Жем өзенінің ең аз ағындысын есептеу

КІРІСПЕ
1 ЖАЙЫҚ.ЖЕМ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ . ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Жер бедері
1.2 Геологиялық құрылымы
1.3 Климаты
1.3.1 Радиациялық теңдестік
1.3.2 Ауа температурасы
1.3.3 Атмосфералық жауын.шашын
1.3.4 Ауа ылғалдылығы
1.3.5 Жел режимі
1.3.6 Топырақ бетінен булану
1.3.7 Қар жамылғысы
1.4 Топырақ және өсімдік жамылғысы
1.5 Гидрографиясы


2 ӨЗЕН АЛАБЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛГЕНДІГІ
2.1 Өзендер мен уақытша ағынсулардың су режимінің жалпы сипаттамасы
2.2 Өзендер ағындысының зерттелгендігі
3 ЕҢ АЗ АҒЫНДЫ
3.1 Ең аз ағындыны бөлу қағидалары
3.2. Ең аз ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткілікті болған жағдайда қалпына келтіру
3.2.1 Ең аз ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткіліксіз болған жағдайда қалпына келтіру
4 ЕҢ АЗ АҒЫНДЫ ҚАТАРЫНЫҢ СТАТИСТИКАЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІ
4.1 Қамтамасыздық қисықтары
4.2 Ең аз ағындының параметрлерін сипаттау
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жайық-Жем алабына Ойыл өзені толығымен кіреді. Алаптың жалпы ауданы 713 мың шаршы шақырым. Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы ұзақтығы шамамен он бес шақырым, ал батыстан шығысқа қарай мың шақырымға созылады. Қарастырылып отырған ауданның басты өзендерінің ағындысы негізінен алаптың жоғарғы, биік бөлігінде (солтүстік-батыс) қалыптасады. Бұл аудан анық сипатталған ылғал тапшылығымен ерекшеленеді. Табиғи жағдайы, қосымша суармалау жүргізсе ауыл шаруашылығында үлкен жетістіктерге жеткізеді. Облыс өзендерінің су режимінің басты фазасы - көктемгі су тасу болып табылады. Жылдық ағындының көп бөлігі, тіпті барлық көлемі осы кезеңде ағып өтеді, өзендер режимінің климаттық жағдайларымен анықталатын өзіндік қасиеттері ауданның жеке бөліктерінде жергілікті факторлардың әсерінен анық бұзылады.
Берілген жұмыста қарастырылып отырған Ойыл өзені алабының жалпы физикалық-географиялық жағдайына, климаттық факторларға, гидрологиялық зерттелгендігі және су режимінің жалпы жүру кезеңдері мен ең аз ағынды жайында сипаттама берілген.
Қарастырылып отырған өзен алабының ең аз ағындысының мәліметтері бойынша өзен ағындысының негізгі статистикалық параметрлерін анықтау, қамтамасыздық қисығын тұрғызу және қамтамасыздығы әр түрлі ең аз су өтімдерін табу жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады.
Жұмыстың міндеттері:
- алаптың физикалық-географиялық және гидрологиялық тұрғыдан зерттелу деңгейін сараптау;
- соңғы жылдардағы бақылауларға сүйене отырып, алаптағы өзендердің тәуліктік және айлық ең аз ағындылары жайлы деректерді талдау;
- гидрологиялық ең аз ағынды қатарын қалпына келтіру;
- статистикалық параметрлерін анықтау, қамтамасыздығы әр түрлі су өтімдерін бағалау.
Жұмыста Казгидромет торының: "Ресурсы поверхностных вод" Т.12, "Гидрологиялық жылнама", "Основные гидрологические характеристики" және "Водный кадастр" сияқты стационарлы бақылау деректер мәліметтері және басқа да деректер қолданылды. Есептеу үшін 1940-2010 жылдар аралығындағы деректер пайдаланылды.
1. Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 12. – Вып. 3. – Актюбинская область. – Л.: Гидрометеоиздат. – 1966.
2. Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 13. – Вып. 2. – Урал – Эмбийский район. – Л.: Гидрометиздат. – 1966.
3. Основные гидрологические характеристики Том 12 Нижнее Повольжье и Западный Казакстан. Актюбинская область. – Вып. 3. – Л.: Гидрометиздат – 1966.
4. Молдахметов М.М. – Гидрологиялық есептеулер. – Алматы. – 2003.
5. С.Қ. Дәулетқалиев, Д.Қ. Жүсіпбеков. – Гидрологиялық мәліметтердің біртектілігіне талдау жасау. – Алматы. – 2003.
6. С.Қ. Дәулетқалиев, М.М. Молдахметов. – Гидрологиялық мәліметтерді математикалық әдіспен өңдеу пәні бойынша практикум. – Алматы. – 2001.
7. Лебедов В.В. Гидрология и гидрометрия в задачах. Л.: Гидрометеоиздат. – 1961.
8. Беркалиев З.Т. – Гидрологический режим рек Центрального, Северного Западного Казахстан. – Алма-Ата. – 1960 г.
9. С.Қ. Дәулетқалиев, Д.Қ. Жүсіпбеков. С.Қ. Әлімқұлов. – Гидрологиялық болжамдар. – 1 – бөлім. – Алматы. – 2008.
10. Пособие по определению расчетных гидрологических характеристик. – Л.: - Гидрометеоиздат. – 1961.
11. Владимиров В.Н. Гидрологические расчеты. – Л.: Гидрометиздат – 1973.
        
        Әл-Фараби атындағы қазақ Ұлттық университеті 
География және табиғатты пайдалану факультеті
Метеорология және гидрология кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ... ... ЕҢ АЗ ... ... ... курс ... Алиев А.С.
Ғылыми жетекші: Даулетқалиев С.Қ.
г. ғ.д, профессор
Норма ... ... ... ... ... ж.
Метеорология және гидрология кафедрасының
меңгерушісі: т.ғ.к. доцент ... ... ... жұмыстың тақырыбы - Жем өзенінің ең аз ... ... ... ... 4 ... және ... құрылған. Берілген жұмыстың көлемі 57 беттен, 16 суреттен 12 кестеден, 22 формуладан, 11 пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі қолданылған сөздер: су ... ең аз ... ... кезең, бекет, орташа арифметикалық мәні, вариация және асимметрия коэффициенті, ... ... ... ... ... ... қисығы, орташа квадраттық ауытқу және тағы басқалар.
Зерттеу объектісі - Жем өзені болып табылады.
мазмұны
КІРІСПЕ
4
1
ЖАЙЫҚ - ЖЕМ ... ... - ... ... ... құрылымы
7
1.3
Климаты
7
1.3.1
Радиациялық теңдестік
7
1.3.2
Ауа температурасы
8
1.3.3
Атмосфералық жауын-шашын
9
1.3.4
Ауа ылғалдылығы
10
1.3.5
Жел режимі
10
1.3.6
Топырақ бетінен булану
10
1.3.7
Қар жамылғысы
11
1.4
Топырақ және өсімдік жамылғысы
11
1.5
Гидрографиясы
13
2
ӨЗЕН АЛАБЫНЫҢ ... ... мен ... ... су ... ... сипаттамасы
14
2.2
Өзендер ағындысының зерттелгендігі
17
3
ЕҢ АЗ АҒЫНДЫ
21
3.1
Ең аз ағындыны бөлу қағидалары
21
3.2.
Ең аз ағындыны гидрологиялық ... ... ... болған жағдайда қалпына келтіру
22
3.2.1
Ең аз ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткіліксіз болған жағдайда қалпына келтіру
23
4
ЕҢ АЗ АҒЫНДЫ ҚАТАРЫНЫҢ ... ... ... аз ... ... сипаттау
38
ҚОРЫТЫНДЫ
54
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
56
КІРІСПЕ
Жайық-Жем алабына Ойыл өзені толығымен кіреді. Алаптың жалпы ауданы 713 мың ... ... ... пен ... ... ... шамамен он бес шақырым, ал батыстан шығысқа қарай мың шақырымға созылады. Қарастырылып отырған ауданның ... ... ... негізінен алаптың жоғарғы, биік бөлігінде (солтүстік-батыс) қалыптасады. Бұл аудан анық сипатталған ... ... ... ... ... қосымша суармалау жүргізсе ауыл шаруашылығында үлкен жетістіктерге жеткізеді. Облыс өзендерінің су режимінің басты фазасы - көктемгі су тасу болып табылады. ... ... көп ... ... ... көлемі осы кезеңде ағып өтеді, өзендер режимінің климаттық жағдайларымен анықталатын өзіндік қасиеттері ауданның жеке бөліктерінде жергілікті ... ... анық ... ... ... отырған Ойыл өзені алабының жалпы физикалық-географиялық жағдайына, климаттық факторларға, гидрологиялық зерттелгендігі және су режимінің жалпы жүру кезеңдері мен ең аз ... ... ... берілген.
Қарастырылып отырған өзен алабының ең аз ағындысының мәліметтері бойынша өзен ағындысының негізгі статистикалық параметрлерін анықтау, қамтамасыздық қисығын тұрғызу және ... әр ... ең аз су ... табу ... ... ... болып табылады.
Жұмыстың міндеттері:
* алаптың физикалық-географиялық және гидрологиялық тұрғыдан зерттелу деңгейін сараптау;
* соңғы жылдардағы бақылауларға сүйене отырып, алаптағы өзендердің ... және ... ең аз ... ... ... талдау;
* гидрологиялық ең аз ағынды қатарын қалпына келтіру;
* статистикалық параметрлерін анықтау, қамтамасыздығы әр түрлі су өтімдерін бағалау.
Жұмыста Казгидромет торының: "Ресурсы ... вод" Т.12, ... ... ... ... ... және "Водный кадастр" сияқты стационарлы бақылау деректер мәліметтері және басқа да деректер қолданылды. ... үшін ... ... ... ... пайдаланылды.
1 ЖАЙЫҚ-ЖЕМ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ - ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
Жайық-Жем алабында Жайық және Жем ... ... ... ... ... ауданы - 713 мың шаршы шақырым. Солтүстік пен оңтүстік арасындағы ұзақтығы шамамен - 15 ... ал ... ... - 1000 ... созылып жатыр [1].
+ Жер бедері
Жер бедеріне қарап ... - Жем ... алты ... - ... ... бөлген. Олар: Оңтүстік Оралдың таулы ғимараты, Жалпы Сырт, Орал маңы үстірті, Каспий маңы ойпаты, Үстірт үстірті және Маңғышлақ аралшығы.
Оңтүстік Орал ... ... ... ... - қатпарлы ауданды алып жатыр. Шығыс Еуропа платформасы ... ... ... ... Ең биік ... Рязь тауы, биіктігі - 1067 м. Салыстырмалы биіктігі 700-900 м аралығында болып келеді.
Жайық өзені бастауын Орал ... ... ... ... ... 643 м) және ежелгі жазықтан оңтүстік бойымен тау ғимараты шығыс беткейіне қарай ағады. Оңтүстіктен батысқа ... ... ... ... үстірті орналасқан, одан оң жағалаулық салалар Сақмар өзені, Қосмарқа, Ұрман-Зілайыр, Барақал тағы да басқалар ағады. Бұл аудан жазық біркелкі ... және өзен ... ... ... ... Сырт батыстан Зілайыр үстіртінен және Каспий маңы ойпатына жалғасады. Сонымен қоса Жайық және Еділ ... ... ... ... болып келеді.
Сырттың батыс шеткі бөлігі Шипа тауының тобына кіреді, олардың бірі, биігі Ішкі тау болып табылады. Ал Сырттың оңтүстік ... ... кең ... алып ... ... Орал қаласынан 60 шақырым.
Төменгі Орал үстірті Каспий маңы ойпатымен түйіседі, шығысынан жон ... ... алып ... ... ... ... 400-500 метрде орналасқан. Батыс және оңтүстік жаққа қарай ойпат біртіндеп 100 м теңіз деңгейіне дейін жетеді. Сонымен қоса осы ... ... ... ... көктемде ол жерлер еріген сулармен толады.
Төменгі Орал үстірті жер бедері денудациялы-эрозиялық процеске куә. Оның ... ... су және ... маңы ... ... теңізінің солтүстік бөлігін қамтиды [1]. Ол қазіргі кезде кеуіп кеткен Каспий теңізінің түбі сияқты жер бедеріне ие. Олардың ... ... ... ... ... ... ... мөлшердегі сорды ойыстармен, көлдер мен терең емес ағыншықтармен ерекшеленеді.
Ең үлкені Чижа-Дуринск-Балықты. Ол жалпы Сырттың оңтүстік шекараларынан Жайық-Еділ құмдарына дейін жайылған ойық жер. ... ... ... орында Ембі өзенінің төменгі аймағы мен Өлі Көлтік жері арасында орналасқан Солтүстік Каспий маңы Қарақұмдары болып ... маңы ... ... ... теңіз деңгейінен 28 м төмен орналасқан. Бұл аймақтың көбі сортаң және тұзды болып келеді. Мұндай жерлер Жайық-Жем аймағының 13,8% яғни 78,6 мың км2 ... алып ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ауданы шамамен 161 мың шаршы км құрайды. Жер бедері биіктігі 50-290 м ... ... ... ... ... ... төмендеуімен ерекшеленеді. Биіктік 70-80 метрден аспайды. Мұнда Сам - Саматай құмдары орналасқан. Үстірт үстіртінің жер ... ... ... ... және ... бөліктерінде жоғарыда айтылған жазық тәрізді төмен жерлердің көптеп кездесуі.
Маңғышлақ Атырау облысының ... ... ... ... ... ... бөлігі жазықты болып келсе, солтүстігінде биіктігі төмен Қаратау таулары бар. Ол таулардың екі биік ... атап кету жөн: ... ... ... 555 м, Оңтүстік Ақтау, биіктігі 531 м құрайды.
Маңғышлақтың батыс бөлігінің жазықты аймағында ... ... ... 132 м ... орналасқан Қарақия ойысы бар. Маңғышлақтың шығыс бөлігі Ақтөбе, Сауысқай және Құр - Қызыл құмдық массивтерімен ерекшеленеді.
Облыс ... жер ... ... қарай бес ауданға бөлуге болады: Мұғалжар таулары, Жайық-Жем үстірті, Торғай - Арал маңы ... ... ... ... және ... маңы ойпаты.
Оңтүстік Орал тауының жалғасы болып табылатын Мұғалжар тауы меридиональді бағытта 450 км-ге созылып облыстың орталық бөлігінде орналасқан. Бұл тау ... және ... ... ... Олар бір-бірінен кең ауқымды тау аралық ойпаттармен бөлінген. Шамамен 50 °с.е аяқталатын солтүстік Мұғалжар таулары Елек пен Ырғыз өзендерінің ... ені 200 ... ... ... алып жатыр және олар жалпы алғанда төбелі - жонды ... ... ... ... ... ... қанаты (Ор-Ырғыз өзен аралығы) биіктігі теңіз деңгейінен 340 м-ге дейін жетіп Ор өзеніне қарай біртіндеп төмендейтін кең ... ... ... ... ... ... тілімденген жерлер мұнда тек өзен аңғарларының беткейлерінде ғана кездеседі.
Оңтүстік Мұғалжардың шығыс бөлігін 20-30 м-ге көтерілетін қырқалар мен ... ... ... ... ... ... көрінеді. Теңіз деңгейінен 280-300 м биіктікте жатқан бұл таулы үстірт Ырғыз өзенінің оңтүстік салаларының тар және терең аңғарларымен ... ... ... ... ... көп ... алып ... және ол Ойыл, Сағыз, Жем алаптарының уақытша ағынсулары мен ... ... ... ... ... жон ... ... ретінде сипатталады. Өзендердің су айрық сызығында биіктіктер теңіз деңгейінен 400-500 м-ге ... Ал ... және ... ... қарай үстірт 100 м-ге дейін төмендейді, бірақ ... ... ... кең ... ... ... ... немесе құм-төбелі (Ойыл, Сағыз және Ембі өзендерінің аралығындағы құмдар) ... ... ... алып жатыр.
Үстірттің осы бөлігінің бетінде, сондай-ақ, іші еріген қар суымен толған тұйық қазаншұңқырлар кездеседі[1, 2, ... ... ... ... ... ... қарай алуан түрлі тау жыныстары жатыр-төрттіктен орхей және протерозой кезеңіне жататын ... ... ... кең таралған және олар көптеген өзен аңғарларында кездесетін өзен аллювиясы мен (қалдық, ... ... ... ... ... көне ... шөгінділері мен Ембі, Ойыл, Ырғыз, Торғай және тағы басқа өзен алаптарындағы ... ... ... ... ... ... қуаттылығы (саздақ, құмсаз және үлкен кесекті сынық материалдардың) 1-70 м-ге дейін құрайды.
Неогенді шөгінділер ... ... ... ... және Ор, ... ... өзен ... аумағында таралған. Құмды қабаттар жиынтық қуаты бойынша (Ембі өзенінің аңғарынан оң жақта 300 м-ге дейін) Елек пен ... ... ... аралығында құмды сазды қабаттардан едәуір басым келеді.
Мұғалжар таулары мен Қазақтың ... ... ... ... мен бор шөгінділерінен тұратын кең палеозой фундаменті орналасқан. Шығысқа қарай бұл ... ... ... меридиональді бағытта қатпарлардың батуы байқалады [1, 2].
+ Климаты
Жайық-Жем аймағының ... ... ... ... ... процесстер және жер бедері әсерінен пайда болады. Және континентальды климат қалыптасқан. Каспий теңізінің әсері тек жағалық жерде ... ... ... Азор және ... ... әсерінен аумақтың үлкен аймағында ашық және суық ауа-райы қалыптасады. Жазы ... және ... ... ... ... күрт ... ... баланс
Континенталдық климат әдетте аспанда үлкен бұлттылықпен ерекшеленбейді. Сол үшін бұл аймаққа күн радиациясы көптеп келеді.
Жылына күн сәулесі түсу ... ... ... ... ... күндер көп болатын Оңтүстік Орал аймағында 1800-2200 сағат ... ... ... ... 37-49 ккал/см2. Аймақтың көп бөлігінде оң радиациялық баланс 8-10 ай болады, Каспий теңізі жағалауында-11 ай, ал Атырау облысының ... жыл бойы оң ... ... ... ... ... ... радиациялық баланс 6,8-9,4 ккал/см2 жетеді.Ол көбінесе маусым-шілде айларында байқалады.
Кей жылдары ... ... ... ... ... ... айтарлықтай ауытқып, мамыр, маусым айларында 8-11 ккал/см2 болуы мүмкін.
Минимальды радиациялық баланс қаңтар-желтоқсан айларында байқалып, радиация ... ... 0,2 ... ... ... - 1,0 ... дейін жетеді.
Тәуліктік радиациялық баланс көбінесе күннің биіктігіне байланысты, ең ... ... ... күн ... жеткен кезінде байқалады (шамамен жазда 0,6-0,7 ккал/см2 болса, қыс ... ... ... [1, ... Ауа ... солтүстік пен оңтүстікке қарай созылып жатуы температураның біркелкі таралуына себепкер. Жайық-Жем алабында ... ... ... 1-12 ℃ ... ... Ең суық ай қаңтар айы болып келеді. Температура мөлшері - 18℃ жетуі мүмкін. Арктикалық ауа массаларының келуімен ауа райы күрт ... Бұл ... ... ... ... айларында болады.
Аудандағы абсолюттік минимумдар келесі: солтүстік шығыста минус 42-48 ℃ ... ... ... ... минус 34-35 ℃, шығыста 24-20 ℃ құрайды.
Сонымен ... ... - Жем ... ... ... байқалуы мүмкін. Осындай жылыну ұзақтығы 1-5 күнге дейін жетуі мүмкін.
Ақпан айынан жалпы жылыну басталады. Ең қарқынды уақыт наурыздан ... ... ... ... Температура оңтүстікте 11-13 ℃ болса, солтүстікте 7-10 ℃ құрайды.
Орташа айлық температура көрсеткіші тамыз айында жоғары болып келеді, шамамен ... . Ең ... ... төмендеуі шамамен 7-9°С қыркүйек қараша айларында байқалады. Қараша айының орташа температурасы әлі де оң ... 2-13°С ... ... ... қалыптасуына жер бедері үлесі үлкен. Мысалы циклондық әсері үлкен Орал тауының батыс беткейінде орналасқан Мраково бекетінде қыс айының ... ... ... ... ... яғни ... әсері көп Қызыл бекетіне қарағанда 2°С жоғары.
Облыс ... ... ... ауа ... солтүстігінде (минус 12,0 мен минус 18,0̊ С) қаңтар мен ... ... ... Жеке жылдары температураның абсолюттік минимумы минус 48̊ С ... ... 12 ... ... жылы ай ... осы ... ... ауа температурасы 20,7̊ С-тан (Родниковка станциясы) 26,4̊ С дейін (Ақтұмсық бекеті, 5 тамыз 1955жыл). Осылайша ауа температурасының абсолюттік ... ... ... 90̊ С ... ... ... ауа температурасының 0̊ С арқылы өтуі әдетте оңтүстігінде 25-31 наурыз және солтүстігінде 6-10 сәуір; күзде - сәйкес 1-10 ... және 29-31 ... [1, 2, ... ... ... ... пішінінің, атмосфералық процестің әртүрлігіне орай Орал-Ембі алабына жауын-шашынның өзгергіштігі тән. Қарастырылып отырған ауданның жылдық орташа шамасының қосындысы бойынша төрт ... ... ... аудан - Орал тауы жоталарының шығыс тілімдері кіреді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-650 мм ... ... - Орал ... шығыс бөлігі және Оренбург облысының оңтүстік шығыс бөлігінің жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 350-450мм.
Үшінші аудан - ... және ... ... ... ... ... 250мм-ден 500мм-ге дейін.
Төртінші аудан - оңтүстік, көп бөлігі құрғақ, Каспий теңізінен шығысқа қарай орналасқан. Жылдық жауын-шашын мөлшері 150-250 мм ... және ... ... ... ... ... таулары жауын-шашынға үлкен кедергі болып келеді, сондықтан таудың батыс беткейінде шығыс беткейге қарағанда жауын-шашын көбірек мөлшерде түседі. Орташа ... ... - ... ең көп ... ... ... ... солтүстік - шығысында шілде айына келеді. Шамамен 40-78 мм құрайды. Орал тауының батыс беткейлерінде жауын - ... ... ... ... ... (84 мм). Орал және ... ... жауын - шашын максимумы желтоқсан айына келеді (22-40 мм/айына). Жылы кезеңде ... - ... ) ... жауын - шашын мөлшерінің 50-75 % түседі.
Жалпы Жайық - Жем алабы құрғақшылықпен ерекшеленеді. Бір екі ай ... ... - ... ... ... да ... ал Атырау облысының оңтүстік аймағында ондай кезең үш айға созылуы мүмкін.
Көптеген жылдарда айлық жауын - шашын мөлшері қарастырылып отырған ауданның ... - ... ... шілде айында көпжылдық кезеңдегі орташа 40-78 мм-ді құрайды.
Соңғы 30 жылда нөсер жауындар санының ұлғайғандығы мәлім. Олар кіші аумақты қамтып, ... ... 3-5 ... ... ... ... жаңбырлар көбінесе маусым - тамыз айларында болады.
Оның шамасы облыс аумағында орташа жылдық ... ... 361 ... ... ... ең аз ... - Үстірт шоқысы болып табылады. Жеке жылдарда жауын-шашын жиынтығы оның орташаланған шамасынан едәуір ауытқуы мүмкін. ... тыс ... және мол ... жылдары жауын-шашын мөлшері облыс ауданының солтүстігінде 576 мм-ге (Мартук бекеті, 1956 жыл), ал оңтүстігінде - 371 мм (Аяққұм ... 1958 жыл) ... ... ... 70 мм ... ... ... бекеті,1929 жылы 69 мм). Жауын-шашын жыл ішінде бірқалыпсыз таралады. Оның негізгі мөлшері жылы кезеңде түседі, ал суық ... ... ... шамасының шамамен 30-40 % түседі. Жауын-шашынның айлық максимумы көбінесе, маусымда айқын көрінбейтін максимум қазанда байқалады. Жауын-шашынның минимальды айы ақпан ... ... көп ... ... ... және төмен қарқынды жаңбыр түрінде түседі, кейде ұзақ жаңбырлар мен қатты нөсерлер болып тұрады [1, 2].
1.3.4 Ауа ылғалдылығы
Ауаның ... ... ... ... ... ... 6,0-6,5 мб құрайды. Ең жоғарғы мәніне (12-15 мб) ол шілде айында ... Ең ... мәні (1,5-2,5 мб) - ... ... ... ... ... ылғалдылығы, әдетте 25-30 % жазда, 80-90 % -ға ... қыс пен ... ... жылу ... ... ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 30 %-ға тең немесе кем болатын күндер саны 60-80 ... және 110-125 ... Ең ... ... ... ... күндер дерлік ішінде жеке айлары ылғалдылық 30 % -дан аспайды (Ырғыз, Шалқар, Ембі, Ақтөбе ... [1, ... ... суық ... ... ... ... қарлы боран туғызатын солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым.
Жаздың басында оңтүстік желдер жиі байқалады - бұлар бөгендер мен топырақ ... ... ... булануына әсер ететін аңызақ желдер. Жазда ылғалдық әкелетін батыс желдер басым, бірақ облыс аймағында оның тек аз ... ғана жер ... ... ... жылдық жылдамдығы 4-5 м/сек құрайды, күшті жел байқалады (15 м/сек) жылына 60 күндей байқалады [1, ... ... ... ... климат жағдайында булануға түскен жауын-шашынның көп бөлігі булануға жұмсалады. ... ... ... жылдық булану шамасы жауын-шашын мен ағындының зональды 300 мм, оңтүстігінде 160 мм - ді ... ... ... изосызығынан оңтүстік пен шығысқа қарай орналасқан кіші су жинау алаптарының булану шамасы 12 мм, 3-4 %, ал Ойыл өзенінің орта ... ... ... оның ... ... кіші.
Топырақ ылғалдылығы жеткілікті мөлшері болған жағдайда жылдық ... бұл ... ... 850 ... ... 1400 ... дейін жетуі мүмкін. Жыл ішінде буланатын ылғалдылықтың барлық мөлшері дерлік кезеңге жатады (шамамен 90%), ... ... мен ... ... үш ... ... ай ішінде булану (мамыр, маусым, шілде) оның жылдық шамасының 50%-дан астам бөлігін құрайды.
Ең жоғарғы айлық ... ... ... ... (60-70 ... бұл ... топырақта көктемгі ылғалдылық қоры ысырапталады.
Қыс айларында булану өзінің жылдық ... ... 10%-ын ... [1].
1.3.7 Қар жамылғысы
Қарастырылып отырған аудандарда қар жамылғысы ... 2,5-5 ай ... ... Қар ... негізінен ақпанның ортасынан наурыздың ортасына дейін Орал алдында наурыздың ... ... ... ... келеді. Ауданда қар қорының максималды вариация коэффициенті 0,3-тен 0,5-ке ... ... Қар ... қар қорының максимальды кезінде 0,23-0,33-ті құрайды. Оңтүстік Орал орманды массивіндегі қар ... ... ... 1,5 есе ... еруі ... үшінші декадасынан оңтүстікте сәуірдің бірінші декадасынан басталады.
Қар қорының түбегейлі бітуі ақпанның ... ... ... ... ... ... ... болады.
1.4 Топырақ және өсімдік жамылғысы
Зерттеліп отырған аймақтың жер бедері және ... сан ... ... ... ... да сан ... ... аудандарда құрғақшылық пен үнемі соғып тұратын желдердің әсерінен топырақтар құрғап, әрі қар ... ... ... орай суық ... ... ... дейін мұз қатып, топырақтағы микробиологиялық процестердің өту мерзімін әжептәуір қысқартады.
Жалпы бұл аумақта ... ... ... ... кең ... ... ... аса құрғақ климаттық жағдайда Арғанаты, Арқарлы секілді тау ... ... Бұл ... қалыптастырушы үштік кезеңнің гипсті, аздап тұздалған түзілімдері. Бұл ... ... ... өзінен төмендегі топырақ қабаттарынан қатты айырмашылығы жоқ.
Жауын-шашын мөлшерінің ... және ... көп ... ... ... топырақтар карбонатты болып келеді. Жоғарғы топырақ қабаты (10 см) құрамындағы қарашіріктің шамасы ... 1,55 ... ... Бұл ... ... аудандар су болған жағдайда егіншілікке пайдаланылады.
- аз карбонатты күлгін топырақтар тау жұрнақтарының беткейлерінде және жазықтағы жеке ... ... ... ... терең жатқандықтан топырақ қалыптастыру процесіне қатыспайды. Топырақ қалыптастырушы жыныстар - саздақтар мен құмдықтар. Аз ... ... ... ... қарашірік мөлшері өте аз, 1,3 %-дан төмен. Бұл топырақтарға көп жағдайда тұздылық пен ... тән ... ... және ... ... ... бұл топырақтарды суармалау егіншілікке жаратуға болады.
* шалғынды-күлгін топырақтар өзендердің және көлдердің су баспайтын террасаларында қалыптасады. Жер асты сулары 3-тен 5 м-ге ... ... ... Қарашірік мөлшері жоғарғы 10 см - лік қабатта 2-3 пайызға дейін. Негізінен мұнда сорлану және ... ... сан ... ... ... ... Бұл жерлер өсімтал, егіншілікке өте қолайлы.
* өзен аңғарларының топырақтары. Бұл ... ... ... ... өзен сулары әсер етеді. Сонымен бірге грунт сулары да жер ... ... ... ... 3 ... ... ). ... топырақ қалыптастырушы жыныстар құрамында құмдар мен құмдақтар, саздақтар мен ауыр саздарға дейін бар аллювий. Бұл топырақтар өте өсімталдығымен ... ... мен ... топырақтар негізінен өзеннің ежелгі атыраулары орнында қалыптасады. Тақырлардың беті 5-тен 6 ... ... ... тығыз қабатпен қапталған. Жалпы бұл топырақтар сорлы болып келеді. ... ... ... ... ... ... бос әрі көп жарықшақты, топырақ қабаты да жақсырық дамыған.
* аллювиалды-шалғынды топырақтар өзен мен көлдердің су ... ... ... ... шалғынды-тоғайлы өсімдік жамылғысы астында грунт сулары өте жақын орналасқан. Бұл топырақтар өсімдік қалдықтарының аэробтық шіру процесстерімен ерекшеленеді.
* шалғынды-батпақты ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Мұнда шалғынды топырақтарға қарағанда шірік көбірек, сонымен бірге құрылысын жоғалтпаған, микробтық ыдырауға толық ұшырамаған органикалық заттар кездеседі. Аэробтық процестер ... ... аса ... ... Сорлар шалғынды, шалғынды-күлгін, тақырлы және сортаңды топырақтармен бірлесе кездеседі. Негізінен хлоридтті - сульфатты болып келеді. Сорлармен ... ... да ... Бұл топырақтар егіншілікке жарамсыз.
Жайық - Жем аумағының топырақ жамылғысы аумақта жер бедеріне, топырақ түзуші жыныстардың литологиялық ... ... ... ... оңтүстікке қарай қара топырақ пен қоңыр топырақ таулы орманды және орман далалы зонада кездеседі. Орал өзені алабының жоғарғы бөлігі қара ... ... және тағы ... Қара ... пен ... топырақтың Жайық - Жем алабындағы жалпы ауданы 83 мың ... ... ... маңы ... ... және шығыс бөлігінде ақшыл қоңыр және қызыл қоңыр топырақ таралған. Жайық - Жем ... ... ... ... ... ауданның литологиялық құрамы мен жер бедерінің ерекшеліктеріне тәуелді.
Топырақ жамылғысының тұздылығына ... ... ... ... ... ... ... далалы және жартылай шөл ландшафт зоналарына бөлінеді.
Таулы-орманды зона Орал өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан. Елді ... ... ... ... ... зона көп ... алып ... Өзен жайылмасында батпақталған учаскелер кездеседі.
Дала зонасы Жайық өзенінің жоғарғы және орта ағысының сол жағалауында бар. Көп бөлігі ... дала ... маңы ... ... бөлігін алып жатыр. Ал, оңтүстік бөлігін жартылай шөл ... алып ... ... негізгі өсімдіктер жусан, баялыш және тағы басқалар [1, 2].
+ Гидрографиясы
Жайық - Жем алабының өзендер жүйесі ауданның оңтүстік батысындағы ... ... және ... шыгыстағы Оңтүстік Орал тау ғимаратына негізделген.
Бұл аумақта 1150 шамасында өзен және ұзындығы 10 шақырым шамасында уақытша ... бар. ... ... ... ... 30 000 шақырымнан асады [1].
Құрылым ерекшеліктеріне қарай төмендегі аудандарға ... Орал ... ... ... ... және ... өзені алабы;
* Орал өзені құятын Жалпы Сырт өзені;
* Орал қаласынан төмен , Орал өзеніне құятын Төменгі Орал Үстірті;
* Орал ... ... Орал ... құятын Төменгі Орал өзені;
* Орал өзенінің төменгі ағысы және оның ертедегі салалары;
* Үстірт және Маңғышлақ аудандарындағы Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Каспий маңының уақытша суайрығы.
Үстірт ауданындағы Шығыс Каспий маңының суайрығы.
Ақтөбе аймағында өзен ... және ... ... ... ... тауының негізгі суайрығының меридиональді орналасуымен және оның көп бөлігінде ... ... ... ... жағдайлары бойынша бұл аумақты үш бөлікке бөлуге болады: Каспий теңізі алабына жататын батыс бөлігі, Торғай ... ... ... бөлігі, Шалқар-Теңіз қазаншұңқырын алып жатқан шығыс бөлігі және А
рал теңізіне жататын тұйық алап - ... ... ... ... ... дерлік, Торғай мен Өлкейек өзендерін қоспағанда осы аумақ аймағынан бастау алады.
Едәуір сулы батыс ... ... 10 ... ... ... 580 ... мен уақытша ағын сулар бар деп есептеледі, олардың жалпы ұзындығы 15100 км. ... ... ... 10 ... ... 190 ... мен ... ағынсулар бар, жалпы ұзындығы 6100 км-ді құрайды. Гидрологиялық тор Ырғыз өзендері алабының оң жағасында ғана жеткілікті дамыған, ал ... ... ... ... аз ... ... Бұл ... қалған ауданында көлемі бойынша әр түрлі көптеген тұщы және тұзды көлдер көп.
Облыс шығысындағы (Торғай алабы) басты ағынсулар - ... ... ... ... мен оның ... - ... өзені ағып жатыр.
Торғай өзені көне жыра (қолат) табанымен ағады. Өзен, көбінесе жайылымдық көлдермен аяқталатын тармақтарға ... ... ... ... оның сағасына дейін, тек суы мол жылдардың өзінде ағындының жарты бөлігі ғана жетуі мүмкін (Шалқар-Теңіз қазаншұңқырына ... ... ... ... ... шығыс беткейінен бастау алып, оң жағынан ұзындығы 80-100 км-ге жететін бірқатар салалары қосып алады. Ырғыздың сол жағалауында, су жинау ... ... ... арнасы айқын байқалатын ағынсулар жоқ.
Жоғарғы және орта ағысында Ырғыз өзені ... ені 0,5 ... 7 ... ... ... ... ескі арналармен және көлдермен қиылған арна ирелеңдеген, ені 30-120 м. Орта ағысында - қарасуларда (терең жері) ... ... ... 3-5 және 8-9 м-ді ... ... партизан" ауылындағы бөгетке дейін (Ырғыз ауылынан 25 км жоғары) өзен сабалық кезеңде ... аз ... ғана ... ... ағысында (Ырғыз ауылынан сағаға дейін) өзен кейбір жерлерінде Торғай ... ... ... анық ... ... алқаптардың арасымен (Мамыт, Аққұм және тағы басқа) ағып ... ... ... ірі ... ойыстар көктемгі су тасу кезеңінде суға толады, сондықтан ... ... көп ... ысырапталуы байқалады.
Төменгі учаскеде (Ырғыз ауылынан сағаға дейін) өзен жазда жыл сайын қайраңдарда ... ... ... ... ... 2,5 ... ... тереңдігі 1,5-3,0 м болатын жекелеген қарасуларға бөлініп кетеді [1, 2, 8].
2 ӨЗЕН АЛАБЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛГЕНДІГІ
Жайық - Жем ... су ... ... түрде бақылау жүргізу ең алғаш 1912 жылы Орал өзені-Көшім ... ... ... ... ... жж. ... Ық, Кіші Ық және тағы ... өзендерде 1-3 жылдар аралығында бақылаулар жүргізілді. Келесі ... ... ... ... ... 1930 ... қарай Гидромеқызметтің тек 8 су өтімін өлшейтін бекеті болса, 1940 жылға ... ... саны 27-ге ... ... ... ... пайдалы қазбалардың орындарының ашылуымен, халық шаруашылығының белсенді дамуы судың ... ... Ол ... ... су ... зерттеуді арттырды, 1951жылы Гидрометқызметтің 24 бекеті ашылды. ... жж. ... ... ... 38 ... өзендерде орналастырылды.
Орал-Ембі өзені алабында барлығы 160 бекет түрлі уақыттарда ... ... олар ... ... ... ... деректерді жинады. Қазіргі кезде Гидрометқызметтің жұмыс жасап тұрған 24 бекеті қалды [1, 2].
2.1 Өзендер мен уақытша ағынсулардың су ... ... ... облысы аз мөлшерде түсетін жауын-шашынмен және үлкен шамада булануымен сипатталатын ылғалдылығы жеткіліксіз ауданға жатады. Осыған байланысты ... ... ... алғанда су қоры аз.
Өзендер мен уақытша ағынсулардың ағындысы ... тек қана ... ... ... ... деп ... ... Жауын-шашынның жылдық жиынтығының 70 %-дайын құрайтын жылы кезеңнің жаңбыр сулары беттік ағындыны әдетте қалыптастырмайды. Өзендердің жер асты суларымен қоректенуі үлкен ... көп ... ... қоректенуі жоқ.
Облыс өзендерінің су режимінің басты фазасы - көктемгі су тасу болып табылады. Жылдық ағындының көп бөлігі, тіпті барлық ... осы ... ағып ... ... су тасу ... ... су ... тіпті салыстырмалы түрде ірі өзендердің (су жинау алабы 10000 км 2 болатын) орташа көпжылдық су өтімдерінен 200-300 есе асып ... Ал ... ... ... бірнеше мың есе асып түседі.
Жазғы-күзгі және қысқы кезеңдерде облыстың көп өзендерінің сулылығы мардымсыз, олардың көпшілігі бұл уақытта құрғап, қатып қалады.
Ақтөбе ... ... ... ... ... ... өзіндік қасиеттері ауданның жеке бөліктерінде жергілікті факторлардың әсерінен анық бұзылады.
Қарастырылып отырған аумақтың табиғи ерекшеліктерін, сондай-ақ өзендердің су тасу кезінде және ең ... ... ... ... (яғни ағынсулардың ағынды шамасы жер асты суымен қоректену үлесіне тәуелді болғанда) әртүрлі сулылығын ескере отырып, осы аймақта үш ауданды бөліп ... ... ... ... ... және ... Облыс өзендерінің сулылығы солтүстіктен оңтүстікке және батыстан ... ... ... ... Бұл ... аумағы Ойыл, Ембі, Сағыз және олардың салаларымен ... ... оң ... ... ... оның ... ... бөлігінде Ырғыз өзені алабы орналасқан. Сулылығы бойынша бұл аудан ең сулы бөлік - солтүстік-батыстан құрғақ бөлік - ... ... ... ... ... ... кезең кезінде мұнда ағынды Ойыл, Ембі және Ырғыз (Ырғыз ауылына дейін) өзендерінде ғана сақталады. Көпшілік өзендерде бұл ... ... ... ... ... ... ... Ембі және Ырғыз өзендерінің алабы үшін ағынсыз (тұйық) ойыстардың болуы тән. Көктемде оларда еріген қар ... ... ... соң бұл ... жер ... ... және буланып кетеді.
Ағынсыз ауданның үлесі су жинау алабы ұлғайған сайын өседі. Ырғыз өзені алабында - 3 % Қарабұтақ ... ... (F=5010 ... ... ... басты өзендерінің ағындысы негізінен алаптың жоғарғы, биік бөлігінде (солтүстік-батыс) қалыптасады.
Ақтөбе облысының орталық бөлігінде өзендердің су ... ... ... ... ... ... өзендеріне ұқсас, бірақ көктемгі ағынды үлесі мұнда 80-90 %-ға дейін ... ал ... ... бір ... ағынды шамасын құрайды.
Көктемгі су тасу, көбінесе айқын көрінетін бір ғана толқынмен ... ... ... ... ... сабалық кезең басталғанда олардың көбісі құрғап қалады.
Аудан өзендеріндегі көктемгі су тасу, әдетте наурыз яғни аяғы-сәуір басында ... ... ... - наурыз ортасы мен сәуір айының ортасы). Су ... тез ... және ... ... баяу ... Су тасу ... кіші ... сәуір ортасы - мамыр айының басына дейін (20-30 күн), ал ірі ... - ... ... ... (50-60 күн). Су ... көтерілуі мен басылуының орташа ұзақтығының қатынасы Ойыл өзенінде 1:4-1:6, қалған өзендерде 1:2,1:3.
Сабалық кезең. Орталық ауданның өзендерінде көктемгі су тасу ... соң ұзақ ... ... кезең басталады, өзендер қатты таязданып кетеді. Мұз құрсау кезінде көп өзендер ... ... ... ... ... ... ... 30 (Ойыл, Ембі өзендері) 345 күнге дейін (Шилі, Ембі өзендері және басқа да ... ... ... ... ... ... өзендерде 165 күннен, кіші өзендерде 195 күн болады. Қысқы сабалық кезең орта шамамен 140 күнге созылады.
Жазғы сабалық кезең ішінде өзендер ... ... ... 0,2-0,4 м-ге ... ... ең төменгі деңгей көп жағдайда тамыз айында көрінеді, қысқы минимум қараша-желтоқсан айларында байқалады.
Су деңгейі ... ... ... ... Ойыл мен ... өзендерінде 5 м-ден жоғары, ал Ембі өзенінде (осы аудан шегінде) және Ырғызда - 2,5-3,7 м, кіші ... - 1,5-2,0 м ... [1, 2, 3, ... Өзендер ағындысының зерттелгендігі
Ақтөбе облысының өзендері мен уақытша ағынсулардың су режимі ҚазССР гидрометеорологиялық қызметі және МГИ ... ... ... жөнінде алғашқы мағлұматтар өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарына ... 1928 ... ... ... ... ... су ... мәліметтері бар.
Қарастырылып отырған аумақта гидрологиялық бақылау пункттерінің тірек желісінің ... ... ... жоқ, ... ... ... пункттерінің саны азайып та отырды (Ұлы Отан соғысы жылдары).
Құрамына 22 гидрометеорологиялық тұстама кіретін МГИ экспедициясының уақытша желісі ... жж), ... ... ... ... ... ... қамтыды.
Бірінші бекет ашылғалы бері (Ырғыз өзенінде) 1962 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ағынды бекеті және МГИ бойынша су өтімдерін анықтау 50 өзендер мен ... ... 65 ... жүргізілді, 1962 жылдың аяғына қарай олардың 58-і ... ... ... ... ... ... пункттерінің аумақ бойынша орналасуы біркелкі емес. Олардың ... ... 75 %-ы) ... солтүстік-батыс бөлігінде тұйықталған - Елек, Ойыл және Ембі алабында, облыстың ең құрғақ ... ... ... тор ... сирек орналасқан. Ырғыз-Өлкейек өзен аралығының уақытша ағынсуларында және Арал маңында бекеттер жоққа тән.
Гидрометриялық тұстаманың көп бөлігі - 43 (66 %-ы) су ... ... 100-10 000 км2 ... пункттер орналасқан.
Ақтөбе облысының өзендері мен уақытша ағынсулардың ағындысын зерттеуде олардың су режимінің, арна және ... ... ... ... ... ... ... Су деңгейі су өтімі арасында тұрақты байланыс болмайтын арналық деформация, күрделі мұздық құбылыстар және шөп ... ... ... ... ... бойынша сенімді мағлұматтар алу су режимінің барлық фазасын, әсіресе, көктемгі су тасулы қамтитын жиі-жиі су ... ... ... етті. Алайда, өзендердегі гидрометриялық жұмыстар мұндай негізгі жағдайларды ескермей жүргізілгені сирек емес. Жеке жылдары су өтімдері көктемгі су тасу ... ... ... ... болады.
Бұдан басқа, ағыс жылдамдығы жоғары болған кезде, көбінесе қалтқылармен өлшенеді, ал төмен деңгей кезінде-ағын тереңдігі өте аз ... ... ... бұл екі ... да су ... анықтау дәлдігі төмендейді.
Ақтөбе облысы өзендерінің ағындысын есептеуде мәліметтердің басты ... ... ... ... пункттерінен жоғары бөлікте ағындыны шаруашылық қажеттіліктерге, әсіресе суармалауға алуды ескермеу болып табылады.
Ор, Ойыл, Ырғыз өзендері үшін лимандық ... ... ... есептеулер көрсеткендей, едәуір үлкен (көктемгі су тасу көлемінің 15-20 %-дайы) жазғы уақытта су алу ... ... ... ағындысының табиғи сабалық режимін біршама бұзады [1, 2, ... ... ... ... ... ... (Сурет 1) және алаптың зерттелгендігі көрсетілді (Кесте 1)
Сурет 1. Жайық-Жем ... ... ... 1 - ... өзені алабының зерттелгендігі

Өзен
Бекет
Сағадан қашықтығы, км
Су жинау алабының ... ... ... биіктігі, м
Жұмыс істеу кезеңі
Бақылау кезеңі
Нақты бақылаулар жылдар саны
Ашылған жылы
Жабылған жылы
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1
Жем
Эмбинский
155
481
230
1936
1998
1949-1950,1952,1954-1984
34
2
Жем
Жағабұлақ
7730
200
15.07.1936
1980
2003-2010
8
3
Жем
Жанбике
4800
34700
11.10.1934
Жұмыс істеп тұр
1958-1965,1967-1968,1971-1992
25
4
Жем
Саға
16100
260
26.07.1956
1991
2003-2010
8
5
Жем
Жарқамыс
1900
26000
270
23.07.1956
1991
1954-1984,1988-1991
35
6
Жем
Аралтөбе
38800
140
16.09.1956
1991
1950-1961
12
7
Темір
Покровское
960
190
1969-2010
42
8
Темір
Ленинский
5410
5480
140
15.10.1956
Жұмыс істеп ... ЕҢ АЗ ... Ең аз ... бөлу ... ... ... ... айналымында суы мол және суы аз маусымдар айқын білінеді. ТМД елдерінің өзендерінде суы аз екі маусым: суы көктемде таситын өзендерде ... және ... ал суы ... ... және ... ... өзендерде күзгі және қысқы суы аз маусым байқалады. Суы көктемде таситын және күзде қатты су ... ... ... кей ... тек жазғы және күзгі суы аз маусымдардың байқалуы мүмкін. Аталған суы аз маусымдар ... ... бірі ... ... және ... ... ... суы аз кезеңін қалыптастырады. Мұндай жағдайларда қысқы маусымды бөліп тастамау үшін күнтізбелік жыл емес, су ... жылы ... ... аз ... байқалған өзен ағындысын айтарлықтай су тасқыны жоқ болған жағдайда сабалық ағынды деп, ал ол байқалатын уақытты сабалық ... деп атау ... ... ... қысқы немесе жазғы-күзгі маусымда байқалатын және салыстырмалы түрде аз шамасы бойынша тұрақты су өтімімен сипатталатын өзеннің су режимі фазасын айтуға ... Оның ... ... су ... ... су ... өтімінен айтарлықтай кіші, ағынды гидрографындағы жүргісінің жалпы бағыты горизонталь ... ... су ... ... ... ... ішінде ағынды барынша төмен болатын уақыт бар. Ұзақтығы 30 тәулікке дейінгі ең аз ағынды уақыт аралығы ең аз ... ... деп ... Бұл кезеңде өзендер тек жер асты суларымен қоректенеді. Бірақ сабалық кезеңде өзеннің қоректенуінде жартылай беткі сулардың да қатысуы мүмкін. Сабалық ... ... ... ... ең аз ... ... ... қолданылады.
Ауыр өнеркәсіп және жылу электростанциялары өте көп мөлшерде су тұтынады. Оларды тоқтатуға немесе оларға су ... ұзақ ... бойы ... ... ... ағындыны реттеу кезінде ең аз ағынды айқындаушы фактор болып табылады.
Ең аз ағынды таукен ... ... де аз рөл ... су бұл ... ... ... процеске қатысады.
Ең аз ағынды жөніндегі деректер ауызсу және тұрмыстық шаруашылық, сондай-ақ өнеркәсіпті сумен қамту жобаларында, СЭС, ЖЭС және АЭС ... ... ... ... ... ... ... 75 пайызын құрайтын суарамалау үшін осы сабалық ағынды жөніндегі деректердің маңызы зор. Сондай-ақ өзен суларын сарқылудан және ... ... ... ... асыру үшін ең аз ағынды жөнінде деректер қажет.
Ең аз ағынды су тұтыну мен су пайдалануды шектейтін ... бір ... ... ... ... ұзақ ... бойы қуаңшылық орын алғанда экономиканы, қоғамның дамуын шектейді, кейде ... ... алып ... Сондықтан ең аз ағынды жөніндегі деректер негізгі гидрологиялық сипаттамалардың қатарына ... ... тұру ... ... ұзақ және ... ал тұрақтылығы бойынша тұрақты және үзікті болады. Егер ... ... 30 ... ... ... созылса ұзақ және 10 тәуліктен 30 тәулікке ... ... ... 10 тәуліктен кем уақытты сабалық кезең ретінде ... ... жоқ, ... ол ... ... ... судың келіп жету уақытына сәйкес келеді. Сабалық кезеңнің басталуы мен ... ... ... ... және ... ... таралуы бойынша географиялық ендік заңдылығына бағынады.
Ең аз ағынды сипаттамалары қатарының ерекшелігі оның ішінде нөлдік мәндердің кездесуі. Бұл ... су аз ... өзен ... ... ... ... күрт азайып кететін аудандарда, өзеннің қатып қалуына немесе құрғап кетуіне байланысты орын алады.
Өзендердің құрғап кетуі ұзақ ... ... ... ал өзендердің қатып қалуы қысқы маусымда ауа температурасының күрт төмендеуіне байланысты. ... Ең аз ... ... ... қатары жеткілікті болған жағдайда анықтау
Ең аз ағынды ол ... ... ... ... табиғи ағындысын бағалау кезінде, сондай-ақ өзен ағындысына адамның шаруашылық іс әрекетінің тигізетін әсерін ... ... ... Ең аз ... ... ... ... жеткілікті болған жағдайда есептеуді жылдық ағындыны есептеу кезінде қолданылатын статистикалық әдістердің көмегімен ... ... ... ... ... ... алаптың физикалық-географиялық жағдайларының ұқсастығына, сулы-қатқабаттардың кәрізделу деңгейіне және ... ... ... баса назар аударады.
Өзендердің ең аз ағындысын ... ... ... болған жағдайда есептеу кезінде ең аз ағындының қамтамасыздық қисығының параметрлерін есептеу үшін төмендегі формула ... ... ең аз ... қалыпты шамасын есептеудің қателігі
+- 15 % ... ... Оның ... ... алаптарды пайдалану кезінде суы ең аз жылды ... суы ең аз ... ... ... алған дұрыс.
Қамтамасыздығы әртүрлі ең аз су өтімдері негізгі үш параметрді Q, Cv, Cs есептеу ... ... ... анықтау жылдық ағындының параметрлерін анықтауға ұқсас етіп жүргізіледі. Қамтамасыздық қисығы қысқы кезеңге ... және ... ... ... ... ...
Қолда өзен ағындысының режимі жөнінде ақпараттың бар-жоқтығына және ... ... ... ең аз ... төмендегі үш тәсілдің біреуімен есптеледі:
а) ең аз ағындыны есептеу талаптарын қанағаттандыратындай бақылау кезеңі ұзақ болған жағдайда есептеу тікелей ... ... ... ... оның ... ... гидрологиялық қатардың ұзақтығы 50-60 жыл немесе одан да артық ... онда осы ... ... ... осы қатардың ішіне кіретін ререзентативті кезең пайдаланылады;
б) егер ... ... ... және репрезентативті емес болса, онда гидрологиялық ұқсастық әдісін пайлалану арқылы осы қатарды ұзақ кезеңге келтіру жүзеге асырылады;
в) егер ... тым ... ... ... ұқсастық әдісін қолдануға болмайтын болса (ұқсас өзендер жоқ) немесе гидрологиялық бақылау деректері мүлдем жоқ ... онда ең аз ... ... ... ... ... жинақтап қорытулар бойынша жасалады немесе су теңдестік теңдеуі пайдаланылады.
Егер есептік өзеннің ағындысы алабында ... ... ... ... ... ... ықпалында болса, онда осы өзеннің табиғи режиміне сәйкес келетін ағынды ... ... ... Егер табиғи күйдегі өзенді шаруашылық мақсатында пайдалану көзделген болса, онда ағындының ... ... ... ... ... ... ... сипаттамаларды анықтау бойынша нұсқауларға сәйкес ең аз ағындының және қамтамасыздығы берілген орташа жылдық ағындының ... ... ... ... бақылау кезеңінің ұзақтығы қарастырылып отырған кезең репрезентативті және ... ... ... ... квадраттық қателігінің шамасы σ 5-10 %, ал вариация ... ... ... ... ... аспайтын болса, жеткілікті болып табылады.
Егер σ және σC аталған шектен артық және қатар репрезентативті емес болса, онда ... ең аз ... мен ... коэффициенті анағұрлым ұзақ кезеңге келтіріледі. Келтіру мүмкін болмаған жағдайда (мысалы, ... ... жоқ ... ... ең аз ағындының және вариация коэффициентінің орнына, олардың қолда бар кезең деректері бойынша есептелген мәндері алынады және ... ... ... орташа квадраттық қателіктері көрсетіледі.
Егер ең аз ағынды қатарының ішінде нөлдік мәндер бар ... онда ... ... графо-аналитикалық әдіс бойынша тұрғызылады.
3.2.1 Ең аз ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткіліксіз болған жағдайда анықтау
Ең аз ағындыны есептеу ... ... бар ... ... ... бола бермейді. Көбінесе қысқа қатармен жұмыс істеуге тура келеді. Ағынды шамасының статистикалық қатары толық айналымдарды ... ... және ... ... ... ... орташа квадраттық қателігі 5-10 % артық болса қатар ... емес ... ... Бұл жағдайда қысқа қатар бойынша алынған ең аз ағынды, ағындының ... ... ... сәйкес келетін, қажетті дәлдікті қамтамасыз ететін бақылау қатары ұзын, репрезентативтілік ұғымын қанағаттандыратын ұқсас өзен бойынша, ... ... ... ... Егер ұқсас-өзеннің бақылау қатарының ұзақтығы есептік тұстаманың қалыпты ағындысының қажетті дәлдігін қамтамасыз ететін болса, онда есептік ең аз ... ... ... ... ең аз ... ... анықталады. Басқа жағдайларда ұқсас өзен үшін интегралдық қисық тұрғызылып, сол қисық бойынша есептік кезең анықталады. Бұл есептік тұстаманың қалыпты ... ... ... ... ... ... ... өзен немесе есептік тұстама үшін ұқсас-өзенді таңдау кезінде мыналар есепке алынады: есептік өзен мен ұқсас-өзеннің су жинау алаптары бір-біріне таяу ... ... ... қалыптастырушы климаттық жағдайлары сәйкес, географиялық және биіктік орындары бойынша біртекті, жамылғы ... ... ... ормандылығы, батпақтылығы, рельефі, топырақ-грунтының сипаты бойынша айырмашылығы өте аз болуы тиіс. Қарастырылып отырған өзен ... ... ... ... ... ... жоқ ... керек. Жазықтық өзендер үшін су жинау алаптарының айырмашылығы 10 еседен артық болмауы тиіс, ал ... ... су ... алаптарының орташа биіктіктерінің айырмашылығы 300 м аспауы керек. Өзендердің табиғи ағындысын бұзатын факторлар (бөгендер, су алу, су бұру және тағы ... ... ... ... ... ... ағындыларының тербелісі синхронды болуы керек. Ағынды тербелістерінің сәйкестігі немесе синхрондылығы біріккен қисықтар бойынша тексеріледі.
Есептік өзенде және ұқсас өзенде жылдық ағындыға ... ... ... ... ... 10 жылдан кем болмауы керек, өйткені, әдетте, осы ... ... ... ... ... ағынды қалыптастырушы сипаттары білініп үлгереді.
Ұқсас өзеннің дұрыс таңдалғандылығы бірмезгілде қатар жүргізілген байқаулардың нәтижесінде алынған жылдық ... ... ... ... коррелятивтік байланыстың бар болуымен анықталады. Байланыстың тығыздығы ... ... және ... коэффициентінің оның орташа квадраттық қателігіне қатынасымен тексеріледі. Екі қатардың өзара байланыс ... r >= 0,7 ... және k/σR >=2 ... ... ... ... ... болып есептеледі.
Ұқсас-өзен ретінде жоғарыда аталған талаптарды қанағаттандыратын бір немесе бірнеше ағынды бақылау бекеті алынуы мүмкін. Табиғи объектілермен ... ... ... ... алаптарға қойылатын талаптарға толық жауап беретін ұқсас алапты табу қиынға соғады. Ал бірнеше алап табу одан да ... ... ... ең аз ағындыны көпжылдық кезеңге келтіру үшін бір немесе үш-төрт ұқсас-бекет пайдаланылуы мүмкін. Ұқсас бекеттің көп ... ... ... коэффициентінің мәнін артуына әкеле бермейді, ал орындалатын жұмыстың көлемі көбейіп, нәтижесі сол қалпында қалады.
Бірнеше ұқсас алапты ... ... ... ... ... ... ... су жинау алаптарының ауырлық центрлерінің арақашықтығына тәуелділігі ретінде сипатталатын кеңістіктік корреляциялық функцияны пайдаланған орынды. Ауырлық центрлерінің арақашықтығы ... ... жұп ... коэффициенттерінің мәні төмендейді. Демек, кеңістіктік корреляция функциясының көмегімен әлеуетті ұқсас-өзендер ауданын бөліп шығуға болады [5].
Көпжылдық кезеңге келтіру өзендердің ұзын және ... ... ... ... ... графиктік немесе аналитикалық тәуелділіктері бойынша жүзеге асырылады. Графиктік тәсіл бір ұқсас-өзен болғанда пайдаланылады. ... ... мен ... ... ... ... байланыс графигін тұрғызу кезінде бірмезгілде қатар жүргізілген бақылау деректері қолданылады. Байланыс сызығы, ... түзу ... ... және ... ... өтеді. Бұл графиктер байланыстың тығыздығын және ұқсас-өзеннің дұрыс таңдалғандығы жөнінде түсінік береді.
Байланыс тығыздығы жеткілікті болған жағдайда есептік ... ең аз ... ... ... бойынша немесе байланыс сызығының теңдеуі бойынша = k анықталады. Бұл теңдеу ... ... ... ең аз ... ... ... ... ағындысын қою арқылы жекелелеген жылдардың ағындысын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Қысқа бақылау қатары бойынша есептелген ең аз ... ... ... ... ... келтіру үшін пайдаланылатын тәуелділіктің түріне қарай төмендегідей жағдайлар кездесуі мүмкін:
1. Байланыс түзу сызықты, координаттар басынан өтеді және келесі теңдеу бойынша ... және - ... ... және ... ... ең аз ... көпжылдық қалыпты шамасы;
а - ұқсас өзен осіне қатысты ... ... ... ... ... екі бекетте де жылдық ағынды тербелістері жуықтап бірдей және олардың Cv вариация коэффициенттері бірдей болған жағдайда орын ... ... ... ... ... қалыпты жылдық ағындысы байланыс графигі тікелей бақылаудың барлық көпжылдық кезеңі ... ... ... ... үшін алынған ұқсас өзеннің қалыпты ағындысы бойынша анықталады. Ағындының орташа мәнін барлық ... ... ... келтіріп есептеудің қажеті жоқ, өйткені бұл қателіктің ұлғаюына әкеліп соқтырады.
Бұл жағдайда алға қойылған тапсырманы коэффициенттер немесе қатынастар әдісін пайдаланып ... ... де ... ... - ... өзен ... ... қысқа бақылау қатары бойынша орташаланған орташа ең аз ағынды;
- ұқсас-өзен ағындысына жүргізілген қысқа бақылау кезеңі бойынша орташаланған орташа ең аз ... ... ... ... болады:
,
мұндағы: - орташа модульдік коэффициент немесе тең, ұқсас-өзеннің көпжылдық ең аз ағындысына қатысты қысқа ... ... ... ...
2. ... ... түзу сызықты, бірақ байланыс сызығы координаттар басынан өтпейді, координаттар осьтерінің бірі қандайда бір b кесігінде кесіп өтеді. Мұндай байланыс келесі ... ... ... ... ... ... бірінің жылдық ағындысы ең аз мәнге ие болғанда, басқа өзенде осы жыл бойында ағынды ... ... ... ... ... Еділ ... ... аудандарында кездеседі. Олар су өте аз жылдары ... ... ... ... ... ... (өзеннің біркелкі терең жерлерінде) және өзен жүйесінде жасалған көптеген тоғандар мен бөгеттерде ұсталып қалып, өзеннің төменгі бөлігінде ... ... ... ... Мұндай байланыс бекеттердегі ең аз ағынды тербелісінің ... ... және ... ... мәндерінің әртүрлі екендігін көрсетеді. Бұл жағдайда да бақылау қатары қысқа өзеннің жылдық ағындысының қалыпты есептік шамасы ... ... ... ... ... ... ... бойынша байланыс графигін пайдалана отырып анықталады.
Байланыс сызығы координаттар басына қатысты ығысқан жағдайда коэффициенттер әдісін қолдану +-b кесіндісі ... ... ... ... шаманы есептеу кезінде қателікке ұрындыруы мүмкін. Бұл қателіктің мәні мен ... ... ... кезеңінің сулылығына және қарастырылып отырған өзендердің жылдық ағындысының ... ... ... өзен мен ... ең аз ... ... ... сонымен қатар қысқа бақылау кезеңінің орташа ағындысымен көпжылдық қалыпты ағындының арасында ... ... бар ... ... ... ... көпжылдық қалыпты шамаға келтіру кезінде жіберілетін үлкен қателіктердің себебі ретінде қызмет жасауы мүмкін.
Қарастырылып отырған тұстамалаларда ең аз ағындының вариация коэффициенттері ... ... ... ... кезеңнің сулылығы көпжылдық кезең сулылығына жуық болған жағдайда ғана коэффициенттер әдісі ... ... ... ... ... ... ... ие болады.
Графиктік тәуелділіктер есептеудің анағұрлым көрнекті және салыстырмалы түрде жылдам әдісі екендігіне қарамастан, қолдану кезінде тек бір ғана ... ... ... және ... ... және ... сипаттамалардың қателіктерін нақты күйде есепке алуға мүмкіндік бермейді. Есептеудің аналитикалық ... ... ... ... қолдану аталған кемшіліктерді болдырмауға мүмкіндік береді. Есептеу түрі ұқсас-бекеттердің санымен анықталатын аналитикалық тәуелділіктер бойынша жүргізіледі.
Аналитикалық тәсілде корреляция ... және ... ... ... ... ... ... қанағаттанарлық болу керек, яғни |τ | > 0.70.
Қарастырылып отырған қатарлар ... ... ... ... ... ... ... болып табылады; және мынаған тең:
,(5)
мұндағы: және - тиісінше есептік бекетте және ұқсас-бекетте қатар жүргізілген бақылау кезеңіндегі ағындының орташа ... - ... ... мәндері.
Бұл коэффициенттің ықтимал қателігі:
Er = +-0.674 , (6)
мұндағы: n - байланыста қолданылған жылдар саны.
Екі айнымалының ... ... ... теңдеуімен есептелінеді:
y-y0 = r (x- x0);
x - x0 = r (y- y0);(7)
мұндағы: x және y - x ... y-ке мән беру ... ... ... ... ең аз ... ... кезінде Жайық-Жем алабының негізгі өзендеріндегі ең аз ... жоқ ... ... ... және жазғы айлық ағындыны қалпына келтіру кезінде қолданылатын корреляция, олардың байланыс сызықтарының графигі және теңдеулері суреттерде көрсетілген (Сурет 2-9). ... 2. Жем ... - Эмба ... мен Елек ... - ... ... ... жазғы айлық ең аз су өтімдерінің байланысы
Сурет 3. Жем өзені - Эмба ауылы мен Елек өзені - ... ... ... ... ... ең аз су өтімдерінің байланысы
Сурет 4. Жем өзені - Саға ... мен ... ... өзені - Новоалексеевка бекеті арасындағы жазғы тәуліктік ең аз су өтімдерінің байланысы
Сурет 5. Жем өзені - Саға ... мен ... ... ... - ... бекеті арасындағы жазғы айлық ең аз су өтімдерінің байланысы
8331208953500
Сурет 6. Жем өзені - Жанбике ауылы мен ... ... - ... ... ... ... тәуліктік ең аз су өтімдерінің байланысы
Сурет 7. Жем өзені - Жанбике ауылы мен Үлкен ... - ... ... ... ... ... ең аз су ... байланысы
Сурет 8. Жем өзені - Жағабұлақ ауылы мен ... ... ... - ... ... арасындағы жазғы тәуліктік ең аз су өтімдерінің байланысы
Сурет 9. ... - ... ... мен ... - ... ... ... жазғы тәуліктік ең аз су өтімдерінің байланысы
Негізгі гидрологиялық бекеттердің ағынды қатарларын қалпына келтіру төмендегі кестеде берілген (Кестелер 2 және 3)
Кесте 2 - ... ... ... ... ... ең аз ағынды қатарын қалпына келтіру туралы мәлімет

Өзен-бекет
Ауданы, км2
Байқалған жылдар
Регрессия теңдеуі
Теңдеу сипаттамалары
Қалпына келтірілген жылдар
Тірек-бекет
R
σR
RσR
Kσk
1
Эмба ... ... су ... м3/с
2
Саға ауылы
16100
8
у=1,0318х- 0,01263
0,68
0,217
3,16
2,02
63
Ү.Қобда-Новоалек-
сеевка жаз.тәу. су өтімі, м3/с
3
Жанбике ... ... су ... м3/с
4
Жағабұлақ ауылы
7730
8
у=0,3467х+0,0686
0,65
0,258
2,36
2,02
63
Ү.Қобда-Новоалек-
сеевка жаз.тәу. су өтімі, м3/с
5
Жарқамыс ауылы
26000/1900
40
у=0,044x+0,503
0,71
0,084
7,0
5,0
31
Жылдық ағынды
6
Аралтөбе ауылы
38800
12
у=0,016x-0,054
0,63
0,182
3,46
2,81
59
Жылдық ағынды
7
Темір-Покровское
960
36
у=0,402x+0,018
0,72
0,212
3,58
2,61
35
Темір-Ленинский жаз.тәу. су өтімі, м3/с
8
Темір-Ленинский
5480(5410)
61
у=1,43x+0,028
0,72
0,212
3,58
2,61
10
Темір-Покровское жаз.тәу. су өтімі, м3/с
Кесте 3 - ... ... ... жазғы айлық ең аз ағынды қатарын қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... келтірілген жылдар
Тірек-бекет
R
σR
RσR
Kσk
1
Эмба ауылы
481
34
у=0,064х+0,0019
0,85
0,067
12,6
6,42
37
Елек-Ақтөбе жаз.тәу. су өтімі, м3/с
2
Саға ауылы
16100
8
у=1,1004х+ 0,0093
0,60
0,218
3,13
2,47
63
Ү.Қобда-Новоалек-
сеевка жаз.тәу. су өтімі, м3/с
3
Жанбике ауылы
34700/4800
25
у=0,9988х- 0,515
0,70
0,152
5,09
3,45
46
Ү.Қобда-Новоалек-
сеевка жаз.тәу. су ... ... ... су өтімі, м3/с
5
Жарқамыс ауылы
26000/1900
15
у=0,943x+0,133
0,83
0,073
11,4
6,58
56
Жылдық ағынды
6
Аралтөбе ауылы
38800
12
у=0,020x-0,020
0,59
0,195
3,04
2,55
59
Жылдық ағынды
7
Темір-Покровское ауылы
960
42
у=0,884x+0,031
0,86
0,052
17,3
8,00
29
Темір-Ленинский жаз.тәу. су өтімі, ... ... ... ... ... су ... м3/с
Графиктік тәсілде зерттеліп отырған өзен мен ұқсас-өзеннің орташа ... су ... ... ... графигін тұрғызады. Егер байланыс қанағаттарлық болса, онда ұқсас өзеннің нормасы бойынша бақылау қатары аз (жеткіліксіз) өзен үшін ең аз ... ... Бұл ... ... ... түзу ... ... болуы керек және мәні 0,70-тен артық болуы тиіс. Егер байланыс қисық сызықты болса, онда графиктен әр жыл үшін су ... ... ... ... да ең аз ... ... [6]
4. ЕҢ АЗ АҒЫНДЫ ҚАТАРЫНЫҢ СТАТИСТИКАЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІ
4.1 Қамтамасыздық қисықтары
Қамтамасыздық қисықтары ... ... ... бар ... ... ағынды есептеу тәсілдерінің негізі ретінде алынады. Эмпирикалық қамтамасыздық қисығы қарастырылып отырған сипаттаманың пайда болуының салыстырмалы жиілігінің өсуін, яғни қайталанғыштықты, мысалы су ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Эмпирикалық қамтамасыздық қисығы аналитикалық қамтамасыздық қисығымен (интеграл үлестірім қисығымен) алмастыра алады. Ықтималдық теориясы мен математикалық статистика бойынша олардың үш ... ... ... ... қатардың орташа арифметикалық мәні (Q0), вариация коэффициенті (өзгергіштік ... (Cv) және ... ... (Cs). ... ... ... бұл параметрлері гидрологиялық есептерді шешу кезінде әдетте жеткілікті болады. Олардың көмегімен ағындының нақты мәнінің асып түсу немесе асып түспеу ... ... ... ... және қамтамасыздық қисықтарының негізгі параметрлерін теориялық тұрғыдан негіздеу жеке қарастырылған, ... оқу ... ... ... практикасында қолданылатын негізгі түсініктер мен параметрлердің қатынасы ғана келтіріледі.
Қамтамасыздық қисығын тұрғызудың негізі ретінде эмпирикалық деректер қатары (ағындыға ... ... ... ... ... жасайды. Осы деректер бойынша эмпирикалық қамтамасыздық қисығы тұрғызылады. Бұл қисыққа эмпирикалық нүктелердің орналасуына ... ... ... ... ... ... қисық (қисықтың типіне байланысты) белгілі бір теңдеумен өрнектеледі, бұл ... ... ... деректерімен қамтылған аймағында ағынды есептеуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сонымен, ең алдымен, кіші және ... ... ... ... ... ... артады. Ағынды есептік қамтамасыздығының мәні жобалаудың міндеттерімен айқындалады. Қамтамасыздық қисықтары ағындының ... ... түсу ... ... ... қисықтары:
- эмпирикалық деректерді жоғарыдан төмен біртіндеп кему немесе төменнен жоғары біртіндеп өсу ретіне ... ... (су ... ... ағынды модулдік коэффициентін);
- эмпирикалық қамтамасыздық формуласы бойынша жоғарыдан төмен кему ретіне қарай орналасқан әрбір мәннің қамтамасыздығын P(%) ... ... ... Q=f(P %) ... K=f(P %) графигіне түсіру жолымен тұрғызылады.
Әрі қарай, алынған нүктелер тобына аналитикалық қамтамасыздық қисығы таңдалады немесе ... үшін ... ... ... болмаса аналитикалық қамтамасыздық қисығын таңдау мүмкін болмаған жағдайларда нүктелер өрісінің ортасынан өтетін біркелкі тегістеуші сызық жүргізіледі. Эмпирикалық қамтамасыздық қисығын ... ... ... ... ... ... ... қисықтың кескініне сәйкес келетін кездейсоқ шамалар үлестірім қисығының кейбір типтік теңдеулерін пайдалану арқылы аналитикалық жолмен жүзеге асырылады [17].
Арнайы ... ... ала ... арқылы графиктік экстраполяциялау, қолда ұзақтығы жеткілікті және нүктелері үйлесе орналасқан қатар болса және бақылау шегінен тысқары экстраполяциялау елеусіз болған ... ғана ... ... қамтамасыздық қисықтарын тұрғызудың қағидалары ықтималдық теориясының орталық ... ... ... ... ... үлестірім қисықтарын екі топқа бөлуге болады: симметриялы және асимметриялы қисықтар. Ағынды үлестірімін зерттеу кезінде асимметриялы қисықтар анағұрлым жиі кездеседі [18].
Симметриялы ... ... ... ... ... мәні (Q0) және ... квадраттық ауытқу (σQо). Ағындының жекелеген қатарлардың өзгергіштігін салыстыру үшін орташа квадраттық ауытқу салыстырмалы бірліктермен, әдетте үлесімен сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... коэффициенті немесе өзгергіштік коэффициенті (Cv) деп аталады.
Вариация коэффициентінің мәнін моменттер ... ... ... жақын әдіс бойынша анықтауға болады. Бұл жағдайда қатар мүшелерінің арасында айтарлықтай ... ... бар ... ... ... Сv ... бағалаудың мүмкін болатын жүйелі қателігін де есепке алу ... ... ... үлестірім қисықтарының параметрлері ығысуды жоюға түзету енгізіле отырып эмпирикалық үлестірім мәні арқылы өрнектеледі. Бұл жағдайда қатардың шеткі мүшелері үлестірімге ... ... ... ең ... ... мәні ... саяды, белгісіз бір параметрдің қандайда бір мәні пайда болған ... ... ең ... ... мүмкін болатын ең үлкен мәнін қабылдайтын белгісіз параметрдің осы мәні анағұрлым ықтимал деп ... Бұл ... ... ең ... мәні сәйкес келетін қатардың мүшелері үлестірімге үлкен ықпалын тигізеді. Үлестірімнің бұл ... ... ... ... ... ... немесе шегерілуін үшінші орталық моменті сипаттайды. Салыстырмалы бірлікпен өрнектеледі және асимметриялы коэффициенті (Cs) деп аталады.
Сонымен, есептеу қамтамасыздығы белгілі ағынды ... ... үшін ... ... есептеу қажет: қатардың әрбір мүшесінің эмпирикалық қамтамасыздығын P % (яғни, ... су ... асып түсу ... ... ... мәнін Q0, Cv және Cs коэффициенттерін. P % және Q0 мәндері эмпирикалық қамтамасыздық қисығын тұрғызуға, ал Q0, Cv және Cs ... оған ... ... ... таңдауға мүмкіндік береді [22].
Ықтималдық теориясынан қандайда бір су өтімінің Q қайталану ықтималдығы осы су ... ... болу ... ... (m) ... қатары мүшелерінің жалпы санына (n) қатынасына тең екендігі белгілі:
Таңдама ортасының кездейсоқ орташа квадраттық қателері қатардың іргелес мүшелерінің арасындағы автокорреляция ... ... ... ... ... ... - ... өзені алабының ең аз ағындысын бағалауда Ойыл ... ... ... автокорреляциясын есептей отырып және (14) формула көмегімен шығарылды, жазғы тәуліктік орташа ... ... ... тең болды: σQ=0,05, яғни орташа су өтімінің 10%-ын құрайды. Ал жазғы ... ... ... ... ... ол орташа су өтімінің 10 %-ын құрайды
Pm=(m-a)/(n+1-2a) (15)
мұндағы: Pm - көлемі n кему тәртібімен орналастырылған таңдаманың m орнына ие ... асып түсу ... ... a-ның мәні 0-ден 1-ге ... өзгереді.
Құрылыс жобалау практикасында ізделінетін асып түсу ықтималдылығының математикалық күтіміне сәйкес келетін ... ... кең ... ... формула бас жиынтықтан таңдалған пайдаланылатын қатар суы мол жылдары жоғары ағындымен және суы аз жылдар төмен ағындымен сипатталады деген ұйғарым ... ... ... қамтамасыздықтың өте үлкен және өте кіші мәндері ... ... сақ ... ... = ... ... ... ең аз ағындысын бағалауда Ойыл өзені-Алты Қарасу бекетінің автокорреляциясын есептей отырып және (17) формула көмегімен шығарылды, жазғы тәуліктік вариация коэффициентінің ... ... тең ... σCv =0,11, ал ... ... ... коэффициентінің қателігі σCv =0,10 құрайды.
P=[(m-0.4)/(n+0.2)]·100 (18)
Келтірілген формулалар қолда бар қатардың ұзындығы ... аз ... ... (40-50 ... кем) ... қамтамасыздық қисықтарының үш жақтарында ғана айтарлықтай айырмашылығын береді. Қисықтың ортаңғы бөлігінде олар ... ... ... ... ... бірдей болған жағдайда (16) формула бойынша есептеген кезде ... ... ... ең ... ... ие болады, ал (18) формула бойынша есептегенде ең төмен ... ие ... ал ... ... мүшесі керісінше. Крицкий-Менкельдің формуласы негізінен ең мол ағындыны есептеу кезінде қолданылған.
Биномдық үлестірім қисығы гидрологиялық ... ... ... ... Бұл ... ... емес статистикалық қатарға қолдануға болады. Гидрологиялық шамалардың қатарлары негізінен симметриялы емес ... ... Бұл ... және оның интегралды өрнегі - қабылданған дәлдік бойынша тек үш параметр арқылы сызылуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... негізінен моменттер әдісімен есептеледі. Бірінші және негізгі параметр - ол ... ... ... ... ... ... ... өзендердің және әртүрлі аудандар мен зоналар өзендерінің жылдық ағындыларының сипаттамаларын салыстыру ыңғайлы болу үшін ... ... ... ... ... М0 ... ... қабаты У0 түрінде береді.
Бірақ, қатардың орташа мәні немесе қалыпты шама қатар мүшелерінің уақыт бойынша өзгергіштігін және үлестірімнің жалпы ... ... ... ... ... ... немесе өзгергіштігін бағалау үшін қатардың ағымдағы мүшелерінің қатардың орташа ... ... ... ... ... ... мәні (хі - )/N қызмет жасайды., өйткені (хі - )-ті квадратталған жағдайда оның шамасы үнемі оң болады және оң ауытқулар мен ... ... ... жоя ... ... ... ... өзінің орташа мәнінен шашырауының өлшемі орташа квадраттық ... ... ... деп ... және σ белгісімен белгіленеді.
σx = (20)
Орташа квадраттық ауытқу бастапқы бақылау қатарының өлшем бірлігімен өрнектеледі [19-24].
Вариация ... ... ... ... салыстыру ыңғайлы болу үшін орташа квадраттық ауытқуды салыстырмалы бірлікпен σx / ... ... ... ... ... ... ... өзгергіштік коэффициенті деп атайды. Оны Cv шартты белгісімен белгілейді.
Вариация коэффициентін моменттер әдісі бойынша анықтау келесі формула бойынша жүзеге ... = σQ / = ... Кі - ... ...... ... мәндері;
- қалыпты ағынды (ағындының көпжылдық орташа мәні);
- бақылау қатарының ұзақтығы.
Бірақ іс жүзінде бақылау қатарының ... ... ... яғни ... бар ... Бас жиынтық емес ұзақтығы жеткіліксіз таңдама жиынтық болғандықтан σQ мәні δ қателігіне ие ... ... бұл ... ... тең ... ... δ = және n = 30 ... δ шамасы δ = 1,6%, ал қатардың ұзақтығы аз болғанда ол едәуір ... ... ... ... ... 30 ... кем ... жағдайда вариация коэффициенті келесі формула бойынша есептеледі:
Cv = ... ... бұл ... ... ... ... қолданылып жүр.
Вариация коэффициентін моменттер әдісімен анықтау кезінде оның кездейсоқ орташа квадраттық қателіктері ... ... ... ... жағдайда (жоқ немесе өте аз)
σCv = Cv ... ... ... ... = ... ... шындыққа ең жақын әдіс бойынша анықтау кезінде қалыпты қателіктерді бағалау үшін Блохиновтың формуласы қолданылады:
σCv = (25)
Вариация коэффициентінің мәні 0,25-ке дейін және σQ 5% ... ... ... қатарының ұзындығы 10 жылдан 25 жылға дейін болса жеткілікті (репрезентативтілік талабы сақталатын ... ... ... дәл ... қалып, вариация коэффициенті 0,5-0,6 тең болған жағдайда қатардың ұзақтығының 100-150 жыл болуы талап етіледі. Қатардың ұзақтығы бұдан кіші болған жағдайда ... ... ... тура ... коэффициенті қарастырылып отырған кездейсоқ шама қатарының өзінің орташа мәніне немесе үлестірім центіріне қатысты симметриялы еместігінің дәрежесін сипаттайды. ... ... де ... бірлікпен өрнектеледі, бұл жекелеген өзендер қатарының немесе түрлі сипаттамалар қатарының ... ... ... салыстыруға, сондай-ақ тиісінше Сs коэффициентін жинақтап қорытуға ... ... ... ... көбінесе оң асимметриямен сипатталады. Бұл дегеніміз, бір ... ... ... ... ... арифметикалық мәні моданың оң жағына орналасады деген сөз, демек, центрдің оң ... ... ... ... ... ... ... асимметрия кезінде қатардың орташа арифметикалық мәні моданың сол жағына орналасады және үлестірім графигінің "ұзын" бөлігі центрдің сол ... ... ... сипаттау үшін қатар мүшелерінің өздерінің орташа мәнінен ауытқуының кубының ... мәні ... және ... ... ... алу үшін оны үшінші дәрежелі орташа квадраттық ауытқуға бөледі.
Сs = (26)
σ=Сv болғандықтан және модульдік коэффициентін ... (26) ... ...
Cs = ... ... ... үшін δ түзетуі енгізіледі. δ = n2 /(n-1)(n-2) болғанда (27) формула келесі ... ие ... = ... ... мәні оң ... теріс болуы мүмкін. Оң асимметрия суы аз ... ... суы мол ... ... қайталанған жағдайда байқалады, яғни қатардың орташа мәніне кіші мәндері жиі кездеседі. Керісінше ... ... ... ... ие ... ... ... орташа квадраттық қателігін Крицкий-Менкель формуласымен анықтауға болады.
σCs = (29)
Демек, асимметрия коэффициентінің қателігі қатардың ұзақтығы қысқарған ... және ... ... мәні кіші ... ұлғаяды.
Есептеулер Сv-ның кез келген мәнінде және n

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ертіс өзенінің жоғарғы ағысының қазіргі экологиялық жағдайы және су сапасын бағалау41 бет
Кіші Алматы өзені – СЭС-тен 164 км жоғары бекетінің гидрологиялық сипаттамаларын есептеу22 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
«Ақшат 1» әктас кенорнының өнеркәсіптік маңызын айқындап, С1 және С2 категориялары бойынша қор есептеу52 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Алматы облысы Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның (Аrtemisia terrae-albae )морфо-анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу64 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь