Фархад-Шырын жыры

1 бөлім. Шығыс әдебиетінің қазақ фольклорындағы көрінісі

1.1 Фархад.Шырын жырының жырлану тарихнамасы
1.2 «Фархад.Шырын » жырының қазақша жырлану ерекшелігі.

2.бөлім «Фархад.Шырын» эпосының көркемдік ерекшелігі



ІІІ Қорытынды


ІҮ Пайдаланған әдебиеттер
Тақырыптың өзектілігі. Бұрыннан қазақ халық әдебиетінде жырланып келе жатқан «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек» сияқты ғашықтық жырларының қатарын ендігі кезекте «Бозжігіт», «Сейфулмәлік», «Таһир – Зуһра», «Жүсіп – Зылиха», «Ләйлә - Мәжнүн», «Фархад – Шырын» сияқты шығыстан ауысқан ғашықтық дастандар толықтыра бастады. Шығыстық дастандар қазақ фольклорына өзіне тән ерекшеліктерді ала келді. Бұрынғы қазақ жырларында көшпелі қазақ қоғамын суреттесе, Шығыс дастандары қала мәдениетін дәріптеді. Қазақ тыңдаушыларын қала мәдениетімен, ондағы адамдардың мінез-құлқымен таныстыруға, қала мәдениетін және сол қоғамдағы жеке тұлғаның басынан кешкен оқиғаны, кейіпкердің басынан кешкен жәйттерді новеллалық үлгіде суреттеп, көрсете білді. Алайда, қазақ ішінде жырланған Шығыс дастандары парсы не араб әдебиетінің тек қана көшірмесі болып қалған жоқ. Ол туындылар қазақ фольклорына сіңіп кетті. Осылайша қазақ фольклорында новеллалық дастандар мен новеллалық ертегілердің пайда болуына белгілі бір мөлшерде Шығыс әдебиетінің де қатысы болғандығын көреміз.
Шығарманың сюжетін сол халықтардың әдебиетінен ала отырып, қазақ ақындары ұлттық классикалық дастандарды дүниеге әкелді. Әрине, араб пен парсы әдебиетінің қазақ фольклорына жасаған ықпалын жоққа шығармаймыз, көптеген шығыстық сюжеттер мен мотивтерді қазақ халық әдебиеті өзіне сіңіре білді. Сол арқылы қазақ фольклоры қайта жанданды. Шығыста қалыптасқан назирагөйлік дәстүрі ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ арасына кеңінен жайылды. Сол «назира» үлгісінде жазылған «Ләйлі – Мәжнүн», «Хұсрау – Шырын», «Таһир – Зуһра», «Ескендір» дастандары да қазақ топырағына келе бастады.
Низами, Дехлеви, Науаи сияқты «хамса» жанрында жырлап жарыспаса да бұл шығармаларды қазақ ақындары жеке-жеке бөліп алып жырлады. Оның ішінде біз негізге алып отырған шығыстық дастандардың үлгілерін
1.Алиев Г.Ю Легенды О Хосрове и Ширин в литературах народов Востока.-Москва ИЗД-во Восточной литературы,1940.-292
2.Маллаев Н. Узбек адабиети тарихи. Биринчи китоб. –Тошкент: Уқутувчи, 1965. -514с.
3. Узбек адабиети тарихи. 2т. (ХҮ асрнинг икинчи ярими) – Тошкент: Фан, 1978. -460с.
4. Фархад-Шырын (эпос). Жинаған, алғы сөзін жазған Қ.Саттаров. –Ташкент, Фан, 2004. -144 б.
5.Бертельс Э. Низами И Физули. Москва : Вост.Лит-ры.1962
6.Эркинов С. Навоий «Фархад ва Ширин»ва унинг қиесий тахлили.Тошкент : Фан,1971.-276 б
7.Марғұлан Ә.Ежелгі жыр аңыздар.-Алматы:Жазушы ,1985.-386
8.Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991. -288 б.
9.Керім Ш. Алыптар туралы қазақ мифтері. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» эпосы және түркі әлемі. // Конференция материалдары. Алматы: Интерпринт, 2003. -328 б.
10.Голодная степь и ее предания (оФархад и Ширине). Киргизская степная газета №8. 09.10.1918. -20с. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Мұрағаттану және фольклорлық жазба бөліміндегі қолжазба қорында сақтаулы тұрған №107 папка материлдары.
11.Ляпунов Н. Легенда Ширин кыз. Газета «Самарканд» №176, 1905. -7с.
12.Кушакеевич А.А. Сведения о Ходжендском уезде. Записки русского географического общества, 1971. Том – ҮІ. Стр. – 188. Тағы да Н.Лукянова. Ширин кыз. (в том же газети 24 август 1905).
13.Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. Алматы: Ғылым, 1984. -272 б.
14. Қыз Жібек. Лиро-эпостық поэма.-Алматы: Мектеп, 2003-28 б.
15 Йулдаш Ф. «Фарход ва Ширин »Тошкент: Фан, 1966.-170
16.Афзалов М. «Фарход ва Ширин» достанининг халқ вариантлари. Канд диссертация авторефераты.-Тошкент, 1950-24
17.Саттаров Қ. Қазақтың халық романдық эпосы.-Алматы: Сөзстан , 1992-238
18.Бердібай Р.Бес томдық шығармалар жинағы. 4.т.-Алматы: Қазығұрт, -2005.Гүлстанның бұлбұлдары.
Жұлдыздар жинағы. -448
19.Қоңыратбаев Ә.Қазақ фольклорының тарихы.Алматы: Ана тілі,1991.-288
20.Саттаров Қ Қазақтың халық романдық эпосының көркемдік ерекшелігі Ташкент,1992-50.
21.Ахметов З.А Өлең сөздің теориясы.Алматы Мектеп, 1973
22.Қоңыров Т. Қазақ теңеулері .-Алматы: Мектеп 1978-192
23.Әбжет Б Қазақ ертегілеріндегі үнді-иран мотвтері.10.01.09.-фольклортану мамандығы бойынша филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның авторефераты.Алматы, 2002 ж
24.Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы.-Алматы :Ғылым,1993-296 б.
25.Қабдолов З Сөз өнері .Алматы:Мектеп,1982-368
26.Жантасова З Қазақ дастандарындағы Шығыс әдебиеті дәстүрінің ықпалы 10.01.09.-фольклортану мамандығы бойынша филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның авторефераты . Алматы,2007 ж
Авторефераты. 2007-24 б
27.Мырзахметұлы М Тараз. Ой толғаныстары.-Түркістан,2005.-240
28.Келімбетов Н Көркем дәстүр жалғастығы. Зерттеу.- Астана: Елорда, 2000-288
29.Кумисбаев У. Казахские и персидско-арабские литературные связи ХІХ-ХХ вв.-Алма-Ата: Наука ,1990-136
30.Әзібаева Б Казахски народные романические дастаны.-Алма-Ата: Ғылым,1990—140
31.Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мұрасы.-Алматы: Ғылым, 1987-34
        
        1 бөлім. Шығыс әдебиетінің  қазақ фольклорындағы көрінісі
1.1 Фархад-Шырын жырының жырлану ... ... » ... ... ... ерекшелігі.
2-бөлім «Фархад-Шырын» эпосының көркемдік ерекшелігі
ІІІ Қорытынды
ІҮ Пайдаланған ... ... ... ... ... ... жырланып келе
жатқан «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек» сияқты ғашықтық ... ... ... «Бозжігіт», «Сейфулмәлік», «Таһир – Зуһра», «Жүсіп –
Зылиха», ... - ... ...... ... ... ... дастандар толықтыра бастады. Шығыстық дастандар қазақ фольклорына
өзіне тән ерекшеліктерді ала келді. Бұрынғы қазақ жырларында ... ... ... ... ... қала мәдениетін дәріптеді. Қазақ
тыңдаушыларын қала ... ... ... ... қала ... және сол ... жеке тұлғаның басынан
кешкен оқиғаны, кейіпкердің басынан кешкен жәйттерді новеллалық үлгіде
суреттеп, көрсете ... ... ... ... ... ... ... не араб әдебиетінің тек қана көшірмесі болып қалған жоқ. Ол туындылар
қазақ ... ... ... Осылайша қазақ фольклорында новеллалық
дастандар мен новеллалық ертегілердің пайда болуына белгілі бір ... ... де ... ... ... ... сол халықтардың әдебиетінен ала отырып, қазақ
ақындары ұлттық классикалық дастандарды дүниеге ... ... араб ... ... ... фольклорына жасаған ықпалын жоққа шығармаймыз,
көптеген шығыстық сюжеттер мен мотивтерді қазақ халық әдебиеті өзіне ... Сол ... ... ... қайта жанданды. Шығыста қалыптасқан
назирагөйлік дәстүрі ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... Сол «назира» үлгісінде жазылған «Ләйлі – Мәжнүн», «Хұсрау
– Шырын», «Таһир – Зуһра», ... ... да ... ... ... ... Науаи сияқты «хамса» жанрында жырлап жарыспаса да бұл
шығармаларды қазақ ақындары жеке-жеке бөліп алып жырлады. Оның ... ... алып ... ... ... ... Шәкәрім, Ақылбек,
Әбдәзім секілді ақындар жырлаған Шығыс ... ... ел ... ... ... ... ... келіп қосылды.
Зерттеу міндеттері. Біз назарға алып отырған ... ... ... аспектілерде нақтылы алып қарастырдық:
- Шығыстық үлгіде жырланған дастандардың ішінде кездесетін сюжеттер мен
мотивтерді жан-жақты ашып көрсету;
- «Фархад-Шырын ... ... мен ... фольклорында жырлану
ерекшеліктері және оның әлеуметтік ... ... ... заңдылықтарын
анықтау;
- «Фархад-Шырын » эпосының поэтикасын зерттеп, оны қазақ ... ... ... ... орын ... айырмашылықтар мен
ұқсастықтарды қарастыру;
- Зерттеп отырған тақырыптың маңызын, оның ... ... ... ... ашып ... ... ... «Фархад-Шырын »эпосының жырлану
тарихы,жиналуы,зерттелу тарихы,қазақ фольклорына алып келген ... ... ... ... түсуі сияқты негізгі түрлену формалары
қарастырылады.
Екінші тарауда осы ғашықтық дастандардың поэтикасы, ... ... ... ... кездесетін шығыстық ерекшеліктер
қазақтың ғашықтық ... ... ... онда орын ... мен ... ... ... талданып өтеді.
Қорытынды бөлім осы тақырыпты игеру барысында ойға алған негізгі
мақсаттар, ... ... ... ашып айтпақ болған, ойларымызды
қысқаша мазмұндаудан ... ... ... ... ... ... көрінісі
1.1 Фархад-Шырын жырының жырлану тарихнамасы
Хұсрау мен Шырын арасындағы ... ... ... еңбектер
сол кездің өзінде көп болған.Армян жазбаларында Шырынды армян қызы ... ... оның қай ... қызы ... анық жазылмаған.Тек
Шырынның Хузистанның жанындағы ... ... ... ... ... ... араб ... Ибн Мискавейханың «Таджариб алумам »
атты жылнамасында да Шырынның румилік болғандығы айтылады.Пехлеви тіліндегі
«Худай-намеде»Хұсрау ... мен оның ... жары ... ... ... арабтар келген соң жойылып кеткендіктен,ондағы кей
бір үзінділер ... ... ... ғана көрініс тапқан.
«Фархад-Шырын»дастаны о баста аңыз ... ... ... ... ... ... деректердің жазылуы дастанын
жазған Әбілқасым Фирдоусидің шығармашылығы арқасында ... ... ... оның ... ... туралы тарап кеткен
аңыз,әпсаналар мен тарихи хроникалық дүниеліктердің басын қосып, ұлы шайыр
Әбілқасым ... ... уа ... эпик ... ... шахтың әділдігі мен Шырын қызға деген тұрақты ғашықтығы жырға
арқау етілді.Екі дін өкілінің ... ... ... ... ... жыр ... ... халықтарға тарап кетті.
Фирдоуси заманынан кейін екі ғасыр өткен соң өмір сүрген азербайжан
халқының ұлы ақыны ... ... бұл ... ... ... жазған хамсаның екінші кітабы болатын.
Низами, Хұсрау Дехлевиден бастап Құтып, Жәми, Науаи т.б. ... ... ... ... ... бойы үздіксіз жырланып келе
жатқан Хұсрау мен ... ... ... ... жуық эпикалық
туындыларды кездестіреміз. Көріп ... ... ... қыпшақ,
өзбек, қазақ, үнді, тәжік халықтарының ауыз әдебиетіне тараған. ... аяғы мен ХІХ ... ... жартысында Қашқар әкімі Зухраддинбек
заманында өмір сүрген ұйғыр ақыны Әбдурахим Низари ... ... ... ва ... ... ... ... хамсашылдықтың шыңына қол жеткізген тәжік ақыны Әбдірахман
Жәми мен өзбек ... ... ... ... осы тақырыпты өзге қырынан
алып шықты.Әлішер Науаи үш ... жуық ... елу бір мың ... астам
сөз гауһарын ... ... ... ... ... ... шығармаларын халық ақындарымен ... ... ... ... ... ... Фозил
Иулдаштың жырлауындағы «Фархад-Шырын»дастаны Науаи дастанынан ... тән ... ... ... өз ... ... көтеріп,Фархадттың күрес жолында,әділеттікпен махаббат жолында
күресетін мінсіз кейіпкерге айналдырып жібереді.
ХІХ ... ... ... Фархад-Шырын дастанын тағы бір ақын
Махзун өзінше ... өзі ... ... «Фархад-Шырын»дастанында
сюжеттің Низами мен Дехлевидің дастандары ... алып ... ... тың ... өз ... қосуды ұмыт қалдырмайды. Алайда, бұл
қоспалары онша сәтті шықпағандығы турасында өзбек ... ... деп ... : ... ... ауызша тараған әдеби нұсқадан
сәтті шықпаған.Бұл сәтсіздіктің себептерін Шырынның Хұсрауды сүюінде, ... ... ... ... ... ... ал ... Хұсрау үшін
арық қазуында»-деп көрсетіледі.(3,56).
Осылайша көршілікте аралас-құралас отырған қазақ-өзбек халықтарының
әдебиеті мен фольклорының бір-біріне ... мол ... ... ... ... ... ... қозғар мәселесі болғанмен,
ел ішіндегі бахшилардың варианттарын саралай ... оның ... ... да ... жоққа шығармайды.
Басқа аймақтарда отырған қазақтарға қарағанда Өзбекстанды мекен еткен
қазақтардың ішінде Фархад пен ... ... ... ... көбірек сақталған.Фархад ескі діни нанымдарда жер асты
құдайларының бірі болған болса, Сыр бойында сақталған Дию ... ... сол ескі ... қалған жәдігерлер екенін көреміз.Ал,сол жерді
ғасырлар бойы ... келе ... ... сол ескі ... білуі
заңды да, себебі өздері мекен еткен жерде Фархад пен Шырынға байланысты жер-
су атаулары кездесетіндіктен, оған ... ... ... ... өте ... біледі.Ол туралы неше түрлі аңыз,әңгімелерді,
ұрпақтан-ұрпаққа жыр етіп ... мұра етіп ... ... бұл ... ... де халық әдебиеті Фархад пен Шырын есіміне қанық еді. Осыған
ұқсас ежелгі жыр, аңыздарда арық қазуға байланысты туындаған халық ... ... Бұл ... ... ... тән ... мен ... жырлауының қасиеті бар. Шығыс сюжеті негізінде жырланған романдық
эпостарда да ерлік эпосының ... аз ... ... ... ... ... ... ерлік эпосының үлгісімен енгізіп,
қызықты жырланатын мотивтер мол. ... ... ... негізделген
романдық эпостар мен дастандардың версиялары осы ... ... ... ажыралып тұрды. Бұл ... ... ... ... ... пен ... ... Көрпеш-Баян
сұлу» атты романдық эпостарының версиялары тұңғыш рет жарияланғанын атап
айтуға тұрарлық.
Қазақ ауыз ... ... пен ... ... айтылатын ертегі, аңыз,
әпсана түріндегі мотивтер жер суландыру, егін егу, тауды бұзып, ... арық қазу ... ... ... ... ... ... «Тас шебері»,сияқты айтылып ... ... ... осы тас ... күш иесі ... айтылады. Қақырап жатқан
жерді бұзып, тасты жарып су ... ... ... ... ... туған күш-қайрат еді.Соның ішінде ... ... ... ... ... ... келе жатқан аңыздар екендігі белгілі.
«Унинг халқ орасида кенг тарқалгани ва ... ... ... ... хам ... курсатади.Бекобод районида Ширин сой,Фарход тоғ,Хисров
кудиги, Шеробод районида дахмаси,Хоразмда Фарход тоғи бор ва ... ... ... ... ... ... айналып кеткен.Оның есте жоқ
ежелгі дәуірлерден бері айтылып келе жатқандығын ... пен ... ... аңыз, әпсаналар соңғы кезге дейін тиянақты
түрде жиналып,қағазға түскен ... ... ... ... ... ... айтылып, зерттеліп
келеді.Ә.Науаидың еңбектері мен өнері жайлы ... ... ... ... ... ... .Мысалы М.Никитинский,
М.Белин, В.В.Бартольд, С.Эркинов, Е.Э.Бертельс мұнан басқа өзбек, қазақ
ғалымдарынан Шарафутдинов, ... ... ... М. ... ... Қ ... т.б ғалымдарын атауға болады.
Бұлардың ... ... ... ... ... ... басталып қисса, дастан мен халықтық ... ... ... ... ... зерттеген ғалымдардан Бартольд, С.Эркинов,
Н.М.Маллаевтардың еңбектерін ерекше атауға болады. Шығыстың атақты ақындары
дәстүрлі салт бойынша бес тақырыпқа жеке-жеке ... ... ... ... етіп ... ... ... шығаруды мақсат еткен.Жақын , Орта ... ... ... ... ... көп ғасырлық тарихы бар. Соның
ішінде араб ,парсы , үнді және ... Азия ... ... ... ... және Хамсашылдық саласы да тарихи ... ... ... ... ... ... кітабындағы бес дастан сыйғызылған ... ... ауыз ... ... аз ... «Құсырау уа Шырын» дастанын жырлауына мынадай ... ... ... ... ... ... ақындығына риза болып,қыпшақ елінен
қолға түскен күң қызды тарту етіп ... ... ол ... ... қатты бағалап,азат етіп,оған үйленеді.Әппақ деген
қыпшақ әйелінен туған балаға ... деп ат ... жас ... болып кетеді.Низами екінші әйелге үйленеді.Ол ... де ... ... ... рет ... ... Әйелдерінің
ішінде Әппақты өте жақсы көрген.
Низамиге 1180-1181 жылдары Иран Селжүгі Тоғру сүйіспеншілік тақырыбына
жаңа ... ... ... ... ниет ... бұл өтінішті ризалықпен
қабыл алып, «Құсырау уа Шырын» дастанын жазып, ... ең ... ... ... ... мәңгі қалдырыпты.
Низами дастанында Фархад қаладағы өнер иесі ретінде бейнеленеді. Қазақ
халық әдебиетіндегі Әбдәзім ... ... ... ... ... ... Түркістандағы) ханның ұлы. Ол жастайынан тастарға
суреттер мен нақыштар түсіруге қызығады. Хан ... ... ... тас ... өнерін хандарға лайық емес мамандық деген соң, ... ... ... тауына барып, тас ... ... ... ... ... тас қашап, арық қазып жүрген
кезін Шырын келіп көреді де,есінен танып қалады.Ал, Фархад та Шырынды алғаш
көргенде ... ... өзін ... ... ... тән ... мен ... шығармаға арқау болған.Құсрау Дехлеви Фархадтың тау-
тасты жаңғырта жұмыс ... ... ... ... ... ... бар кух ... теша таьжил,
Ки сангаш сурма мешуд мил дар мил . (Тауды ... ... ... ... ... да ... күл-талқан болатын) .Осы
көрініс, сөзбен сызылған бейне қазақ халық әдебиетіндегі Әбдәзім Ахметов
жырлаған ... ... ... ... тау ... ... ... шапқан таулар жасып,
Қаңбақтай кесек тастар жоғары ұшып,
Жарқырап тастан ... ... ... ... таудан асып түсіп,
Фархадтың су үстінде алған демі,
Тас ұшып түтіндетті дүниені,
Сол ... ... ... ... ... жері ... ұшып ... тас құйылып,
Бұршақтап қоя салған жатты ойылып.
Күмпілдеп тасқа кірген асыл метін,
Күшпенен тасқа тисе тас ... ... ... екеуі Шын Машын шахарында бір шебер ұстаға шәкірт
еді.Ұстаз Фархадқа тас ... ... мен ... ... ... ... ... тартқан.Сүт арығын қазу жоспары
жасалғанда,Фархадтың шақыру ... ... ... ... ... сүйіспеншілігі түрлі мотивтер арқылы ... ... мен ... Бесутин тауында Фархадтың жұмыс істеп жатқан
жерінде кездеседі.Хұсрау мен Фархад өзара сөзбен қағысу ... ғана ... ... ... ... зиян ... ... деген ойда
кеткенін Фархад білмейді.
Дастанға жақсы ниеттегі кісілердің наразылығымен трагедиялы тұрмысқа
қарсылығы сан ... ... ... ... ... ... жала жабуына қарамай,алдағы болашақты әрқашан жақсылыққа
жори біледі.Осы сияқты ... ой- ... адам ... психологиялық
сезгір, білімдары болған сөз зергері-Низамидің шығармаларынан ғана табуға
болады.
Фархад өмірден озғаннан кейінгі Шырынның ... түні ... ... ... ... түскен күн ешкімнің
басына түспесін,-деп аза тұтады.Фархадтың өліміне бүкіл адам ... ... пері ... ... ... да аза тұтып,жылағаны
жырланады.
Низами мен Дехлевидің «Шырын уа ... ... ... ... ... ... ... халықтары әдебиетіне кең таралуына әсер
ықпалы көп болды.Дехлевидің «Шырын уа Хұсрау» дастанында ... ... ... ... ... ... жыр ... үлгісі,басқаша нұсқасы туған.Фархад пен Шырын ... ... ... жырлау дәстүрі осылайша бірте-бірте ұласа береді.
Низами Ганжауидің «Хұсрау уа Шырын» эпосының сюжеті бүкіл ... ... ... ғасырлар бойы ұласқан,ықпал еткен ... ... ... уа ... » эпосы бүкіл Шығыс
халықтарына Фархад атты кейіпкердің ... ... ... ... ... жаңа ... ... көтерді.Соның бір жалғасы
ретінде әзербайжан әдебиетіне танылған ... ... Әріп ... ... ... ... ... негізінен екі бөлімнен құралған. Бірінші бөлімі
«Фархад және Гүлстан» хикаясы деп ... ... ... ... ... ... өзгеше жазылған.Шын Машындағы патшаның баласы
Фархадтың Абхазиядағы бір ... ... атты ... ғашық
болып қалғандығы баяндалады.
Дастанның екінші бөлімі «Хикаятты Фархад уа Шырын»
дейтін тақырыппен басталады. Мұнда Абхаз елінің ... ... ... ... «Фархаднамеде» Фархад махаббат иесі ғана емес, тас
қашайтын өнер иесі есебінде ерекше көз тартады. ... ... ... Шын ... ... ... сарай құрылыстарына барып,тамашалап
көріп жүріп,ол жердегі шеберлердің еңбегіне қызығып,ынтығып ... ... үлгі ... тас ... ... ... хан бұл жүрісті ұнатпайтын.Ханның қарсылығына қарамай, Фархад өз
дегенінен қайтпай, жаңа құрылып ... ... ... түрлі-
түсті суреттерді тамашалап жүріп, бір сұлу қыздың суретіне көзі ... ... ол қыз ... ... ... ... сұлу қызының
суреті екен.
Суретіне қарап ғашық болу аңыздар мен әпсаналарда ғана ... ... та ... ... ... ... түрлі-түсті суретін
көріп, махаббат сезімі оянады,ғашық болып қалады.Гүлстанды іздеп Абхазияға
аттанады.Өмірінің соңына дейін сонда қалады.
Фархад ... ... ... тас ... үй құру ... ... ол үздіксіз үйретуші, өз ісінің дарынды да талантты, ... ... ... ... танытады.Тас қашаудағы шеберлігі мен еңбекшілдігі
арқылы үлкен ғимарат құрылысында көзге түскен ... ... ... ... «Фархаднаме» дастанындағы тасқа салынған суреттер
қазақ, өзбек халық дастандарында кездесетін бедерлі бейнелерге өте ұқсас:
Біреулер жүр ... ... ... жүр ... ... ... ... тас үгітіліп,
Таспадай қып тамаша жатыр бір жақ,
Иленіп қара тастар, құмдай болып
Құйылды құлпаршадай, ... ... жүр ... ... ... ... көзді ашқанда мәнер қойып,
Әйелдер әлде сиқыр көз байлағыш,
Мысалы шапшаңдығы бір ұшқан құс,
Кеседі темір қалай тасты құмдай,
Салуға ... ... ... ... ... салса тілген қашау,
Суарған қандай суға «қашауды» анау! ... ... ... қызыққан кезін, оған ден қойып,үйренуге ынтыға түскен
кезін ... ... ... ... бейнесі өте ерте ... ... ... мен ... Дехлеви дастандарының Мәуереннахр және
Қорасан жерінде танылған соң, ... пен ... ... ... ... көбейеді.Низами Ганжауидің «Құсрау уа Шырын» дастаны ... ... ... ... таныла бастаған еді.Біздің бұлай дейтін
себебіміз Құтбтың «Фархад уа ... ... ... ... ... аударған деп қарайды. (5,334).
Біздің пікірімізше Низамиден еркін ... ... ... ... сіңіре білген,-деп қарау керек.Құтб ақын «Бұл
таза судан, көңіл cуы қансын деп, Низамидің ... ... ... жырлаған «Құсрау уа Шырын» дастанының көлемі-280-бет.Әр бетте 42
көлем тармақтары бар,90 тақырыптан құралған.
ХІҮ ғасырда Құсрау мен Шырын туралы ... ... ... ... ... ... ... көлемді эпикалық туындылар жазып қалдырған:Түркі
сүлтаны Баязиттің баласы Қорқыт лақап аты ... ... уа ... уа ... ... «Хұсрау уа Шырын»,Лами «Фархаднаме»,Ахмед Имам-
Заде «Хұсрау уа Ширин»,Мирза Мұхамед Қасым «Хұсрау уа Шырын»,Халифа ... ... ... ... ... уа ... ... уа Шырын»,Бахши
Кермани «Фархад уа Шырын» тағы басқаларды атауға болады.
ХҮ ғасырда да ... уа ... ... тағы да бірнеше ақындар
қайта оралады.Низамеддин «Хұсрау уа ... ... ... ... ... ақын Шейхи жырлаған қолжазба мәтіннің ... жылы ... жеке ... етіп ... ... ... де
берілген). Мұнан басқа Гераттық ақын Ашраф та ... ақын ... ... өз ... атап ... ұлы ақын ... ... да
«Фархад уа Шырын» деген атпен көлемді эпостық ... ... ... бұл туындысын Низами мен Әмір ... ... ... ... ... ... ... еткенін атап жазады (5.187)-
дейді Науаи шығармаларын көп зерттеген ғалым Е.Э.Бертельс. ... осы ... ... ... түрікше жырлаған «Хұсрау уа
Шырын»атты шығармасымен таныс ... ... ... ... ... ... қалдырған «Хұсрау уа Шырын дастаны Низами шығармасымен
салыстырып қарағанымызда мүлде болек ... ... тұр. ... ... кейіпкер етіп Фархадты алған. Науаи шығармасындағы
Фархад дәстүрлі эпостық туындылардағыдай түс көріп, ... ... ... ... те ... болған емес. Дастанда Фархад
Шырынды тылсымы көп сырлы құтыдағы айнадан көріп ... ... қалу ... ... ... ... ... Шырынды іздеп ұзақ сапарға
аттанады.Жолда дарияға кездесіп ... ... бара ... Шапурмен
танысады.Шапурдың айтуы бойынша Шырынды іздеп Әрменияға кетеді. Ол ... ... ханы ... ... ... түседі.Ол қамауда
жатқанда Сократтың бір ауыз ... ... ... босанып шығады.Фархад
Шырынның өлді деген жалған хабарын есітіп,ол өзін-өзі ... ... ... ... ... атты інісі құтқарып қалады.Фархад
пен Шырын екеуі ... ... ... шейх ... ... ... ... қалады.Науаи жазып қалдырған «Фархад уа Шырын» дастаны ... ... да ... пен ... ... ... ... шығармалар
жазылған.Индиялық Мир Мұхсин деген ... ... Әмір ... ... «Шырын уа Құсрау» атты шығарма жазады.
ХҮІІ ғасырда Хамадан қаласынан ... ақын ... ... ... осы ... арнап «Фархад уа Шырын» дастанын жазса, Исфахандық ақын
Мырзамәлік Машриқи «Құсрау ау ... ... Рух ... ... ау
Шырын» атты шығармалар жазған.Үнді ақындары Невваб Асабхан, Мұхамед Шәріп,
Ибрахим Эдхем, Ахмед Иезди, ... ... де ... уа ... ... жазып қалдырған.
ХҮІІІ ғасырда «Құсрау уа Шырын» тақырыбына қалам тартқан ғалымдар
мен ақындар Мырза Абдуллах Туршузи мен ... ... ... ... ... атты ... ... болады. ХІХ ғасырда Мұстафа аға Насыр ... ... ... де ... уа ... » ... атпен жыр етсе, Нама
деген ақын «Фархад пен Шырын» деп өз шығармасын осылайша ... (6 ... мен ... ... аңыз Шығыс халықтарының классикалық
поэзиясының дәстүрлі ... ... ... жырлау әдісі ХХ ғасырға дейін
үздіксіз ұласты.ХХ ғасырда да оның ұзын сонар сюжет желісі ... ... ... ... ... ... ... ұластырып келеді.
Кеңес тұсында да Фархад пен Шырын атымен байланысты құнды ... ... ... ... ... халық әдебиетіндегі Фархад-Шырын деп
аталатын эпикалық туындыны атап айтуға болады. Әзербайжан халқының ... ... ... ... ... уа ... дастанындағы мотивтерін
пайдалана отырып, шығармашылық ... ... пен ... деп ... шығарма жазып қалдырды.
1948-жылы түрік халық әдебиетіндегі «Құсрау мен Шырын» ... ... ... ... ... туралы аңыз» атты лирикалық-драмалық
шығарма жазған.Мұнда халықтың бейбітшілік пен бостандыққа деген асқақ
сезімін ... ... ... көрсетеді.Назым Хикмет пен Самед Вургунның
пьесалары мөлдір махаббат пен шынайы сезімді, адамдықты ... ... ... ... ... халыққа ұсынудың жаңа тәсілі мен жаңа әдісі
табылғанын көреміз.
Фирдаусидің «Құсрау уа ... ... ... сүт ... ... ғана ... аты аталады.Н.Ганжауидің «Фархад-Шырын»
дастанында Құсрау патшаның әйелі Шырынға ... ... ... ... ... ... сүйеді.
Қ.Дехлевидің «Фархад уа Шырын» дастанында Шырын Құсрауды ... ... ... ... ... ... ... тек Фархадқа ғана ынтызар кейіпкер. Шығыс
классик ақындарының бірі Әлішер Науаидің «Фархад-Шырынында» халықтың түрмыс-
салты ... ... ... ... ... ... ... дастанында Шырын өмірде адал да әділ ... ... ... ... ... ... танылады.Фархад пен Құсрау
патшаның махаббатқа деген машық өмірін салыстыра ... ... арта ... ... оған ащы ... тұсы да ұшырасады.Жырда
Шырынның өткір сөзімен жеткізетін шумақтар аз емес.Сондай-ақ,тұрмыстағы шын
махаббат иелеріне тән сеніммен әділдікпен ... ... ... ... ... ... ... үшін тау қопарған жігерлі Фархад
бейнесі өзбек әдбиетінде тип ... ... ... атау ... ... пен ... ... үлгілі шынайы сүйіспеншіліктің белгісі ретінде халық санасына
орныққан.
1.2 «Фархад-Шырын » жырының қазақша жырлану ... ... ... ... ... өзі екі ... ... отырады.Оның бірі қазақ арасынан шыққан қиссашыл ақындар Шығыстың
жарық жұлдыздары жырлаған классикалық туындыларды Шығысқа тән назирагөйлік
үлгіде ... ... ел ... ... ... ел арасына аңз-әңгіме
,ертегі түрінде кең тарағандығының куәсі боламыз. Соның қатарында «Фархад-
Шырын»дастанын ... ... ... шығуы туралы
және соған ұқсас мифтер қазақ, өзбек, түркімен, әзербайжан,тәжік,парсы
секілді ... ... ... ... ... ... да
соған ұқсас мифтік түсініктердің бар екендігі анықталған.
Батырлық жырлардағы мәдени қаһарман қызметінің әлеуметтік ... ... ... миф пен эпос ... ... ... аңыз ... жанрлар мәдени қаһармандар бейнесін өз мақсатына қарай,өз жанр
табиғатына қарай бұрып әкетеді.Яғни,мифтің ... ... ... ... жырларына ауысады. Осыдан,кейбір мифтік элементтері болуына
қарамастан барлық жырлар мифологияға тура жол ... ... ... болуымен қатар, олардағы сананың белгілі бір өлшемі ретіндегі
немесе қоғамдық мәні ... ... ... ... ... де өмірде болған шындық деп қабылдаған ... ... ... ... ... ... қаңқасына арқа сүйегенімен, мифтегі
шындықты жоққа шығарады.Миф пен ертегінің шындыққа қатысы бар ... ... ... кереғар.
Академик Ә.Марғұлан «Хұсырау-Шырын »дастанының қазақ даласындағы айтылатын
аңыздарға орай Қыпшақтың Сыр ... ... ... ... ... ұлы ... ... ІІІ Сығанақта отырып жазғандығы жайлы айта
келіп,оның шығармасын басқа халықтардың ... ... ... ... «Бір ... толмайтын нәрсе Сырдария жағасында ескі ... ... ... әсер ... ... ! ... ... ғалымдар мен ақындар туралы В.В.Бартольдтан ... ... ... ... ... Ол ... ғылыми әдебиеттік мәні бар –ау деп
ойламайды . Осыған орай Сыр ... бен ... ... заманында
шыққан «Оғыз-намені», «Хұсрау-Шырынды», «Махаббат-намені» әр жаққа бөліп
беріп,не «ескі өзбек» әдебиетінің не ... мен Орал ... ... ... ... Бұл еңбектердің шыққан ортасы Сырдария бойындағы
ескі қалалар ,оларды ... ... ... ... ... негізіболып қалған қазақтар туралы бір ауыз сөз айтқысы келмейді.
Бұл,әрине тарихи әділ тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ал қыпшақ дегеніміз-қазақтың бүгінгі бір
руы»/7.-165/.
Қазақ аңызы бойынша Шырынның тілегін ... үшін ... ... ол ... ... қажеттілігінен Фархад-Шырын атты ертегі
айтылады. Ертегіде кедейдің ұлы Фархад айнадан Шырынды көріп,ғашық болады.
Шырынды ... ... ... ... ... ... арна қазып, кезерген
Бетпақ далаға су жібереді.Екеуінің тойына Иран шахы ... ... Ол ... ... күшпен ала алмасын білген соң айлаға көшеді. Елге ... ... ... деп ... ... ай сәулесі түсер жерге
қамыстан тоқылған шыпталарды төсетеді.Шыпталарға түскен ай сәулелерін Шырын
ағып жатқан су екен деп ... ... ... ... ... ... ... жетеді. Көз жасын көлетіп Шырын тұрады. ... ... ... ... айналады. Бегават қаласына тақау
жерде,Сырдарияның ... алып ... ... Фархад әлі сол күйінде
тұр,ал оған қарай терең қойнау бойымен сұлу Шырынның бейкүнә көз ... ағып ... ... ... аяқталады.Адамның тасқа айналуы әлі де
ертегіге айналып үлгермеген мифтік әңгімеге жақын ... ... ... ... Баршынкент аңыздарына ұқсас «Фархад-
Шырын» аңызы бар.Түймекент ... ... ... туған.Жырда «Қарахан
тауда бабамыз» деп келетін жолдар ... ... ... ... ... Дию қала аңызы оқиғасы осыған ұқсас.
Хорезм жеріндегі Дию қала ... ... осы ... ... ... қызы ... ... болады.Патша мыстан кемпірді жұмсап,
шөлден тас қала салдырады.Оны Дию қала деп ... Қала ... ... кезде, мыстан тоғыз жүз бота, қозы, бұзау, ... ... ... болады. Мыстан диюға барып Шырын өлді дегенде Хаухау
тастың соңғысын өз басына түсіріп өлген екен деседі./8.288/
«Фархад-Шырын» ... да ... ... осы ... әңгімелерден
келіп шыққандығын байқаймыз. Бұл сюжет кейін басқа халықтардың арасына
тарап ,көптеген ... ... ... ... ... ... ... пен Шырын жайлы айтылатын ... ... өлең ... ... сюжеттердің негізі принципі жер
суландыру, егін егу ,тауды ... ... ... арық қазу ... ... Ал, шығу тарихы жағынан тым ертедегі тас, қола дәуірінен бастау
алатындығына мифтік ... ... ... ... ... ... алыптар турасында айтылатын
аңыздар қазақ даласында көп болған.Ол ... ... ... ... турасында ғалым Ш.Керім ... ... ... ... мифтер нақты бір мекенге байланысты айтылатынын аңғардық,
нақты бір ... бір жер ... бір ... ... қимыл-
әрекеттерімен сабақтастыра баяндалады.
Қазақстандағы Толағай тауы туралы миф, Ерсары туралы ... ... ... ... Алып-тек қазақта ғана емес, әлем халықтар фольклорында
кездесетін мифтік бейне.Қазақстанның ... ... әр ... ... ... ... ... себеп-салдары миф,
әпсаналарда алыптар тұлғасы көрінеді. » /9-328/.
Ертегілерде Фархад кедейдің ұлы болса,аңыздарда тау көтерген ғаламат тұлға,
алып бейнесінде ... ... ... ... жер ... ... алады, сондықтан тау көтеру тек алыптардың қолынан келетін
шаруа, кейінгі нұсқаларда осы кейіпкерлердің орны адамдармен алмастырылған.
«Фархад-Шырын»дастанын қазақ ... ізі бар ... ... ... ... ... бар. ... Мырзашөлге байланысты айтылатын
аңызда Фархад пен Шырын жөнінде көптеген аңыз, ертегі, өлеңдер кездеседі.
Кейін ... ... ... ... ... дастанының желісімен
қазақша нұсқасын жырлаған. Оны ... ... ... ... ... 1968 жылы ... ... М.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтының Қолжазба орталығына әкеп ... ... ... ... ГЭС ... ... Бекабадта Фархад тауы, Фархад
тауындағы Шырын деп аталатын сайдың cуы Сырдарияға келіп құятыны ... ... ... ұлы ... ... ... ... қазақ жеріне де қатысы болғандығын көреміз.
Бұл аңыздың қазақ даласына қатысы бар ... ... ... ... ... ... 8, 9, 10 санында жарияланған
«Голодная степь и ее предания »/О ... и ... ... аңыздың
жариялануының өзі біраз мағлұмат береді /10/.
Қазақ ауыз әдебиетінде «Фархад пен Шырын» ... ... ... әпсанаға сюжеті жағынан ұқсас келетін шығармалар көп кездеседі. Бұған
мысал ретінде бұрыннан айтылып жүрген «Шебер пырақ», «Тас ... ... ... атауға болады. Одан бөлек Орталық Азия ... ... да ... ... болатын. Соның бірі кезінде
«Самарқанд» газетіне Н.Ляпунов жазып алып, жариялаған «Легенда ... ... ... жеті ... ... терілген аңыз 1905 жылы сол газеттің 176
санында жарық көреді. Бұл ... ... ... қараған кезде
қолымызға тиді. Онда жергілікті аңыз жайында былай ... «И ... с ... громадные камни брошенные Фархадом со скалы и загродавших дно ... и ... ... об ... ... все еще не в ... ... обиду
Фархада»/11/. Бұл әпсаналарды сол кездегі орыс ... ... ... ... ... баспасөз бетінде жариялайды. /12/
Ташкент уәлаятында тұратын қазақтар арасынан жазып алған көлемдi де ... ... ... ... ... ... ... бұл
нұсқасын Әбдәзiм Ахметов жырлаған. "Фархад-Шырын" ... ... ... 4924 ... ... ... ... уәлаяты, Бостандық ауданы, Ғазалкент қаласында
туылып, сонда қайтыс ... ... ... қолжазбасында "беташар
орнына" деген бөлiм бар. Ақын Әбдәзiм Ахметов Науаи жырлаған "Фархад-Шырын"
романдық эпосының сюжеттiк желiсiн пайдаланып, ... ... ... ... жүруге ыңғайлап, қайта жырлағанын айтады. Марқұм Әбдәзiм
Ахметовтiң өзiнен кейiнгi ... мұра етiп ... ... ... ... ... алайын деп,
Қазақша нұсқа етiп жазайын деп,
Әбдәзiм Ахметов мұны жазған,
Жазбақ боп бұл дастанды өте азған.
Кейiнгi ұрпақтарым ескерсiн ... ... ... ... өмiр ... да, ... екен,
Ескiге емес, алдағы күнге сенем.
Дастан кiлтiн осымен бұрап алып,
"Фархад-Шырын"тұп-тура өзiне ... ... ... ... ... Науаи негiзiнде
жырлайды. Ол жасы ұлғайып, өмiр тәжiрибесiнен жиып-тергенi мол ... ... көп ... бе ... ... ... көргеннен соң,
Көңiлiм болып отыр менiң де шат,-дейдi.
Орта ғасырдың алғашқы дәуiрiнен берi қарай ... және ... ... ... ... ... ... түрiнде ауызша айтылып, жыр ... келе ... ... эпикалық туындысы. XV ғасырда Науаи жырлап,
эпос дәрежесiне көтерiп халық игiлiгiне ... ... ... ... ... ... ... тағы да бiрнеше нұсқалар ... ... ... ... ... ... ... "Фархад-Шырын"
эпосының қолжазбасында Науаи жырлаған нұсқадан анағұрлым ... ... ... ... ... тұп ... қысқа болды,
Домбыра тартушыға нұсқа болды.
Қанеки домбыраға "Фархадты" қос,
Осындай "Фархад-Шырын" қисса болды - дейдi.
"Фархад-Шырын" жыры қазақ ауыз әдебиетiнде ерте ... ... ... төл ... ... атап ... келедi. "Фархад-Шырын"
қолжазбасындағы бiз атап отырған ... ... жер, су, ел ... ... ... ... ... тарихымен тығыз байланысты
екенiн танытады. Оқиға Сыр ... оның ... ... ... ертедегi
Шығыс Түркiстан, Қаһан хан билеген ... ... ... деп ... өзi ... үлгiнiң символы iспеттi. Жырау Әбдәзiм Ахметовтың
берген түсiнiгiне қарағанда, "Фархад",-деп ... ол,- ... ... ... ... Орта Азия ... тiлiнде Фархад аталып кетедi. "Фрак" -
ашық-машық, рашық, ашық, ха, де, қайғыдан, ... ... ... ... мағына бередi. Қазақ жылқышылары тұлпар болатын ат әлi ... ... ... жүрген кезiн көрiп, оның тұлпар екенiн танып, ... ат ... ... ... ... ... ... жiберiп немесе қолға
ұстап бағуға алынған кезiн ... ... деп ... Демек, тұлпар көп
жылқы iшiнде аш-арық жүрген ... ... ... ұғымда айтылған. Ал,
Шырын болса - әрмен қызы.
Әбдәзім Ахметов жырлаған жырдың қазақша нұсқасы ... ... ... оқып ... кезде оның Науаи шығармасынан көп
қысқартылғаны, халықтың ... ... ... ... көрініп тұр. Ел құлағына дағдылы болу үшін домбырамен
жырлауға лайықталып, қазақтың қара өлең ... ... ... түп ... ... ... тартушыға нұсқа болды.
Қанеки домбыраға Фархадты қос,
Осылай Фархад-Шырын қисса болды.
Жыршының өзі «Фархад-Шырынды» қисса деп атаған. Қиссаның тілі жазба әдеби
тілден гөрі ... ... ... ... тау, ... ... ел мен
негізгі кейіпкерлердің аттары қазақ халқының тарихымен байланыста алынып
жырланады. ... ... ... ... жыршы біршама құнды деректер беріп
өтеді. Бұл оқиғаны жырдың фабуласы деуге әбден болады. Жыршы «Фархад-Шырын»
қиссасын орындағанда, ... ... ... ... ... ... ... «Фархад-Шырын» алайын деп,
Жыр етіп содан аздап жазайын деп.
Әлішер Науаидан пайдаландым,
Жыр қылып домбыраға салайын деп.
Қазақша ... ... ... ... ... өте бай, ... ... мадақталады. Қазақ фольклорында айтылатын, дүние ... бай, ... өте ... ... ... ... ... ханның қазынасымен
салыстырғанда түк те емес деп дәріптеледі жырда. Қаһаннан асқан ... ... ... ... құм мен ... ... да саны жетпейді
делінген. Алайда ... ... жиі ... қу бас, ... бұл ... да ... көруге болады. Қолында байлық,
басында шексіз билік пен тақ тұрып, ... ... ... бір ... екендігі баяндалады. Жасы ұлғайған сайын жалындап тұрған ошақтың
отындай сөніп қалып, мирассыз ... бе ... ... ... бастайды. Ханның
тәңірге жалбарынып, перзент сұрап қолындағы мал-мүлкін ... етуі ... ... ... ... хан ... ... малын кедейлерге шашуы нәтижесінде ақыры
арманына жетіп, әйелі бір ұл табады. Қазақ эпосына тән ... ... ... ... ... ... сұратып ат шаптыру, бір-бірін
құттықтаулар ғұрыптық салтқа орай өріс алады. Сүйіншіге ... ... қана ... ... пен ... сүйінші беріп, алтын, ... ... асыл ... шашу ... ... «Қыз Жібек» сияқты ғашықтық
жырын еске ... ... ... келуі мен өсуінің өзі ... гөрі ... ... ... ... келген ертегілер
мен эпостарға көбірек ұқсайды:
Аузынан шыққан сөзі – ғашық сөзі,
Жарқырап жайнай ... отты ... ... он ... ... ... ... түсті отты көзі,- деп баланың тез
ерте жетілуі секілді мотивтер араб пен ... ... ... ... түркі халықтарының фольклорына тән қасиет ... ... ... ... ... төбедей үйілген тастардың Фархад қолындағы қашаудан сескеніп
қашуы, кейіпкердің алып күш иесі екендігін ... ... ... оның ... тас ... екендігінен хабар береді. Фархадтың
ғашығын іздеп сапар шегуі, жолда аждаһамен алысуы сияқты ... ... ... ... ... Тек ... ... жауды жалғыз өзі
жайратпайды. Көп әскерімен бірге барып, аждаһаға қарсы соғысады. Жеме-жемге
келгенде ... оны ... атып ... ... баланы әр түрлі қиындыққа салып сынау ғұрпы ежелгі
дәуірлерде шамандық ... ... Ол ... ... былайша
түсіндіреді: «Кәмелеттік сынақ барлық рулық қауымда болған салт: он бес он
жеті арасындағы ер балаларды (матриархат дәуірінде – қыз ... да ... бар) жеке ... ... елсіз жерде оларды ержеткеннің белгісі ... әр ... ... ... ... ... дақ ... құлағын тескен, сүндетке отырғызған, тағы басқа түрде ... ... ... ... ... ... төзіп, барлық сыннан өткен
баланы енді бала емес, жігіт болды және ол өлді, қайта тірілді, яғни ... ... деп ... Оған енді ... ... ... да ғашығын іздеп бара жатқан жолда адам ... ... ... оның енді ... жол ... ол бала ... ... деген халықтың бұрыннан жадында сақталып, ертегі мен
эпостарымызда қайталанып отыратын ескі ... орай ... ... ... ... ... нұсқасы сол фольклорлық сарында
жырланған дүние екендігін айтуға болады.
Қазақша нұсқасында Шапурмен теңіз апатынан ... бір елде ... да ... ... сұлуға бірге бармаққа сөз байласады. Сол уәдесі
бойынша Шапур мен ... ... ... барады. Бұл сюжеттер қазақтың
новеллалық ертегілерінде жиі ұшырасады. Оның көпшілігі ... ... да жиі ... ... ... ... тас ... арық қазып көрсеткен кереметін ел-
жұрт аңыз етіп елге таратады. Күштілігі мен ... ... ... аңыз боп, ... ... ... ... мен Маһинбану екеуі
Фархадтың жұмысын өз көздерімен көрмек болады. ... ... ... ... ... ... Шырынның көркіне тамсанып Фархад та естен тана
құлайды. Шырынның сарайына көтеріп әкеп ... ... ... ... денесі балқып кетеді. Есін жиып қарағанда, Шырын қызды көріп,
ұялғаннан қашып ... ... ... ... ... бастаған едік, күш
жетпей, су шығара алмай қойған едік. Ол бізге көп ... ... еді, ... ... да ... табу үшін шартарапқа кісі жіберейік»,- ... ... ... ... қара ... жарған жігіт қыз жүрегін де жарып
кеткен екен ғой ... ойға ... бара сала ... жарып, тауды бұзып, арық қаза ... ... ... ... ... жиі барып, Шырынға хабар жеткізіп тұрады.
Жігіт тауды бұзып, тасты жарып, әуізге су жібереді. Шырынның ... ... да, ... ... жолдас қыздарының бәрі де – Ділара, ... ... ... ... ... Перауыш, Перпейкар тағы
басқа қыздар адамның естісі ретінде бейнеленеді.
Фархадтың жастайынан білім ... ... тас ... ... ... ... ... Фархад Шырын мен айналасындағы
қыздарға қарап:
- Сіз ... тақ ... тас ... ... үшін – ... бер шыңды жонып шынар ет деп,
Сол істі ете алмасам – тексеріңіз,- деп ... ... ... Ахметов жырлаған «Фархад-Шырын» романдық эпосының қазақ версиясы
Науаи шығармасы негізінде ... ... ... ... ... шығарма. Бұл шығарманың ауыз әдебиеті үлгісінде жырлануына бір
жағы өзбек бахшиларының ел ішінде ... ... ... да ... ... ... ... «Фархад уа Шырын» дастанында басты кейіпкер Фархадтың
туылуынан бастап, оның соңғы күніне дейінгі өмір жолы үздіксіз ... ... ... ауыз ... ... да ... ... эпикалық образ деңгейіне көтерілгендігін көреміз.
Қазақ халық әдебиетіндегі нұсқалар Шығыс сюжеттеріне ... ... ... ... те, өлең ... мен ... стилі жағынан
айтарлықтай өзгеше. Көбінесе қазақтың дәстүрлі жеті-сегіз буынды ... де, он бір ... қара өлең ... де жырланған.Сондай-
ақ,араб,парсы өлең үлгісімен жазылғандары да баршылық.Ә.Науаидің «Ләйлі-
Мәжнүн»,«Ескендір қорғаны», «Фархад- Шырын» ... ... ... ... ... ... жер жұмағы қаншалықты
мол болса, жаздың аптабында қарс-қарс айырылар қу тақыры да аз ... мен ... ... мен Қарақұмды суландыру қазақ пен өзбек
халықтарына арман болған.Су шығару,арық,арна қазу,аймақты гүлдендіру әрбір
азаматтың мақсатына ... ... ... ... ... ... өту қиынға соққан.Қазақ аңызында бұл жәйт ... ... деп ... ... ... ... деген атаулар тарихтың белгілі бір кезеңінің куәсі.Бүгінгі өзбек
тілінде «Жизақтың» о ... ... ... «Тұзақ» сөзінен екенін
көпшілік біледі.Орыстың саясатшылары мен ... да ... ... ... ... ... жинап, жариялағаны белгілі.
Қазақтың ақын,жырау,жыршылары мен ... ... ... ... ... ... ... еркіндік танытады
да ,сюжет пен мотивтердегі образдарды үрдісті дәстүр ... ... ... жыр үлгісімен жырлайды.Соның негізінде жаңа варианттар пайда
болған.
Қазақ ауыз ... ... пен ... ... ... ... ... көп. Бұған мысал ретінде бұрыннан айтылып
жүрген «Шебер Пырақ», «Тас Шебер» ... ... ... ... ... ... еңбекшіл,шебер,арық қазып,су шығарушы жұмысшы
Фархадты танимыз.
Орталық Азияны мекендеген түркі тілдес халықтар ... да ... ... ... ... ... ... Қазақтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» дастанындағы Қодар мен «Фархад-
Шырын »жырындағы Фархад еңбекпен мақсатына ... ... ... бола ма, ... ... бола ма, бәрібір өнерлі еңбек
үйреніп,сол ... ... ... армандайды.
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Фархад –Шырын» эпосының классикалық
романдық эпос қатарынан орын ... ... пен ... ... ... ... қарағанда анық көрінеді.
Біріншіден, Қозы мен Фархадтың қалыңдығын іздеп жолға шығуы.
Екіншіден,негізгі сюжет пен композициялық ... ... ... ... ... мен Фархадтың мың бұралаң махаббат жолында аңдаусызда
қарсыластар қолынан қаза ... ... ... ... көп
нәрсені аңғартады.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі лиро-эпос жанырының дамыған түрі романдық
эпос ... жеке жанр ... ... ... ... ғалымдар:
М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібаев, С.Қасқабасов, Ш.Ыбыраев,
Ү.Суханбердина, Қ.Саттаров,Ө ... Б. ... ... ... ... ... монографиялық еңбегінде
романдық эпостың ертегілік сюжет желісіндегі «Қозы ... ... ... ... де, ... ... дейін де сақталып, ғылымға
ұласқан деуге болады.Сібір бақсылары сияқты арнайы киім кимесе де, қазақ
бақсылары ... ... ... ... ... ... ... иттей үреді, жылқыдай кісінейді.
Романдық эпостардан халықтың наным-сенімдеріндегі пері,дию, ... ерен ... ... түсінігі жиі кездеседі.Бұл
құбылыстар қазақ,өзбек романдық эпостарынан: «Қозы ... ... ... жырларында бейнеленеді.
Қазақ, өзбек романдық эпостарында бейнеленген деменологиялық
түсініктерді үш түрге ... ... ... қастандық жасап, жамандық істейтін жын-шайтан,
албастылар. Олар адам ... зиян ... ... ... ... зиян ... ... шалдықтыруға,кейде
өлімге ұшыратуға бейіл тұратын пері,дию,шайтанды адамдар ретін тауып қолға
түсірсе, өмір бойы адамға ... ... ... ... пері ер кісі, әйел түрінде де ұшырасады.Сұлу қыз
түріндегі періге жігіттің үйленуі ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі «Гүл-
Сенубар»,«Хурлихо-Хамра», «Шабахрам» романдық эпостарында да ... ... ... адам баласына жақсылық жасайтын Ғайып ерен ... ... ... ... ... тағы басқаларды атаймыз.
Ауыз әдебиетінде қырық ... ... ... беретін,
нәрестелерге қамқорлық жасайтын бейнеде суреттеледі . Өзбектің романдық
эпостары «Орзигул», «Кунтуғмиш», «Равшан» және ... ... ... т.б. эпик ... да жиі ... болам,нодон кузим ерго бор,
Қириқ шилтон доимо булсин ... ... ... ... ... ... ... Зулхумор.
Қазақтың ежелден қалыптасқан «Мұңлық-Зарлық» тұрмыс-салт жырында екі
нәрестені жалмауыз кемпір дарияға тастап ... ... ерен ... ... ... іліп алып, Шөгірлі тауының адам баспаған биік шыңына
жеткізіп, өлімнен құтқарады:
Жылаған даусын есітіп,
Біреу ... ... ... ... ұстап.
Баланы суға атты енді.
Fайып ерен қырық шілтен,
Түсірмей судан алады.
Шөгірлінің тауына,
Адам бармас жеріне,
Көтеріп алып барады.
Романдық эпостарда шаман ... ... ... ... бірге қолданылатын тұстар аз емес.Ертеде өзбек халқы шаман
дініне сыйынғаны жәйлі ... ... ... негізгі кейіпкер
Қалбикенің аузынан аузынан сөздерден ... ... ... ... ... дар ... сәлем беріп, «Ей,
дар ағашы бірден жерге ... түс, жас ... ... ... балаларыма сенің рахымың келсін» деп жалбарынады. Сонда Гүркібай
атты үлкен баласы «Жыламаңыз, ... ... ... Қу ... не ... ... ... чикдик, эна Заргар элидан,
Боғбон узар боғнинг тоза гулидан.
Ииғласанг ғудога ииғла энажон,
Нима келар қув егочнинг қулидан.
Кофирмидинг эланасан егочга?
Дар ағашына ... ... ... ... ата» ... да
көреміз.
Қазақ пен өзбек әдебиетіндегі ежелден келе жатқан аңыз, әңгіме қисса,
дастандарындағы ағашқа сыйыну мотивін шаман дінінің ... деп ... ... ... мен ... көбінесе көзге
көрінбей, ұшып жүретін рух түрінде бейнеленеді.
Мысалы, «Баһрам және Гуландам» романдық эпосында кейбір шаһар ... ... толы ... ... ерлар ажоийб боғу- бустан,
Шахримизнинг отин билсанг Гулистон.
Бу шахарни билсанг-жинлар ... ... ... жин ... пари .
«Баһрам және Гуландам» романдық эпосы өзбек халқының дәстүрлі ... ... ... кең ... қамтиды. Ежелгі ру тайпалардың
отқа табыну салты да жеке ... ... ... ... ... ұғым
бойынша халық тілінде жеке стилдік ерекшеліктер қалыптасқан. Бұған мысал
ретінде «Перісі бар», ... ... «жын ... «шайтандап қалған»,
«кітапқа қарап бал ашу», «кітап ашу» сияқты сөз үлгілерін атауға болады.
Ежелгі балшылар мен тәуіптер ... ... ... ... ... ... отырып, немесе көпшік соғып отырып бал ашса, ислам діні
енген соң, ... ... ... бал ашу үлгісін бастаған. Ел
арасында шаман мен ... діні ... ... ... ... ... Азия, Кавказ, Иран халықтарының ертедегі тарихы жәйлі құнды
деректер ... ... ... су ... арық қазу ... жайында
дәйекті деректер бар.Тастан немесе қол, мыс, алтыннан жасалған ежелгі
ескерткіштердегі ... ... ... ... ... мен
табақ, яки торсық пен ... ... ... ... бейнелеуі көп
нәрсені аңғартады. «Фархад-Шырын» ... ... ... ... ... де ... ... бар.Иран тарихын зерттеген ағылшын ғалымы
Е.Гиббон: «Авеста» кітабындағы ... ... ... ... ... ... ... тілдес кейбір ғалымдар «шир» сүт мағынасын береді деп
этимологиясын анықтайды.
Қазақ әдебиеті ... ... ... барлық
элементтері халық ауыз әдебиетінде қалыптасқан.
Бүкіл түрік тілдес халықтардың аңыздарындағы көкбөрі тотемдік негізде пайда
болған десек те, оның ... ... ... ... ... ... ... Ұлыма, Көкжалтай аталуы немесе ... ... ... ... ... кісі есімдері қойылуы адам өмірінің көп
кезеңдері олармен тығыз байланыста ... ... ата мен Хауа ... ... ... ... соңына дейінгі
оқиғаларды баяндайтын ұзын-сонар аңыз,әпсаналар көп. ... ... ... ... ... әпсаналар жетіп
артылады.Бұған бүкіл түрік халқының о ... ... ... асырап-
бағып,ер жеткізіпті деген сан түрлі аңызды ... ... ... атаулармен аталуы-ертедегі тотемдік ұғымдардың
бейнелі ... ... өсіп ... ... ұзақ ... ... ... гүлдің солуын адамның өлімімен бейнелеуде ақындықтың алғашқы
ұшқыны,терең тарихи мән ... ... келе ... ... –сенімдері
романдық эпостарда да өз ізін қалдырған.Трагедиямен аяқталатын «Қозы ... ... ... ... Қозы мен ... ... қос гүлдің,оның
ортасына шеңгелдің өсіп шығуы да психологиялық параллелизмнің бір мысалы.
«Қозы Көрпеш-Баян сұлудың» негізгі кейіпкері ... ... ... ... ... ... антпен буаз маралды
атып,жануардың киесі кесірге айналып, байдың бақиға аттануы ... ... ... ... ... жете ... ... болғанда, өздерін бір жерге
жерлеуді өтініш етуін,бүкіл түркі тілдес халықтар аңыз, әпсаналарынан ғана
емес,араб,парсы және ... ауыз ... де жиі ... ... көреміз.
Құс қанатының киелі түрде бейнеленуі оның да тотемдік ... ... ... ... адам ... ... ... ренжу, қайғыру сияқты мотивпен ... ... ... ... ... бір жерден қауіп-қатер төнетінін
сезіп,ол арадан тез кету ... ... ... ... ... ... киенің әсерінен Қозы Шоқтеректің қасында
қайта тіріледі. ... ... ... ... ... және ... жиі кездеседі.Бұған біз қазақтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры
мен алтайлық «Қозы Эркештен» нақты мысал табамыз. Шоқтеректің түбінде ... ... атып ... сұлу мен ... ... ... ... отырып, Құдайға жалбарынып,тірілтіп алады.Бір
нұсқасында кейіпкер жеті айда тірілсе, кейбір нұсқасында үш ... ... ... Қозыкені жан тербеткен,
Армансыз үш күн, үш түн дәурен сүрген.
-содан соң ... ... ... бала ... Жібек» романдық эпосындағы Төлеген сапар шегіп бара ... ... ... « Кетер болсаң мен сені Аллаға әуел тапсырдым »,-
деп жырлайды.
Сонаң соң «Көл иесі ... иесі ... –ау ... көз сал –ау ... жол иесі ... атаға жалбарынады. Ғашықтардың пірі-Ләйлә мен
Мәжнүнге, ғашықтардың сәруары- ... пен ... ... пірі- Бибі
патимаға баласын тапсырады.Әзірет Сұлтан Ахмед Иассауиге,Баба түкті ... ... ... ... тапсырып, жалбарынады.
«Фархад-Шырын » жырында да Фархад үнемі алыс сапарға бата ... ... ... ... ... ... өмір-тұрмысымен
тығыз байланыстыра суретейді.Кейіпкердің алдында ... ... ... ... ұшып ... ... ... айырылуы сияқты
параллель ұғым жатыр.Қазақ ... ... ... ... сапары сәтсіз
аяқталатынын аңғартады.
Эпостар мен дастандардағы негізгі кейіпкер ... ... ... ... шілтенге, Жаратқанға,әулие-әмбияларға,бақсы-баһауітке
жалбарынуы көзге ерекше түседі. Төлегенге бермеген батасын ... ... ... ... ... Алла жар ... ашқын баламның.
Балама менің рахым қыл,
Қадір Алла Құдайым.
Бір өзіңе аманат,
Тапсырдым ... ... ... ... ... ... ауыз ... барлық жанрында
кездеседі.Мұны халықтың сезіміне,тіліне тұрмыс-тіршілігінің ... ... жөн. ... ... ... бірі аңшылық еді.Осыған байланысты
«қару жисаң-мылтық жи,жаяу жүрсең-таяғың,қарның ашса –тамағың»,- деген
мақал бар.Жұрт бір ... бар ... ... бұзып су-бақша өсірсе, бір
жерде отырықшылықпен айналысып,үй кұрып,баспана салудың көп ... ... ... ... ... ... ... эпосының қалыптасуына да осындай лирикалық тұрмыс-салт
өлеңдерінің қызметі ... ... пен ... ... ... халық поэзиясының шыңы.Тұрмыс-салт жырлары эпикалық
туындылардың қай ... да ... ... құттықтау, жоқтау,бала
қуанышы,бесік жыры,т.б.түрінде ... ... ... ... ... ... ... ғашықтық көңіл-
күйі,перзентсіздік сарынынан бастап,той ... ... ... ... келуінде бесік жыры айтылып, Ахраман дәуді
өлтіріп келгенде,әкесі қосынға ас беріп,құрбандық шалады.
Қосынға тегіс ас ... ... ... ... ... көңіл-күйінің, қуаныш-қайғысының, табиғи
тұрмыстағы әсерленушілігінің кілтін ақындар дәл тауып ... ... ... ... ... мен ... ... тән ерекше қасиеттерді суреттеу басым. Ауыз әдебиетінің басқа
жанрларында да махаббат лирикасы мен ... ... бар. ... ... кейіпкердің сана-сезімі мен ауыр қасиет-қайғысы
эмоционалдық кейпі осы сияқты ... да ... ... ... түсетін
құбылыс ретінде ерекшеленеді.Ғашықтардың жүрек лүпілін сезінуінен
әсерленушілігінен ... ... ... ... Қозы мен ... ... пен
Төлеген, Таһир мен Зуһра, Фархад пен Шырын сияқты жастарды сарғайтып,
сергелдеңге түсіреді. Бұл ... кез ... ... ... арқауына
айналады десек қателеспейміз.
«Қыз Жібек »эпосындағы мынадай бір ... ... ... ... жау ... жараланып, өлер халде
жатқанда,өзімен бірге ұшып келген алты ... ... ... сағынышты
сәлемі мен қайғысы-романдық эпостағы метафоралық ... ... ... ... ... ... мақсатына жету үшін алыс сапарға
аттанғанда, жол-жөнекей қаз, бұлбұл,тоты кезіксе, кейіпкер Ай, ... ... мен ... ... жол ... ... ... жиі
ұшырасады. Ф. Юлдош жырлаған нұсқада Фархад сүйген жарын іздеп ... ... ... ... ... ... ... есімін әпсана етуінен, тау ұстасы, тас шебері әрі темірші деген
ұғыммын ... ... ... уз хунарининг жуда яхши эгаллаб олған, ажоийб иш ... узи ун ... юз киши ... алмайдиган ишларини уринлита
аладиган бехиес жисмоний куч-кудрат ... ... бар ... ... тән ... ... ... алыптық деңгеймен
өлшенетін кейіпкер. Ал, иран халқы үшін Фархад , жай ғана адам, оған ... ... отын ... сезім-құдіреті ұлы махаббат арқасында Фархад
Керманшах пен Хамаданың арасында ... ... ... ал,
даңқы Фархадқа қалды деген қанатты сөзі осыдан қалса керек./16-24/
Ә. Науаи жырлаған ... ... ... Ф. ... ... ... Ол-Журабаз падишаның ұлы Шахзада. Ақын осы образ ... ... ... ... паш ... ... Шапур образының Науаи дастанындағы Шапур ... ... ... ... әрі ... ... беріледі.Халық дастаны
Ф.Юлдашты шынайы дос болған Шапур кейін Фархад басына ауыр күн ... ... ... ... ... ... жыршы қиындықты ер жалғыз өзі көтереді ... идея ... ... ... ... арқылы көрінеді.Оның тау мен
тасты қопарғанын суреттеумен бірге, күштілігі Шырынды тауға ... ... ... ... тауды тамашалауға шыққан сәтінде Шырынды Фархад
атымен көкке көтеріп, тауды тамашалатады. Бұл-жыршы ... ... ... ... ... ... сәт қазақша нұсқада нанымды бейнелеген.
Арнасына сыймай ағып жатқан суды көруге ... ... тау ... шың мен ... ... ... тұрады.Сұлуды Фархад атымен
көтеріп, сарайға жеткізеді.
Науаида: «Халық айтади тош чопмоқ деб,
Мен айтаман гул термок деб (16)-десе,
Ф. Юлдош ... ... бу ... ... осон ... (15)-деп бейнеленген.
Ә. Науаи еңбек өнерін ұлықтап жырласа, ... ... ... сезім еңбекпен байланыста көрінеді.Фархад Шырын махаббаты үшін еңбек
етеді.Фазил шайыр дастанындағы Фархад образында ... игі ... ... ... махаббаты пір деген ұғымнан жоғары тұрады.
Ол тауды қозғалтарда «Е, пірім» деудің орнына «Е, ... -деп ... ... ... қопарады.
Фархад бейнесі тарихи оқиғалардың негізінде дүниеге келген деуге негіз
жоқ.Оның бейнесі аңыз,миф,әпсана негізінде ... ... ... ... ... ... мен Шырын »атты дастанында негізгі
кейіпкер ретінде аталмайды.
Низами Ганжауи өзінің «Құсырау уа ... ... ... ... ... ... алғаш рет негізгі кейіпкер түрінде енген.Низами
жырлаған ... уа ... ... ... басты қаһарман ретінде
жырланады.Бертельс өз зертеулерініде Фархад образы Низамидің ... ... ... ... де оның ... ... бар еді деп
жазады./5,9/.
2.1 «Фархад-Шырын»эпосының поэтикасы
Фархад-Шырын» эпосындағы ертегілік элементтерді айтпағанның өзінде, ... ... ... мен ... тұнып тұр. Қазақ романдық эпостарының
негізгі мотивтері ертегілік сюжеттен бастап,Орталық Азияның Орта ... ... ... ... ... ... ауыз екі
әңгіме түрінде де, халық кітаптары үлгісінде де баяндап жеткізілген «Фархад-
Шырын»эпосының қазақ ... ... да ... ... ... ... орта ... әдеби бағытты танып-білуде негізгі
қайнар бұлақ болып қалары сөзсіз. Ұлттық мәдениетіміздегі салт-сана әдеп-
ғұрыпты, үй ... ... ... ... бен ... өзіндік
ерекшеліктерің үлгісін белгі-бедерлерімен бүгінгі әдебиетіміз тарихына
жеткізуде де «Фархад- Шырын » ... ... тән ... ... бар туынды
екені дәлелденді.
«Фархад-Шырын» эпосының этнотопонимикалық жағынан талдап, ... ... ... мен этникалық негізінің шығу ... ... ... ... ... қазақ халқының ерте дәуірлерден бастап ... ... ... ... ... ... арық ... әуіз
жасау, бұлақ сулары мен өзендерді бөгеп, су қоймаларын салу күн тәртібінен
түспеген. ... ... ... ... тас ... арық ... су
шығарып, шөл-шөлейт жерлерді бау-бақшалы «Гүлстанға» айналдыру сюжеті «Қозы
көрпеш-Баян сұлу» жырындағы сусыздан терең құдық қазу мың ... ... ... ... ... эпосы Орталық Азия, Кавказ, ... ... ... ... өте кең ... ... дамуы мен қалыптасуы тарихын үйренудің бүгінгі ұрпақ үшін
ерекше мәні ... ... ... мен ... ... Түркістан мен Шын-
Машын, Үндістан мен Арабстан, Кавказ бен ... ... ... түрік
халықтары өкілдері, армян мен парсы перзенттерін кездестіреміз. Солар
арқылы адамгершіліктің ұлы ... ... ... ... мәңгі махаббат үшін жанын пида еткен ұнамды кейіпкерлердің
ұлылығын танимыз. Мұнан шығатын қорытынды ... ... ... ... ... да ... тұрмыс-тіршілігін, арман-мүддесін жырлаған.
Пікірімізді жинақтасақ, бүгінгі қазақ, өзбек ... ... » ... жырлаушы ақын, жыршылар кейіпкерді бүкіл халық
азаматы, мемлекет қайраткері, барлық жақсылықты адам ... ... ... ... ... ... ең ... үлгілері бүкіл
Шығыс сипатқа ие екенін көреміз.Автор еңбекші халықты қорғаған дос ... ... деп ... ... түрік жігіті Фархад пен ... ... ... ... ... ... ... өзбек, қытай,
армян халықтарының өкілдерін кездестіреміз.
Бұл бөлімде қазақ әдебиетіндегі шығыс мәдениетінің,
оның ішіндегі ауыз әдебиетіндегі эпикалық жырдың ... ... ... ... ... кең, ... ... философиялық ой-түйіндер
мен архитектуралық және хат-қолжазба етіп ... ... және ... ... жеке-жеке зерттеуді қажет етіп тұрған мәселелер аз емес. Біз
тек қана ... ... ауыз ... ... келген рухани мұраларға,
онда да көбінесе ауыз әдебиеті арқылы «Фархад-Шырын» эпосына баса назар
аудардық.
Қазақ, ... ... ... ... классикалық мәдениет
үлгілерінен ауысқан мұралар аз емес. Түрлі мемориалдық жазулар мен өлеңдер
алтын мен ... ... ... ... ... пен
білезіктегі, сақина, моншақ пен шолпыдағы ... ... ... ... ... сөз қазынасына ұласқан бедерлі өрнектерді зерттеудің орны бір
бөлек. Үй жиһаздарындағы киім-кешек пен бас ... ... ... ... ... ою-өрнек, киіз, кілем, текемет басқұр ... ... ... ... ... де ... мәдениетінің сілемдері
тұнып тұр.Өнер иелері мен әдебиетші ғалымдар Шығыстан ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін ашып көрсетуге
ұмтыла берері хақ.
Қазақ халық ... ... ... ... ... ... ... түрде жеткізіп бейнелей алған жыр «Фархад-Шырын» эпосы
екендігінде дау жоқ.Өткен ғасырларда Батыс елдерінің ... ... ... әйелдері күң есебінде үйде отырған деген сияқты пікір
айтқаны мәлім.Мұндай ... ... ... ... жыр- «Фархад-
Шырын» эпосы.Қазақ халқы ... ... ... ... салып
тәрбиелегені, әйелге деген құрмет, ізеті романдық эпос образдарында көркем
суреттелген. Ардақты аналарға, әзіз қыздарға арнап ... ... ... ... ... ... осы пікіріміздің бір дәлелі.
Ойымызды жинақтай түсейік, «Фархад-Шырын» ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлері, адамзатқа жақсылық
дарытушылар ретінде қалыптастырды. «Құсрау уа ... ... уа ... ... ... да Фархад қол өнер иесі, ... ... ... ұлы болғанымен, еңбекшіл азамат, өнер қуған ... ... ... эпоста ізгіліктің ұлы тұлғасы бола тұрса да,
өнер үйренудің ... ... ... ұлы ... екендігі айтылады. Ұлылық
халық арасында туындайтыны тұспалданады.
Қазақ романдық ... ... ... ерекше
ажарланады. Поэзиямызда ағыл-тегіл сезімге толы сағыныш, қоштасу,
кейіпкерлердің ... ... ... мен ... шағындағы диалогтар
мол кездеседі. Сондай-ақ, романдық эпостарымыздағы кейіпкерлер әзіл-оспақ
пен күлдіргі ... ... ... толы ... сөз ... әсерлі
жеткізген.
Қазақ, өзбек романдық эпостары кейіпкерлердің өміріне жан-жақты
тоқталмайды. Оның ... ... ... ... ... ... параллель кездестіреміз.
Қазақ романдық эпостарындағы өлең құрлысында ертеде қалыптасқан он
бір буынды қара өлең түрі өте көп ... ... ... дәстүрлі
халық поэзиясы мен бүгінгі қазақ өлеңінде он бір буынды өлең түрі ... өлең ... ... ... мұра.
Қазақтың қара өлеңі ата-бабаларымыздың аузында бір ... ... Қара өлең ... халық әдебиетінде тиянақты ойды жеткізіп
айтып,төрт ... ... ... аяқталып қалмай аңыз, жыр, эпикалық
туындыларды да толық қамти алады.Мысал ретінде «Қозы ... ... ... қара ... ... ... қара өлеңмен өрілсе, «Фархад
–Шырын» эпосына да қара өлең ... жиі ... ... ... ең
әріден келе жатқан түрлерінің бірі айтыс десек ,ол да қара ... ... ... түрі ... бірі ... жұптасып,ер,әйел
болып төрт кісі бірігіп қара өлеңмен айтысу. Мұны ... түре ... деп ... ... ... ... бейнелеу тәсілінің қай-қайсысына
болмаса да жалпы қазақ ... тән ... ... белгілі.Ауыз
әдебиетінде кездесетін әрбір жанрға тән кейіпкердің портреті,ажарлау-
эпитет,айқындау және ... ... ... ... ... ... ... сезіміне айналса, оның еркі
мен құмарлығы,төзімділігі мен талап-тілегі, ұмытылуы табысқа жеткізеді.
Кейде кейіпкер ... ... ... сұлу ... ... ... ... құлап қалады.Ерлік эпоста батыр өте күшті, бір өзі ... ... ... жеңіске жетеді.Романдық эпостың ерлік эпостан тағы бір
айырмашылығы -кейіпкер ... ... ... ... ең ... қасиеттерінің барлық түрі негізгі кейіпкерді
бейнелеуге қаратылады.Романдық эпостағы кейіпкердің мінген тұлпары,басына
қиын іс түскенде ... ... ... алыс ... ... ... жетіп қалады.
Алған «Фархад ва Шырын»дастанының халық варианты 1937 жылы белгілі ... ... ... ... ... ... ... нұсқасы Ә.Науаи
дастанынан кейбір эпизод, қосымша образдар жүйесімен ерекшеленеді.
Өзбек халық дастанында ... Иран ... ... ... ... ... ... басты кейіпкері Шырын бейнесі екі
дастанда екі түрлі көрінеді. Ә.Науаи Шырын ақылды,сұлу опалы көркіне ақылы
сай,ибалы қыз. ... ... бұл ... Фазил шайырдың дастанына тән
болса да Шырынның ішкі-жан ... ... етіп ... ... ... ... болып қалса,бұл сезім ұзаққа созылмайды.
Оның ... ... ... алады.Шырын бейнесін сомдауда характерге
өзгерісін, ішкі-сезімін демократиялық тұрғыда алғанын көреміз.Бұл дастанда
екі түрлі ... ... ... еңбекқорлығы,таза жандылығы
Шырынды тәнті етіп,шынайы сезімге жетелейді.
Демек,халық данышпандығының ... бұл ... бір ... ... ... болуы керек деген идея тұр. Ақын ғашықтық махаббат жайындағы
халық данышпандығын жырда өрнектейді. Ә. ... ... ... ... ... арық қазған жігіттің ерен ерлігін көруге аттанады.Оның ерлігін
көргенде жүрегінде от жанып,ғашық болады.Мұнда да «ел мақтаған жігітті ... » ... ... ... өзіне ғашық болады.
Халық дастаны «Фархад-Шырын» айырмашылығы басты кейіпкер Фархад ... ... ... ... ... ... ... халықтың
трагедиялы (дәстүрлі)эпосына ұқсастырып, фольклорға тән оптимистік қалпын
сақтай отырып, жырды аяқтайды.Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүрген жыр.Канал қазып жатқанда Шырын өлді ... ... ... ... ... ... Шырын мен Фархад
үйленуімен жыр аяқталады.
Жырдың аяқталуы ... ... ... ... ... ... ... әділдіктің үстем болуын көксейді. Еңбегімен тер төгіп, өнерімен
еленген Фархадтың ... ... ... елім ... ... ... аңсаған
халық мұраты бар.Өзегін ... ... ... ... ... өлімге қия алмайды.Ол жайында М.Афзалов: « Народный сказатель
Ф.Юлдашұлы в ... ... дух ... ... Навоий,слив его с
традициями народного эпоса, например,в ... для ... ... ... ... ... ... аяқталуында генеологиялық цикл бар.
Батырлық жырдың шежірелік,әлеуметтік ... ... ... ... ... цикл деген ұғым осы.
Мұндай циклдену себебі,қарттықтан немесе қайғылы оқиғадан мерт ... ... ... ... жоқтығынан,қаһармандық істі
жалғастыратын жаңа күштер іздеу болып табылады.Халық ... ... ... орнын толтыратын тың қаһарманды ойлап табады./19-288/
«Фархад –Шырын »жырында Фархадтың інісі ... ... ... кек ... ... осындай халық арманынан
туындаған қаһарман.
«Фархад-Шырын »жырында ... ... ... ... ... ұл ... нәрестенің ерекше жаратылысы,
ерлігі суреттелінеді.
Ә.Ахметов жырлаған дастанда «Фархадтың тәрбиеленуі» деп ... ... ат ... ... ... ... жырында балаға
атты әулие-пірлер аян беріп қояды.Фархадқа фрақ,рақыш,ажар һа,де-қайғыдан,
қасіреттен, арман-зардан қайғы жеген ат ... ... ... ... ... жырында «Ер Сайын»деп балаға атты Сыпыра жырау
қояды. «Фархад-Шырын» дастанында:
Фархадты бес әріптен жиыстырып,
Ат қою тапты ... ... бес ... ... ... ... ханға қойылған ат.(4.15)
Фархадтың туылуы мен тәрбиеленуі де ... ... ... көзге түсуде.Баланың нұр сипаты ерекшелігі, жас нәресте көзінің
өзінде аз ... бір ... ... ... ... ... ханның баласы бола
тұрып, қайғы-қасіреті бар ... ... ... ... реңі ... ... тірі жанның айбаттысы болып көрінуі, құмырсқадай
қоректенбей,тек нәр алса болғаны.Жас нәресте кезінің ... ... ... ... ... он жасар баладай болып көрінуі,өнер білімге,оқуға
үйреткен ғұлама, асқан дана ұстазға шәкірт етеді,-деген ... ... ... ... аз кездеспейді.Фархад бейнесі Низамидің
«Құсрау уа Шырын» дастаны ... ... де бар еді.- ... ғалым Г.Алиев (1.74 ) де осы пікірді қолдайды.Ал,
Брагинскийдің ... атты ... ... сақ, ... ... ... тізімге алып, көрсеткенде солардың бірі Фархад деген кейіпкер
болады.Ғалым И.Брагинскиидің екінші бір деректеріне қарағанда Фархад Завара
ханның баласы ... ... . ... бойынан қазылған арықтың бірі-Зал
арық, Ханым арық деп аталады.Бұл екі арық осы ... Зал ... ... (Таш ... ... ... ... )Ханым арықтың Ташкент
түсынан өткен соң бүгінде Бозсу деп ... ... өте ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі «Қозы Корпеш Баян-
сұлу» жырының В.В.Радлов ... 1870-ж ... ... ... Шыршық
–өзендерінің аттары аталады.
Қазақ халық әдебиеті тарихында құдық қазу су шығару үшін ... ... ... ... ... ... ... еңбекпен байланысты. «Қозы
Көрпеш Баян-сұлу» жырындағы Қодар Бетпақдалада құдық қазумен шұғылданса,
«Мұңлық-Зарлық» ... аң ... тас ... ... ... киік,арқар атып
алу әдісі кең түрде жырланадыАрық қазып,тоған жасап,су шығару үшін әуіздер
мен үлкен су ... ... мың ... машақаты жұмыстың көзін тауып,
мақсатты еңбек еткен эпикалық туындыларда да өз ізін ... ... ... сюжеттер көбінесе дінді үгіт-насихат ету
үлгісінде ауысқан болса,оның тәрбиелік мәні адам баласына ... ... ... ... ... ең тұрақты
сюжет аңыздар мен әпсаналар болып табылады.Халықты діннен алшақтату, ... ... ... ... болуына әкеп соқты.Ол халық ... ... ғана ... ... иман ... ... ұялатады.Оның өмірде
тәрбиелік мәні күшті екенін қоғамдағы құбылыстар ұғындыра түсті. Қазақ ... ауыз ... ... көрінісі тарихи, қоғамдық-әлеуметтік
құбылыс деп қараған жөн.
Адам санасында қызыл ... ... ... ... ... күн мен бірге шоқтың құдіретті күші жамандықтан ... ... ... ... ... дейін сақталған қызыл түс-қан белгісі.
Қазақ ... мен ... ... ... ... бойынша қызыл реңді,
қызыл түсті жақсы көрген.Қазақ қыздарының тұрмысқа шыққанға дейін қызыл
орамал тартып жүру ... ... ... де ... ауыз ... ... ата ... көптегең,аңыз апсаналар
бар.Зеңгі атаның қара малы көбейіп,оны өріске бастап, ... ... ... ... ... ... бұқа ... шағында мал қайыруға шамасы
келмей қалады.Зеңгі атаның малы басы ауған жағына кетіп,тау асып Ферғанадан
өтіп,Әндіжанға ... асып бара ... ... ... ата ... түкті Шашты Әзіз деп те аталады).Шаш қаласында тұрып ... ... Ош ... ... ... көп малы ... атаның «ош»деп айқайлаған қатты даусынан малының қайтқан жері Ош
қаласы деп аталған аңызға ұласады.
Ислам дініне өткеннен кейін қазақтар мен ... жеке ... ... ... ... ... ... мен жер,су тәңірісін ұмыта
бастады.Ислам дінінен бұрын сиынып келген Күн мен ... ... ... ... тағы ... ислам діні аулие тұтпаса да халық
ұмытқан емес.
Бұқара, Хиуа, Самарқан ... ... діні ... орталықтар болып
өзбек әдебиеті мен мәдениетінің дамуына көп әсер етті.Шаман дінінің негізін
қалаған қазақ әдебиетіндегі ... ата ... ... ауыз әдебиетінде
кездеспейді. Оның бір себебі,шаман ... ... ... ... ... діні қабылдамаған деп қарау керек.
Қазақ, өзбек ауыз әдебиетіндегі аңыз,әпсана және эпостар ... Күн, Ай, ... ... ... ... Күн құдайдың дауысы деп қабылдаған. «Ай ... ... ... ... ... деп ... Зуһра түркі халықтарында қыздың
аты. «Таһир-Зуһра» романдық эпосының Зуһра ... ... ... ... деп ... ... ... ертегісінде Күннің қызы Күнсұлу
деп аталады.Жер бетінде теңсіздік ... ... соң ... Шолпан
атты қызы көп әділетсіздікке төзбей, аспанға шығып кету үшін ... ... ... ... қабыл алып,саты пайда болады.Шолпан
сатының баспалдағымен бірте-бірте көтеріле берді.Бір қараса ... ... ... ... ... ... ... ,әділдік орнаған соң бір ... деп ... ... кеткен екен. Шолпан жұлдыз болып көрініп, күнде
таңертең жерде әділдік орнады ма екен деп бір ... ... ... өзбек тілінде «Зуһра деп атайды.Шолпан жұлдызы аспанда да
әділетсіздіктен ... ... бір рет ... ... ... ... ... аймен тоғысуы»деп атайды.
Қазақ,өзбек халықтарында шаман діні қалыптастырған ... ... ... ... ... де, тіпті бүгінгі күнге
дейін сақталған.Ғылым ... ... ... ... ... Сібір
бақсылары сияқты арнайы киім кимесе ... ... ... ... сияқты ұлыса, кейбірі ит сияқты ... ... ... Романдық эпостарында халықтың ...... ... ерен ... шілтен,Қызыр,жын-шайтандар түсінігі жиі
кездеседі.Бұл құбылыстар қазақ,өзбек романдық ... ... ... ... «Фархад-Шырын», «Ләйлі-Мәжнүн», «Таһир –Зуһра» жырларында
бейнеленеді./20-34/.
Қазақ, өзбек романдық ... ... ... үш ... ... ... болады.Біріншіден,адам баласына
қастандық жасап,жамандық істейтін жын-шайтан,албастылар ретінде тапса адам
баласына зиян келтіруді ойлайды.
Екіншіден,табиғатында ... зиян ... ... кейде өлімге
ұшырататын пері,дію,шайтандар ретін тауып адамдар оларды қолға түсірсе,өмір
бойы адам баласының қызметшісі болып қалады деген ұғым ... ... ... параллелизм әдебиетінде өте көп қолданылады.Көңіл
–күйге байланысты тұрақты тіркес ... ... ... ... ... деп ... тұр. «Көк шөптей желкілдеп өсіп келеді. Қимыл
әрекетінің ұқсастығына ... ... ... гүл ... ... жігітті
қыран құс, жолбарысқа теңеу арқылы да параллелизмнің сан түрі ... ... ... ... ... мен ... арқа ... қимыл-әрекет жасағанда жеңіске жетеді. Ал, ата-анасының ризалығы мен
батасын ... ... ... мерт ... образ жасаудағы дәстүрлі салт-
сана арқылы параллель жасалған ұғым. Эпостармен ... ... жету үшін ... бір түрі ... көріністері реал түрде
бейнеленеді.
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Фархад-Шырын» эпостарында шөл, шөлейт,
тау,тас көп кедергі ... ескі ... ... ... да кейіпкерлерге көп ықпал
етеді.Қазақ фольклорындағы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу ... ... ... ва ... дастандарындағы Баһрамның шөлде сусап,
жол азабын көп тартады. ... ... ... ... ... ... ... жасайды.Шөлде қамығып келе жатқан Қозы мен Баһрамға
ақсақалды кісі-Қыдыр ата жолығып,бата ... ол ... есен ... ... ... жағымсыз кейіпкерлер мыстан кемпір,шөлстан,
орман, тау-тас, түлкі, пері,диюлар да зиян келтіреді.
Жыраулар мен ... ... ... ... ... жағымсыз бейнелері ретінде ғана емес,әр түрімен де
бейнеленеді.
Қазақтың халық ... ... ... ... түрі түсі,қимыл
әрекетіне, ұқсастығына байланысты бейнеленеді. Халықтың дәстүрлі салт
–санасына тотемдік ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан мынадай қызықты көріністі байқау қиын
емес.Жас қыз ... ... ... ... басына тек қызыл орамал тартып
жүрген. Ал,тұрмысқа шыққан күні беташар тойында ... ақ ... ... ашқан күннен бастап жас ... ... ... ... ... ... ... мен ақ орамалдың дәстүрлі де символдық
параллель ұғымдары бар екенін айтпай түсінеміз.
Бірнеше ... ... ... ... ... де ... қатарлы параллелизм деп атауға болады.
Бірнеше затты қатар алып, оны ұқсас жақтарын салыстыру арқылы ... ... ... ... ауыз ... ... «Фархад-Шырын»,«Ләйлі-
Мәжнүн»эпостарының негізгі кейіпкерлері мәңгі ғашықтардың символы Ләйлі мен
Мәжнүн.Фархад пен Шырын бірін-бірінен ... ... ... ... жарқ етіп ... ... бара жатқан айға қарап
тұрып,Жер шарын бір түнде шарқ ұрып ... ... ... ... ... ... өтінуі бірнеше параллель ұғымды көз ... ен ... ... ... ... салқын желге
сыбырлап,құздан естілген жаңғырықтан қызғануы, аспандағы айға Ләйліні тауып
бер-деп өтінуі көп қатарлы параллель ұғым тудырып ... ... мен тірі ... ... ... адам ... ... табиғат құбылысымен қатар суреттелуі көп қатарлы
психологиялық егіздеу.
«Фархад - Шырын» ... ... ... ... ... жаратылысы, бет-әлпеті мен түр-түсі, киінген киімі, тамақ ішуі, қару
ұстауы мен ... ... ... ... етуінің өзі бейнелеу ... ... ... ... ай ... атқан сұлу таң секілді.
Көк айтар: «Дерттілердің шипасы»,- деп,
Дәрінің дәрілері дәл ... ... сұлу ... ... ... жарық, нұрлылық сыйлауға
негіз болып келгенін жырға өзек етіп алып ... ... ... ... ... ... ... жайлы пікірлерді негізге алсақ, бұл ... ... ... ... ... ... тұрғандығын
көреміз./22-192/
Ғашықтық дастандарда жиі кездесетін теңеудің бірі – «нұр» сөзі. Жеке
алып ... ... сөзі ... ... ыстық сезіммен, іңкәр көңілмен
айтылады:
Сол уақытта қарасаң,
Қыз Жібектің дидары
Нұр ішінде піскендей.
Сонымен қатар көңілдің жабырқауы, бақ құсының қолынан ... ... ... көңілдегі қасіретті бейнелегенде де қолданысқа «нұр» сөзі кіреді:
Ай нұры да азаяр,
Айнала шеті толған ... ... нұр ... ... ... ... амал ... гүлің солған соң.
Махаббаттан жаман жоқ,
Бір айрылмақ болған соң.
Қазақ ... ... ... ... ... «ай
тұтылды» десе қасіретті күндерді, «Айы оңынан туды, ... ... ... ... таңы ... десе жарқын сәтті, бақытты кезді сездіреді. ... ... ... ... бейнесінің ашықтылығы, жаратылысынан қасиетті
екендігі “ағарып атқан сұлу таңдай» деп ерекше қастерлесе, ... ... ... ... ... ... ... ретінде суретейді.
Ғашықтық дастандарда жиі сөз болатын «атқан ... ... ... көбінесе
ару бейнесін беруде қолданылса, «Фархад- Шырын» дастанында Фархадтың көркем
сұлулығын бейнелеуге жұмсалады:
Қасы жай, жүзі лағыл, түнде бір ... ... ... ... отыз тісі ... ... асыл сұлу ... бір жан.
Дастандағы бұл сипаттау жігіттен гөрі қыздың ... ... ... ... дастандарында ең алдымен жігіттің теңдесі жоқ сұлулығын жырлау
бірінші кезекке ... Ол ... ... ... ... ... ... әдемілігі шарт делінеді дастанда. Сонымен қатар жігіттің келешекте
батыр болатындығы да көз жанары арқылы ... көз ... от ... сүйген ата болады аң-таң.
Дүниеге келген перзентінің ерекше болмысын танытуда жанарының қуаты-
жанының ... ... ... екендігін ұқтыратын халық көзінің оты
найзағайдай өткір образбен жырланып отыр.
Дастандағы тағы бір ұшырасатын теңеу ... ... ... ... ... ... береді. «Фархад-Шырын» жырындағы құмырсқа ұғымының
қолданылуы:
Нәр алып құмырсқадай өтпес қорек,
Қайғылы неткен нәзік, неткен жүрек?
Ғайыптан ... оның ... әлде оған қару ... ... аз ... ... ... отырып, кейіпкердің ғайыптан
бір күш арқылы нәр алу кереметін жырлап отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... келген./23-25/. Қазақтың қиял-
ғажайып ертегілері мен батырлық жырларында батырдың тамақ жеуінің өзі
ешкімге ұқсамайды. ... ... ... «Манас» жырында шешесінің сүтін
қанымен қоса соратын қомағайлығы-оның келешектегі алып батырлығынан ... Ал ... ... ... ... ... ... оған нәрді
көктен Құдайдың өзі беруі секілді түсініктер қазақ арасына ислам ... ... ... ... ... ... тамақты өте аз жеуі,
қанағатшылдығы секілді аңыздар кейін сопылардың ... ... ... негізгі символына айналған: күніне қара су мен ... ... ету ... ... түрі осы ... ... алынған.
Дастанда «Жаңқадай балта шапқан таулар», «Қаңбақтай кесек ... ... ... гиперболалық теңеулер ұшыраса:
Көрінер дәл қасыңнан сағымдай боп,
Дөңгелек құдды көздің ағындай боп,- ... ... ... ... ... литоталық теңеулермен берген.
«Фархад – Шырын» дастанында қыздың ... ... ... ... ... ... теңеулерге де кезігеміз. Мысалы:
Қасының қаралығын етейін тең,
Ұрыдай қант ұрлауға күндіз келген.
Қыздың ажары әппақ. Жыршы оны ... ... Ақ ... ... ... әдеміліктің шынайы суреті болып есептеледі. Ақтығын
күндіз ұғымымен ... ... Ұры қара ... ... яғни ... мен қыз қасының керілуі мен қағылуын, қас қимылын ... оқыс ... ... ... Ал ... ... ... үндінің
саудагеріне теңейді. Сонымен жыршының қыз жүзін бейнелеуде теңеудің өзгеше
түрін қиыстырып, жандандыра суреттегендігінің куәсі болдық. Қыздың ... ... сұлу ... жаралғандай» деп жырланады. Кейіпкердің іс-
әрекетін бейнелеуде «таспадай» сөзі дастанда ұстаның ... ... ... ... ... ... жатқандай көріністі көз
алдыңа елестетеді.
«Фархад-Шырын» жырындағы Фархадтың тауды ... арық ... ... ... ... ... қара ... құмдай болып,
Құйылды күлпарша боп ұндай болып.
Ағаштай қара тастар кесіледі,
Орнынан пілдей тасты жұлып алып.
«Орнынан пілдей тасты жұлып алып» ... қара ... ... ұғымында
бұрын қалыптаспаған ағаштай кесуі, пілдей тасты жұлып алуы – жаңа ... ... ... ... ... төрт ... малдың ішіндегі ең үлкені
түйені «түймедейді түйедей етті» деген сияқты салыстырмалы түрде айтады. Ал
жырдағы «пілдей ... деп ... ... бейнелеуде, бұрын қазақ үлкен
іске жекпеген хайуанаттың атымен беріп тұр.
Шығыс сюжеті негізінде жырланған романдық эпостарда қазақ халқы ... ... келе ... ... ... паралель алып бейнелейтін тұсы да
аз емес.Мысалы.
Түннен шаш,күннен алқа тағындырар,
Атлас тон үлде жібек жамылдырар
«Фархад-Шырын »эпосында поэтикалық өлең ... ... ... ... көк ... ... ... сайраған бұлбұл мен жайқалып өскен ... пен ... ... ... ... ... гүл реңдес,гүл-гүл жайнап
Жырда төрт ордалы күмбезді, табиғат құбылыстарын суреттеуде күмбездің
кеңдігіне теңеп, биіктігін Қап тауына теңеген.Географиялық ... ... ... ең ... ... қатарында. Дастанда тау негізінен
екі түрлі ұғымды сипаттау үшін алынған. Қап тауына теңеу ... ... ... өлшемі болса, екіншісі ауыр бейнеттің көрінісі ... ... ... ... ... ... секілді ұғымдар Алтын
орданы суреттеу үшін қолданылған. Діни ұғымнан шыққан ... сөзі ... ... ... ... ондағы қыздардың сұлулығын хор
қызындай дейді. Хор қызы – таза ... ... ... ... ... ... ... «гүл» деген теңеу де көп кездеседі. Гүл
– тіршіліктің нышаны, сұлулық белгісі, гүл нәзіктік ретінде қолданылады.
Дастанда көркем бейнелеу ... ... сөзі сан рет ... «гүл ... «гүл ... «гүл ... «қызыл
гүлдей екі беті»тіркестері кездеседі.
Жалпы гүл сөзі ... ... үшін ... ең ... ... ... ... көбіне гүлдің алынуы да сондықтан
.Егін егіп,жер жыртқан,негізгі ... ... ... ... ... ... ... сұлу кілемі-гүл,гүлзерлы ... ... ... ... ... ақыны Сағдидың өзі екі ... ... ... ... ... ... келе ... халықтың көркемдікті бейнелеу
символы .табиғат көрінісін жеткізерде күннің шапағын ... ... ... ... қасын ерген жолдас ... «қыз ... ... ... ... ... ... гүл бағына
,қыздарды гүл қырманына балап,өмірді гүлдей жандырып,гүл нәзіктік белгісі
ретінде сан рет ... ... ... ... ... нұр
себілгендей түске еніп төгіліп жатуы,халық қиялында гүл түсті табиғи көркем
жібек ... ... ... ... ... ... жыр етілгені
жаңа нақыш түрінде орнай қалған.
Гүл жүзді ,жарық маңдай ,қалам ... ... ... шашты.
Дастанда қоғамдағы болып жататын алыс-жұлыс, өзара тартыс ... ... ол ... ... итке ... ... де ұшырасады:
Азамат қысқа күнде қырық құбылмақ,
Кейбірі тістеспей ме итше ... ... ... теңеу халықтың тіршілігін, қу дүние
жалған деген ұғымға сыйғызған, яғни тіршілікте кей жандар ырылдасып ... ... Есту ... ... пен образдың ішкі
ұқсастығына көбірек көңіл аударылады. Есту ... ... ... ... ... «ырылдау» адамға жағымсыз үнді, жаман мағынаны
білдіру үшін ... ... ... ... ... ... ... ойды
білдіре алады. Яғни адамның қызғаныштан ... ... ... ... итке ... итше ырылдасып, таласып ғұмыр кешуін
танытады. Дастанда күмбез орнатып жатқан жұмысшылардың қарақұрым ... үшін ақын ... ... теңеуді қолданады. Бұл батырлық
жырлардағы құжынаған көп ... шеру ... бара ... ... ... ... алтын, күміс, лағып, маржан, гауһарға теңейтін
эпизодтар да ... ... ... ... сомдағанда былайша
әспеттейді:
Сілтесе Фархад қылыш бауырдай боп,
Көп кісі жарылатын қауындай боп.
Оның қолының мықтылығын, ғаламат ... ... ... ... отыр. Бұл теңеудің жаңалығының өзі – халықтың қарапайым түсінігі
мен ұлттық ұғымына ... ...... дастанында:
Төбеден ол тас атып,
Мың құлаштап ұратын.
Жолай алмай жаулары,
Тас тисе ... ... алып көп ... ... ... жиып ап,
Қара жерге көметін.
Атқан тасы әдейі,
Эльбрусқа жететін.
Кішігірім тас атса,
Одан да асып ... ... да ... ... ... беру көп кездеседі:
Юз минг лашкар юлга туушиб,
Ол-ха дейишиб, ... ... мың ... жолға түсіп,
Ол-ха десіп, бұл-ха десіп.
Ф.Юлдаш жырында да Фархадтың Юнанға жүз мың әскермен ... ... ... бес жүз жыл ... ... ... және оған ... берген
бабаның Фархадтың жолын мың жыл тосуы, Шырынның мың жігіті мен ... ... т.б. ... ... орын ... мың сан әскер, қару-жарақ, бес ... ... ... ... қарап,бұл батырлар жырынан ауысқан
дүниелер деуге келмейді. Ол жалпы эпостардың ... ... ... Бұл ... Ш.Ыбыраев былай дейді: «Мұнда жекелеген поэтикалық
тәсілдер мен бейнелеу құралдарының ... ... ... ... қызметін анықтау үшін белгілі бір мақсатқа бағытталған
сандық көрсеткіштердің нәтижелеріне сүйену бар. Сол ... ... ... ... бір шығармадағы атқаратын қызметін тұтастай,
жүйелі ... ... ... ... Бұл ... сандық көрсеткіштер еш
уақытта да жеке дара алынып, тек ... ... ғана ... қорытындылар
жасалмайды »/24-244/
Дегенмен бұл сандық теңеулер лиро-эпостан гөрі ... ... ... әрі көп ... ... ғашықтық жырлардағы басты кейіпкер
елін қорғау үшін жауға аттанбаса да күш ... оны ... етіп ... ... ... да ... тегін адам емес екендігін көрсету
үшін, қажет жағдайда оған қару ұстатып, өз ғашығын қорғау үшін ... ... ... отыратыны бар.
Сұлу қыз дастанда пәктік пен сұлулықтың, сенімді ... ... ... ... мен ...... пен ... көрінісі. Бұлар да жырда
гиперболамен беріледі. Шырынның сұлулығы:
Таңырқап тамсанғандай көк жұлдызы,
Қорланып хүрдің қызы қылмайды қылаң.
Ф.Юлдаш жырында да Шырынның ... ... ... курди, бир пари
чехри, жамоли кунни кира ... - деп ... ... ... ... куриб, жамолига ошиқ булиб, бехуш булди».
Бұлардың негізі халықтың сұлулыққа құштарлығында жатса, ... ... ... ... ... ... гротеск үлгісінде жалмауыз, мыстан,
дию мен перілер көрінеді. Өзбекше жырдағы мыстан ... ... ... ... ... дунедаги булган бар ишдан хабари бор, ... ... худа ... ... бир кемпир айери бор еди(,- ... ... ... ... ... аздау еті де.
Диюді суреттегенде әсірелеп:
Аузын көрсең даладай,
Аспаннан келген бәледей.
Немесе:
Аузынан самал шығарып,
Мұртынан от шығарып,
Дәулерге тегіс патша боп,
Ахраман сонда жүр екен.
Ахраманның ... ... от ... шығып «әуп» десе,
Тозақтың оты сол екен.
Қанаты күйер құс ұшса,
Тұяғы күйер ат өтсе,
Дәл ... жер ... ... фольклорында орын алған, сан ғасырлар бойы жұрттың санасында
сақталып кле жатқан елестер, көпшілік ойша ... ... ... ... ... ... десе болады.
Көркемдеу түрінде әсірелеумен бірге кішірейту /литота/ де ... ... ... ... салмақ, жылдамдықты білдіру ... ... ... ... Фархадтың ерлігін көрсетуде
литота қолданылады:
Аспанды ашуланып талқан қылып,
Алдына келер еді ол ... ... ... ... ... ... көрінеді, заңғар аспан
кішірейіп, Фархадты тұлғаландыра түседі. Немесе:
Дәу мен жын болмаушы еді оған нүкте,
Сенімді боп ... оған ... ... ... сырын
білген Фархад үшін дию-перілер жұмбағы құпия болмай шығады. ... ... үшін оның ... басқа заттар кішірейте алынады. Жыр
мәтінінде Фархадтың дауысын бейнелеуде әсірелеу қолданылады. «Тасты жарған
күші қыз ... де ... ... гиперболамен бейнелейді. Бұл –
батырдың алып бейнесін ... ... асыл ... ... ... арқылы халық характерінің сипаты танылады. Фольклор
шығармаларына ... ... ... да дәл ... ... тәсілдері екенін айта кеткен жөн.
Қазақтың көркем де бай ... ... ... романдық дастандарының
поэтикалық тіл құрылысын зерттегенде көрінеді. Дастандардағы арулар ... ... ... әйел ... ... тілге ерекше көңіл
бөлінетінін, қыз мүсінін неше түрлі ... ... ... ... әйел ... ... ... көреміз.
Көбіне романдық дастандарда сұлудың денесі үлбіреген кіршіксіз күйінде
суреттеледі. «Ақ ... ақ ... деп ... ... ... ... «қар ... сүмбілдей» деп бейнелейді. «Ақ» сөзімен
Қызыр атаның бейнесін ... «ақ ... «ақ ... деп ... бейнелеуде «қолаң шаш», «сүмбіл шаш», «қара шаш» деген эпитеттер
«Фархад – Шырын» ... ... ... шашы ... ... ... ... көрсетіп тұрады. Шаш арқылы Шырынның әсем қозғалысын
суреттейді. Дастанда «Леп тисе тынық беті ... ... ... де ... бейнесі халық аузында қалыптасқан ... ... ... жарық маңдай, қалам қасты,
Ақ тісті, оймақ ауыз, қолаң шашты.
Бейнелеуде алтынға балау, лағылға теңеу көп ... ... ... ... ... өндірген кәсібінен, асыл жиһаздарға деген ... ... ... ... өмірінен хабардар етеді. Шырынның
бейнесіндегі «Алтын шапақ ай келеді», «күміс рең», «кеудесі ... ... ... жүз» - ... ... ... ... қолданылған эпитеттер.
«Фархад – Шырын» дастанының Ф.Юлдаш жырлаған халықтық ... ... «бал ... ... лаб/, «гул юзли ... ... кузим» деген
эпитеттер кездеседі. Бұл эпитеттер екі халықтың ... ... ... ... ... ... лаби ... дегенмен қатар теңеу
арқылы жасалған эпитет те ұшырасады: «Ийглайди бутадай бузлаб». Мұндағы
«боздау» - ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Бұлар
халық әдебиетінің замандар бойы қалыптастырған эпитеттері, сөз өрнегі, оны
жыршылар өз шығармаларында ... ... ... сол ... ... ... ... отырған.
Жансыз нәрсені жандандыра суреттеуді кейіптеу деп атайды. Қазақтың ... ... ... ... ... ... беру көп.
Мұның себебі - табиғат аясында өскен ... ... ... ... ... ... қалыпта қабылдау жиі ұшырасады.
«Фархад – Шырын» жырында:
Масайрап күн нұрына жас ... ... жүзі тез ... ... ... бұлбұл,
Құшағын аша түсер көркем гүлдер.
Бұлт ойнап тағы күндер құя ... ... ... ... ... ... ... тынбай,
Қызыққа қалай кісі күлмей тұрар.
Мұнда адамның ішкі нәзік сезімі, көңілі ... ... ... ... тамашасымен қатар өрбіте жырланған. Халық ... ... ... әдебиетіндегі тәрізді лирикалық тебіреністерді ... бере ... ... еліктеуіш сөздер арқылы жасалған тұстары да баршылық.
«Фархад-Шырын» дастанында:
Шұғыласы алтын күннің ... ... ... ... ... таңғы шапақ сылаңдатты,
Сылаңдап лағыл тастай жарық шығып.
Батырдың дүниеге келгеніне ... ... ұл ... ... ... ... қақты сергіп бұлтың,- деп бейнелейді.
Дамыту не өлеңде, не қара сөзде ... ... ... ойды, алдыңғы
оқиғадан соңғы оқиғаны күшейтіп айтуды дамыту /градация/ дейді. Көбінесе
батырдың іс-әрекетін не ... ... ... ... жиі
ұшырасады. Мысалы:
Орлы жерден орғытып,
Тегіс жерден сырғытып,
Арық келсе қарғытып,
Аш-жалаңаш қалмастан
Еліне әрмен келеді,- деп Фархадтың ... ... ... бір ... төбе ... ... төбе ... жөнге кірді.
Екі ұрса еңселі тау қопарылды,
Саланы сай қып жатқан жота қылды.
Тас тиіп, тастан-тасқа шатынады,
Осылай Фархад батыр жұмыс ... ... ... қашып,
Ай мен күн ар жағында тұрды сасып.
Жырдағы оқиғаны дамытуға әсірелеу мен литота да жатады. Әсірелеу ... ... ... ... еді,
Толқындап су теріске ағар еді.
Немесе тұлпардың шабысын суреттегенде:
Жүргенде көк ... оған ... құс ... онан ... ерлік істерін суреттегенде зәулім таулардың өзі Фархадтың ... ... деп ... көрсетеді.
Дастанда сонымен қатар синтаксистік параллелизм де бар:
Тау-тасты таң қалдырып ойған жігіт,
Жайнатып жәннат салып қойған жігіт.
Қызды атпен қысылғанда ... ... ... әкеп ... ... алып көп қылып,
Жүреміз тез! Деген ед.
Ойлап тұрып падиша,
«Барсаң, барғын» деген ед.
Бәле ... бір ... ... ... ... кетсін Фархадтың,
Келмей-ақ қойсын деген ед.
Жырдың сюжетінде батырдың ерлігін көрсету мифтік ұғым, ертегілік стильде
ұшырасады. Оның себебі ...... ... ... ... аңыздар мен сол аймаққа қатысты туындаған ертегі, аңыз-әңгімелер
негізінде түзілген./26-24/. Жырдағы ... ... ... ... ... ... ... орналасуына, оның жыршы тіліне, мекендік
диалектіге тікелей байланысы бар.
«Фархад-Шырын»дастанындағы басты ... ішкі ... ... ... ... ... беріледі.Ішкі
зарын,наласын,табиғатқа,табиғат анасына жалбарынып ... ... ... ... ... алдын
лал елестеп,табиғаттың көңілсіз күндерімен үйлесіп келіп,табиғатпен адамның
көңілсіздігінен хабар береді.Қазан айының суық желі ағаш жапырақтарын алдын-
ала сарғайтып ... ... жда ... күні бұрын
көтеріледі.,яғни табиғат пен адамның көңіл-күйін білдіру қатар келіп тұр.
Осындай елес,әсер ... ... ... еді ... ... ... желі ... бұрын сарғайтпай ма жапырақты.
Табиғаттың өзгеруі арқылы кейіпкердің басына түсер қиындығының жақындағанын
білдіреді.
Жардың асты кең өзен,
Толқынға толқын ұрылды.
Өзеннің ұшы алыста,
Жағалап тауды ... бет ... ... ... ... етіп сыбырлап,
Жел көбейтіп сыбырды.
Жырдағы жел оқиғаның ... ... етіп ... ... ... сыбыры биік тауға сұрша бұлтты жинай бастауы
психологиялық параллелизмнің мысалы:
Ақ қайың ,жасыл қарағай.
Белшеден суға ... ақ ... ... қарағай сияқты өте күшті ,мығым ... ... ... да алдағы қиыншылықтың нышаны ретінді суреттеледі.Фархадтың
жау ... ... ... көруін-жырлаушы сыртқы көріністер, іс-
әрекеттер,психологиялық сыртқы симптомдар арқылы әңгімелейді.
Шығыстан келген жырлардың өзі ... ... мен ... ... ... да ... формаларын сақтай алмаған.ХІХ ғасырда қазақтың жазба әдебиетінің
өзінде бұрыннан ... мен ... ... ... қара ... ... мен ықпалының өте күшті болғандығын көреміз.
Қорытынды
Ғалым М.Мырзахметұлы жазғандай: «Басқа туысқан түркі ... ... ... ... ... кіріп кеткен әрі айтылу
қалпын бұзбай, араб, парсы сөздері ауызша поэзия ... ... ... ... ... тыға ... ... әдебиет дәстүрін
ұстанған түркі халықтары поэзиясында ... ... ... тән ... ... ... ... түсіп жатса, бұл ... ... ... ... таба ... Егер ... поэзия өкілдері араб, парсы
сөздерін пайдалана қалған күнде ол жат ... ... ... ... сай сіңіріп жіберіп (ассимиляцияға түсіріп),қазақ тілінің
дыбыстық табиғатына бейімдеп қолдануы ... ... тілі ... ... ... де таза түріктік табиғатын сақтап ... Осы ... ... ... ... бәрі де ... халықтары ішінде тілі ең таза
сақталған тіл қазақ тілі деп мойындап отыр. Ойма жазу ... ... бірі ... ... ... ... ... отыру себебі де
осы ерекшеліктен туындап жатқан құбылыстарға жатады». /27.24/
Осы кезге дейін ... ... ... ... ... ... жазылған нақты ғылыми зерттеу жұмысы ... ... ... /29/ секілді ғалымдар қиссашыл ақындардың
шығармаларын әдебиет тарихы тұрғысынан ... ... /31/ т.б. ... ХІХ ... ... ... бастап кіре
бастаған ғашықтық дастандарды фольклорлық жағынан алып зерттейді. М.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты ... ... көп ... ... сериясында да қиссашыл ақындардың шығарған хикаялық, ғашықтық, діни
дастандары қазіргі кезде фольклорлық шағырмалар қатарында ... ... ... ... ... ... дәстүр мен жаңашылдыққа қарай, қоғамның
ілгері ... ... ... ... да ... бір ... ... мүмкін емес. Олар сюжет желісі жағынан ғана ... ... ... ... да, ұлттық ұғымы жағынан да өзгеріп,
өңделеді. ... ... ... ... алға ... ... Бірақ бұл
түбегейлі өзгеріске түседі деген сөз ... ... ... ... сол ... ... ... ескеруіміз керек.
Шығыстық сюжетке құрылған дастандар қазақ фольклорында өте көп.Қазақ
ақындары ХІХ ғасыр мен ХХ ... ... ... араб, парсы, түркі
тілдестер әдебиетіндегі тақырып пен ... ... ... алып,
назирагөйлік дәстүрмен немесе ... ... ... ... ... тұста шамамен жүз қырықтан астам белгілі болған «кітаби
ақындар» тобының дүниеге келуі әдебиет тарихындағы елеулі құбылыс еді. Бұл
ақындардың ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
түбегейлі қарастыру әлі де өз кезегін күтіп тұрған міндеттердің бірі.
Пайдаланған әдебиеттер
1.Алиев Г.Ю Легенды О Хосрове и ... в ... ... Востока.-Москва
ИЗД-во Восточной литературы,1940.-292
2.Маллаев Н. Узбек адабиети тарихи. Биринчи ... ... ... -514с.
3. Узбек адабиети тарихи. 2т. (ХҮ асрнинг икинчи ярими) – ... ... ... ... ... ... алғы сөзін жазған Қ.Саттаров. –Ташкент,
Фан, 2004. -144 ... Э. ... И ... ... : Вост.Лит-ры.1962
6.Эркинов С. Навоий «Фархад ва Ширин»ва унинг қиесий тахлили.Тошкент :
Фан,1971.-276 б
7.Марғұлан Ә.Ежелгі жыр ... ... Ә. ... ... ... ... Ана тілі, 1991. -288 б.
9.Керім Ш. Алыптар туралы қазақ мифтері. «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... әлемі. // Конференция материалдары. Алматы: Интерпринт, 2003.
-328 б.
10.Голодная степь и ее предания (оФархад и ... ... ... №8. ... -20с. ... ... Әдебиет және өнер
институтының Мұрағаттану және ... ... ... ... ... ... №107 ... материлдары.
11.Ляпунов Н. Легенда Ширин кыз. Газета «Самарканд» №176, 1905. -7с.
12.Кушакеевич А.А. Сведения о ... ... ... ... ... 1971. Том – ҮІ. Стр. – 188. Тағы да ... кыз. (в том же ... 24 август 1905).
13.Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. Алматы: Ғылым, 1984. -272 б.
14. Қыз Жібек. Лиро-эпостық ... ... 2003-28 ... ... Ф. ... ва ... »Тошкент: Фан, 1966.-170
16.Афзалов М. «Фарход ва ... ... халқ ... ... ... 1950-24
17.Саттаров Қ. Қазақтың халық романдық эпосы.-Алматы: Сөзстан , 1992-238
18.Бердібай Р.Бес томдық шығармалар ... ... ... ... ... ... Ә.Қазақ фольклорының тарихы.Алматы: Ана тілі,1991.-288
20.Саттаров Қ Қазақтың ... ... ... ... ... З.А Өлең сөздің теориясы.Алматы Мектеп, 1973
22.Қоңыров Т. Қазақ теңеулері .-Алматы: Мектеп 1978-192
23.Әбжет Б Қазақ ертегілеріндегі үнді-иран ... ... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін жазылған диссертацияның авторефераты.Алматы, 2002 ... Ш. Эпос ... ... ... жырларының поэтикасы.-Алматы
:Ғылым,1993-296 б.
25.Қабдолов З Сөз өнері .Алматы:Мектеп,1982-368
26.Жантасова З Қазақ дастандарындағы ... ... ... ... ... бойынша филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған ... ... ... ж
Авторефераты. 2007-24 б
27.Мырзахметұлы М Тараз. Ой толғаныстары.-Түркістан,2005.-240
28.Келімбетов Н Көркем дәстүр жалғастығы. Зерттеу.- ... ... У. ... и персидско-арабские литературные связи ... ... ... Б ... народные романические дастаны.-Алма-Ата:
Ғылым,1990—140
31.Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мұрасы.-Алматы: Ғылым, 1987-34

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Алпамыс батыр жырын оқыту арқылы тәрбие жұмыстарының құзыреттілігін арттыру4 бет
Батырлар жыры5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь