«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.8
1.«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ ТАРИХЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9.23
2. «ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ СЮЖЕТТІК ЖЕЛІСІНДЕГІ ДӘСТҮРЛІ САРЫНДАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24.38
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39.41
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42.43
Қазақ фольклорының зерттеушілер назарын өте ерте аударған, бірақ шешілмеген көкейкесті мәселелері мол салаларының бірі – тарихи жыр. Бұл жанр үлгілері В.В.Радлов, Г.В.Античков, Ә.Диваевтардың жиналуымен басылым көріп, көпшілік назарына ілікті. Тарихи жырлардың кейбір нұсқалары Ш.Ш.Уәлиханов, Г.Н.Потанин жазбалары арқылы да біздің заманымызға жеткен.
Қазақ фольклорында «тарихи жыр» [1, 128б.] терминін алғаш рет қолданған Шоқан Уәлиханов бұл жанр аясында Едігі, Орақ, Ер Көкше, Ер Қосай туралы жырларды қарастырады. Бұндай жіктеу аталған батырлардың өмірде анық болғаны жылнамалық деректерден байқалатындығына негізделгенін айқын аңғарта келіп, ғалым Ер Көкше мен Ер Қосай туралы эпикалық туынды жөнінде: «Бұл жыр ешқандай тарихи қызығушылық тұғызбайды, ондағы батырлардың өзі бізге мүлде таныс емес, ... бүкіл жырдың үздіксіз қызығушылық тудыруы және таңғажайып болуы батырдың шайқаста жеңілуі және жарақаттан өлуіне байланысты», - деп жазған. [1, 130б.].
«Тарихи жыр» терминін осы замандағы мағынасындағы алғаш рет А.Байтұрсыновтың 1926 жылы жарық көрген «Әдебиет танытқыш» атты кітабында пайдаланылды. Бұл еңбекті қазақ эпосы «ертегі жыр», «тарихи жыр» деп бөлінеді. Автор ертегі жыр ретінде Қабыланды, Шора, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер Сайын, Едіге туралы эпикалық туындыларды атап, оларға «Батырлар әңгімесі өтірік – шыны аралас қойыртпақ болады ... Неғұрлым әріден шыққан әңгіме береді»-деп сипаттама береді [2, 415б.]. Ал тарихи жырларға:
«Тарихи жыр» деп, тарихта бар мағлұм уақиғалар турасында өлеңмен шығарған сөздер айтылады. Қазақта болған уақиғалар, қазақтан шыққан адамдар турасында басқа жұрттардың тарихында жазылған мағлұматтар бар, халықтың өзінің есінен көптеген қазақ басынан кешірген уақиғалар толып жатыр. Солар туралы өлең етіп шығарған сөздер болса, солар тарихи жыр болады деген сипаттама беріп, ол жанрлардың үлгілері қатарына Орақ – Мамай, Абылай, Кенесары – Наурызбай, Ерназар – Бекет, қоян қыстық жұты туралы жырларды, Жанкісінің Қоқан ханына айтқан өлеңін жатқызады.
М.Әуезовтың 1927 жылы шыққан «Әдебиет тарихы» атты оқулығында тарихи жырлар «тарихи өлең» деп аталып, оларға А.Байтұрсыновтікіне мағыналық жағына өте ұқсас сипаттама беріледі. Бұл жанр шеңберінде тек эпикалық жырлар ғана қарастырылады. Ал Жанкісінің өлеңімен тегі де, табиғатыда бірдей Махамбеттің және басқа ақындардың өлеңдері кітаптың «Зар заман ақындары» атты тарауында талданады. Бұл кітаптың тағы бір құндылығы онда Нысанбайдың «Кенесары - Наурызбай», Ы.Шөрековтың «Исатай-Махамбет», авторы белгісіз «Ерназар-Бекет» жырлары кеңінен талданады.
1.Әбілғазы “Түрік шежіресі” Алматы, 1992.
2. Әуезов М. “Әдебиет тарихы” Қызылорда, 1927.
3. Байболов Қ. “Еңсегей бойлы ер Есім” жыры.
4. Байтұрсынов А. “Ақ жол” Алматы, “Рауан”, 1995.
5. Бердібаев Р. “Қазақ эпосы” Алматы, “Білім”, 1985.
6. Веселовский А.Н. “Историческая поэтика” Ленинград, “Москва”, 1940.
7. Досмұхамедов Х. “Аламан” Ташкент, 1926.
8. Досмұхамедов Х. “Қазақ халқының әдебиеті” Алматы, 1928.
9. Жалайыр Қ. “Шежірелер жинағы” Алматы, “Қайнар” 1997.
10. Жұмалиев Қ. “Қазақ эпосы мен әдебиет тарихы мәселелері” Алматы, “Жазушы”, 1958.
11. Исмаилов Е. “В поисках нового” Алматы, “Рауан”, 1967.
12. “История Казахстана”. Очерк. Алматы, 1993.
13. Кляшторный С.Г., Сұлтанов Т.И. Казахстан Летопись трех тысячилетий. Алматы, “Мектеп”, 1992.
14. Көпеев М.Ж. Шығармалар жинағы. 2 том. Алматы, “Рауан”, 1992.
15. Қасқабасов С. “Қазақ фольклорының типологиясы”. Алматы, “Ғылым”, 1981.
16. Қасқабасов С. “Қазақ тарихы жырларының мәселелері”, Алматы, “Ғылым”, 1979.
17.Қасқабасов С. “Родники искусства”. Алматы, “Ғылым”, 1993.
18. Құдайбердіұлы Ш. “Түрік-қазақ және һам хандар шежіресі” Алматы, “Дәстүр”, 1991.
19. “Легенда и мифы древней Греция и Рима”. Москва, “Наука”, 1983.
20. Марғұлан Ә. “О характере в исторической обусловленности казахского эпоса” Известие Каз ФАН СССР серия историческая, 1946, (2).
21. Моисеев В.А. “Джунгарское ханство и казахи в ХҮІІ-ХҮІІІ вв.”
22. “Моңғол құпия шежіресі”. Өлгей, 1979.
23. Мұқанов С. “Қазақтың ХҮ-ХІХ ғасырдағы әдебиетінің очергтері”. Алматы, 1992.
24. Проп В.Я. “Фольклор и действительность”. Москва, “Наука”, 1976.
25. Санчиров В.П. “Калмаки в истории турецкого автора Сейфи Челеби”. Элиста, 1987.
26. Сәкен С.Б. “Қазақ тарихи жырларының сюжеті мен типологиясы” Фил.ғыл.канд. Атағын алу үшін дайындалған дисс. Алматы, 1993.
27. Сейфуллин С. “Қазақ әдебиеті”. Қызылорда, 1932.
28. Сейфуллин С. Шығармалар жинағы. 6-том. Алматы, “Ғылым”,1995.
29. Сейітжанов З. “Тарихи эпос”. Алматы, “Қазақ университеті”, 1995.
30. Тарақты А. “Көшпелілер тарихы”. Алматы, “Дәстүр”, 1995.
31. Тнышпаев М. “История казахского народа” Алматы, “Рауан”, 1993.
32. Уәлиханов Ш. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том. Алматы.
33. Хара-Даван Эренжен. “Чингиз хан как полководец и его наследие”. Алматы, “КРАМДС – Ахмед Яссауи”, 1992.
34. Ыбыраев Ш. “Эпос әлемі”. Алматы, “ Ғылым”, 1993.
        
        Реферат
Тақырыбы: Есім хан жырының тарихи-фольклорлық негіздері.
Жұмыстың ... 43 ... ... ... ... ... тарихылығы.
ІІ. жырының сюжеттік желісіндегі дәстүрлі сарындар
Қорытынды
Пайдаланған ... ... ... ... ... ... сол ... жырдың поэтикалық эволюциясын көрсетуді мақсат еттік.
Жұмыстың мазмұны: ... ... ... ... ... пен ... тән көркемдік шындықтың арақатынасын, сондай-ақ орталық эпос қаһарманы мен оның тарихи түп-тұлғасының байланысын анықтау.
Жұмыстың негізгі қорытындысы: Зерттеу жұмысын ... ... ... ... ғана тән ... сарындарды көрсетуге талпындық. Және жырдың нұсқаларына жүйелі талдау жасау барысында бұл жырдың қазақ ... ... ... орынын айқындауға күш салдық.
Тірек сөздер: ... ... ... ... ... жүйе, желі, түп-тұлға, эволюция, психологизм, монолог, диолог, тұтастану, поэтика, көркемдік кесте, өмір шындығы және көркемдік шешім, бейне, ... ... ... ... ... ... ... ЖЕЛІСІНДЕГІ ДӘСТҮРЛІ САРЫНДАР......................................................................................................24-38
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................................................39-41
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................................42-43
КІРІСПЕ
Қазақ фольклорының зерттеушілер назарын өте ерте аударған, бірақ шешілмеген ... ... мол ... бірі - ... жыр. Бұл жанр ... ... ... Ә.Диваевтардың жиналуымен басылым көріп, көпшілік назарына ілікті. Тарихи жырлардың кейбір нұсқалары Ш.Ш.Уәлиханов, Г.Н.Потанин жазбалары арқылы да біздің заманымызға жеткен. ... ... [1, 128б.] ... ... рет қолданған Шоқан Уәлиханов бұл жанр аясында Едігі, Орақ, Ер ... Ер ... ... ... ... ... ... аталған батырлардың өмірде анық болғаны жылнамалық деректерден байқалатындығына негізделгенін айқын аңғарта келіп, ғалым Ер Көкше мен Ер ... ... ... ... ... , - деп жазған. [1, 130б.].
терминін осы замандағы ... ... рет ... 1926 жылы ... ... атты кітабында пайдаланылды. Бұл еңбекті қазақ эпосы , деп ... ... ... жыр ретінде Қабыланды, Шора, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер Сайын, Едіге туралы ... ... ... ... -деп ... береді [2, 415б.]. Ал тарихи жырларға:
деп, тарихта бар мағлұм уақиғалар турасында ... ... ... ... ... ... ... қазақтан шыққан адамдар турасында басқа жұрттардың тарихында жазылған мағлұматтар бар, халықтың өзінің есінен көптеген қазақ басынан кешірген уақиғалар ... ... ... ... өлең етіп ... сөздер болса, солар тарихи жыр болады деген сипаттама беріп, ол жанрлардың үлгілері қатарына Орақ - ... ... ... - ... ... - Бекет, қоян қыстық жұты туралы жырларды, Жанкісінің Қоқан ханына айтқан өлеңін жатқызады.
М.Әуезовтың 1927 жылы шыққан атты ... ... ... деп ... оларға А.Байтұрсыновтікіне мағыналық жағына өте ұқсас сипаттама беріледі. Бұл жанр шеңберінде тек эпикалық жырлар ғана қарастырылады. Ал Жанкісінің өлеңімен тегі де, ... ... ... және басқа ақындардың өлеңдері кітаптың атты тарауында ... Бұл ... тағы бір ... онда ... , ... , ... ... жырлары кеңінен талданады.
Х.Досмұхамедовтың 1928 жылғы атты еңбегінде де тарихи жыр дербес жанр ретінде жанрлық кестеге ... ... ... ... ... беріледі. Х.Досмұхамедовтың 1926 жылы Ташкентте басылған (қазақтың ел әдебиетінен алынған сөздер) атты ... , , ... ... атты тарихи жырлар жарияланды.
С.Сейфуллинның тарихи жырларды жеке жанр деп танымай, батырлар жырының құрамында қарастырғаны белгілі. Дегенмен, С.Сейфуллин ... ... көне ... ... бертіндегі кезде шыққандары шындыққа жақын бола беретінін атап өткен, Жанқожа батыр жырын ... бірі ... ... ... ... шығармаған жөн.
терминін қолданбаған ғалымдардың бірі С.Мұқановтың (1942 ж.) атты еңбегінде қазір тарихи жырға жатқызылып жүрген эпос ... ... ... да аса ... да ... ... батырлық эпос құрамында қарастырған. Ол қазақ жырларын бес кезеңге бөліп қарастырып, бірінші кезеңге жатқызылған ХІХ ... ... ... жырларда тарихи іздері айқын екенін көрсетіп ендігі жерде тарихи өлең ... бола ... ... ... ... ... ... термині әбден орнықты. Оған М.Әуезовтың еңбектері мен оның ... ... ... ... ықпал етті.
Е.Ысмаилов 1967жылы жарық корген атты кітабында жұртшылық назарын тарихи поэзияның көп бөлігі әліде болса жарияланбағаны, тарихи жырлардың жанрлық ... ... ... ... ... ... ... көрсететін арнайы ғылыми зерттеулер жазылмағына, тарихи өлең ... туу, даму ... ... әдебиет тарихына арналған еңбектердің тек жеке тарауларында ғана қарастырылып келгеніне, бұл жанрлардың, басқа жанрлармен салыстырғанда, аз зерттелуі азаматтық ... ... ... ... ... ... мен ... бұл оқиғалардағы жеке тұлғалардың атқарған қызметтері аяғына ... ашып ... ... ... ... ... ... Бұл мәселелер қазірге дейін толық шешімін таппай отырғаны - ащы да болса, ақиқат.
(1979ж) атты ұжымдық ... ... ... мәселелеріне басы бүтін арналған. Ғылымның соңғы жетістіктеріне сүйене отырып жазылған бұл еңбекте тарихи жырлардың ... ... ... тегі мен ... тарихи өлеңдердің өзге жанрлардың айырмашылығы туралы құнды-құнды ой қорытындылары жасалған. Бұл кітапта Қара керей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Олжабай ... ... ... ұшырасады.
Қазақ тарихи жыр жанрларының ерекшеліктерін жақсы ашып көрсеткен елеулі еңбек ретінде Р.Бердібаевтың , С.Қасқабасовтың , атты ... ... жыр ... ... З.Сейтжановтың атты монографиясын аталған ғалымның реалды-тарихи жырлары, Б.Рахымовтың ХҮІІІ ғасыр оқиғалары туралы тарихи жырлар, А.Ғабдуллинаның Қабанбай батыр туралы тарихи ... ... ... ... ... атап ... ... зерттелген жырларды фольклортану ғылымының бүгінгі жетістіктері тұрғысынан тереңдете пайымдау ниетімен түрлі газет журналдарда басылған З.Ахметов пен ... ... ... ... Б.Әбілқасымов пен Қ.Мұхаметқановтың Қабанбай батыр туралы жырлар жөніндегі мақалалары көпшілік ойына қозғау белгілі.
Ұзақ уақыт бойы жарияланбай келген тарихи жырларды жаңа ... ... ... ... ... жазылған Р.Бердібаевтің Абылай туралы, Ш.Ыбыраевтың Кенесары, Наурызбай туралы тарихи жырлар жөніндегі мақалалары көпшілікке бұрын беймәлім болып келген ... ... ... да ... ... ... терең зерттеуді күтіп тұрған мәселелері ұлан-ғайыр. Осындай мәселелердің ... ... ... ... поэтикасы, образдар жүйесі, стилі, композициялық ерекшелігі, тілдік, көркемдік ерекшеліктері туралы зерттеулердің кезек ... ... ... ... ... ... ... мен типологиясы жөніндегі зерттеулер де кешеуілдетпей қолға алуды керек ... ... ... тарихылығы зерттеушілер назарына ертеректе - ақ тілекті.
Ш.Уәлиханов қазақ поэзиясын [1, 391б.] десе, М.Әуезов: деп ... [3, ... (1940 ж.), (1940), (1946) атта ... (1985) атты ... және ... ... ... деген пікірінің ақиқаттылығын аңғарта түседі [4, 75 б.].
Қ.Жұмалиев батырлық және ... ... ... дей ... [5, 220 б.], ... ... гөрі тарихи жырларда ақындар мен орындаушылар өздерінің дүниетанымына ... ... ... ... ... көрсетіп, бұл жанрды зерттегенде, осы жағын да айрықша есте тұту қажеттігін байқатады.
Е.Ысмайылов: ,-деп тұжырымдайды [6, 192-193 ... , атты ... ... ... ... эпостан тарихи жырлардың айырмашылығын нақты фактілермен жан-жақты көрсете отырып мынандай қорытындыға келген: .
С.Қасқабасов: дей келіп [7, 29 б.] деп ... де ... ... зор. ... ... жанр ... зерттеген еңбектерді атағанда, З.Сейітжановтың (1994), Ж.Тілеповтың (1994), , ... (1996) атты ... ... ... ... ... фольклор шолушыларының еш қайсысысы тарихи жырларда белгілі мөлшерде тарихи шындықтың ізі ... ... ... ... ... ... ... тарихи дерек көзі ретінде атқаратын маңызды қызметін ешкім де ... ... ... шығара алмайды.
Тарихи жыр үлгілеріндегі эпикалық дәстүрдің көрінісі туралы М.Әуезов: деп жазып жырын мысалға ... [2, 147 б.]. ,-деп ойын ... ... жылы атты ... ... ... тарихи жырлар типологиясын арнайы түрде салыстырмалы тарихи зерттеудің нысанасы еткен еңбек жоқ.
1. жырының тарихылығы
Қазанғап ақын жеткізген нұсқаның кіріспесі ... ... ... хан ... ... ... ... мынандай. Өте ерте заманда Іле өзенінің бойында өмір сүрген бір хан ұзақ уақыт перзентсіз жүріп ... сұлу ... ... ... келмей, арнайы темір сарай ішінде ешкіммен қатынастырмай бағады. Бірақ, қыз іненің жасуындай тесіктен ... күн ... ... ... ... Қаһарланған хан қызын өлімге бұйырады. Ханның інісі жазаны орындауды өз мойнына алып, қызды Іленің жағасына алып келіп деп, ... ... ... ... дарияға ағызып жібереді.
Аңға шыққан екі моңғол ... ... ... ... ... киін ... ... алдын-ала келісіп алып, судан шығарып, сол екеуінің бірі Есукей баһадүр қызбен ... ... ... екі ... ... ... ... жыныстық қатынасқа түспеген пәктігін аңғарады.
Қыз Ділікүн Болдақ деген жерде босанады. ... оң ... қан ... туғанын көрген жұрт: деп жорамал жасасады. Балаға деген ат қойылады да, ер жетіп, атақ дәрежесі ... ... оған ... ... есім ... ... он ... келгенде, Есукей қайтыс болады. Өзінен кейін туған тоғыз ұл Темушиннің ақылымен, ... жұрт ... түсе ... ... бастаған соң анасы: .
Діни осы кезде моңғол елінің ханы өліп кімді хан қоярын білмей дағдарады, хандыққа таласып, ... ... ... ... ... Темушиннің анасына келіп ақыл салады. Әйел аспанға садақ тартып жебесін сағымға тоқтатқан адам хан болуы керектігін ... Бұл ... ... өте ... соң ... ... ел ... өзен бойындағы Темушинге жібереді.
Шақырушылар барғанда, Темушин бұларға қарсы садақ тартпақ болады.
Келгендер жүзікті көрсетіп, анасы шақыртқандығын ... ... ... ... ... бас ... соң, келгендер арба жасайды. Темушин мінгенде арбаның қаңқылдаған даусы ... ... ... ... аты алғашында ал бертін келе аталып кетеді. Жырда: ... сөз ... ... [7, 78 б.] ... ... бар.
... ... тілдерінің бірінде арбалы деген мағынаны білдіретін Ә.Марғұлан да растайды.
деген оймен өз ... өзі ... ... ... ... ... білдірген Темушин арбаға отырғызғандықтан, Қаңлының мерейі үстем болғанын баяндаған ... осы ... ... ... ... ... бар ... деген қазақта мақал бар, және дейді. Бұл ... ... ... ... елі әлі ... өзге қазақпен: , - деп талас етеді>>,- деп білдіреді [7, 79 б.]. ... ары ... ... ... ... келтіріліп, ол патшаның Шыңғыс ханнан қашып араб жұртына барған, кейін Шыңғыстың немересі Алакудан Бағдатты қорғап қалып, ... ... ... ие ... ... үш жүз - төрт жүз адам ... қаңлылардың ұрпағы екені нық сеніммен айтылады. Бұның анық - ... ... ... деп ... ... жебесін сағымға іліп, хан болған Темушин өз болашағын: ,-деп болжайды. Жыршы бұл болжамның ... ... хан ... ... құруы Кенесары өлімімен аяқталғанын атап өту арқылы көрсетеді. Осы ... өзге ... ... салыстыра қарап көрейік, Есукей баһадүр Шыңғыстың ... ... ... ... ... тартып алу арқылы үйленгені, осындай қарапайым некенің нәтижесінде пайда болған Шыңғыстың Онон өзені жағасындағы Делүүн Болдог деген жерде қан ... күйі ... ... ... мен ... Шыңғыстан басқа үш ұл бір қызы болғаны, ал Есукейдің екінші әйелі Бегтер, ... атты ... ... ... ... өлгенде Шыңғыстың тоғыз жаста болғаны болашақ билеушінің, балалық шағы Онон ... ... ... ... [8, 29 -32 бб.]. ... ... Есукей өлгеннен кейін Шыңғысқа қастық қылғандар өздерінің таққа ... ... ... ... кем ... ... Шыңғыстың аталас туыстары, атап айтқанда, Шыңғыс ханның алтыншы атасы Қайду ханнан тарайтын тайжұрттар және ... ... ... ... [9, 39 б.], ... әр ... себептермен жауласып өткен Меркіт, татар және басқа қауымдар екенін жазды.
Эренжен Хара - Даванның жазуына қарағанда, ... ... ... ... ... ... хан өлгеніне орай басталып, Қабыл ханның ұлы Бартан баһадүрге де, Бартаннан туған Есукей баһадүрге де ... ... ... ... ... өз ара ... ... мың киіз үйден тұратын екі рулы елі болған, монғолдың өзге руларымен, әсіресе, татарлармен, сонымен қатар ... ... де көп ... аса ... ... ... баһадүр өлгеннен кейін тіпті өршей түсті [10, 37 б.].
Бұған ең алдымен Есукей баһадүрдің орнына көсем болуға тиіс Шыңғыстың тым ... ... ... Шыңғыстың жоғарыдап аталған аталастары билікке қол жеткізу үшін өздерінің ең қауіпті қарсыласына айналғалы тұрғаны тым ерте байқалған Есукейдің тұңғыш ұлын ... ... ... ... басуға тиіс болған Шыңғысты тастап кеткен Есукей ұлысының үштен екісін құраған жұрт ... ... ... ... [11, 52-53 ... өте келе ... елді елдіктен ажыратуға тақалған кикілжіңдерден қажыған жұртшылықтың басын біріктіріп, қуатын арттыруға қабілетті басшыны қажетсіңген моңғол халқының арманын жүзеге ... ... өзі ... танытты. Шыңғыстың қазақтан өзге де түркі - ... ... ... мен ... ... дәріптелінуінің сыры Шыңғыстың өзі құрған іргелі мемлекетте ... ... ... ... ... жатыр.
Бір ғасырдан астам уақыт жоңғар шапқыншылығын, одан кейін Қытай және Орыс ... екі ... ... екі ... ... ... уақыт орысқа бодандықты бастан кешірген қазақ халқының алдан күткен үмітімен өткен өмірді аңсауы мол болуы заңды ... ... жан ... қатал басшылық жасау арқылы билігін орнатқан Шыңғыс ханның қазақ жырлары мен аңыздарында нұрдан пайда болған жан етіп ... ... ... тұлға мен оның ұрпақтары тұсындағы бір орталыққа бағынған қуатты мемлекет тұсында қазақ халқының ешкімнен зорлық көрмейтін дәрежеде өмір сүргенін, ... ... ... ... ... елі ... ... әріптерімен жазылғанын ескертуге байланысты деп ойлаймын.
шежіресінде Есукейдің екі әйелінен туған ұлдары әкесіздіктің тауқыметін бірлесе жүріп, Өзлүн-Үжіннің басшылығымен ... ... ... жас ... Жуа, Сарымсақ, т.б. да түбірлер қазып алып, ... ... ... ... ... ... ... анасын асырағаны, ұсталған жалғыз балыққа Өзлүн-Үжіннен туған ұлдар бір жақ, Бэгтер мен Белгүтей бір жақ ... ... бұл ... ... өлімімен аяқталғаны, жоқшылықтың салдарынан туындаған келеңсіз жағдай екені баяндалады. Ұшқындап келе ... егес ... [12, 35-36 бб.] деп ... ... ... ... өлгеніне қатты күйініп, өлеңдете сөйлеп, өз жатырынан шыққан перзенттерін серігін жайратқан сұмға ... ... қара ... ... арыстан, жалмауыз, аю, жайын, бура, арлан бөрі, қаншық қасқыр сияқты жыртқыштарға балап, қатты сөгіп, ... ... ... ... сөзіне негіздей сөйлеп екі ұлына қатты ұрсады. Ананың ... ... ... ... жолға түсіргенінін белгісі - Бэгтермен бір ... ... ... ... ... ең ... серіктерінің бірі болған.
Шыңғыстың ақсүйектік рухта тәрбие алуына анасы атқарған қызметі ... ... ... ... ... өлең ... толғау көне жырдың үзіндісіне ұқсайды. Қазанғап жырының және басқа да қазақ аңыздарының Шыңғыстың анасы сақтағандай әсерге бөлейді.
Жырда Шыңғыстың хан ... ... ... ғана мүмкін болатын жеңілдікпен жүзеге асқаны бейнеленгенімен, шын өмірде бұл жолдың аса зор кедергілерге толы болғанын ұғыну үшін ... ... ... ... ... ... шын ... дәлелдеу мақсатында жыршы Шәкәрімнің, Төле бидің шежірелеріне де сілтеме жасап отырды.
Жылдың келесі тарауында Тәуекел хан ... сөз ... оның бір шеті ... ... Кавказға, екінші шеті Жаркент, Құлжа мен Омбы, Тобыл, Ауған, Бұқарға дейін созылып жатқан ұлан-байтақ жерді ... ... көп ... ... ... орай аталғаны айтылады. деген шумақ осы таныстырудың бір үзіндісі.
Тәуекелдің хандық құрған кезін бірқатар тарихшылар ... ... деп ... ... ... ел ... өте жас ... араласқаны ХҮІ ғасырдағы түрік тарихшысы Сейфи Челебидің қазақ тарихының ... ... ... ... бір ... ... беріп: [13,16 б.] деп жазуынан байқалады.
В.А.Моисеев ... ... ... - деп, түзету енгізе [14, 14 б.] (отырып [15, 14-15 бб.] деп ... ... ... кезеңде хан болмағанмен, ықпалдылығы ханнан кем де емес саяси болып ... өте ... ... ... тарихи еңбек авторларының өзі де оны қазақ ордасының ханы ... ... ... Қалай дегенмен, қазақ ордасының тәуелсіздігін қорғап, іргесін нығайту әрі ... ... ... зор үлес ... ... ханы ... ... Сырдария бойындағы Сығанақ, Сауран, Отырар, Түркістан және басқа қалалары Шайбани мемлекетінің ықпалында қалып Жетісуға қазақтарды ығыстыра ... ... ... бір ... аралығында қазақ билеушілері оңтүстікте Ұлытаудан Сарысуға дейінгі жерлерде, Солтүстікте Арал маңын, ... ... ... ғана ... ... ... жерінің кеңеуіне орыс патшалығы кедергі жасап тұрған ауыр кезеңде таққа отырған Тәуекел қалыптасқан жағдайды Қазақ Ордасына бейімдеп, ... ... ... жорықтарын Хақназарды өлтірген Баба сұлтанның басын алудан бастаған Тәуекелдің 1586 жылғы Бұқар хандығына қарсы жорығы нәтижесінде Қазақ хандығы құрамына ... ... қоса ... және ... ... бойы ... ... [16, 152-154 бб.]. Тәуекелдің жеңістері аталған Бұқар ханы - Абдолланың өлуіне себепші болды. Бұл шолу ... еске ... ... ... пен ... ... ... арасында жер мен көктей айырма бар.
Енді соған назар аударайық. Жырда Тәуекел зайыбы Гүлханымға өмірден ... өтіп бара ... ... орай әркімдердің деп басынатынын, уәзірлері тілін алмайтындығын, , - ... ... ... ... өзін ... ... ... басына түнеу арқылы құдайдан бала сұрағысы келетінін білдіреді. Салы деген уәзірі бақсы-балгер, ... ... төск ... көру ... ... ... деп жігерлендіреді. Болмаса, тағы айтатын: ,-деуге дейін баратын. Оыс айтылған шаралардың соңғысынан басқаның бәрін істеп, ұзақ ... ... ... ... нышаны білінбеген соң, Тәуекел хан тағына Салына отырғызып, қасына Гүлханымды алып, жеті жасқа келсе де құлындамай ... ... ... ... Орта ... ... ... жағалап бала сұрайды. Бұқарадағы Нағышман әулиенің де басына түнеп, елге қайтіп келе жатқанда ғана ... күші ... ... бір ... , - ... соң, Қашқарға бармақшы болып, жол жүріп, кездескендерден: ,-деген жаңалықты естіп, әлгі аталған қожаға зират етіп бірнеше күн жатқан соң, ... ... ай ... Ай ... ... ... айды алдағы уақытта дүниеге келіп, барлығы да хандық құратын ұрпақтарына жориды. , - деп, өз ... ... ... да ... Сол ... ... қожаның өзі келіп, бұларға құдайдың рақымы түсіп, бала бергенін айтып: , - дейді. Жырдың бас ... ... ... ... ... ... ... 1625-1694 жылдар аралығында өмір сүрген, сопылық ағымының көрнекті басшысы болған, Орта Азияда, Жоңғарияда және Қытайдың Гансу ... дін ... ... ... ... діни және ... ... Шыңжаң тарихында елеулі із қалдырған тұлға ретінде таныстырылып, оның 1670 жылы ... мен ... ... ... ... ХҮІІ ... соңына таман жоңғар қонтайшысы Қалдан Қашқарияны жаулап алып, Қашқар қанын құлатқан кезде дін басына қайта келіп, дінге негізделген өкімет ... ... ... 1694 жылы ... туралы мәліметтер берілген [17, 352 б.]. Бұған қарап, Аппақ Қожаның жасы Есім ханнан едәуір кіші екенін, ал Тәуекел ... ... ... ... жеті жыл өткесін туғанын шамалауға болады. ал Тәуекелдің Есімге әке ... аға ... ... ... Жалайырдың шежіресінде жазылған. Онда Шығай ханның бір ... ... хан, Есім ... Сұлтан Сабырбек ханым туғаны туралы мәлімет бар [18, 122-123 бб.].
Жырда Аппақ қожаның айтқандарын айнымастан келеді. Ер ... Есім ... ... беріп батасын алып қайтуға ата-анасынан рұқсат сұрайды. Тәуекел ... ... де: , - деп ... ... ... ... хандығында Қазығұрт, Самарқандты мекендеген Қатаған деген жұрттан сақтандырып, , - дейді. Есім ... ... ай ... қалады да артта қалған елді Қатағандар шабады. Жаудың жай жапсарын жыршы: , - деп ... ... хан өз ... ... ... ханы ... ғана шалы бар,
Қымыз ішіп мас болған
Халқының аңқау елі бар.
Ұлы кетті қашқарға,
Адамын алып жарамдар.
Қарауылсыз, күтімсіз,
Бейқам жатқан жайы бар,- деп, ... ... көп ... ... ... ... ... қоршап алып, қатты қырғын салады. Қаланың үстінен жанды қарға ұшқызбай қойған жаумен ашық ... ... жөн ... Тәуекелдің ұрыс қимылдары әсерлей суреттеледі. Бірақ көп көптігін ... он бес ... ... ол ... ... ... көз ... қара жерде жатқан күйі. Гүлханым мен өзінің жеті жасар қызы Ханымшаның тұтқынға түсіп, ... ... ... қасындағы әскерінің қашқаны қашып, көпшілігінің қырғын тапқанын біліп жатып жан тапсырады. Өлерінде хан Тұрсынның әйелі мен қызына зорлық ... ... ... ... ... ... ит пен ... жем болмасын,
Хан Тұрсын, замандас ең, тасалай сал,-деп, ақырғы тілегін айтады. Тұрсын ханның бұл тілектің бірде-бірін орындамауы - бас ... яғни ... ... қарсыласын адамгершіліктен жұрдай қылып көрсететін эпикалық дәстүрдің бір көрінісі.
М.Тынышбаевтың Тәуекелдің жаумен ең соңғы шайқастары қай ... ... ... ... беру ... Орта ... ... жорығының соңғы кезінде Тәуекелдің Самарқандты басып алып, онда інісі Есімді екі мың қолымен қалдырып, өзі жеті- сегіз мың әскермен ... ... он екі ... ... шегінуге мәжбүр болғанын, жеңіліспен қайту басып алынған жерлерде толқу туғызатынын ескерткен Есімді ... ... ... ... оралғанын, бірақ бұл жолы да Бұқарды ала ... ... осы ... ... ... ... тағы да ... Ташкент қаласында дүниеден өткенін жазуынан да айқын аңғарылады.[19,155-156 бб.].
"Еңсегей бойлы ер Есім " жырында Есім хан мен ... хан екі рет, ... рет ... ... ... ... рет Есім ... соғысуға кеткенде, Тұрсын ханның қазақ ордасына салған орайынан соң ... ... ... ... ... ... ... бірінші соғыста баяндауда көркемдік қиялға ерік берілген. Тәуекелдің өзі қайтыс болғаннан кейін жиырма тоғыз жыл ... ... ғана ... ордасына қарсы қылыш көтерген Тұрсынның қолынан өлтірту ... ой ... ... негіз бола алады.
Жырда Шәкәрім жазған шежіре басшылыққа алынғанын Қазанғап нұсқап отырады. Онда 1958 жылы Сопай хан ... ... ... ... алып, Түркістанға орнықты. Өйтсе де, көпшілік халықтың қалалы жұртты билемегі қиын ... және бір ... ... қысым көріп, қазақтың жеріне келген қалмақтар да тыныштық бермей, Сығай ханның орнына хан ... ... хан ... ... ... ... ... алды. Олардың ханы Тұрсын Мұхаммед деген еді. Жоғарғы Тәуекел ханның орнына баласы Есім хан ... Бұл Есім хан 1628 жылы ... ... ... ... Қатаған елін шапты [20,24б.].
Жыр мен Шәкәрім шежіресінен ... ... ... ... ... ханды Шайбани нәсіліне жатқызбайды. М.Тынышбаев Тұрсынды қазақтың аймақтық ханы ретінде көрсеткен. [21, 157 ... мен ... ... сұлтанның ұлы деп, аталады... Хафиз Тыныштық мәлімдеуінше, Жалым сұлтан оның екі ұлы ... ... ... екі ұлы 1580 ж. ... ... - Баба сұлтанның адамдары қолынан өлген ,-деп жазған. [22, 298 б.] Аталмыш ... - ... бб.]. "1624 ж. ... хан мен Есім хан ... ... ... жасады,... Ахиды қоршады ... ... ... ... ... Қазақ сұлтандары бірнеше қамалды алды... және Ташкент пен Түркістан ... ... Осы ... соң, Есім хан мен ... хан ... кешірді және достық жібін қайта жалғады. ... ... шоғы ... маздап жанып жатты,- деп жазған [24,300 б.].
1626-1627 жж. Есім хан қыруар қол ... ... ... Осы ... ... Тұрсын хан қазаққа қырғын салып, Есім ханды қайтар жолынан тосып екі жақ соғысынан Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке ... ... ... ... ... ... қақтығыста Тұрсын хан өліп қолынан жеңілгендігі туралы да мәлімдейді.
Жырда Есім жау ... түсі ... ... кері ... Есім Су ... елге ... бұрын жетіп, танымастай түрге еніп, Үргеніштің ханы Әбілғазының елшісі ретінде Ташкентке келеді. Аталған қаланың ... ... ... ... ... ... бір топ адам қуалай сабап жүрген қарындасын қаланың ішіне кіргеннен соң құтқарып алып, ... тағы бір ... Салы ... ... ... ... ... жіберіп, өзі Тұрсын ханға барып жолығады. Жыршы Әбілғазы баһадүр ханның елшісі: "Әбілғазы баһадүр күллі мұсылман хандарын ... бірі ... ... еді. ... ... ... ... едім,"- дейді ... Хан бұған нанды, жарамды ерлерін алып:"Әңгіменің ішінде болайық" деп үргенішке жүріп кетеді. Есім үш ... ... ... ... хан көтеріледі. Әскер құрып, сап түзеп, ереулі ерлерін іріктеп шығып, сап алдына қойды деп баяндалады. Осы тұста "Сол күнде үш ... ... ... төрт ... ... еді. Ұлы жүзде Шабай елінен Жақсығұл деген мерген еді. Қоңыраттан Алатау деген батыр еді. Кіші жүзде ... ... ... ... ... еді. Үйісінен Сүлеймен батыр қай үйсін екені белгісіз" деп, Есім ханның ең ... ... де ... ... басына
Хан көтеріп шығады...
Ту көтерді сары қып,
деген ұранды, - деп, суреттеген соң, Есім хан бастаған қазақ ... ... ... ... ... Тұрсын ханның ордасын бір күн, бір түн ойраңдап, есепсіз олжа ... ... - ... үшке ... ... ... ... өрт қойғаны, Қатағанның бірқатары Үргеніштегі ханына қашып кеткені баяндалады.
Ташкенттегі шапқаннан кейін Есім хан Үргеніштен қайтқан Тұрсын ... ... ... ... ... тағы да ... ... қолы жеңіп, Тұрсын хан әскерінің қалдығымен Үргеніштің шөліне қарай қашып құтылады.
Бірнеше күннен кейін Үргеніштің ханы Әбілғазы ... ... ... деп, бір ... ... қадырдан - деп ара ағайындық жасай келген жайын ұқтырады... Есім хан жүйелі сөзге келіп, кешірім жасап, ... ... Ал оның ... ... ... ... бергенін
Қағаз қылып шартнама,
Хан Тұрсын Құран ұстады.
Өтірік қана өтініп,
Иламен көзін жастады.
,-деді де,
Қолына ұстап бір ... ... - ... жыр ... ... ... ... айналғанына шүбәсіз сенген Есім Әбілғазы мен Тұрсын хан өзінің өр жақтағы Омбы, Тобыл айналасын мекендеп отырған қалмақтарға ... ... ... ... ... ... ... - деп сенім артады. Сонда да болса, сақтық жасап Жақсығұл мергенді елде қалдырады.
Жыршы Есім хан ... ... ... ... ... ,-деп ... мемлекетінің Есім хан тұсындағы билеушілерді Шыңғыс ханнан тараған он үшінші ұрпақ екені жөнінде шежіреде көрсетілгеніне тоқталады.
Жырда Тұрсын хан ... ... ... хат жолдап, Есім ханның олардың шапқалы аттанғандығынан хабардар ету салдарынан жау ... ... ... ... дайындалып, Есім ханды ел шегінен тысқары жерде тосып жүріп, байқатпай келіп, ұрыс ... ... ... Тұрсын мен Есім хандардың екеуі де Моғолстан билеушілері тарапынан одақтастар іздеп, жақыннан ... ... ... ... құртуға ұмтылғанын байқатады. М.Мағауин Тұрсын хан Есім ханның қарсыласы Моғолстанның үлкен ханы Әбділатив-Абақты жақтағанын, ал В.А.Моиссев Есім-Тұрфан мен Шалыштың билеушісі-Әбді ... ... ... отырып, 1627 жылы Тұрсынды женгенін аңғартады [21, 56 б.]. Демек, жыршы бұл тұста да шындықтан алшақ кетпейді.
Жырда Тұрсын хан Есім ... ... ... ... ... қазақ хандығына екінші рет қырғын салғаны айтылады.
Тұрсын хан қарамағындағыларға өзінің Темір ханнан хат алғаны туралы, онда ... ханы Есім ... бар ... ... тірі ... ... ... қалаларына дейін қуып келіп тауысқанын хабарлағанын жөнінде айтып Есім ханның елін ... ... ... ... ... ұқтырады. Тұрсын ханның Құдайменді атты уәзірі хан мен өзгелерді бата қылған сертті ұмытпауға, міскіндерді ... ... ... ... Есім ... сансыз халқы барлығын, бұл істің арты жақсылықпен тыңбайтынын, халыққа кесір тиюі мүмкін екенін ескертеді. , - деп ... ... ... үшін өлім ... ... ... ... Тұрсын ханның қазақ ордасына жасаған екінші шабуылына да Ташкент, Сырдария, Мырзашөл, Қоқан, Бұқар елді мекендерінен ... ... ... ... ... ... ханның қолы мұндай зор билікке ешқашан жетпегенін көрсетеді. Тұрсын ханға ... пен оның ... елді ... ... ... өзі аса ... ... Иманқұлұлы Тұрсынды жазаламақшы болып, Ташкенттің төңірегін 1621 жылы екі рет 1623 жылы бір рет ауыр әскермен келгенде, Тұрсын қазақтың және ... өзге ... ... ... ... отырғанын С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтанов өз еңбектерінде атап өткен.
Тұрсын ханның екінші ... да Есім ... ... жолдастары өліп, анасы тұтқынға алынады. Қарындасы Ханымша алғашында құтылмақшы болғанымен артына ... жау ... ... ... жау ... ... гөрі жоқ ... жіберуді сұрайды. Кенет ғайыптан Ханымша жоқ болып кетеді. Болған оқиғаның бәрін Есім түсінде көріп жолдастарына құпия айтып, елге ... ... аман ... Жақсығұл алдыларынан шығып, оған жайды барлап береді.
Гүлханым ұйқыдан ояна салып: , - дегенін естіген Тұрсын ханның әйелі ... ... Хан ... ... ... ... жиып ... бекінеді.
Жырда Есім ханның қарамағындағы әскерді тұтас жайлап алған ... ... ... үшін қолданылатын психологиялық тәсілі қызықты түрде баяндалады. Есім жанындағыларға құтырған қасқырдың талағанын айтқанда, қалың қол түгел қаша ... ... әзер ... алып, өтірік айтқанын білдіріп: , - деп насихат айтады. Бұл жұртты жігерлендіреді. Өзі баяндап отырған бұл аңыздың ... ... өзі де ... бере ... Бұл сөз рас па, ... пе? , - деген жолдардан байқаймыз.
М.Жүсіп жазып қалдырған аңызды ауыр хабарды естіген Есімнің жын ... ... ... ... күн есін жия ... ... [25, 147-148 бб.]. ... осы оқиға болды дейтін жер деп аталатыны айтылады.
М.Тынышбаевқа бұл аңыздың: "Құтқарған адамға ұқсап шектен шыға ашуланған ол ... ... ... үшін ... ... ... жинай бастады; Сондықтан ол жер Құтырған деп аталады"- делінетін шындыққа жақын нұсқасы белгілі болған [26,157-158 бб.].
Жырда Есім хан үш ... ... хат жазу ... ... ... Есім мен ... хандардың әскерлері Сайрамның Тоғыс атты саласында беттегені баяндалады.
Майдан алаңына қырғыз қолы да келіп жетеді. Олардың көздеген мақсаты да ... ... ол ... ... үшін өз ... ... ... олжадан гөрі ежелден бергі ата қонысынан айырылып қалмау керегірек ... ... мен ... ... және ... ... ... қатысты. Бұл жөнінде қазақтың Есім ханы мен қырғыз феодалдары арасында келісім болғанын жоққа шығара алмаймыз", - деп жазған [27,26 ... - ... ... ... Есім хан ... Тұрфан, Қашқар, Қырғыздағы ел-жұртпен тіл табысуда икемдік көрсетті. Ташкент қаласында ... ... ... ... ... күмбез соқтырды. Есім хан өз інісі Күшік сұлтанның қызын Тұрфан билеушісі Әбді әр-Рахымға беріп, өзі оның ... ... ... ... - ... шабуылына алаңсыз қарсы жағдай жасай білді. [28,64 б.].
Қазақ аңыз-жырларының ешқайсысында Есім ... ... ... жәрдеміне арқа сүйегені айтылмайды. Оған қалмақты шабуға аттанғанда да, Тұрсын хан мен екі ... ... да Есім хан ... құрамында қазақтардан өзге ел өкілдері болмағаны айқын байқататын "Еңсегей бойлы ер ... жыры да ... бола ... ... Есім хан одақтастардың көмегінен бас тартпаған. Мысалы, Есім ханның 1625 жылғы жорығында, Ыстық көл маңынан өтіп бара ... ... ... ... ... еңбегінің 158-159 беттерінен байқаймыз.
Жырда Тұрсын хан мен Есім ханның жекпе-жегі екі тұста көрінеді. Тәуекел өлгеннен кейін және ... ... ... ... ... де Тұрсын хан өлмей аты өліп құтылып отырады. Бірінші жолы Тұрсынды қуа берем дегенде ... оқ ... ... ... аман қалуына себепші болады". Әйтсе де Есім хан мен Тұрсын ... ... ... ... ... ... айтылмайды.
С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтанов: "Есім сұлтан өлтірген Тұрсын сұлтанның басын Бек оғылы арқылы ... ... ... жібереді",-деп жазады. Жырда Тұрсынның қасына әйелі мен қоса малайларын ғана ертіп, Ташкенттен сәскелік жердегі Ханабад атты қамалға келіп бекінген. Ал ... ... ... ... Есім хан мен Көкім бидің Ташкентке шейін қуалай қорып, қарсылық жасай алмайтындай халге ... ... ... ұрыссыз-ақ беріледі. Есім хан қолы еркек біткеннің бәрін өлтіріп аяғы ауыр әйелдердің ішін жарып, жетім-жесірлерді үлеседі.
Жырда ... орын ... ... ... бірі - ... би. Есім хан Тұрсын ханға екі мәрте елшілікке жібереді. ... ... ... ... жолы Тұрсын ханның жауабына қанағаттанбай мұсылман жолы бойынша соғыс шартнамаларын бекітуге. Көкім бидің Есім ханға одақтас болғаны тарихи ... де ... ... ... шығу тегі де ... түрде баяндалады. Есім ханның бас батырларының бірі - Сүлеймен Қатағанның батыры Айрылмаспен жекпе-жекке шығады. Айқас алдында жөн сұрасқанда ... ... ... ... ... шығады. Айрылмастың әпкесін Шибан ханның қырғынында Сүлеймен олжалаған екен.
Күні бойы бірін-бірі жеңісе ... ... ... ... майдан алаңында қайта кездескенде Айрылмас түсінде пайғамбар Шаһар Дәрменін аян беріп, бұл ... ... Есім ... ... ... өз зайыбы ұл табатынын білдіргендігін жездесіне баяндайды.
Нәсібелі Қатағанның содан қалар...
Ақыры Шанышқалы болып тұрар...
Бұған да "Айрылмас" боп, ұран ... ... әр ... - деп Сүлейменді Есім ханға жіберіп: Баламды, өз балаңды дайындаған, қатынның тарылтпасын ... - ... ... ... ... бұл тапсырманы орындағаннан кейін жездесінің қолынан Айрылмас, Қатағанның бір мергенінің атқан оғынан Сүлеймен өледі. Айрылмастың ... ... ... Оған ... қырып жүргенде бір аяғы ауыр әйелдің Айрылмастікі екенін Есімнің біліп қалуы себеп болады. Хан ... ... ... ... ... ... ... Жыршы шежіреге сүйене отырып, егіз ұлдың кішісінен Шанышқалы руы ... ... ... руы ... ... ... ... мен Дулатқа сүйек қас болып, келгені жөнінде айта кетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі жазбаларындағы" Шанышқалы мен Қаңлы Ташкент Уалаяты әскерінің негізгі ... ... - ... ... ... [1, 452 ... оқып, Қатағаннан Әбілғазы ара түскен төрт адам мен ... ... ... қана аман қалыпты деп ұғуға болады.
М.Тынышбаев: "Шанышқалы руы арасында ... аңыз ... ... ... ... Бұқарға қашты, ал қалғаны Қатағанның Шанышқалы бөлігінің атымен атала бастады",-деп ... [29, 153 б.] ... мен ... "Есім хан Қатағандардың Тұрсын ханға тірек болған елеулі бөлігін жойып жіберді", - жазған [30, 303 ... ... ... әр ... себептермен кешірім жасаған жеке топтары басқа руларға таратылғаны, Есімнің өзімен бірге қалмаққа аттанған Қатағандарға теңегендерін айтып өтеді [31, 69-70 бб.]. ... ... Есім хан ... баласы Абдолланың өз ұлы Жәңгірдің тәрбиесіне бергенін Тәукеннің кезінде Абдолланың ұлы жүзге хан болғанын, Абдолланың екі ... бірі - ... 1711 жылы ... ... ... бас ... ... 1730 жылғы қалмақтармен шешуші шайқастарда да қазақ әскерін жеңіске бастағанын, екінші ұлы ... ... пен ... ... ... ... ... [32, 70-71 бб.].
Жырдағы қызық құбылыстың бірі тарихшы ... ... ... берілуі ал, өз шежіресінде Әбілғазы Үргеніш тағына Тұрсын хан өлгеннен кейін отырғанын, 1625 жылы қазақ ордасына бас ... ... ... қалдырған. Әбілғазының түрік шежіресі кітабында "Түркістанда Есім хан қасында үш ай тұрдым. Ол уақытта қазақтың ханы Тұрсын еді. Ол ... ... еді, ... ... Есім хан көре барды. Мені есік ... ... өзі ... ... ... ... қылып, қайтып келіп, мені қолымнан жетектеп алып барды. Тұрсын ханға бұл Әбілғазы, сіздің ... ... ... ... ... хан ... ... болсын деп, Ташкентке алып кетті. Ташкентте Тұрсын хан тұсында екі жыл ... Екі ... соң Есім хан ... ... ... Есім ханға "сізге екі ханнан пайда тие ме?"-деп келіп едім. Сіздің ісіңіз мұндай болды, енді рұқсат болса, Иманқұлы хан қасына ... деп ... ... ... ... қыл деп ... [1,189 б.]. Дерек көздеріне сүйене отырып, Есім Әбілғазыны ренжітетіндей, ешқандай әрекетке бармаған деген қорытындыға келеміз.
Ал, Әбілғазының ... ... зор ... көре отырып, шындықты аша жазбауын зорлық деп, түсінуге болар еді. С.Кляшторный мен ... ... ... еңбегіндегі: "В то время - старшим ханом казахов был Турсун хан",-деп өңдеп, [33,301 б.] ... ... ... ... ... болғанын оңай анықтаймыз.
Жырда Тұрсын ханның қыздары туралы аңыздан да көрініс тапқан тұсы бар. Ол арасына тоқталуды жөн көрмедім.
М.Тынышбаев Қаракесек руының ... Есім ... ... ... ... ... ... руының батырлары Қатаған руы басшысының қырық қызын бөліске салғыны, Шаншар Нұрбикені, Қарпық ... ... ... ал Тобықты руы Қоңырбикені алғаны туралы жазылғанын ... ... [34.158 ... ... деректерде 1627 жылдан кейін біраз уақыт қазақ даласында тыныштық ... ... ... ... ... Тұрсын хан өлгеннен кейін бір жылдан соң, Есім хан да дүниеден озды деген дерек көздері бойынша нақтыланбаған.
М.Мағауин 1643 ... ... ... ... ... Есім ханға қарсы жорыққа аттанды",-деп жазылғанын атап өтсе, Шоқан Есім ханның 1636 жылы тірі болғанын анықтайды [1,111 б.].
Шоқан еңбектерінің жинағына ... ... ... ... ... хан 1645 жылы ... ... деп жазған[1,629 б.] М.Тынышбаев Жәңгірдің 1935 жылы сұлтан атанғандығына 1643 жылы жоңғардың көп әскері ... тек 600 ғана ... ... ... қарап, Есім 1635-1643 жылдар аралығында дәлірек айтқанда 1643 ... аз ... ... деп ... ... дей ... қазақтардың Жәңгірге дер кезінде қолдау көрсете алмау фактісі де Есім хан ол кезде деген ойды дәлелдей түседі. [1,160б.].
Жырды ... ... ... ордасы тағына отырған кезең мен Тұрсын өлтірген уақытының арасы, әрі кеткенде, екі жыл деген әсер аласың. Бес-алты ай ... Қожа ... ... ... ... Есім хан ... ... Тәуекелді өлтіргенінен хабарланып, елге оралып, Ташкентті шабады. Үргенішті ... келе ... ... хан ... ... жеңеді. Бұл соғыс әрі кеткенде бір айға созылады. Ұзамай Әбілғазы Баһадүр екі жақты татуластырады. Әбілғазы еліне ... ... Есім ... Тұрсын ханға тапсырып, қалмаққа аттанып, жорыққа бір жыл жүреді. Одан арғы оқиғалардың да ... ай ... ... табатындығы байқалады. Піріне алғаш рет аттанғанда, Есімнің тіпті бала екені айтылады. Демек, жыр уақыты мен ... ... ... жеңгенде Есім 20-дан асқан жігіт болып шығады. Есім ханның 1598 жылы хан тағына отырғаны, ал ... ... 1627 жылы ... ... ... қазақ тарихының 29 жыл ішіндегі оқиғалары екі жылғы алыстырыла баяндалады. Басқаша айтатын болсақ, нақты тарихи уақыт көркемдік уақытқа ... ... ... анық ... ... ... ... әсерімен дүниеге келген деп, түйіндесек те тарихи жырларды тарихи шындықтың қаз қалпындағы көшірмесі деп, ... ... ... жөн. ... ... болған уақиға фольклорлық дәстүрге, автордың дүние танымына бейімделіп өзгеріске түседі. Туындының тарихилық деңгейі, ең ... ... ... ... ... ... деп, қорытуымызға ешкім қарсылық таныта қоймас деген сеніммен "Жыр және ... " атты ... ... ... хан" жырының сюжеттік желісіндегі дәстүрлі сарындар
Батырлар жырының классикалық үлгілерінде өмірбаяндық ... ... тым ерте ... ... ... ... үшін ... шығуы кеңінен сөз болса, ел өміріндегі елеулі саяси ... ... ... ... мақсат етіп қойылған тарихи жырларда бұл сарындарға онша мән бермейді. Дегенмен ... жыр ... ... ... ізін де айқын аңғаруға болады.
Ш.Ыбыраев: "Мотивтердің қызметі екі жақты: әрі дәстүрлі, әрі жаңашылдық сипатта. Анығырақ айтқанда тарихи жаңа ... ... ... ... ... айрықша қызмет атқарады.
Мотивтің мағынасы тың деректермен толысып, әлеуметтік ортаға икемделгенмен, оның ... ... ... сол ... қала ... ... ... тарихи шындыққа қарай сюжеттің бет бұруы осы мотивтер арқылы іске асады [34, 244 б.].
С.Қасқабасов ғайыптан пайда болу мотивтерінің қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... басты кейіпкердің орғандығы көрсету үшін ежелгі аналық заманында пайда болған ғайыптан туу мотиві. Әр дәуір талабына сәйкестене ... ... ... ... болашақ батыр анасынан ешбір некесіз туады. Оның әкесі не күннің шуағы, не жел, не ... не ... ... Патриархат заманында болашақ батыр төтемдік атадан туады. Тайпалық төтем кейіпкердің әр әкесі, әрі желеп ... Ол ... ... пен ... ... ... ... ру заманының шарықтаған кезінде төтемдік аңның орнына жәрдемші, ... етіп ... ... ... ... ... ... түсінік басымырақ. Перзентсіз кемпір - ... ... ... ... аян ... ... батырдың шын әкесі өзінің әкесі екенін айта отырып, ол ... ... ата ... ... бар ... ... ... Аталық ру қауымы феодализмге ауыса бастағанда, бұл мотив сәл басқа түрде көрінеді. Бұл кезеңде бұрынғы алғашқы ... ... діни ... ... дінге ауыса бастайды, ежелгі ғажайыптан тууы мотиві өзгеріске ... [15, 263-265 ... ... баласы мәдениеттің неғұрлым төменгі сатыларында "Ғажайып" туу елдің ... ... ... ... Монархия мен құдайлардың пайда болуына орай бұлай туу патшалары мен құдайлардың артықшылығына айналады, ал кәдімгідей ажалдылар кәдімгідей ... ... ... [24, 207-209 ... туу ... ... А.Н.Веселовский де өзінің "Историческая поэтика" атты еңбегінде ... тиек ... ... болады [6, 538 б.].
Ғылымда "протогенезис" немесе "чудесное зачатие", кейде "не порочное зачатие" деп аталатын ғажайыптан туу сарынының матриархат ... ... ... ... ... ... ... жалпылаған протогенезиске сену қаһарманға телінеді: Ол табиғаттан тыс ... ... ... ... оны ... ... еді" [7, 432 б.]. А.Н. Веселовский зерттеуінде біз қарастырғалы отырған Шыңғыс хан туралы аңызға ұқсас сюжет түркі моңғолдардан ... ... ... да кездесетіні көрсетілді. Онда Аргостың патшасы Акрийдің өз қызы Данаяны мұнарға қамағаны баяндалады. Себебі, көріпкелдер Акрисийді Данаяның ұлы өлтіретінін болжайды. ... ... ... ... түсіп, Даная Персейді туады. Акрисий Даная мен Персейді бөшкеге салып, теңізге лақтырғанымен, анасы мен баласы аман қалып, ер жеткен Персей ... ... ... ... [34, 533 ... ... тағы бір тұсында моңғол патшасы Балдұздың ұлы болып, Бүбүнің пәктігі бүлінбеген қызы Алланкуаның жарықтан жүкті болып үш ұл туғаны, ... ... ... хан мен ... ал енді ... ... ал енді ... татарлар тарағаны туралы аңыз келтіріледі [25, 35 б.].
"Еңсегей бойлы ер Есім" жырының кіріспесі рөлін атқаратын "Шыңғыс хан" ... ... ... ғажайып жаратылысы, ғайыптан туу сарыны тұрғысынан мысал келтірсек: "Күндердің бір күні темір үйдің ... ... ... ... ... ... түсіп, қыздың бойы соған балқып кетіп жүкті болды, ... ... ... ... ... ... оң қолы қан уыстап, жұмулы еді".
С.Қасқабасов патриархат кезінде ... ... ... туу сарынының даму сатыларына тоқтала келіп, ежелгі заманда рулық, тайпалық тотемді жеу дәстүрі болған, оны бірнеше мақсатпен жеген: а) тотемді ... ... б) ... қасиетіне ие болу; в) неше түрлі сиқырды білу т.т. деп, жазып, қазақ далаларында ... ... осы түрі көп ... аңғартқан. Мысалы, Шапырашты батырдың ерекше қасиеттері анасы қасқырға жерік болуымен байланыстырылады. Шапырашты руының бөрілі байрақ ұстауы да осымен түсіндіріледі. ... болу ... ... ... ... қоғамының күшейген тұсында...болашақ батырдың тууының әйелдің бұрынғы тайпалық тотеммен жақындасуымен байланыстырмайды. Ол патриархартық түсінікке қайшы, ... ... ... ... ... Оның тууы ... ... ол ғажайыптан тумайды. Оның әкесі - адам, ал керемет болуы анасының тотемдік қасиеттерін бойына сіңіруінен. Патриархалдық ... ... ... ... тотем бабаларды аталар аруағы ығыстыра бастайды деп жазған [15, 258 б.].
Фольклорлық дәстүр ... ... ... ... ... оның ... елі, ата-анасына қайғылы халде болады. Дегенмен бұл сарын біз сөз етіп ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан жырында да, Есім хан жырында да ... бай ... хан - ... ол ... ... тыныш ұрыс, соғыссыз күн кешкеннен халық, тек Тәуекел хан ғана ... ... ... ... ... ... бейнеледі. Ал, Шыңғыс хан жырында Есукей баһадүр ... ... ғана ел ... ... ... ... ... басталатындығын байқаймыз. Міне, осы тұстан бастап, қана ... ... ... ... ... ... бас ... қаһарман тарта бастайтынын аңғарамыз. Ғажайыптан туудың тағы бір түрі болып саналатыны-мұсылмандық, әулиелердің жәрдемі мен дүниеге келу сарыны ... ер ... ... ... ... ... мен ... Гүлханыман бала сұрап, Орта Азия мен Қазақстан әулиелерін тәуекел жағалап, әрқайсысының басына түнейді. Бұқарадағы ... ... ... ... ... де, ешбір нышан байқалмаған соң, жақсылықтан күдер үзіп, Қарадарияны жағалап, елге қайтіп келе жатып екеуі бір жерде демалмақ болып, байталын отқа ... ... ... ішіп ... ... ... де, қақ жарылып, ішінен кеудесі жылқы, басы адам кейпіндегі бір жануар шығып, байталға асылып, аймалап, искеп, арамдап, қайтадан суға ... ... ... ... ... ат ... ... болар деп, қуанып, жылап отырып, ұйықтап кеткенде ғажайыптың күші байқалады: ... ... ... Қашқарға бар Бізұрық" деген бір дауысты естіп, жалаң аяқ, жалаң басҚашқарды бетке алып келе жатып, ... ... ... қожа Ешен ... пайда болды. Ешен рақым етсе, тумаған әйел ұл туып, жылағандар қуанады" деген хабарды естіп, сол қалаға зират қылады.
Көп күн бойы ... ... ... ... ... түлектерінің қабыл болғанын түс көріп біледі. Гүлханымға қуанышын айтып бала бергенде, Ешеннің өзі де келіп "Әулие қоймай қыдырдың, ... бар ... Су ... ... ... бір құдай салды назарын. Мінер аты белгісі - туатұғын баланың. Пәлен күнде туылар, пәлен айда білініп",-деп, Есім және оның ... ... ... ... өте ... ... ... Қазақтың хандары туралы тарихи жырлардың барлығында мүмкіндігінше Бұқар қаласының қасиеттілігі атап өтіліп отырады. Ондағы Нағышман әулиеге ... ... ... ... тарихи жырлардың ғайыптан туу сарыны болмаса да, оның есесіне бас ... ... ... баяндайтын үлгілері толықтырылды. Мәселен, Қабанбай немесе ... ... ... ... бұған мысал бола алады. Дәстүрлі сарынның тағы бірі, қайтыс ... ... ... алып ... үшін ... келетін киелі нар Қарабура, Райымбек батыр туралы аңыздар кездеседі. Біз сөз етіп ... ... ... ... ... жырдағы батырдың тегін адам емес екендіген аңғартатын поэтикалық дәстүрлі даралау екендіген ... ... жөн. ... ... ... ... ат ... сарыны шығарманын құрамында міндетті түрде болады. Бұл сарын тарихи жырларда да ішінара кездесіп ... ... ... ... жырындағы Наркүрен - еш қазаққа бәйге берместен, отыз жыл қасқыр қалып, бес жыл ... ... ... ... ... ... биенің арда туған төл құлыны.
"Еңсегей бойлы ер Есім" жырындағы Есім хан тұлпарының дүниеге ... ... ... ... ... Қаландер болып ел кезуге бел буған Гүлханым Есімге жеті жыл бойы ... ... ... адам ... екенін айтып, соны әрі жолдас, әрі көлік етіп алуды сұранады. Одан әрі не болғаны былайша баяндалады. Хан ... ... ... ... келіп еді құла байтал көзінен жас шұбырып, ханның ... ... тұра ... Хан ... ... аяп ... былай деп айтты: "Адамнан сорлы болып мен шығып ем, Қасаратты мендей қылып, құдай сені таптым ғой бір ... деп ... ем. ... ... ... ... ... Осы байталдың су тұлпарымен жанасқанын жоғарыда айтып өттік". Есім мен су тұлпары бір ... ... ... ... жоқ қара ... ... түрі ... неше қилы...
Шапқанда шаңына жан жете алмайды.
Бақшадан бақшаға орғып, ойын қылды-деп, суреттеледі. Мұның қазақ ... ... ... ... ... ... ... кейбір жүйрікті тұлпар деп, оның есесіне көлдің көк ала толқынынан адам көрмеген түсті бір айғыр шығып келіп, шауып ... [28, 327 ... ... ер ... жырындағы грек мифологиясында кентаврларға ұқсаңқырайды. "Кентаврлар мифологиялық жан иелері, жартылай адамдар-жартылай жылқылар. Сатирлар кентаврлармен қосылып, Дионистің ... ... [19, 38 ... ... ... ... сарыны классикалық жырлардың негізгі, әрі ажырамас бөліктерінің біріне айналған деуге ... Бұл ... ... ... ... ... көп кездесе бермейді. "Еңсегей бойлы ер Есім" жырына талдау үлгісінде батырлық жыр мен таза реалды тарихи жыр ... ... ... ... ... Б.Кербелите қиял ғажайып ертегі кейіпкерлерін мынандай топтарға бөледі: қаһарман, қаһарманның жақыны, антипод. Антиподтың жақыны-бейтарап кейіпкер. Бейтарап кейіпкерге, қаһарманға қиыншылықтан шығудың ... ... ... ... Көбінесе көп қаһарман бейтарап кейіпкердің ақыл-кеңесімен немесе тікелей көмегімен сиқырлы затқа орын ауыстыру құралына ие болады. Сөйтіп барып бақытқа ... ... ... да, ... ... да ... ... жоқ. Қаһарман өз керегіне қажетті мәліметтерді өзінің жақындарынан алады.
Классикалық қаһанмандық жырларды көп кездесетін батырдың ат таңдау сарыны болса, ол кейбір ... ... да еніп ... ... ат ... ... көп орын алмайды. (, жырларын ескергенде). Тарихи жырларда өмірбаяндық сарындардың ат таңдау сюжеті аз ... бұл ... ел ... ... ... ... баяндауды алдына негізгі мақсат етіп қоятындығына байланысты деп ұққан дұрыс сияқты. Өйткені көптеген тарихи жырлар тыңдаушыны еш ... ... ... ... ... ендіріп жібереді. Мысалы, "Кенесары-Наурызбай", "Жанқожа батыр", "Бекет батыр", "Төлен батыр" т.т.
Эпикалық әсірелеудің бір түрі - ... тым ерте ... ... ... ... ... ... Қобыланды алты жаста еді, Алпамыс он жаста болатын. "Еңсегей бойлы ер Есім" жырынан мысал келтірсек, бұл жырдағы кіріспе бөлімінде ... хан жас ... Іле ... ... ... онда құс алып, аң аулау күнелтуі және шешесі жіберген іздеушілер келген тұста ... ... ... Тағы бір ... тиек ... жай, ол Шыңғыстың еліне келіп, хан тағына отыру мақсатымен жеті жебені сағымға да ілуі, ... Есім ... ... Ешен ... ... өзі ... ... болған тұсын аңғартады. Классикалық эпостардағыдай тарихи жырлардада кейіпкердің ұрыс ... ... баса ... ... ... ... жырларда түгелмен қазақтың атақты батырларының ел тәуелсіздігін қорғау жөніндегі ерлік ... ... ... орай шығарылған. Бұл күрестердің тағдырын үнемі әскери ... ... ... ... ... кейіпкерлері әдетте жауға жалғыз аттанса тарихи жырлардың көпшілігінде батырмен қатар, әскери жасақтың да ... ... ... Бас ... қызметі қолбасшылық ретінде көрінеді.
Осы сарындар бойынша "Еңсегей бойлы ер Есім" жырын талдайтын болсақ, ... ... ... бас ... жалғыз аттануы, түсінде пірінен қайтқан Есім елде болған ойранды ... ... хан елі ... ... жалғыз аттанады. Осы тұста қалай аттанады деген сауалға жауап беріп тұратын дәстүрлі сарын болып қалыптасқан адам танымас кейіпке еніп, Әбілғазы ... ... ... ... елші бейнесінде суреттелуі және пірінде жатып, ел шапқыншылыққа ұшырауы түс көруі. Ал бас қаһарманмен қатар әскери жасақ арасындағы бірлік ... төрт ... әр ... таңдап, ал бас қаһарманмен қатар әскери жасақ арасындағы бірлік ... ... ... жыры ... тұсымен Тұрсын ханға қарсы қол жинап, Есімнің өзі хан ... ... бола ... ... - ... ... ... эпикасын құрайтын компонеттің бірі. Демек қаһарманды дәріптеу, композициялық құрылыс қана емес, бейнелеуіш құралдар арқылы да ... ... [15, 210 б.]. ... эпостарда дәстүрлі эпос үлгілеріндегідей, бейнелі сөз сөз үлгілерімен әдістер мол болмаса да ... ... ... бірі - эпикалық образ жасауда жиі ... ... ... мен ... ... ауыз әдебиетінде әсіресе батырлар жырында көп қолданылады. Мұндағы мақсат - ... ... ... ... туғызу, оларды қызықтыру. Сөйтіп, суреттеліп отырған образдары көңілге ұялату. Нақты тарихи ... да ... ... ... суреттеу кездесіп отырады. Мәселен, "Еңсегей бойлы ер Есім" жырындағы мына жолдар ... ... ...
Сүлеймен батыр, Жиембет,
Қылып жүр ерлер тойларды,
Ешкім осал демейді,
Ұрыстың алған әдісін,
Қоңырат Алатау ерді.
Қойдай қырып, айдап жүр,
Кез келгенін жайлап жүр,
Шымалдан көп ел ... тең ... ... ... ... ... ел ... - топтай берілген батырлардың жырдағы соғыс қимылы. Жыршылар халық қамқоры ... ғана ... ... ... ... ... ... көрсетіп отырған. Айталық, аталмыш жырда:
Ұрыста қарсы шығып, қарысқанның, ... ... ... ... ... ... ... болды бәрі,
Бармады ешбір пенде алдына оның,
Бас тығып, батыр ерлер қойдай ықты,
Болмаса, бірақ өзі Есім ... оның ... ... ... ... не ... ... жолға-деп берілсе,
Бір қалмақ келе жатыр таудай болып,
Өртенген желді күнгі қаудай болып,-деген жолдарды оқимыз. ... ... ... ... ... ... мәнде көтере көрсетілген. Кейде батырдың атымен соғыс әрекетін суреттеуде де ... айту ... үш күн, үш түн ұрыс ... ұрып, қылыштасып неше қылды,
Күрзімен Есекеңді ұрып еді,
Су ... ... ... тізе бүкті.
Борайхан екпінімен кетті өтті,
Неше уақ есеңкіреп атта ... ... ... ... төре зада қайда кірді.
Тоқтамай, Борайханды кетті жұлып,
Ұран сап үш қайтара жерге ұрды деп ... ... ... ... ... көп ... ... кейбір эпостарда өте аз, не кездеспейді. Бұл заңды да, өйткені тарихи жырларды гипербола (әсерелеу) сирек қолданылады.
Белгілі бір эпикалық жырдың ауыз ... ... ... ... ... бірі - ... тілінің формулалығы. Өйткені "... первоначальные причины возникнования формул ... в ... ... ... ... ... деп бекер айтылмаған. [34, 132-133 бб.].
Орыс оқымыстылары эпос тілінің ... үш ... ... ... а) ... бейнелі сөз тіркестері ә) түрлі ұқсас жайлар суреттелгенде қайталанып келетін жолдар; б) ... ... ... ... ... ... эпикалық жырларында тұрақты қайталаушылардың (формалық) тұтас сериясы бар, яғни текстен текске "көшіп" жүретін дәстүрлі стильдік ... ... ... ... ... эпикалық жырлар ауызша туып мақталады. Сондықтан да оның мазмұны мен бейнелеу құралдарында ұқсаса үлгі ... көп ... ... ... ... ... ... фольклорлық дәстүрді сақтай отырып, өзінше өңдеп, "өзгеріс" енгізуде мүмкін. Осыған орай жеке ақын, ... ... - табы да шет ... ... ... ... ... даму эволюциясы қалыптасып тұрақталған белгілі көркемдік әдіс-тәсілдермен суырып салмалықтың қатысуы арқылы ... ... ... ... ... ... ... да эпос тілінің формулалығы - олардың басты ерекшеліктерінің бірі. ... ... бір ... ... келе ... дәстүрді сақтауға мүмкіндік береді.
"Фольклордағы дәстүрлік сөздік текстің тұрақтылығынан да, әуен мен ... ... де ... Дәл осындай дәстүрлі шумақтар мен оралымдар ерте замандағы халықтың сана елесін неғұрлым анық көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... көне мұраны сақтау мен таратудың көпшілік формасы екені ... ... [5, 14 ... әр ... не бір шығарманың бірнеше вариантында әр түрлі мөлшерде болады. Бұлардың атқаратын функциясы мен ... да ... ... Ол ... сөз ... мен өлең шумақтарынан тұтас эпизодқа дейінгі аралықта келеді. Сондай-ақ, кейбір қайталаулар бір ғана шығарманың ішінде кездессе, ... ... ... ... ... ... қайталаулар эпикалық жырдың негізгі тәсілдерінің бірі болып есептеледі. Батырлық мазмұндағы нақты тарихи эпостарда да осы әдіс - ... ... ... ... ... сөздерінің (диолог, монолог) алдында келіп дәнекерлік қызмет ... ... ... ... тарихи жырларда жиі ұшырасады. "Еңсегей бойлы ер Есім" жырында: Сонда Есім сөйледі: "Мына бір жайды сөйледі", немесе "Сонда Борайхан сөйледі, ... ... бүй ... ... бір, не екі жолдан тұратын көмескі формулалар әлденеше рет қайталанады, әрі кейіпкер сөздері мен жырдың біршама ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Кейіпкер жолдарының ұзақтығы да белгілі бір қалып бойынша ... Есім хан ... ... жол мөлшерін:
Осылай ұдай жол жүрді,
Бірнеше тәулік мол жүрді.
Бір жеті бұлар жол жүрді,
Аз да емес мол жүрді, - ... ... ... екі-үш рет аздаған өзгеріспен қайталанады. Тіпті жоғарыдағы жол қашықтығын білдіретін бірыңғай ортақ ... ... ... ... батыр" эпостарында да бой көрсететін байқаймыз.
Нақты тарихи жырларда эпикалық қайталаулардың бір тобы төл сөз ... ... ... жекпе-жекке шыққанда біріне бірі:
Әуелгі кезек менікі,
Соңғы кезек сенікі,-деп тіл қатады, сес көрсетеді.
Кейіпкерлердің қорықпайтын жау жүректілігі де ... ... ... ... ... яғни төл сөз ... ... эпикалық қайталаулар екінші бір формада да ұшырасады.
Есім хан:
Өлер жерін осы деп,
Қолқа жүрек тұсы, - деп ... ... ... ... ... жауын нысанаға алғанда осындай бір үлгідегі сөздерді айтады. Осы секілді тұрақты жолдар батырларды айрықша күш иесі етіп сипаттағанда да ... ... ... қолға алды,
Ақ иық құстай қамданды,
Көкте дұшпан, жерде шөп,
Ұрыс қызды, жамағат,
Ұдайды төрт күн ... ... күн ... қуда артынан, - деп келеді. Батырларға сипаттама осындай екшелеген біркелкі стандартты жолдармен беріледі. Мұндай стреотиптік жолдар қаһармандық ... ... ... ... ... де айтылады. Мұның бәрі де дәстүрге тән шаттылық.
"Эпикалық жырлар ауызша туып, ауызша тарайтындықтан оның ... ... жүйе - ... өзі дәстүрлі тақырыптарға құрылады. Басқаша айтқанда сюжеттік құрылымы жағынан да біркелкілік байқалады. Осындай ортақ, сарындас тақырыптарды бір ... ... ... болады. Яғни бірте-бірте барлық эпосқа тән ортақ сөз айшықтары қалыптасады. Сөйтіп, әбден тұрақтанған қалыпты сақтай отырып айтудың ... ... ... да, ол ... стильге айналады. Сонымен бірге формулалық көлемі үлкен тексте еске ... ... ... ... түйін - қайталау эпос стилінің өзгеше тәсілі болып табылады" [29, 97 б.].
Батырлық ... бас ... - ... дүниеге келген, асқан күш иесі. Сол себептен оның қарсыласы да, өзіне лайықты болуы керек. Күші жағынан батырмен тең түсетін, кей ... ... ... ... ... жау ... ... үлкен қиындықпен жеңеді. Батырлық эпостарға тән көркемдік тәсіл ... ... екі ... деп ... Бұл тұрғысынан мысалдар келтіруге жөн көрмедім. Өйткені, жоғарыда келтірілген қазақ ... ... ... ... ... ... және де көңілге қонымды күмәнсіз контрасттар деп ойлаймын.
Қаһарманды өзгелерден бөліп, даралап көрсету үшін батырлық эпостарды кеңінен қолданатын тәсіл-ұлғайту (гипербола). ... ... ... ... оның ... ... шабысы тыңдаушыны елең еткізерліктей еселене ұлғайтылып суреттеледі. Есім хан "шапса ... ... атса жебе ... деп ... Әсіресе, ұлғайту-ұрыс өтіп жатқан кеңістіктің бүкіл көрінісін қан төгіп, жан берісіп жау жүрек батырдың кейпін ашып ... ... ... ... ерлік оқиға тізбегімен ілестіре ертіп отырар эпостағы бірден-бір тәсіл. Айналасы екі-үш ауыз сөзге көл-көсір психологиялық сәтті сиғызып суреттеу жыршыдан асқан ... ... етер ... ... ... жат, жалған тіркесті жұрт қабылдамаса тағы да мәлім. "Еңсегей бойлы ер Есім" жырындағы құлақ ... ... жыр ... да осы ... ... ... берілген.
Қаһарманның қайтпас қайсарлығының басты көрсеткіштерінің бірі -астындағы аты. Сондықтан, батыр мінген тұлпардың желмен ... ... ... ... ұлғайтылып, көркем кестеленеді. Эпостағы Ташкент шаһары бетке алып тау мен тасты бірақ аттап бара ... Су ... ... да ... ... ... айтып ер Есім
Тұлпарға қамшы салады,
Еті қызса жануар,
Жұлдыздай болып ағады,
Қызған сайын сабады,
Үй жыққандай екпіні,
Көлденең ұшқан құс болса,
Омырауға қағады.
Көтеріліп ... ... ... ... ... ... ... қылып шағады,
Кейбір тастан өтшығын,
Шамдай болып жанады.
Неше тауға кезіксе,
Анда-санда қалады,
Бір күн шапса Су тұлпар,
Айшылық жолды ... ... ... тұлпар бейнесін тереңдеп беруде метафоралық салыстыру әдістері кеңінен қолданылады. Троптың бұл түрі тұлпардың образын бейнелеуде оны табиғаттың әр ... ... ... бір жануарларға күнделікті қолданылатын бұйымдарғы салыстырып беріледі.
"Еңсегей бойлы ер Есім" жырында да бұл үрдістің таңғажайып тартымды үлгілері ... ... ... Су ... ... ... жел", "Қызарған қызыл гүл", "Күркіреген күн", "Жанған жұлдыз", "Ұшқан құс", "Ор теке", "Атқан оқ", "Төрт аяғы тең болатын" ... ... ... ... Мұндай тіркестер қазақтың батырлық жырларында тұрақты формулалық стильдерге ие. Қаһармандық эпостарға ... ... ... ... ... атауға болады: тұлпардың зор келбеті биік тауға, шабысы соққан желге, қанатты құсқа, жебеге; ... ... ... ал тұлпардың көзі жұлдызға, отқа, марал немесе арқар, ботаның көзіне ... ... ... ... ... ... ... жырларында да молынан ұшырасатын сөз қайталаулар мен ортақ өрнек болып табылатын ... бір ... жеке сөз ... сөз ... түрінде келетін тұрақты эпитеттер мен ... ... ... өн ... еміс-еміс қайталанатын сөз орамалымдары жыршы-жырауларға жатық, айтуға жеңілдік қана емес, халық құлағына да ... ... ... ... болған.
Батырлық эпостағы ауыспалы сөздер мен тіркестердің келесі түрі- ... ... жыр ... ... қайталаулар эпикалық стильдің дәнекері, бір ситуация мен екінші ... ... ... келеді. Бұл үлгідегі қайталаулар келесі бір немесе оданда көп жыр жолдарынан тұрады. Мысалы:
1."Әулие қоймай қыдырып,"
Етегін ... ... "Ақ ... ... ... ... қол салды,
Бір салғанда мол салды"
4."Атса жебе өтпейді
Шапса қылыш кеспейді" - ... ... ... ... өлең ... ... ... мотивінің сюжеттегі қызметі батырдың кезекті іс-әрекетінің дәлелдемесі (мотивировка) үшін қолданылады. Алда болатын ... ... ... ... тәсілі әр түрлі: түс көру және оны жору, жау елінде мыстан кемпірдің бәрін біліп ... ... ... мен аты ... оқиғаны алдын ала сезіп, батырға ақыл-кеңес беруі, бал ашу,-деп жазған Ш.Ыбыраев: Осылардың ... ең көп ... - түс ... - деген оймен түйіндейді. [35,111 б.].
Бұл мотив кездеспейтін қазақ эпосы некен-саяқ. ... өзі ... ... ... көру және тура ... ... қалай болып жатса сол қалпында көру түрінде келеді. Бірақ қалай болған күнде де екеуінің атқаратын ... беру ... не ... ... не жамандықтан кейіпкерді хабарды ету. ... ... ... ... ... ... жақсылыққа еш уақытта айналмайды. Оны жоруда, мән-мағынасын түсінуде орын алуы мүмкін қателік эпоста ... ... ... дәл ... айту қиын. Бәлкім, ата-бабаларымыз түс көруге және оның жоруына ... мән ... оны ... ... құдіретімен сабақтастырып, оған шексіз сенуі де ғажап емес. Бұған халқымыздың тарихынан, наным-сенімінен мысалдарды тізе беруге болады.
[34, 115 ... қай ... ... да, оның ... мен дос ... ... ... үлкен мән береді. Бірқатар эпостарда жаудан қайтып оралмаған батырлардың ата-анасының жалғыз міндет ... ... ... ... ... , , , т.б. ... ... атын қойып, оның кім болатынын да айтатын солар. Егер ... ... не ... тап ... ... жол ... отыратын да пірлері. Олар көбіне батырлардың түсіне кіреді.
Батырдың көздегені ел мүддесі халқының бостандығы болса, онда ... жол ... - ... ... аруақтары. Олар батырдың өз басын ғана қозғамайды, батыр жоқта елге төнген қауіпті де сездіреді. Демек пірлер қызметі де батырлар жырының ... ... ел ... бағындырылған. Мәселен, "Еңсегей бойлы ер Есім" жырында да дәл осы жайттар байқалады. Онда Есім хан жыр ... ... екі ... түс ... ал ... бір ... үш рет түс ... Есім әр түстен соң шошып оянып отырғанын аңғарамыз. Есім ... ... ... ... ... Бас қаһарман түс көріп, жебеушілері аян берген кезде сырт елде ... анда ... т.б. ... тыс ... ... жақсы білеміз. Мұның эпостық жырлары да кездесетін сарын екені белгілі.
Жырда тағы бір көрініс, ол - ана мен ... ... Ана ... Есім хан түсінде де көреді. Бұл да - ... ... ... ... ... ... сарын. Және Есім хан мен Ханымшаның қосарлана берілген бейнесі де тұрақты. Оны кез келген қазақ эпосы үлгілеріндегі зарығып ... ... ... ... деп ... жөн. Тұрсын хан елін шапқанда Ханымша ғайыптан жоқ болып кетеді. Бұл да жыр көркемдігі мен ... ... ... көрініс тапқан автордың шешуші ізденушілік формадағы детальдардың бірі деп түсінеміз.
"Еңсегей бойлы ер Есім" жырында қым-қиғаш сипат алып, мыңмен алысқан батырдың ... "Оң ... ... сол ... солынан" жапырып бара жатқан Борайхан мен Есім ханның жекпе-жегі де дәстүрлі сарынның бір ... ... ... ... ... ... ... болсақ:
* Жекпе-жек алдында қос батырдың бір-бірімен тілдесе пікірлесуі, жөн сурасуы:
Іздеген жауың мен ... ... ... әуел сыр ... кім болар?!
* Жауап және кезек сұрау рәсімі:
Алдымда кездестім
Бір өлім ақыр шын ... екен ... ... ... ұл ... қайтқан біреуміз
Дос дұшпанға сын деді.
Менің жасым ілгері
Кезегімді бер деді.
Менің атым Борайхан
Азғантай қазақ шошайып
Аламын деп келдің бе
Манжұрдың ... ... ... ... қимылы:
Садақты қолға алады
Жерде тұрып шамалы
Майысып атып, бүк түсіп
Үзеңгіде табаны
Шыдай алмай ... ... ... ... барып тоғызын
Торқаға барып шыдады.
Аппақ қожа пірінің
Аруағы жар болып
Тоқтатқан екен залалды.
* Қарсы батырдың ... аман ... Есім ... алып ... ... ... ... берді ағасы.
Есекең де садақ ап,
Толғанып неше шіренді.
Бүге түсіп жіберді
Тоздырып барып торқасын
Дарыды етке бір, - деп ... ... ... ... ... пен ... жебе тартысып, күрзілесіп жатқан эпизодтарды байқаймыз. Ал жекпе-жектегі батырдың жеңісі асыра дәріптеліп берілген жыр жолдарын жоғарыда мысал ретінде келтіргенбіз.
Осы ... ... жеке ... ... ... жауап тасушы жекпе-жекке шығуында уақыт кеңістігімен есептелмейді. Тек жырда жекпе-жек қанша уақытта созылғандығы ғана тілге тиек ... ... ... ... ... ізін ... жыр ... кез келген үлгісінен кездестіруге болады. Тарихи жырларда өмірбаяндық сарындарға аз орын ... ... ... кейіпкердің ел тағдыры шешілер тұстағы оқиғаларға қатысына баса көңіл бөлмеді. Дегенмен, тарихи ... ... ... ... ... кездесіп қалуын, өзге эпос үлгілері сияқты тарихи жырлардың да басты мақсаты кейіпкерді дәріптеу екені, ал осы ... ... ... ... сарындардың рөлі ерекше екендігіне жоғарыда барынша тоқталып өттік дей ... ... ... бөлімді аяқтадық.
Қорытынды
Нақты тарихи эпостың тууы, қалыптасуы белгілі бір кезеңге өмірдің өз шындығынан тарихи оқиғаларға негізделеді. Бірақ, оны ... ... қаз ... ... жырлай бермеген. Тарихи халықтарды негізге ала отырып бірде болған оқиғаларды сонар-соқпағын, бірде әлеуметтік-эпикалық әсірелеу де ұшырасады,бірақ қалай ... да бұл ... ... ... бір кезең ақиқатын дәл бейнелейді. Демек, ол классикалық эпосқа қарағанда, тарихқа анағұрлым жақын келеді. ... ... ... ... ең алдымен баласыз қарт ана-ананың қал жайы ... Олар ... ... ... ... ... қамығып, әулие-әнбиелерге жалбарынады, бала тілейді. Осыдан кейін барып қаһарманның ғажайып ... ... ... Ал, нақты тарихи эпоста ішінара, кей жырларда болмаса, бола ... ... ... ... ... дейін бірнеше ерлік көрседі, басқаша айтқанда, олардың ... ... ... ... кеңінен баяндалатын болса, нақты тарихи эпоста кейіпкер өмірінің мәлім бір кездері ғана қамтылады. Сондай-ақ классикалық эпостарда батырлар жауды ... бір ... ... соң да ... ... ... ата салтын ұрпағы жалғастырады. Ал нақты тарихи эпос қаһармандарының ... ... ... ... жыр ... мифтік ұғымға негізделген жаулармен күреспейді. Өйткені олардың орнын өмірде бар, нақты дұшпан басқан. Тарихи жырлардың тууы ... ... ... болғандықтан, жаулар тобы да нақты. Ақын жыршылар кейде классикалық ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі өрнек сарындарды пайдалана отырып, өз жандарынан қосқан тың теңеулерді қолданады.
"Еңсегей ... ер ... ... ... ... ... Ол ... жағынан жақын жатқан тарихи әлеуметтік процесстерді ұқсас түркі-моңғол халықтары эпикалық дәстүрінің аясында дамып ... Бұл бір ... ... ... дәстүр жалғастығының көрініс болса, екінші жағынан, нақты оқиғалардың әсері суымай ізі көмескі тартпаған кезде туған жыр. Өйткені ... ... ... желінен тарихи шындықтың көріністері байқалады. Ел қорғаған ер, халықтар достығы, әлеуметтік теңсіздік, халықтың тұрмыс-тіршілігі секілді елдің ішкі-сыртқы ... ... ... Оқиға фактіге құрылып, тарихилығы артқан. "Тарихи жыр" терминінің аумағын кеңірек мағынада алар болсақ, оған ел тарихының, халық ... ... ... ... эпикалық, сондай-ақ бірен-саран лиро-эпикалық жырларды жатқызуға болады. Әрине тарихи жыр көркем шығарма болғандықтан тарихи фактілері мен деректері онда көркемделіп ... ... ... ... ... ... ... жырмен тарихи өлеңнің аралығындағы жанр. Тарихи өлең әңгімеленіп отырған оқиғаның ізінше пайда болады да, ел арасында тез-ақ тарап кетеді. ... сол әр ... ... ... негізінде көлемді шығармалар туады. Олар бірте-бірте циклденіп, үлкен жырға айналады және оған ... ... ... ... ... деп ... тарихи жырларының мәселелері" еңбегінде берген. Содан барады да үлкен тарихи жыр пайда болады. Ал араға көп уақыт салып барып, аса ... ... ... ол батырлық жырға айналады делінеді.
Ал Еңсегей бойлы ер Есім туралы жыр ... ... ... ... үлгермеген. Бірақ оның поэтикасын бойын сіңірген тарихи жыр. ... эпос үшін ... ... және ... ... мен алып ... керемет ерлігін тек қана гиперболалы тәсілмен әсірелеп көрсету үшін идеялық әрі эстетикалық мұрат салады. ... ... ... бұрын-соңды болған оқиғалар бір адамның бойынан танылып, олардың қимыл ... зор ... ... ... ... ... суреттейді.
Ал тарихи жырда идеялық-эстетикалық мұрат өзгешелеу. Мұнда үлкен оқиғалармен, жекелеген фактілермен бұқара ... ... ... ... ... ... шыққан кәдімгі қарапайым адамдарға мән беріледі. Бірақ олар, яғни, жеке фактіге, адамда жалпы тарихи жағдайдан ... ... ... ... жырдың бүкіл мазмұнын өзін сол заманының оқиғаларынан туып өрбіп жатады.
Рас, "Еңсегей бойлы ер Есім" жырында батырлық эпостың ... ... бар, ... ол әлі таза эпос ... ... біз қазақ фольклорында басқа жанр сияқты тарихи жыр бар деп қарауымыз керек. Оны кенже эпос деуімізде дұрыс ... ... ... ... ... бірі.
Қалмақ шапқыншылығы кезінде халықты ерлікке шақыру идеяларын ... ... ... айту ... ... Алпамыс, Қобыланды сияқты батырлардың жырлары етіп, қалмақтарды көрсеткен. Өйткені сол кездегі анық болған оқиғаларды, яғни, ... пен ... ... ... ел ақындарыс әуелде көлемді жырға түсіріп үлгермеген. Тек шағын ... мен ... ... ... ... ғасырдың аяғымен ХІХ ғасырдың бас кезінде солардың басын қосып ... ... ... ... ... ... ...
Ол үшін жыршылар, сөз жоқ бұрыннан белгілі батырлық көркем ... ... ... сенген. Соның нәтижесінде тарихи жырлар соңғы бір-екі ғасырдың ақиқат шындығын бейнелейтін өзіндік тың құбылыс ретінде дүниеге келіп, ауыз ... өз ... ... тума жанр ... ... ... ... сан ғасырлық азаттық күресін тәжірибесі жинақталған, ерлік, жауынгерлік дәстүрлер қорытылған. Ерлігімен, еңбегімен ... ие ... ... ... ... бейнелі жырланған.
Ақырында тарихи әңгімелер, жырлар, халқымыздың тіл өнерімен жасалған асыл мұрасы, ... ... ... оқып ... адам ... ... ... ежелгі әдебиетімен, мәдениетінен мағлұмат алады, ойын кеңейтіп, тілін байытады. Тарихи жырлардың солардың ішінде ... - ... ... қарсы қазақ жасақтары бастап күрескен Есім хан туралы, олардың ішінде "Еңсегей бойлы ер Есім" сияқты, көлемі жеті мың ... ... ... ... ... ... ... өте зор деп қорытындымызды түйіндегіміз келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Әбілғазы "Түрік шежіресі" Алматы, 1992.
2. Әуезов М. "Әдебиет тарихы" Қызылорда, 1927.
3. Байболов Қ. ... ... ер ... ... ... А. "Ақ жол" ... "Рауан", 1995.
5. Бердібаев Р. "Қазақ эпосы" Алматы, "Білім", 1985.
6. Веселовский А.Н. ... ... ... ... ... ... Х. ... Ташкент, 1926.
8. Досмұхамедов Х. "Қазақ халқының әдебиеті" Алматы, 1928.
9. Жалайыр Қ. "Шежірелер жинағы" Алматы, "Қайнар" 1997.
10. Жұмалиев Қ. ... ... мен ... ... ... ... "Жазушы", 1958.
11. Исмаилов Е. "В поисках нового" Алматы, "Рауан", 1967.
12. "История Казахстана". Очерк. Алматы, 1993.
13. ... С.Г., ... Т.И. ... Летопись трех тысячилетий. Алматы, "Мектеп", 1992.
14. Көпеев М.Ж. Шығармалар ... 2 том. ... ... ... ... С. ... фольклорының типологиясы". Алматы, "Ғылым", 1981.
16. Қасқабасов С. "Қазақ тарихы жырларының мәселелері", Алматы, "Ғылым", 1979.
17.Қасқабасов С. "Родники искусства". Алматы, "Ғылым", ... ... Ш. ... және һам ... ... ... ... 1991.
19. "Легенда и мифы древней Греция и Рима". Москва, "Наука", 1983.
20. ... Ә. "О ... в ... обусловленности казахского эпоса" Известие Каз ФАН СССР серия историческая, 1946, (2).
21. Моисеев В.А. ... ... и ... в ... ... "Моңғол құпия шежіресі". Өлгей, 1979.
23. Мұқанов С. "Қазақтың ХҮ-ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... Проп В.Я. "Фольклор и действительность". Москва, "Наука", 1976.
25. Санчиров В.П. "Калмаки в истории турецкого автора Сейфи ... ... ... ... С.Б. ... тарихи жырларының сюжеті мен типологиясы" Фил.ғыл.канд. Атағын алу үшін дайындалған дисс. Алматы, 1993.
27. Сейфуллин С. "Қазақ әдебиеті". Қызылорда, 1932.
28. Сейфуллин С. ... ... ... ... ... ... З. ... эпос". Алматы, "Қазақ университеті", 1995.
30. Тарақты А. "Көшпелілер тарихы". Алматы, "Дәстүр", ... ... М. ... ... народа" Алматы, "Рауан", 1993.
32. Уәлиханов Ш. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том. Алматы.
33. Хара-Даван Эренжен. "Чингиз хан как ... и его ... ... ... - ... ... 1992.
34. Ыбыраев Ш. "Эпос әлемі". Алматы, " Ғылым", ... ... ... ... ... ... ... кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХЫЛЫҒЫ
Орындаған:
4-курс студенті ... ... ... ... оқытушы ... ... ... ______________________Ө.Әбдиманұлы
Алматы 2011

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.О.Әуезовтің тарихи көзқарастары78 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь