 7 % және 10 % Теңіз мұнайы қосылған ... ... ... өсу ... зерттедік. Іріктеп алған 27 көмірсутегін тотықтырушы бактериялар жоғары мөлшердегі мұнай бар ортада өсудің ... ... ... ... ... ... қабықшасының қара түсін қоңырқай немесе сарғылт түске өзгерткені байқалды. Кейбір культуралар мұнай ... ... ... ... ... ірі ... түзді, немесе сирек болса да, мұнайды жіпше құрылымға өзгертті.
Зерттеу нәтижесінде барлық ... ... ... және энергия көзі ретінде 3 % Теңіз мұнайы бар қоректік ортада өсіру мерзімінің бастапқы тәуліктерінен бастап өте жақсы өсу белгісін ... 5 ... 41КС, 102АС, 104КС, 108АС, 110АС, ... ... ... ... зерттеу жұмыстары барысында, осы бактериялардың 3 % теңіз мұнайында қарқынды және жақсы өскен 5 культуралары мұнайдың едәуір жоғары концентрацияларында өсу ... ... ... Бұл ... біз ... және ... көзі ретінде Теңіз мұнайының 5 %, 7 % (1 кесте).
Теңіз мұнайының 5 % концентрациясында 4 бактерия 41КС, 102АС, 104КС, 108АС өте ... өсу ... ... ... ... 110АС ... 5 % мұнай бар қоректік ортада орташа өсіп "3" деген баллмен бағаланды.
Жалпы, ... ... ... ... ... тотықтырушы бактериялардың мұнайдың 5 % мөлшеріне қарағанда, 3 %, мұнайды жылдам өзгеріске түсіретінін байқадық. Себебі, осы мөлшердегі мұнайды өсірудің ... ... ... ... ... ... көрдік, ал өсірудің соңғы тәуліктерінде мұнай қабаты ... ... Ал, 7 % ... ... ... өзгерістер болған жоқ. Теңіз мұнайының жақсы өзгеріске түсіруін мұнай құрамымен байланыстырамыз. ... ... ... тез қатпайды, құрамында 2-5 % парафин бар, күкірт - 0,3 %, ... ... ... аз, қату ... 21[о] С (кесте 1).
Кесте 1
Бактериялардың мұнай және мұнай өнімдерінің әртүрлі ... ... ... %
3 %
5 %
7 ... ... ... оны ... және қазу кезінде қоршаған ортаға түсіп жатса, ал мұнай өнімдерімен экожүйелердің ластануы оларды тасымадау ... ... ... ... ... біз ары қарай зерттеу жұмысымызды зерттелген алынған көмірсутегін тотықтырушы бактерияларды 41КС, 102АС, 104КС, 108АС ... ... ... - матор майы, дизельді жағар май және бензин 3 %, 5 %, 7 % бар ... өсу ... ... ... жасадық.
Микроорганизмдердің арасында 41КС, 102АС, 104КС, 108АС 3 % матор майы қосылған минеральді қоректік ортада қарқынды өсті де, ... ... ... ... өсу қабілеттілігін байқатты. Матор майы мұнай өнімдерінің ... ... ... ... жатқандықпен 3 % мөлшерінде бактериялар жақсы "4" және "5" ... ... өсу ... ... ары ... ... ... 5 % және 7 % концентрациясында өсу қабілеттіліктерін зерттедік. Сонымен, ары қарай зерттеу жұмысымызда матор майының концентрациясында бактериялардың 5 % өсуі ... ... жоқ. Ал, ... майының 7 % өзінің уыттылығын көрсетіп бактериялардың өсуін ... ... ... ... ... 7 % бар қоректік ортада 41КС, 102АС, 104КС және 108АС штамдары орташа өсу белгісін байқатты.
Көміртегі көзі ... ... ... ... ортада бактериялар матор майымен салыстырғанда жақсы өсу ... ... ... дизельді жағармайдың 3 % бар ортада барлық бактерия штамдары өте жақсы өсті. (2 кесте).
Kесте 2
Бактериялардың мұнай өнімдерінің ... ... ... ... ... жағар май
бензин
3 %
5 %
7 %
3 %
5 %
7 %
3 %
5 %
7 % ... ... с к е р т у: 5 балл - өте ... өсу; 4 балл - ... өсу; 3 балл - ... өсу, 2 - өсу жоқ
Сонымен қатар, алынған бактерия штамдарының мұнай өніміне уыттылығы жоғары, ұшқыш ... бірі ... бар ... өсу ... ... ... Зерттеу барысында бензин микроорганизмдердің өсуіне айтарлықтай әсер ... ... ... ... ... 3 % ... ... өсу деңгейін көрсетсе, едәуір жоғарылау мөлшерінде 5 % жақсы өсті. Құрамында көміртегі көзі ... ... 7 % бар ... ортада барлық бактериялар нашар қабілеттілікпен өсті.
3.2 Көмірсутегін тотықтырушы бактериялардың шикі мұнайды пайдалану қабілетін зерттеу
Ары қарай зерттеуді Теңіз ... 3 %, 5 % ... ... ... ... 5 ... ... Жұмысты жалғастыру барысында біз осы 5 бактериялардың мұнай пайдалану деңгейін, құрамында 3 % және 5 % ... ... бар ... қоректік ортасында 5, 10 тәулікке өсіру арқылы зерттедік. Зерттеу нәтижелері 1 және 2 суретте көрсетілген.
73025132715673102562860А
Ә
1 ... ... 5 % ... ... және өсу қабілеті
Ескерту: А - мұнай пайдалану; Ә - ... өсу ... ... өсі - ... ... ... өсі - ... өнімін пайдалану мөлшері, % - есебімен және биомасса ... ... D опт. ... 540 нм
Зерттеу нәтижесінде 5 % мұнайды пайдалану деңгейі 110АС, 41АС, 102АС, 104КС және 108АС К ... 5-ші ... 30,2 0,9 % дан 52,1 1,1 % ... жетті. Ал бақылау үлгісінде мұнай мөлшері 4,8 0,7 % азайғанын байқадық. Бұл ... ... ... ... ... Осы ... ... пайдалану қабілеті жоғарылауымен қатар, биомасса жинау мөлшерімен ... ... ... жинауы бастапқы мөлшерден 2 есе көтерілді.
Өсірудің 10 тәулігінде кейбір ... ... ... ... ... ... ... жоғарылады. Яғни, 41КС штамы мұнай пайдалану деңгейі алғашқы ... ... 74,5 1,8 % ... ... ал, 102АС, 104КС, 108АС және 110АС изолят 59,3 1,2 % дан 71,2 1,2 % ... ... ...
3.3 ... тотықтырушы бактериялардың мұнай өнімдерін пайдалану қабілетін зерттеу
Мұнай және оның ... ... ... кең ауқымда ластаушылардың қатарына жатады. Егерде мұнаймен ластану тек оның табылған, өндірген және тасымалдаған жерінде ғана ... ... ал, ... жанар май, керосин, майлар, мазут және тағы басқа мұнай өнімдерімен ластану ... ... ... деп ... ... [38;39]. ... ... топыраққа түскен соң топырақтың биологиялық белсенділіне құнарлығына қатты әсер ететін, морфологиялық, физико - химиялық және ... ... ... қалпына келуі қиын өзгерістерге ұшырайды. Осындай заттармен ... ... ... ... қалпына келуі көпшілік зерттеушілердің айтуы бойынша 20 - 25 жылға созылады [40]. ... және ... ... ... ... ... ... атқаратыны белгілі. Әртүрлі мұнай көмірсутектерін деструкциялауға қабілетті 20 - дан астам бактерия туыстары сипатталған. Мұнай өнімдерінің ... ... ... ... және оларды құрайтын заттардың әртүрлілігіне байланысты болады. Әдебиет мәліметтеріне қарағанда, мұнай көмірсутектерінің ... - ... ... ... ... және дизельді жағар майды өздеріне сіңіру қабілеттіліктерінен ... ... ... ... ... әртүрлі қабілеттілігі бар микроорганизмдерді іріктеп алу ластанған экожүйелерді тазартуға арналған биопрепараттарды ... ... ... ... ... [41;42].
Ол үшін жоғарыда аталған минеральді сұйық қоректік ортаға бактерия штамдары ... көзі ... 3 % және 5 %, ... ... бензин және матор майын, 1 % және 3 % мазутты көміртегі көзі ретінде пайдалану қабілеттіліктерін тексердік.
Ары қарай ... ... ... ... ... ... 3 % және 5 % мұнай өнімдері бар қоректік ортада өсірдік. Бактериялардың арасында 41КС штаммы едәуір белсенді болды. 41КС ... ... ... пайдалану пайызы 5 тәулікте 56,3 1,1 %, ал 10 тәулікте 73,6 1,2 % құрады. 102АС және 104КС штаммдары ... ... 5 ... 55,6 +- 1,8 % және 53,4 1,5 % дейін сіңірді, ал 10 ... ... ... 69,1 2,3 % және 70,1 +- 1,8 % ... 108АС және , 110АС ... 3 % матор майын 10 тәулікте 58,1 2,4 % және 63,5 2,6 % ... ... ... микроорганизмдердің барлығы мұнай өнімін жоғары деңгейде пайдалануына сәйкес, биомассаны да ... ... ... ... ... 5 - ... тәжірибенің алғашқы тәуліктеріне қарағанда 3 есеге артты. Ал, 10 тәулікте барлық штамдардың биомасса жинау қарқындылығы мұнайды пайдалану ... ... ... (2 ... ... Бактериялардың 3 % мотор майын пайдалануы мен өсу қабілеті
Ескерту: А - мұнай пайдалану; Ә - ... ... ... өсі - ... ... ... өсі - мұнай өнімін пайдалану мөлшері, % - есебімен және биомасса жинау мөлшері, D опт. ... 540 ... ... деструкциясы 5 - тәулікте көзбен бақылағанда жақсы ... ... 5 % ... майы ... пайызы 41 КС штамымен 5 - тәулікте 49, 1 2,1% ... ... 102АС ... 5 - ... 48,5 2,2 % ... ... Осы ... культуралардың мұнай өнімін пайдалану қабілеттілігі, бақылаумен салыстырғанда, өсірудің 10 тәулігінде 61,2 1,5 - 68,1 0,9 % ... ... ... ... ... ... 41КС көрсетті. Мотор майын пайдалану деңгейі 5 тәулікте 44,9 0,6 % құраса, 10 тәулікте 65,4 1,6 % ... ал ... ... 5 % ... ... ... көрсеткіші 5 тәулікте 40,1 2,6 - 47,5 2,9 % ... ... ... 10 ... 51,4 1,4 - 60,7 1,1 % құрады. Құрамында мотор майы бар қоректік ортада ... ... ... өсірудің 5 - тәулігінде алғашқы тәулікте алынған ... ... 3 - 4 ... ...
-469902574290-240665190500А
Ә
3 cурет. Бактериялардың 5 % мотор майын ... ... мен ... ... ... А - мұнай пайдалану; Ә - ... ... ... өсі - өсіру уақыты, ордината өсі - мұнай өнімін пайдалану мөлшері, % - ... және ... ... мөлшері, D опт. тығыз. 540 нм
Дизельді жанармайды 51КС, 122АС және 109КС штамдарының пайдалану қабілеттілігін зерттеу кезінде биомассаның жоғары қарқындылықпен ... ... ... ... дизельді жағар майдың жоғары концентрациясы кері әсер ... ... ... мөлшері алғашқы деңгеймен салыстырғанда 3 - 4 есеге жоғарылайтынын көрсетті.
Мұнай және мұнай өнімдері әртүрлі химиялық қосылыстары бар, көпкомпонентті, ... ... ... ... ... ... мұнайдың оңай қайнайтын фракциялары буланып - ақ азаятын болса, ал оның ауыр ... ... ... баяу ... ... ... тереңдігіне қарай сіңе береді. Осыған байланысты біз келесі зерттеу жұмысымызда мұнайдың басқа өнімдеріне қарағанда баяу сіңірілетін ... ... ... ауыр ... бірі ... ... штамдарының пайдалану қабілеттіліктерін тексердік [43;44].
22860035140903 - суретте көрсетілгендей бактериялар 1 % ... бар ... ... өсіп өздерінің осы аталған көмірсутекті пайдалану қабілеттіліктері бар екендігі байқалды. Сонымен, бактериялардың ... ... 5 ... 1 % мазутты 3 штамм (41КС, 102АС және 104КС) 35 % дан ... ... ... Ал, 10 ... ... ... ... өнімін пайдалану мөлшері жоғарылап, ең төменгі пайдалану мүмкінділігі 31,9 2,9 % ... яғни ... ... ... ... 41КС, 102АС және 104КС ... мазутты пайдалану деңгейі 49,4 1,6 % дан 53,1 0,9 % ... ... ... қатар, 108АС және 110АС штамдарының да мазутты өздеріне көміртегі көзі ретінде қолдану қабілеттілігі 45,5 2,1% дан 48,7 1,1 % ... ... ... ... арасында ауыр фракциялы өнімдерге жататындықтан, мұнайды пайдалану қабілеттілігін анықтаумен қатар, бактериялардың биомасса жинап, өсу ... ... ... 1 % мазут бар қоректік ортада бактерия штамдарының өсу қарқындылығы айтарлықтай ... ... ... (4 ... cурет. Бактериялардың 1 % мазутты пайдалануы мен өсу қабілеті
Ескерту: А - мұнайды пайдалану; Ә - бактериялардың өсуі; ... өсі - ... ... ордината өсі - мұнай өнімін пайдалану мөлшері, % - есебімен және ... ... ... D опт. ... 540 нм
2794001887220Жоғарыда көрсетілген нәтижелердің негізіне сүйене отырып микроорганизм штамдарын мазуттың едәуір жоғары ... 3 % ... ... ... ... ... зерттеу мәліметтерінен бактерия штамдарының мазут пайдалану белсенділігі айтарлықтай жоғары болмағанын байқауға болады. Бірақ кейбір бактериялар (41КС, 102АС және 104КС) ... 5 ... ... ... ... 24,9 1,5 % дан 37,6 1,2 % ... ал 10 ... аталған штамдардың 3 % мазутты пайдалану қабілеті 2 есеге жоғарылап, 41,2 1,6 % және 48,1 2,1 % ... . ... ... 3 % ... ... мен өсу қабілеті
Ескерту: А - мұнайды пайдалану; Ә - бактериялардың ... ... өсі - ... ... ... өсі - ... өнімін пайдалану мөлшері, % - есебімен және биомасса жинау мөлшері, D опт. тығыз. 540 ... ... жаңа ... ... ... ... белсенділігін жоғары болды. Олардың мұнай және мұнай ... ... ... өсу қабілеттілігі және оларды мұнай көмірсутектерін пайдалану ерекшелігі де жоғары болды.
3.4 Көмірсутегін тотықтырушы белсенді бактериялардың түрін ... ... ... ... ... түсіндіру жайында көптеген зерттеушілердің зерттеу жұмыстары бар. Мұнай тотықтырушы ... ... ... анықтауда, олардың әртүрлі таксономиялық топтарға жататынын көрсетеді[].
Мұнай тотықтырушы бактерия штамдарын идентификациялау үшін культуралдық, морфологиялық, физиологиялық және биохимиялық белгілеріне ... және ... ... ... ... ... ... арасынан мұнай тотықтыру белсенділігі жоғары 3 изолятты едәуір жан-жақты ... ... ...
Зерттелініп отырған 41КС, 102АС және 104КС штаммдары қоректік ... ... ... қамыртәрізді, тамшы тектес, ақшыл-қызғылт колониялар түзеді. Сонымен қатар, бактериялардың клетка морфологиясын микроскоптан қарау арқылы зерттедік. Ол үшін ... ... ... ... әр 24 сағат сайын бақыладық. Зертеу нәтижесінде 51КС изоляты қысқа таяқша пішінді бактерия екендігі ... Ал, 24-48 ... соң ... ... немесе қысқа таяқша пішінді болуымен қатар кок түріне өзгеретіндігі анықталды (сурет 6). Олар Bacillus туысына ... ... Bacillus ... ... көрінісі, клетканың жалпы үлкейтілуі 1300 х100
Таяқша пішінді 108АС және 110АС штамдарының ... ... ... 108АС және 110АС ... клеткалары қозғалғыш таяқшалар. Культуралар тығыз қоректік ортада қоңыр сары, дөңгелек, үсті дөңестеу, диаметрі 2-7 мм ... ... ... Клеткалары Грам тәсілі бойынша теріс боялды. Қоректік ортаға пигмент бөледі. 122АС штамының клеткасының морфологиялық көрінісі 7 суреттен көруге болады. Зерттей келе ... ... ... ... ... ... морфологиясының көрінісі,
клетканың жалпы үлкейтілуі 1300 х100
Зерттей келе жаңа ... ... ... ... ... ... келе оларды мына туыстарға жатқыздық: Bacillus және Pseudomonas.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мұнаймен ластанған топырақтан қозғау салу әдісі арқылы 94 изолят бөлініп алынды. ... ... ... ... ... ... ... бағаланды: шикі мұнайдың жеке көмірсутектерінде өсу, жеңіл және ауыр фракциялы мұнай өнімдерін ыдырату белсенділігі, мұнай көсмірсутектерін көміртегінің ... көзі ... ... ... ... жинау қабілеті зерттелді.
* Жаңа көмірсутегін тотықтырушы бактериялардың 41КС, 102АС, 104КС, 108АС және 110АС 7 % мұнайды 69,1 2,2 % дан 73,6 2,2 % ... 5 % ... ... 52,4+-1,5 % дан 74,3+-1,9 % дейін, дизельді жағармайды 70,9+-2,5 % дан 80,5+-1,8 % дейін, бензинді 62,5+-1,5 % дан 70,8+-2,6 % ... ал, 3 % ... ... % дан ... % ... ... көрсетілді.
2. Көмірсутегін тотықтырушы бактериялар Bacillus және Pseudomonas түріне жатқызылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Егоров О. И., Чигаркин О. А., Баймуканов А.С. ... ... ... ... развития и эффективного функционирования. - Алматы, 2003.-536с.
2. Киреева Н. А. Микроскопические грибы-биодеструкторы нефтяных углеводоров и почве. Ботанические ... на ... // ... ... 1990.-41-42с.
3. Ягафарова Г. Г., Гатауллина Э.М., Барахнина В.Б., Ягафаров И.Р., Сафаров А.Х. ... ... ... Fusarium sp // ... ... ... 37, ... Миронова Р.И., Носкова В. П., Расулова Г. Е., Холоденко В.П. Биодеградация и биосорбция ... ... ... ... // Биотехнология. -1996.-Т.7.-44-48с
5. Суржко Л. Ф., Финкелштейн З.И., Баскунов Б.П., Янкевич В.И., Головлева Л.А. Утилизация нефти в ... ... ... // Микробилогия-1995.-Т.64, №3 -393-398с.
6. Пат.№2007372 РФ. Способ ... воды и ... от ... ... и ... / ... М.Б., ... И.Н., Изюмский В.П., Бирюков В.В., Мурзаков Б.Г.-Опубл.15.02.94; Бюл.№3
7. Пат 2053205 РФ. Биопрепарат для очистки почвы и воды от ... и ... / ... М.Д., ... Е.А., ... Р.М., ... А.В., Орлова Н.А.-Опубл. 27.01.96 ; Бюл. №6
8. Пат № 2014286 РФ Способ очистки воды и ... от ... ... М.Б., ... Б.Г., Морщакова Г.Н., Хамроев О.Ж., Капотина Л., Левандовская Ю.Б., Демидова Е.И., Поспелов М.Е.-Опубл. 15.06.94 Бюл. №11
9. ... Р.К. ... ... ликвидации загрязненияя почв нефтью и нефтепродуктами. - М .:ВИНИИОЭНГ, 1993.-25с
10. Янкевич М.И., Хадеева В.В., Яненко А.С. ... ... ... ... с помощью биопрепаратов // Тезисы докл 3 Междунар.конф. . - Саратов, 1996.-237-238с.
11. Гаджиева В.И. ... ... ... на ... ... ... ... почвы // Труды конф.молодых ученых, посвященной 70-летию ... ... ... И.Ф., ... А.Е., Кошелева И.А., Гаязов Р.Р., Карпов А.А., Боронин А.М. Выделение и характеристика микроорганизмов деструкторов ПАУ// Микробиология.-1997.-Т.66, №2.- ...

Пән: Мұнай, Газ
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алымдар29 бет
Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері16 бет
Оқушыларға білім беретін дерек көздеріне сәйкес топтастырылған әдістер: сөздік әдістері, көрнекілік әдістері, тәжірибелік әдістер13 бет
Оқыту әдістері22 бет
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Сүтқышқыл бактериялары51 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Атырау облысының мұнаймен ластанған топырақтарын мұнай тотықтырушы микроорганизмдер көмегімен тазалау30 бет
Жетібай мұнай кенішінің топырақ, өсімдік құрамындағы мұнай және мұнай өнімдерін, ауыр металдарды анықтап, қоршаған ортаны ластау деңгейін зерттеу26 бет
Зертханалық жағдайда топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен (дизель жанармайы мысалында) ластануы жағдайындағы (Heliantus annuus L. және Avena sativa L) өсімдіктерінің вегетативтік мүшелерінің анатомиялық құрылымының өзгерістерін зерттеу жолдары50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь