Ә. Марғұланның Қорқыт жайындағы зерттеулері

Жоспар



Кіріспе

І. Қорқыт туралы аңыздар

І.І Ә.Марғұланның Қорқыт жайындағы зерттеулері

1.2 Әлкей Марғұланның «Қорқыт туралы қазақтың қария сөздері» атты зерттеуі


2. Ғалымның Қорқыт ата кешені жайында зерттеулері

2. 1.Ғалымның Қорқыт күмбезі жайында зерттеулері

Қорытынды


Пайдаланылған әдебиеттер
Тақырыптың өзектілігі:Халықтың тарихын, тағдырын, түп негіздерін тану үшін, ауыздан ауызға таралып келген, уақыт шаңына көміліп қалмай, саф алтындай сараланып жеткен аңыз-әпсаналардың мәні зор. Әрине аңыздар тарих оқулығының орнына жүре алмайды, олардан болып өткен оқиғалардың дәл жылы мен айын анықтап білу қиын. Сонда да болса аңыздар шежіре тізбегінің ұлы көшінен адастырмайтын, ақиқатты тек өзіне ғана тән тәсілдермен жаңғыртып елестететін аса қымбатты кулік болып табылады. Аңыздарда елдің белгілі бір дәуірлер мен оқиғалар, тарихи қайраткерлер жөнінде өз түсінігі, бағасы сақталған. Ал қандай да бір болмасын жағдайдың аңызға айналғанда, белгілі дәрежеде, әсіреленіп берілетіні ауыз әдебиетінің әзелден бері келе жатқан шарты. Қиял араласпаса, жамағатшылықтың ерекше ілтипаты болмаса және сан рет қайталанып айтылмаса, шындық дегеннің өзі бірте-бірте көмескіленіп, ақырында мұлде ұмытылып кетуі ғажап емес. Сондықтан да қиял — шындықтың шегесі деп бекер айтылмаған.
Қалай дегенде де өткен замандар жайында жазба деректері көп сақталмаған қазақ халқының бұрынғы кезеңдерін неғұрлым толығырақ пайымдау үшін, аңыз әңгімелердің, әпсаналардың маңызы ұлкен. Мәселе сол аңыздардың дәні мен нәрін, танытқыштық және тәрбиелік қасиетін зерек ықыласпен талғап алуымызға байланысты. Шындығына келгенде ауызша таралып келген қарасөз көне ғасырлардың жасырын қалған қаншама құпиясын ашуға жарайды. Бір замандарда халқымыздың наным-сенім, салт-санасы, тіршілік кәсібі, өмір мен табиғат туралы ұғымының қандай болғандығын ауыз әдебиетінің ескерткіштері, соның ішінде аңыз әпсаналар анықтап бере алады. Тіпті олардан халықтың ерте кездегі өмір кешкен мекені, араласқан елдері, достары мен дұшпандары жайында кымбат деректерді де табамыз.
Қазақ халқына мейлінше кең танымал болған тамаша аңыздардың бір тобы Қорқыт атына байланысты. Кезінде елдің ақылгөй данышпаны, көреген көсемі, болашақты болжайтын сәуегей, ақын-жырау, сазгері, тәуібі саналған Қорқыттың есімі мен өнегесі мың жылдан артық уақыттан бері ұмытылмай, әсері кемімей, әрбір буынның санасына дарып қеледі. Тарихшы ғалымдарымыз халқымыздың соңғы мың жылдағы бастан кешкендерін ғылыми жүйеге салып, тереңдеп тексердік дей алмайды. Ол түгіл дәл осы ғасырдың ішінде болып өткен істердің себебі мен салдарын саралап түсініп те жетпегеніміз белгілі... Ал Қорқыт аңыздары сонау VII—VIII ғасырлар тұңғиығына бастайтын, көптеген кәделі шындықтардың көзін ашатын жәдігер. Тағы бір ғажабы бұл әпсаналар тек қазақ арасында ғана емес, түбі бірге туысқан түркмендер, әзерилер, Түркие түріктері арасында да ежелден таныс. Бұл халықтардың әр қайсысы да Қорқыт ата турасындағы әңгімелерді өздерінің төл ұлт-тық мүрасындай қабылдайды және мақтаныш етеді. Демек Қорқыт хақындағы аңыздар халықтардың ғасырлар бойындағы рухани байланысын дәнекерлеп келген ортақ қазына деп қарауымызға да болады.
Қазақтар айтып, қастер тұтып келген Қорқыттың да, оғыздардың «Дәде Қорқыт кітабы» деп аталатын дастанының да түбірі бір. Бірақ бұлардың негізіндегі ұқсастық күмәнсіз болғанымен, сақталу дәрежесі, оқиғалар кұрамы түрліше екені көрінеді. Қорқыт жөнінде әңгіме қозғағанда осы жағдайларды да қоса қамтып айтканымыз орынды болмақ...
1.Қоңыратбаев Ә «Қазақ эпосы және түркология» Алматы ., «Ғылым» 1987
2.Әуезов М Әдебиет тарихы
3.Марғұлан Ә Ежелгі жыр-аңыздар Алматы, «Жазушы» баспаханасы, 1985, 145-бет).
4. Қазақ кеңес энциклопедиясы (ҚСЭ. 6-том, 1975, 615-бет).
5. Еңсегенұлы Т «Атамұра» А., 1997, 14-бет
6. К. Короглы. Об этой книге и ее истоках. В кш.: Анар. Деде Коркут. Гянджлик. Баку, 1988, стр.6
7.Салғарин Қ Көмбе, А., 1989, 244-бет.
8. Әбілғазы. Түрікмен шежіресі. «Жалын» журналы, 2-саны 1991. 19 және 22-беттер.
9 Мұқтарұлы С Күн - желкен. Алматы. 1990. 112-бет.
10. Қоңыратбаев Ә Көне мәдениет жазбалары. А., 1991, 141-бет).
11. Короглы X. Г. В книге и ее создателях. В. кн.: Книга отца нашего Коркута. Языгы. 1989, 9-бет .
12. Мұқтарұлы Жалын
13. Диваев Әубәкір. Тарту. А., 1992, 199-бет
14. Ә. Жақыпұлы, А. Қонысұлы. Тұран: Нүхыдан бізге дейін. Қызылорда, 1997, 13-бет
15. Мұқтарұлы С. Шоқан және өнер. А., 1985, 189-190-бет.
16. Қоңыратбаев.Т Ертедегі ескерткіштер. А. 1996. 144-бет .
17. Ибраев Б Соңғы буынның» соңғы қырла-ры. «Білім және еңбек». 1985. 2-саны. 25-26-бет.
18. Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М., 1993, 328-329-бет).
19. Мұқтарұлы С. Қуыршақтың тууы жайлы әңгіме. Кіт... ПчелкинаТ. Қуыршақ. А., 1989, 3-5-бет)
20. Ибраев Б. Қорқыт Ата ескерткіші. Қысқаша энциклопедия. 4-том. 382-бет).
        
        Ә. Марғұланның Қорқыт жайындағы зерттеулері
Жоспар
Кіріспе
І. Қорқыт туралы аңыздар
І.І ... ... ... ... Әлкей Марғұланның «Қорқыт туралы қазақтың қария сөздері» ... ... ... ата ... ... ... 1.Ғалымның Қорқыт күмбезі ... ... ... ... ... ... түп негіздерін тану
үшін, ауыздан ауызға таралып келген, уақыт шаңына көміліп қалмай, ... ... ... ... мәні зор. ... аңыздар тарих
оқулығының орнына жүре алмайды, олардан болып өткен оқиғалардың дәл жылы
мен айын ... білу ... ... да ... ... ... ... ұлы
көшінен адастырмайтын, ақиқатты тек өзіне ғана тән ... ... аса ... ... болып табылады. Аңыздарда елдің белгілі бір
дәуірлер мен оқиғалар, тарихи ... ... өз ... ... Ал қандай да бір болмасын жағдайдың аңызға айналғанда, ... ... ... ауыз ... әзелден бері келе жатқан
шарты. Қиял ... ... ... ... ... және ... ... айтылмаса, шындық дегеннің өзі бірте-бірте көмескіленіп,
ақырында мұлде ұмытылып кетуі ғажап емес. Сондықтан да қиял — ... деп ... ... ... де ... ... ... жазба деректері көп сақталмаған
қазақ халқының бұрынғы кезеңдерін неғұрлым толығырақ пайымдау ... ... ... ... ... ... сол ... дәні мен
нәрін, танытқыштық және тәрбиелік қасиетін зерек ықыласпен талғап ... ... ... ... ... ... ... көне
ғасырлардың жасырын қалған қаншама құпиясын ашуға жарайды. Бір ... ... ... тіршілік кәсібі, өмір мен табиғат
туралы ұғымының қандай болғандығын ауыз ... ... ... аңыз ... анықтап бере алады. Тіпті олардан халықтың ерте
кездегі өмір кешкен ... ... ... ... мен ... ... ... де табамыз.
Қазақ халқына мейлінше кең танымал болған тамаша аңыздардың бір тобы
Қорқыт атына ... ... ... ... ... ... ... болжайтын сәуегей, ақын-жырау, сазгері, тәуібі саналған
Қорқыттың есімі мен өнегесі мың жылдан ... ... бері ... ... әрбір буынның санасына дарып қеледі. Тарихшы ғалымдарымыз
халқымыздың соңғы мың ... ... ... ... ... ... ... дей алмайды. Ол түгіл дәл осы ғасырдың ... ... ... себебі мен салдарын саралап түсініп те жетпегеніміз
белгілі... Ал ... ... ... ... ... ... ... кәделі шындықтардың көзін ашатын жәдігер. Тағы бір
ғажабы бұл ... тек ... ... ғана ... түбі ... туысқан
түркмендер, әзерилер, Түркие түріктері арасында да ежелден таныс. Бұл
халықтардың әр қайсысы да ... ата ... ... ... төл
ұлт-тық мүрасындай қабылдайды және мақтаныш етеді. Демек Қорқыт хақындағы
аңыздар халықтардың ғасырлар бойындағы рухани байланысын ... ... ... деп қарауымызға да болады.
Қазақтар айтып, қастер тұтып келген Қорқыттың да, оғыздардың «Дәде Қорқыт
кітабы» деп ... ... да ... бір. Бірақ бұлардың негізіндегі
ұқсастық күмәнсіз болғанымен, сақталу дәрежесі, оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... осы жағдайларды да қоса
қамтып айтканымыз орынды болмақ...
Қазақтар арасында Қорқыттың туғанынан өлгеніне ... ... ... ... ... ... желісін неғүрлым ... ... ... ... ... ... нұсқалары өзінің ға-жайып
бітімі, биік мұраты жағынан дүние ... ... ... қүбылыс.
Қорқыттың жарық дүниеге қалай келгенін сипаттаудың өзі теңдесі жоқ ... десе ... Аңыз ... ... ... оғыздардың баят
руынан, ал анасы қыпшақ қызы ... Бұл бір ... ... мен
оғыздардың Сырдария, ... ... ... ... ... мысалы. Кезінде айрықша даңққа бөленген Қорқытты халық қиялы
өзгеше жан деп дәріптеген. Анасы Қорқытты құрсағында үш жыл ... ... күн ... сол ... жер дүниеге үш күн, үш түн
қараңғылық ... қара ... ... ... ... ... біреу көре
алмай, қорқыныш басыпты, ... ... ... жер Сыр мен ... ... деген жер екен. Қорқынышты жағдайда ... атын ... ... екен дейді. Ол туысымен сөйлеп ... ... ... ... аңыз болып та айтылған, өлең түрінде де өрнектелген.
Сол ... ... ... ... ... су алған, Қара жерді құм алған, Ол ... ... ... соң ... деген жолдар бар.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті :
Қорқыт туралы әңгімелер мен жырлардың тағыда бір ... тұсы ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік беретіндігінде.
Түрік, әзірбайжан халықтарының «Дәде Қоркыт кітабы» мен ... ... ... ... желілері, оқиғалық, көркемдік иірімдері
баршылық. Мәселен, ... ... ... ... ... мен ... ... оқиғалары да, қаһармандар аты да ... ... ... оғыз ... ... ... шешек, Бай-бөрі Бөрібек болып
аталуының өзі бұлардың түбірлестігіне күмән калдырмайды. ... ... ... ... жырына негіз болған аңыз әңгімелер оғыздар мен
кыпшақтар Сырдария бойында қатарласа өмір ... ... ... ... ... Бұл — ... ... тарихы мың жылдан артық уақытты қамтиды
деген сөз. ... ... ... жырының дүниеге келу тарихын іздеп,
салтанатты түрде еске ... сәт туар ... оған ... ... ... Ә.Марғұланның ежелгі жыр-аңыздарды зерттеуі.
- Ә.Марғұланның Қорқыт жайындағы аңыздарды жүйелеуі.
-Ғалымның Қорқыт бейіті жайындағы пікірлері.
-Ә.Марғұлан Қорқыт өмір ... ... ... ... талдауды
мақсат еттік.
Жұмыстың құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден,негізгі екі ... ... ... туралы аңыздар
Қорқыт туралы аңыз, әпсана, дастан, өлеңдердің мәнін ашып, түп ... ... ... ... ... ... ... тірілтуге
септесетіні сөзсіз. Ұзақ жылдар бойында ескі мәдени мұраны игеруге ... ... ... ... «ұлтшыл», «коммунизм идеясына
қарсы» деп қудалап, ... орын ... елді ... ... ... ... түркмен ғалымдары жетпіс жыл ішінде Қорқыт жайында ... ... атын ... да ... ... ... ақуалдың салдарынан
Қорқыт жайындағы көне сөздерді жазып алуға жол жабылды. Ұлы баба ... ... аңыз ... алтынның сынығындай асыл мұраны білетін
жандардан жазып ала алмай қалуымыз орны ... ... ... ... ...... қоса ... төрт жүзден
астам дастан жаратқан. Олар-дың таңдаулылары жаһанның ақы-ой қорына қосылар-
лық байлығымыз. Солардың ең көне де көріктісі қата-рында ... ата ... мен ... ... ... ... Қорқыттың мың жасаған
ғибраты мен өсиеті алдағы кезде де ... ... ... жарайтын
жәдігер болып қала береді...
Міне осы ... ... ... Қорқыттың ер жеткеннен кейінгі ... де ... ... ... ұқсамайды. Ол жиырмаға толғанда
түсінде біреулер аян беріп, «қырықтан артық жасамайсың» депті-міс. ... ... ... ... ... көп ойлап, өлмеудің жолын
іздестіреді, ... ... ... төрт ... ... Ол қайда барса
да, қазулы көрді көреді, «бұл кімнің көрі» деп сұрағанда «Қорқыттың көрі»
деген ... ... ... ... ... жері ... бойына қайтып
келеді, қарағайдан қобыз жасап, өлмес өмір ... ... ... ... — Қорқыт» деген әңгіме осылайша пайда болады. Халық Қорқыттың
басқа көп ... ... оның ... ... күй ... елдің мұңы
мен арманын саз тілімен мәңгілікке қалдырғанын ерекше ... ... ... ... бетіне кілем төсеп, күй тартқанда дүниедегі жан иесінің
бәрі де құлағын тігіп, елжіреп тыңдаған ... Адам ... ... қалай
етсе ұзақ болады деп өлімсіз жерді іздеп, жаһан кезген Қор-қыттың теңдесі
жоқ ... ... ... халық жадынан шықпай, оның тұлғасын
әулиелік, артық ... ... ... Ол ... ... жыршылардың, күйшілердің, бақсылардың ұлы ... сан ... ... етсе де, ... күйі ... ... күні ... дейін жеткендігі қайран қалдырады.
Қорқытқа қатысты аңыз әпсаналарды кең ... ... ... ... Марғұлан көне мүраның мұншама ... ... ... ... Ол ... ... ... бақсы-жыршылар, қобызшы
күйшілер, ойшыл жыраулар, төкпе ... және ... деп бес ... ... қобызшы жыршы атаулының бәрі жұртшылық алдында жыр ... ... ... өлеңімен бастауы берік дәстүрге айналған.
Қарағайдың түбінен,
Қайырып алған ңобызым.
Үйщкінің түбінен,
Үйіріп алған щобызым,
Желмаяның терісін,
Шанақ қылған ... ... ... ... қобызым...—
деген жолдар тұрақты қайталанған. Әуел баста бұл көлемді толғау ... ... ... ... О. ... басқа шумақтарын тауып,
толықтыра түсті.
Таутекенің мүйізін,
Тивк ... ... ... ... ... алған қобызым.
Сырыңды ашып, үніңді
сынап алған қобызым.
Ақ ырғайын қиянның ,
Құлақ қылған қобызым.
Ортекенің терісін
Сауыт қылған қобызым.
Жаһан кезіп жүргенде,
Серік ... ... ... ... қылған қобызым.
Таусылғанда амалым,
Ақыл берген қобызым.
Замананың сағымын ,
Күй ғып ... ... ... ... ғып тартқан қобызым...
Бұл жолдар Қорқыттың күйшілігімен қатар ақын-жыраулығынан хабар берсе
керек. Әрине жырау сөзде-рінің арада қаншама ... ... ... ... жетуі тіпті де мүмкін ... ... ... нұсқасы тиісті
өзгеріске түсуі, кейбір тұстары ұмытылып, енді бір ... ... ... ... ... ... ... ортақ заң-дылық. Бірақ
қалай болғанда да Қорқыт сөздерінің рухы мен негізгі мұраты сақталғанының
өзі ғажап көрініс. ... ... ... тән ... кейінгі
бақсы қобызшылардың осы сөздерді ... ... ... ... көруге болады. Сондай-ақ қазақтың Сыпыра, Асан, Қазтуған,
Шалгез, Бұхар ... ұлы ... ... ... ... ... саналады.
Ел арасында Қорқыттыкі делінетін күйлердің сарыны, сазы ғана емес,
солардың тарихи, мазмұны да айтылып келген. ... да ... ... ... ... ... дәстүрге қатысты. Қобызшының белгілі бір
туындыны орындау алдында күйдің шығу тарихын түсіндіруі де ... ... салт ... ... ... ... бір ... кіріспестен
бұрын өзінің білетін өлең, дастандарын санап айтып ... ... ... тыңдаушылардың еркіне қалдыратын дәстүр де Қорқыттан қалған деген
пікір бар.
Қорқыт күйлерінің бірнешеуі өз атымен біздің дәуірімізге ... ... ... ... ... ... құрметіне қатысты деп білеміз. Сан
ғасырлар бойында елдің Қорқыт зиратын жоғалтпай, оның үстіне ... ... ... ... басына шырақ жағып келгені де оны әулие тұтудың ... ... ... аңыз да, өлең де, күй де, бақсылық мәресімдеұрі де,
ел тағдырын ... ... ... де ... ... ... ... парыз болған. Қорқыттың қобызда ойнаған «Арыстанбап», «Жел-
маянық желісі», «Толқын», «Аққу», ... ... ... ... ... ... ... келуін осылай түсінеміз. ... ... ... ... Көптеген орындаушылар Қорқыт күйлерін тартумен
бірге жаңа шығармалар тудырған.
Ә.Марғұланның ... ... ... ... сөз ... немесе Қорқыт ата тарапында кесіп-пішіп пікір
білдіру мейлінше алмағайып, жауапкершілігі барынша зор, өте күрделі мәселе
болса керек. ... ... ... ... үш ... ... ... бітім-болмысы жарыса қатар ғұмыр кешіп жүр.
Сол, Үш Қорқыттың Бірінші Қорқыты - ескі аңыз ... ... ... мен ... ... сарындардың атасы, ажалмен алысып,
өлімге дауа ... ... ... ... ... ... ... Сыр өңірінде өмір сүрген әруақты, рухты Қорқыт, яки ... ... - ... Қорқыттан өмірге кешеуілдеу келген кенжекеш,
кенжелігіне қарамай барынша көреген көсем, батагөй қария - ... ... атты ... ... ... ... ... әрі оны
жырлаушы жыршы, нақты туындыдағы нақты кейіпкер, яки ... ... ... Қорқыт.
Ал соңғы, Үшінші Қорқыт Қазақы Қорқыт пен Кітаби Қорқыт болмысынан
жинақталып бертінде сомдалған тарихи тұлға, яки ... ... Үш ... ... ... ... нысанаға алынып, зерттеліп,
зерделеніп жүргені негізінен Кггаби Қорқыт қана.
Бір ... ... атам ... ... қос ... ... жиен ... Кітаби Қорқытпен сабақтас қарастырылады...
Кітаби Қорқытты яки «Кітаби-и Дәдә Қорқұдты...» әуелде ғылыми айналымға
қосқан неміс ғалымы Фрид-рих ван Диц ... ... ... Ол ... Король кітапханасында сақталған Шығыс қолжазбаларын реттеп
жүріп, 1815 жылы ... Дәдә ... ... ... ... ... ... жазылмыш Қорқыт ата Кітабы») атты жырлар жинағын ұшыратады
да, оның бір тарауың немісшеге аударады. Диц ... ... ... ... ... X. С. Ахмед «Қорқыт ата Кітабының» 12 ... ... ... ... ... ... ... тілінде сөйлетіп
шықты.
Дрезден нұсқасы деп айқындап айтуымыздың мәнісі - Кітаби Қорқыттың ... ... ... ... ... ... тағы да бар. ... нұсқа
кейбір ғылыми еңбектердің ішінде тілге тиек етілетіндігі ... ... ... ... ... 1962 ... ... 1922 жылғы аудармасы
бойынша орыс тілінде, 1986 жылы Ә. ... пен М. ... ... ... ... боп ... ... түрколог Ә. Қоңыратбаев бір ғана осы Кітаби Қорқыт - «Деде
Коркут» кітабы ... орыс ... 314 ... ... ... ... Батыс Европа, шығыс тілдерінде 462 еңбек жазылған»,
-деп нақты санын да көрсетеді. /1/.
Автор осы ... ... ... «Деде Қорқут» кітабының көрнекті
зерттеушілері - М. Ергин, В. В. Бартольд, В. М. ... Ә. А. ... ... Ш. Уәлиханов, Ә. Марғұлан, X. Көрұғлы, К. М. Рифат, А. ... ... ... - деп Кітаби Қорқыт ... ... Ш мен Ә. ... да қосып жібереді. Рас, ... ... ... де ... ... мәселесіне ат салысқаны даусыз.
Алайда, шынтуайтына келгенде Шоқан ... ... ... ... Қазақы
Қорқытқа тоқталған. Шоқан үшін «Қорқыт ата кітабы» беймәлім дүние.
Қазақ қауымында «Кітаби Қорқыттың» барлығын ... ... ... ... ... ... Әуезов. Өкінішке орай, Қорқыт мәселесі сөз
болғанда екінің бірінде ол тізімнен түсіп қалып жүр. ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде әзірбайжан,
башқұрт, түрікмен халықтарында «Кітаби дәдәм Қорқыт» деген атпен ұзақ-ұзақ
дастан, нақыл әңгіме ... әрі ... ... ... ... ... ... бастайтындығын әңгімелейді. Ең бастысы, «Китаби
дәдәм Қорқудта» Қорқыт араласатын ұлкен оқиғалар желісінде «Бамсы ... ... ... ... ... мол ... ... нұсқаған/2/.
Диваев мырза қазақы Қорқытқа қатысты аңыздар мен деректерді жинақтаған,
Сыр бойындағы Қорқыт Ата ... ... ... ... ... ... ... кітабынан құлаққағыс болса болған шығар, тікелей
Кітаби Қорқытты зерттеу мәселесіне бармаған. Ұлы дүрмектің ... ... ... ... Ә.Марғұлан ғана.
Мүмкін, ұстазы Мұхтар Әуезовтің тікелей ықпалымен де болар, Ә.Марғұлан
Үш Қорқытпен де айналысқан. Ұзақ ... бойы ... ... пен Кітаби
Қорқыттың сабақтастары мен айырмашылықтарын безбендей ... ... ... болған тарихи тұлға деп таныған әрі ... ... ... деп ... яки ... ата ... ... тамған өңірге етене теліген ... Алаш ... ізін ... бе, әлде ... ба, ... ... ... Марғұлан,
еңбектерінің кей жерлерінде қарама-қайшылық ... ... ... ... ... айрықша ерекшеленеді.
Бұлай дейтінім, соңғы жылдары аяқасты көбейіп кеткен ... ... ... ... тек ... ... ... ғана қотарып
алып, тарих жасай ... ... ... ... салға-нымызбен
ғылым жасала қоя ма?
Орыста: «Қалам мен қағазға түскен жазуды балтамен шауып ... ... ... сөз бар. Соны ... де ... жүйе ұлттар тарихын бұрмалап,
жасанды жалған тарих жасауға күш салмады ма?!
Сонымен, қазір отандық, төл ... ... үш ... ... Үш Қорқыттың да - Кітаби Қорқыттың да, аңыз кейіпкері Қорқыттың да,
тарихи тұлға Қорқыттың да әрқайсысының өз ... өз ... ... ... ... ... ... қоя салып, өзіне қарсы өзі пікір ... ... ... тұстары ұшырасып отырады. Қысқасы, үш Қорқыттың үшеуін де ... ... ... бір ... ... ... тығырыққа
тірелдік. Мәселені бұлай ... ... көп, ... даңғылға айналмасын ғалымдарымыз бен зерттеушілеріміз көптен
аңғарып та жүр.
Мәселен, ... ... бір ... ... ... бірі - ... ... Қазақстан Республикасы
Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Қойшығара Салғараұлы. Дереккер ... атты ... ... ... ... Ә. ... санын
шығарған 778 еңбек «... аз дүние емес», - дейді. - ... ... ... де ... ... шын ... кім екені, қашан және қайда туғаны, сол
сияқты қашан және қайда өлгені, қай ... ... ... ... ... жоқ. ... ... Қорқыт ата әлі күйге аңыз
кейіпкері ғана, нақты болған ... ... дей ... - ... ... ... ой Ә. ... да бар болатын. Онда: «Түркология
ғылымында Қорқыт, оның жырларына ... ... өте көп. ... ... ... ... кім? Оның тарихи прототипі бар ма?
- Қорқыт аңыздары мен жырларының арасындағы байланыс қандай? Оның ... ... ... Орта Азия ... ... ... ұлесі, орта
ғасырдағы ғылым мен әдебиетті дамытудағы тари хи ролі ... ... ... ... ... ... - делінген еді. Ғалым өзі қойған
сауалды көбіне кезінде жауап беруге ... ... басы ... ... ... жетті.
Қойшан ағаны Қорқыт есімімен сабақтас мың сан сауалдың ... ... ... бар ма?» ... ... көп ... ... Алға
озыңқырап айтсақ, бұл сұрақтың өзгелердің бірін емес, дәл Қ. Сарғараұлын
толғандыруында ұлкен зандылық бар. ... төл ... ... ежелгі
тарихи тұлғалардың прототипі көбірек ... ... ... көп ... сақ, ... ... түркі, қыпшақ дәуірлерін түре
түгендеп келіп, аталған аталық ұлыстардың бұтарлана келе, кәдімгі ... ... ... ... ең бір ... тұрпатты кезеңдерін туындыларында
тұтас қарастырған бірден-бір жазушы Қойшығара Салғарин ғана...
Жазушы жоғарыда аталған романына енген ... пен ... ... ... Түрік қағанатының негізін, қалаушылардың бірі, ел
бірлігінің ұйтқысы, білікті қолбасшы, алдын ... ... ... ... ... пен ... ... бір кісі деп таниды, әрі сол арқылы
Қорқыт ... аңыз ... ... ... ... ... өз ... тұжырымдасақ: «Демек, бұл ат үсті ... ... ... ... ... ... ... ма-ңызды мәселе».
Әзірше, бізге керек тұсы, Қойшаң ағаның «Тоныкөк -Қорқыты» 646 жылы
туған, ... ... ... 83 ... ... белгілі. Ал нақты қай жерде
қайтыс болғаны еш ... ... ... ұзақ жасаған Қорқыт атамыз
әлдебір себеп-салдармен өмірінің соңын Сырда ... де ... ... ... Яғни, «Тоныкөк - Қорқыт» биылғы жылы 1351 ... ... ... ... ... ... ата ... үнді Қорқыт-Баба» атты мақаласы жарияланды. Ол мақалада: «Ресми
орындардың есіне салатын бір ... ... және ... ... ... жұртшылықтарының ортақ кемеңгер перзенті, рухани көсемі,
барлық түркілер бірлігі мен ынтымағының бейнесіндей ... ... ... осы ... 1200 жыл ... ... жолына түскен еліміз-
жұртымыз бар, осыны мықтап бір ойлансақ», -делінген. Сонда,жазушы : ... ... осы ... 1200 жыл ... - дегенді қай дерекке сүйеніп
келтіріп отыр? ... ... ... ... ... ... ата аңыз кейіпкері ме, жоқ ... ... ма ... ... басы ... ғой. ... ... бір парасы
Қорқытты мифтік бейне деп біледі. Осы пікірден төл ғалымдарымыз да ... ... ... ... ғылымдарының докторы Сейіт Қасқабасов пен
Қорқыт ата ескерткішінің авторы архитектор Бек ... ... ... ... ... ... ... тұрғызуға белсене
атсалысқанымен, ... ... ... ... ... ... жүрген
мазар» «Егер, жоғарыда айтылған мәліметтерді ... онда ... ... уақытты біздің дәуіріміздің ІІІ-ІҮ ғасырларында үстемдік еткен
қаңлы дәуріне жатқызуға тура келеді», - деп те ... ... да ... мұны ... ... ... жыр, ... Қорқыт бірде ҮІІІ ғасырда, тағы бірде ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда жасаған.
/3/.Қазақ кеңес энциклопедиясында Қорқыт 8 ғасырда туған, Қоңыратбаевша ІХ-
Х ... Ә. ... пен Н. ... ҮІІІ ... ал ... ҮІІІ-ІХ ғасырда ғұмыр кешкен деп біріне-бірі үйлесе бермейтін
мәліметтер шоғырын соза түсуге болатындығы ... Бұл дау күні ... ... отыр.
Қорқыт атаның қай дәуірде, қай жерде өмір сүргендігін, ... ... ... әрі ... деп ... ... - Сыр ... тұлегі, Қорқыт ата елінің азаматы ... ... ... көне ... ... ... ... «Атамүра» атты
монографиясында: Әбілғазының «Түрікпен* шежіресі» атты еңбегінде: «Оғыз хан
біздің ... төрт мың жыл ... ... ... алып біздің
пайғамбарымыздан үш жүз жыл кейін болды. Қартайған ша-ғында Меккеге ... ... ... Солар Қазан Қайы еліндегі Қорқыт атамен бір заманда еді»,
- деген дерекке сүйеніп, ... ... ... қалаушы Мүхамедтің (570 жылы
туған) туған жылына 300 жыл қоса-ды да: «Сонда Қорқыт ата шамамен ... ... ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген
деректердеп бірсыпыра тарихи мәліметтер негізінде ... ... ... ... Және де ... ... ... Қорқыт атаның сегізінші ғасырда жасаған адам екені ... ... ... ... ... ... ата шамамен сегізінші
ғасырдың аяғында дүниеге келіп, тоғызыншы ғасыр соңында дүниеден ... ... - ... ... ... Бір ... ... осы жаңалығының
алдында «мұндай болжауларды тізе берсең жетерлік» деп, ... ... ... Марғұланның үш дәлелі мен әйгілі түрколог Ә.
Қоңыратбаевтың ... ... өмір ... ... ... ... Алайда, ол екі ғалымның бірдей айқындамасына неге тоқтамайтындығын
ашып айтпаған. Егер бұл кісі олардың келтірген дәйегін ғылыми тұрғыда ... ... біз не ... я ... емес, Еңсегенұлына
неліктен тоқтай қалуымыз керек?!
Уәждің орынды болуы үшін, өзге ... ... ... ... ... ... мен Қоңыратбаевтың айқындамасына тоқталайын.
Үзінді «Атамұра» кітабының 13-бетінен өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... Уәлиханов: «Қорқыттан жеті ғасыр кейін шыққан
атақты Асан-ата ХҮ ғасырда қазақ ұлысын біріктіру мәселесін ... ... ... данасы» дейді Бұл дерек бойынша Қорқыт ата ша-мамен сегізінші
ғасырда өмір сүрген./3/.
Дүние жүзіне танымал ғалым, ... ... ... ... ... ... ... X. Көроғлы: «А кто же были огузы? Так именовали себя
объединенные тюркоязычные племена, жившие еше в ... ... на ... ... ... а до X века - в Среднеи Азии и ... С ... X ... XIII век они ... в ... ... там или вели кочевой образ
жизни. С течением времени эти ... ... ... ... ... ... ... - азербайжанцев», — деген. (6)
Олай болса, «Кітаби Қорқыт» аудармасымен шұғылданған Ә. Қоңыратбаев
аталмыш кітаптағы жырдың тегіне ... эпос ... ... ... ... келді. Бұл кісіге ол үшін В. ... ... X. ... ... ғалымдардың осы жырдың тегі ... ... ... ... ... ... ... аталған ғалымдардың айтқандарына сүйене
отырып, «Кітаби Қорқыттың» ... ... ... да 12 ... ... ... деу ... Сол себепті «Кітаби Қорқыт» жырларының тегін
анықтауға ... ... ... оны үш ... ... ... қалыптасу, даму, құлдырау кезендерімен байланыстырған жөн», -
деген ... ... ... бұл ойын ... Р. Бердібаев та қолдаған.
Қысқасы, қазақы Қорқыт кітаби Қорқыттан бөлініп қалмауы үшін, тарихи
Қорқыт шын мәнінде тарихи ... ... ... ... ... ... көші-қон жүйесімен үйлесуі керек болды. Немесе, төрт жүз жыл
жасаған аңыз ... ... ... ... ... Сырда сайрандап,
оғыздарға ілесіп, Дербентке барып жан тәсілім етуі ... ... ... ... Сыр бойында қалуы үшін тарихи Қорқытты
ғылымда IX-X ғасырға жүйелеген орынды көрінді.
Әйтпесе, ғылыми жүйеге оғыз боп ... ... ... ... оғыз-қыпшақ ұлысының ортақ перзенті бола қалуы ... ... ... шегеріп, онан-мұнан мағлұмат тауып Қорқытты бәлки ары-бері
қозғауға болар, ал оғыздардың тікелей ұрпағымыз деп жүрген ... ... ... кері көшірерсің. Уақыт та, тарих та тек алға ... ... ... «ұлы ... ... ... ... айналдырып
дегендей, түркі тектілердің бүкіл ... ... ... ... ... бар күшін ... ... ... сіңісті бола бастаған «Байырғы сақ, үйсін өнері», «оғыз-қыпшақ
заманы мәдениеті», «көне мәдениет» тәрізді сансыз ұғымдардың ... ... ... қазақы ғылыми айналымға орнықтырған еді. Ол ... ... ... ... барғысы келмеді. Соның салдарынан
негізгі еңбектері орыс тілінде жарық ... ... ... әлі де ... ... бір ғана өнер ... ... арналған көлемі жүз баспа
табақ қолжазбасы жарық көрместен жатыр. Жалпы ... ... әлі ... ... ... ... ... хабарсызбын. Барлығын қосқанда он-он бес
том болып қалар. Солай деп ... ... ... ... жазылды
да.
1.2 Әлкей Марғұлан «Қорқыт туралы қазақтың ... ... атты ... ... «Қорқыт туралы қазақтың қария сөздері» атты зерттеуінде
А. Н. Самойловичтің архивінде сақталған қолжазбаға ... ... ... ... ... ... ... Оның әкесі Қарақожа -
Әнкеш ханның ... - дей ... ... ... ... ұқсас Қорқыт
туралы ой-саналар түрікмен тілінде де көп кездеседі, соның бірі «Салур баба
Құл-Али оғлы» тарихы, 730 ... ұлы ... ХҮІ ... ... ... ... ҮІІ ғасырда жасаған Инал Сыр-мау ханның (Сыр Иады хан)
тұстасы... ... ... ... ... да екі сөздің арасын сызық-шамен
бөлген) ұғлы», - деп ... бе еді. Яки, ... 7 ... ... ... ... ... парсының «қожа, мырза» деген сөзінен ... ... ... ... әр ... әр ... мағына бергенімен,
негізінен текті мегзейтіндігі ... ... емес пе? ... өзін,
тегін Омар, Оспан, Әбу Бәкір және Әзірет Әлі ... ... ... ... ... келетін адамдардың ғана «қожамын» дей
алатындығы, «қожа» деген құрметті атауға солардың ғана ие бола ... ... ... ... Қорқытты да Мұхаммед пайғамбарымыздың қызы Бибі
Фатимаға сабақтастырғымыз келе ме? Баба Түкті ... Әзіз ... арғы ... ... жағы ... Иасауи мен Қорқыттың түбі түркі екендігі ғылымда
даусыз ғой. Қазір ... ... ... олай ... ... ... ... Түптеп келгенде, «Насаб-наме» дегеніміз шәркейліні түбі
түркінің ата қонысына күштеп орнықтыру үшін ... ... ... жер-су иелігін өз мүддесіне шешу мақсатымен жасаған құжат қой.
Ә. Жақыповтың «Байырғы атаулар айтқан сыр» атті ғылыми еңбегінен мысал
келтірейін: ... ... ... Қарақожа» деп, оның шыққан тегін Араб
халқынан дейтін ... де бар. ... ... ... ... ... ... елшілікке барғ ызуы, хожа әулеті етуі -
Қорқыт атаның өз қолымен жазылған айғақты ... ... ... да оны ... ... етіп ... жанама долбарлар.
Атақты Әбу-Райхан Берунидің жазба мәліметтерінің ... ... жазу ... ол ... оны ... ... да ... Кутай ба ибн Муслим (704ж. Орта Азияға келіп, 716 жылы мерзімде
' болған) құртқанын айтады. Қаңлыларда жазу-сызу ... ... б.э.д ... бұл маңда болған қытай саяхатшысы Чжан-Цзянь да өз ... ... аян. Ал, ... осы ... көбіне, ара лас-
құралас болғанын ескерсек, Қорқыт ата туралы бірде-бір жазба мәліметтің, ең
болмаса, бейіт басында оның ... ... тас не қыш ... ... ... ата ... ... өмір сүрген болса, жоғарыдағыша ... ... ... ... ... болсын, жазба
қағаздар болсын бәрін құртқан да Қорқыт ата ескерткішіндегі қаңлы не түркі
жазуы да ... ... да ... ... сөз. Үзақ үзінді келтіріп
отырғам жоқ. Немесе, Беруни араб басқыншылығы келтірген залалды өте ... ... ... ... ... жыр, ... да оқи
аласыз. Аталған кітаптың 43 бетінде: «Шайбани хан қазақтардың мүсін тасқа
табынуын ... ісі деп, ... ... соғысын жариялай-ды», деген дәлел
келтірген. Немесе, тағы да сол ... «Бұл өте ерте ... ... ... ... ... ... кезі. Халықты Сыр бойындағы
қалалардан қуып шығып жүдеткен ... - деп, ... ... үшін ... ... ... ... түскен; қалаларды жоқтап жылаған түз ... ... ... келтірген. Бұл қазақ өлікті ғана жоқтамаған,
нақақтан өлген қаласын да ... бір ... ... ... дін қоса ма, діл қоса ма, ол жағы аллаға
ғана аян.
Діл десек - ... бар, дін ... - ... Сұлтанымыз бар. Тін
десек ше? Тін десек ше? Тін десек - тініміз, тіл десек — тіліміз ... егер ... ... ... ... хадисінде: «Аллам
шындықты қалайды!» - деген ұлағатты өсиет бар. Онда неге ... ... ... ... еткісі келмеген тәңірдің елшісі Қорқ-ытты Алланың
елшісі Мүхаммедтен тәуелсіздендіріп, «Қорқыт ҮІІ-ҮІІІ ғасырда өмір ... деп, ... ... ... ... ... адал ... ісі арқылы
Алланың үкімін орындаған академик Әлкей Марғұ-ланның айғағына тұрмаймыз?!
Егер Әлекең межелеген кезеңге тоқталмасақ, ел болмағанымыз. ... ... - ... Данышпандығына бір дәлел: егер Қорқыт ... ... ... ... ары ... ... таза аңыз боп шығады.
Бері қозғасақ, оғыз боп шығады. Мұндайда қазақ «ауырмаған жамбасыңмен ... бе еді? Біз де ... ғой. Олай ... Ата ... ... қаны ... ата-жұрты - Сырда, жамбасы жерге тиген жер кіндігі
Сырда. «Өлі де емес, тірі де ... ... ... ... ... ... тәуелсіз уақыт аралығында сүре бергені Тәңірінің ... ... ... ... тұжырымын қуаттайтын мың да бір айғақ ... Онан мен не ... Мен ... сен ... біз ... яки ... үшін
«академик Әлкей Марғұланның тұжырымы» дегеннің әзі айғақ. Сол ... ең ... - ... Ата ... өзі өмір сүрген сол ҮІІ-
ҮІІІ ғасыр аралығында өмір сүрсе, түптің түбінде ... ... ... ... шығарын жақсы түсінген. Мұнан ұла-ғатты түсінік болу
мүмкін ... ... Қ. ... зерттеу еңбегінде: «Қорқытты ҮІІ ғасырдың
орта шенінде туып, ҮІІІ ғасырдың бас кезінде өлді ... ... ... ... ... ... Ә. ... ұсынған мерзімді қуаттайды./7/.
Онда, Қорқыт Ата мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген.
Сондай-ақ, Тоқболат Еңсегенұлы Қорқыт атаның тегі тарқатуға келгенде,
бұл тарапта «зерттеу жасаған ғалымдардың бірсыпырасы оны Баят ... ... Қайы ... ... ... бұл екі аталықтың ара сына бір-
бірінен ажыратып ... ... ... ... жоқ»,- деп Әбілғазыдан: «Оғыз ханның ұлкен ұлының аты - Күн хан,|
одан кіші ұлының аты - Айхан, одан ... аты -I ... хан, ... аты - Көк хан, одан ... аты - Тау хан, одан кішісінің аты -
Теңіз хан. Бұл алтауынан әрқайсысында некелі қатындарынан төрт ... ... Күн ... ... ... аты - Қайы, екіншісі -Баят, ... ... ... - Қараүйлі. Қайы Қарақожаұлы Қорқыт ата. Солар Еңкеш
қожа бастап барша оғыз елі ... қайы ... Инал ... падиша
көтерді, уәзірі Қорқыт ата еді. Қорқыт ата не нәрсе десе, Инал Иау ... ... ... - дей, ... Қайы мен Баят ... ... Сонымен кемеңгер бабаның аты-жөні -
Қайы Қарақожаұлы Қорқыт ата екен деген түйін жасайды Еңсегенұлы.
Кім ... ... ... бұл екі ел ... ... ... ... эпосы және түркология» атты кітабының ... жүз» ... ... ... - үш ... Оның «үш оқ» сөзімен де байланысы
бар. Үш оққа қият, (Байбөрі), баят (Қорқыт), моңғ ол, қимақ жатқан», - ... Ал осы екі ... ... мен ... бір атау. Қорқыттың
руынан Баят емес Қият екендігін мен мұнан жеті-сегіз жыл бұрын ... Оған бір ... - 1990 жылы ... ... ... ... ... дастаны» атты поэтикалы туындыда:
«Аққа көшсек, өзімізде ұят жоқ,
Қорқытың жүр Қият емес, Баят ... ... ... екен шымбайға,
Маңдайға да тимейді екен таяқ боп.
Ел намысы батса егер шымбайға,
Кешіріңдер, түспейін мен мұңлы ойға.
Білмей қалдық, ... кім ... да ... ... /9-120/- ... жыр ... бар. ... Қазақта: «Хан қасында қараша» деген түсінік бар, мұны ... ... деп те ... ... ... ұғымына Шоқан Уәлиханов
«Шығармалар» жинағында түсініктеме берілген. ... ... ... қапталында қос уәзір отыратын болған, оң жағында бір, сол ... Сол ... ... оң ... ... мәртебесі жоғары
саналған. «Қарашы» немесе «қараша» яғни, «хан-ның қарашасы» деп атаған.
Мұнан шығатын қорытынды, Қайы тайпасының падишасы Инал ... ... ... ... ... ... сол ... отыратын қарашасы
болған. «Уәзір» сөзінің орнына «қарашы» лауазымын қойып тексті қайта ... ... ... ... ... ... ата еді» ... шықпай ма?
«Қарашы Қорқыт, қараша Қорқыт» деген лауазымды атау түрлене келе ... ... ... ... ... Ал, ... айтқандай Байбөрі
қайы - қият тайпасынан болса, бұл кәдімгі Алпамыстың әкесі қоңырат ... ... ... ... ... қоңырат деген елінде Байбөрі
деген бай бопты», - деп ... ... дәл өзі. ... қарақалпақ
жеріндегі ономастикалық атауларда «Қият» пен «Қоңырат» күні бүгінге дейін
сақталған. Қият заманында ... ... ... ел. ... Қай - Қайы ... ... ... мағлүматтарда бірі-бірінің анықтауышы, синонимі
түрғысында түсіндіріледі.
Мәселен, Ә. Қоңыратбаев: «Қазақ этногенезін қүра-ан кәрі ... - ... (қай, ... ... Орта ... ... кезінен бері
тұрған. Олардың «мыңдық» деп аталатын бөлігі (Әму, ... ... ... ... қай Анатолия түріктері арасында да бар... «Алпамыс» жыры
Орта Азия халықтарына ортақ. Өйткені, қоңыраттар соның ... де бар, ... ... ... ... баят емес, қият болғанынан түркі
тілдес халықтардың туыстығы арта түспесе, төмендемейді. Ал, егер қият емес
баят ... ... ... оқшаулана түспек. Тоқ етерін айтқанда, Қорқыттың
тегі баят болғанына Әзербайжандар ғана ... бір ... ... ... белгілі ғалымдардың ішінде
ыңғайы келсе «өзіне» бүйрегі бұратындары жиі ашырасып отырады. Мүмкіндігі
болсс| исі ... пен түбі ... ... ... бір ғана ғұла ... ол ... ... Марғұлан, неге екенін қайдам, бүкіл ... тұра ... қият на баят ... аса, ... ... Тек
«қожашылдық пен», былайша айтқанда, ... ... ... ... ... Мысал келтіре кетейін, Ә. Қоңыратбаев «Аударма барысында туған
келесі бір мәселе - жырдағы адам, жер-су аттарына ... еді. ... ... ... ... ... Қазылық» деп алған жөн дейтін
ұсыныстар болған еді. (Ә. ... ... ... ... ... ірі ... бара ... - деп түсіндіреді
Дегенмен, жоғарыда мәлімдеп өткен себеп-салдардан болар, Ә. Қоңыратбаев ... ... қият ... жасағысы келмеді Алайда, деректі қайдан
алғанын қайдам, әуелі Оқшы Атаны қыпшақ деп көрсетіп ... де, ... ... тегі ... ... ... ... шығарды
Негізінде, бұл бұрыннан айтылып жүрген, ғылыми айналымға енген дерек.
Мәселен, Көроғлыда: «0 царствании Кайы-хана, ... сына ... ... ... о ... богатырях мудресе Коркуте.
Сам Кайыхан не фигурирует в «Китаби дадам ... в ... есть ... ... ... В ... Абулгази кайы обладают верховной властью
почти до конца повестования. Более того, и ... ... к ... В «Китаби дадам Коркут» он из ... ... ... ... бар. Өз ... Қорқыт атаның руы Қайы, не Қият ... ... ... Солай бола тұра, мен «Қараша Қорқыт» деп атау
керек деп айтуды орынсыз деп санар ем, ... ... ... ... ... ... ... нұсқағандай, немесе Қоңыратбаев тәсіліміне
«Қараға», «Қиятты» қос деу де ... ... ... ... ... «Қорқыт», не «Қорқыт Ата» деп, сонан айнымауымыз керек қой.-
«Алдыңғы арба ... ... ... арба да сонда барады» деген сөз бар емес
пе? Әдеттегісінше, ... өз ... ... бір бөлек, ал руын бір бөлек
көрсетуіміз керек шығар...
Қорқыт Ата мәселесіне қатысты екінші және тағы ... ... ... ... ата тегі - ата ... Оғыз тайпасының Қай, Қият руынан,
ана жағынан - (нағашы жүрты) қыпшақ. ... ... ... ... ... жазба деректерде, әкесінің есімі Қарақожа» - деп те айтыла-ды», -
деп тұспалды түрде ... ... емес ... ... ... ата ... ... зерттеулері
Қорқыт Ата бейітінің орнына арнайы соғудың сәті 1997 жылы сәуір айының
2-сі күні түсті.
Қорқыт Ата ... ... жаңа бір ... ... ... ... ... комплексті жүйелеу барысында ... мен ... биік ... ... ... - етегінен өріне қарайғы
кеңістікті құрылыс шешіміне ұтымды пайдаланғандықтан ескерткіш мейлінше
тартымды ... ... ... айнала төңірек әдем ... ... ... әуелі назарыма жоталы қырдың үстінен биік мұнара ілікті.
Одан әріректе шуда жіптей ... ... ... ... ... ... ... арнасының жосығы ап-айқын ... ... тұр. ... ... жүрген Алтай Үсен қыр үстінен «мен мұндалап» тұрған дың
пішінді құбылысты ... ... деп ... ... ... көп жоқ. ... ... мұнарасына соқтық
та, «темір тұлпарды» теміржолдың бергі бетіне қалдырып, Қорқьп Атаның
ежелгі зиратына ... ... ... жаяу ... ... бағытынан көз тоқтатарлық белгі байқай алмадым...
Дегенмен, қатты толқыған болуым керек, Қорқыт мазарының орны осы-ау ... ... ... ... асыққаным жоқ, киелі жердің әрбір пұшпағына
мән-мағына, ықылас-ынтамен толқи қарадым...
Жол серіктерім алға озып ... ... ... ... ... ... табаным тиді-ау дегені қуаныштан ба, әлде ... ... ... ... түк те ... ... бе, қайдам, санамда ... ... ... ... ... ... ... жұлқылады.
Жасымда анамнан естіген аңыз желілері жадыма тағы оралды. Анам көк
серкенің мүйізіне оралып, Сыр бойынан ... ... ... ... ... ... еді. Немесе, қобыз күйінің сарынына Арқа бойынан Сыр
өңіріне қарай өкпелері күйіп ... ... ... қырық қыз жайлы
айтылатын... Кіндік шешем тұла бойымызды түршіктіріп ауызға азалы ... ... ... Сы елі ... ... шаңғыауыз деп атайды).
Енді ойлап тұрсам, ордалы жыланмен сабақтас аңыздар Қорқыт ғұмыр кешкен
Жанкент шаһарының тарихымен, күй сарынына қатысты аңыздар қобызшы ... ... ... ... ... - ... айтатын аңыз-ертегі әлі жадымда, ... ... ... ... ... ... ... әлі санамда. Сол бір
ғажайып ... мен ... ... ... мені күні ... ... ... мен өнер әлеміне жетелеумен келеді... Алайда, Аңыз түйінін
шешкізер ... ... ... ... ... Мен аңыз бен ... ... бе, әлде сарын мен аңыз мені қуып келе ме - ол жағы ... ... алға ... ... ... мен ... қарай зулап барамын...
Қорқыт Ата зиратының ұмытылмас тарихтың жым-жылас ... боп ... ... ... ... боп ... ... жарқабаққа
қосыла опырылып дария суына кеткен, сүйегінің қашан, ... ... ... ... ... ... ... көшірісуге араласқан кісілер 70-жылдардың
соңында көзі тірі ... ... Ата ... ... белсене араласқан,
Қорқыт Ата ескерткіші авторларының бірі Б. А. ... ... ... 4 томдық
қысқаша энциклопедиясына даярлаған Қорқыт Ата ескерткіші» атты мақаласында:
«Сырдария 1950 жылға дейін жергілікті халық ... ... ... ... ... ... аты ... айналған Қорқытқа
телінген мазар тұрған», - деп жазар ма еді, ... ... ... ... ... 6 ... ... атты
мақаладан: «Диваевтың қарағанда 19-ғ аяғында Қорқыттың сүйегі басқа
көшірілген. Сырдария ... ... ... ... ... ... ... кетті», мәлімет нақтыланар еді ғой (ҚСЭ, 6-том, 616-бет). ... ... ... ... су жағы |І925 ... бастап опырыла
бастайды. 1952 жылы тұтасымен қопарылып суға ... ... ... ... айналады. Бүгінде оның тек арқа жақ қабырғасы ғана ... ... ... ... от кірпіштерінің формасын бүгінге дейін сақтап
тұрған да осы қабырғасы. Күмбезді су шая ... соң, қаз ... ... ... ... ала оны судан алысырақ басқа жерге
апарып қояды
«Ал кейбір жергілікті ... ... 1950- 60 ... ... ... ... ... айтады.
Бұл өте өкінішті жағдай. Амал не, заман кезеңіне кер оралымсыздық етек
алып, кезінде Қорқыт ата бейіті қамқорсыз ... ... орны да ... ... іші - ... дегендей, Қорқыт бейітінің орнын білетің болса,
уақыт ... ... ... ... қою, ... да ... ұйымдастыруды
жергілікті әкімшілік қолдаса, ұлкен тарихи оқиғаның беті ашылар еді», - дег
орынды ұсыныс айтқан емес пе!
Алматыдан Қызылордаға аттанғанда ... мен ... Ата ... ... ... ... ... мағлұматтан хабардар болғандықтан,
тарихи орынды көзіммен көру ... ... бір ... бірі еді Қорқыт атаның сүйегі қайда? Қорқыт бейітінің орны
сақталған ба, сақталмаған ба?/12/.
Жоғарыда келтірілген деректерге қарағанда Қорқыт атаның ... екі ... ... ... Диваев «Әулие Қорқыт атаның бейіті жөнінде бірер сөз» атты
мақаласында: «Перовск уезінің қазағы, зауряд-жүзбасы Көтібар Итаяқов ... ата ... 15 жыл ... ... ... Ол ... бейіт Сырдария
жағалауынан жүз сажындай жерде түрған, ал 1893 жылы ... ... ... ... ... 5 ... 15-20 сажындай ғана жерде ... ... ... ... толқынының Қорқыт ата бейітін ... ... ... ... ... ... жерге апарып қойыпты»
дегенді Итаяқов естіпті. Бірақ мүның қаншалықты ... ... ол тап ... ... ... - деп ... (Яки, ... шығатын қорытынды,
«Диваевтың жазуына қарағанда, 19ғ. аяғында Қорқыттың ... ... ... - деп, үзілді-кесілді түйіндеп жазу қисынсыз. Итаяқов тап
басып айта ... біз ... ... каза ... ... ... ... ата сүйегі өз орнынан бір көшірілсе
1893-1896 жылдар аралығында көшірілген болуы мүмкін екендігі ғана.
Екіншіден, жергілікті адамдар 1959-60 жылға ... баба ... ... айтса, күмбездің су жағы 1925 жылдан бастап ... рас ... рас ... 1952 жылы ... ... кеткендігі
бекер боп шығады. Әлекең Қалкан Қоңыратбаевтың айтуымен Қорқыттың қабірінің
қалдығын ... оны ... ... басқа жерге апарып қойды деп жазса, яғни,
сол 1952 жылы ... ... ... Қорқыттың сүйегін де көшірген
болар.
Ал егер 1952 жылы ... ... ... ... астынан
Қорқыттың сүйегі шықпаған болса, онда ... ... ... да ... аяғында өшірілген болады.
Сүйектің ол кезде көшірілгені рас болса, біздің енді іздейтініміз
Қорқыт қабірінің қалдығы мен ... ... ... бос орны ... 1952 жылы тұтасымен опырылып, суға құлағаны шын болса, бізге сұлу
Сырдың сыңғырлаған сылдырын тыңдағаннан басқа енді түк те қалған ... да, 1960 ... ... ... ... сақталғандығы рас болса,
бейіт орнын айқындаудың жолы әлі де табылып қалуы мүмкін...
Себебі, Қорқыт қабірінің қалдығы ... ... ... ... ме, қышы ма ... теміржол жағында күні бүгінге дейін жатуы керек
қой. ... ... ... орынның мұлкіне тиіспейді.
Мұнан Қорқыт мазары әу баста қандай материалдан ... еді ... ... ... Егер қам ... ... жауынмен ағып кетті дей
бер. Егер қыш болса, ... ... ... ... кетпесе әлі та-лай ғасыр
сақталуы керек. Онда Қорқыт мазарының материалы жайлы жазбаларды ... ... ... «1896, 1898 жылы ... ... Ә. ... ... де, бұл төңірекке қайта айналып соқпайды. Онда, Әлкей
Марғұланға жүгінелік. Әлекең «Қазақ ... ... ... және
оның жүрген жерлері» деген еңбегінде: «Қорқыттың ... дың ... асты төрт ... үсті ... ... ... - ... береді. Сол мақаланың тағы бір жерінде: «Қорқыттың өз ... ... суы XIX ... ... бұза ... ... күмбездің
қабырғасы өте қалың, өзі күйдірілген кірпіштен өрілген биік ... ... ... бойы тасқын судан құламай тұрған», - деп те ... ... ... ... ... ... «қабырғасы өте қалың, өзі
күйдірілген кірпіштен ... ... ... тым ... ... қышын
іздейін десең, Қорқыт мазарын бір емес, үш рет көзімен көріп, әрі екі ... ... ... ... тіпті басқаша мәлімет береді.
Ә. Диваев жоғарыда аталған мақаласында: «Қасымов барған кезде Қорқыт
атаның қабірі әбден ... ... Саз ... салынған оның төбесі
күмбезделіп, 6-8 ... ... ... үшкір оюлармен біткен. Сол жер-ге
жылқының бір байлам қылы және бір түрлі матадан жасалған жалауы бар ... ... ... аса ұзын және бәрі ... ... тұрады», -
деп тарқатқан.
Сонда Әубәкір ағамыз көрген кезде, саз кесектен ... ... екі ... ... ... кірпіштен тұрғызылған мазарға айналып
кетті?
Диваев жаңылысты дейін десек, ... бір ... ... ... ... кісі ... ... қыш пен қам кесекті ажырата алмады екен
деген ойда боласың. Әлде Әлекеңнің анықтамасы жаңсақ ... ... ... ... ... ... материалы жайлы
не мәлімет бергендігін еске түсірелік.
«Қорқыт мазары - шамамен 9-11 ғасырда Қорқытқа ... ... ... - шикі ... Күмбездің ішкі еңсесі уық саласына ұқсас,
ал қабырғалары кереге өрнекпен нақышталған. Қорқыттың ... ... аяқ жағы ... ... ... ... ата - (8ғ. т. - ө.ж. ... Оның мазары соңғы
кезге дейін, Сырдария өзенінің жағасында сақталып келеді»
Ал, сонда не боп ... ... ... түсінікті. Кесектің
күйдірілген түрі, немесе қазақ оны қыш ... Шикі ... ... ... ... бе еді! «Саз кесек» дегеніміз немене, ол да шикі кірпіш емес
пе? Яки, ... ... ... ... өзге ... ... Қорқыт
мазары қалыпқа салып құйылған шикі кесектен салынған болып шықты емес пе?
Энциклопедияда Қорқыт мазарын «Ә. А. ... пен И. А. ... деп ... ал ... ... ... еді? ... емес, Кастанье, фамилиясы бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... құрылыстарын
көркемдік шешімі түрғысынан қарастырғанымен, Қорқыт әулие мазарын тікелей
тарқатып талдамаған. Француз ғалымы Қорқыт ... ... екі ... Соның бірінде: «... мазар одного бывшего киргизского ... ... или ... ... ... ... ... қазақ
билерінің бірінің мазары), - деген де қойған. ... ... атты ... ... ... жоқ. Ал, ... ағамыз жайлы
сөз басқа, Ә. Диваевтың 1924 жылы Ташкенттен жарық көрген «Тарту» ... ... алғы ... Мағжан Жұмабаев: «Әубәкір ақсақал - ... ... қаны дәл бір ... түбі бір түрік баласы, қазақ-
қырғыздардың бір ... ... ... Елге ... сіңірген ер
қымбат. Ердің елге бағасы қаны бір болуда емес, жаны бір болуда, қуаныш-
қайғысы ... ... - ... бе еді. ... ... өзі ... ойын: «... Қорқыт станциясына кездейсоқ тоқтадым, бұл атау осы ... ... ... ... аталған екен.
Жергілікті тілдерді білетін мен осы жағдайды пайдаланып, түздіктерден
ол бейіт жөнінде сұрастырдым», -деп, аша түскен.
Қысқасы, Қорқыт ... ... ... ... ... құрылыс
деген мағлұмат тек Марғұланда ғана ұшырасады. Қалған деректер бойынша қам
кесектен тұрғызылған.
Ойпыр-ай-ә, ... ... ... ... ... ма ... жоқ әлде,
қалыпқа құйылған қам кесектен салынды ма екен?
Өзіңіз де ... ... ... ... ма, ... ... балшықтан
тұрғызылды ма, дәл онда тұрған түк те жоқ қой. ... ... әу ... ма, ... ... ... да суға ... қам кесектен қаласаң да суға
құлады деушілер де табылар. Мейлі суға кетті-ақ делік.
Онда Қорқыттың әуелі саз ... ... ... суға ... де, ... ... «асты төрт бұрышты, үсті күйдірілген кірпіштен қаланған,
қабырғасы өте ... ... ... ... бойы ... ... ... күмбезі суға кетқен болып шықпай ма?!
Ал, Қорқыттың екі түрлі сипатталған яки «екі» күмбезін қабатынан суға
құлаталық, қағазда қалған жазбаларды ... ... Осы қыш па, ... пе,
келе-келе ұлкен бір дауға айналады. Мысалы Бек Ибраев «Соңғы буын-ның соны
қырлары» атты мақаласында: «Ал, ... ата ... ... ... күмбез қалдықтары туралы әңгіме әуені ... ... ата ... ... әлі ... түрған кезінде көрген Ә. Диваев былай деп
сипаттаған еді: ... ... өте ұзын және ... тұрғызылған...
Қорқыт жерленді деп айтылатын орынның үстіне ұзындығы екі сажындай
ескерткіш қыш ... ... ... ... ... ... бір ... сыртқа шығып жатыр екен. Мұндай пікірді И. А. Кастанье
жазбаларынан да ... ... ... ата ... ... ... ... де құлап қалған күмбезден сыртқа шығып жатты», - дейді.
«Ескерткіш қыш ... ... ... кім білсін, енді қыш табыт
жөніндегі ... онан әрі ... ... «Ә. ... ... қыш ... жіктеліп аитылған әфсаналардағы іспетті, жерлеу уақытын ісләмға
дейінгі дәуірлергө кейін шегереді. Бір ескеретін жәйт, көнедегі ... да, ... ... ... да қайтыс болған адамды
қыштан соққан табытқа жерлеген емес».
Б. А. Литвинскийдің зерттеуінше, ... ... соғу ... ... ... Сыр ... ауысқан. Дей түрғанмен, бұл
рәсім Парфиян мемлекетінің өзінде ... ... Қыш ... ... ... Иран, Месопотамия, Ауғанстан елдерінің бір бөлігіне кең
тарап, талай ... бойы ... ... келді. Орта Азияда керамикалық
қабірлердің пайда болуына ғалымдар «Парфияндықтардың Месопотамияға үстемдік
ету нәтижесі» деп жорамалдады.
Егер ... ... ... ... онда ... ... ... біздің дәуіріміздің III-ІҮ ғасырларда үстемдік еткен қаңлы
дәуіріне жатқызуға тура келеді», - дей келе, соңын «Диваев ... ... ... қыш қабірден қыш табыт жасап, қыш табытты сүйеніш ете
отырып, онан ІІІ-ІҮ ғасырларда өмір ... ... ... ... ... ... ... тарихымыз мыңдаған жылдар, сандаған
ғасырлар бойы отаршыл елдер тарапынан жүйелі түрде жойылып, арнайы өртеліп,
қасақана бұрмаланып жазылып ... ... ... ... оның ... ... ... халқының ұлттық төл тарихы ұлттық мамандарымыздың өз
күшімен түбегейлі қайта жасалуы керек», - деген ойды жиі ... ... ойлы ... көбі осы ... Астанадағы зиялы қауыммен қатар,
ел ішінде жүрген зерттеушілеріміздің бірі Арыстанбек ... ... ... ... ... тарихы, олай болса тарихымызды
шынайы етіп қайта жазып ... ... ... жаңа ... соны ... ... қаражат жағын шешерлік саясат қажет», - деп
нақты бағдарлама ... ... ... тарихи сана, ұлттық таным,
ұлттық рух, ... ... көп ... көл жазып жүрміз. Егер тарихи
ұлттық сана дегеніміз өз халқының ... ... ... ... тану ... ... ... дегеніміз ұлттық таным арқылы
тәуелсіздік мәнін түптеп ... ... ... ... ... ... үшін өз хал-қадірінше саналы ұлес қосу ғой.
Мағжан Жұмабайұлы «Тартуға» жазған алғы сөзінде ... 1924 ... ... ... ... губернаторының кеңсесіне тілмәш болып
кіргенге дейінгі өмір жолын қысқаша тарқата келіп: «Ол ... ... ... ... адам екен. Бұл -қазақ-қырғыз елін орыс үкіметіне
әбден бағындырып, ноқталап алу үшін ... ... ... ... ... тексеріп жазып жүрген орыстың шенқұмар бір төресі», - деп, ... ... ... ... ... екі беті болатындығын әдемі ашып
көрсеткен. Мұнан, «ұлттық тарихымыздың жосығын жасамақ ұрпақ «тарихи ... ... ... мәлімет ұлттық мүдденің пайдасына сөйлегенде ... ... ... ... ... деген тұжырым келіп
шығады.
Ежелгі құрылыс дария ... ... ... - қам ... ... ... ... Жалпы тұрқы дің пішіндес.
Әдетте, сәулет өнерінің дөңгеленіп келген ... ... ... ... ... аталады. Шоқан Уәлиханов түп-төркіні оғыз-қыпшақ
кезеңіне ... бұл ... ... ... ... ... («пирами-
дальный») жатқызған. Академик Ә. Марғұлан дың ұлгісіндегі құрылыстар қазақ
сәулет өнерінің ежелден келе жатқан дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... белгілерінің ең ескісі
пирамида мұнара дың ... ... ... ... ... ... ... Жерден жоғары тік көтерілген биік мұнараның астыңғы іргесі төрт
бұрышты түрде ... үсті ... ... ... ... П. С. ... Торғай өлкесінде Тоғызақ өзенінің ... Енді бірі ... Ақсу ... бас ... ... Оның ішінде де тік тұрғызылған мүсін тас бар... Сырт нобайы Қозы-
Көрпеш-Баян сұлу ... ... - деп ... /15/.
Қорқыт мазары болған маңайдан жол бастаушы Алтай көрсеткен дың пішіндес
құрылыстың бір жарым, екі құлаштай іргесі ... ... ... жері ... жуық ... ... Дарияға қараған беті біржола
опырылып түсіп, Сыр суымен ұласып ... ... ... ... ... бір топ сексеуіл шыққан екен. Дарияның жартылай жарқабағына шыққан
қасиетті сексеуілге ... ... ақ ... әлем ... таңбандасқа болмайды, сол қыр мен Сыр ... ... бір ... ... ... ... бір топ сексеуілдің түбіне бір тал
сарғалдақ шығыпты... Әулиелі орынға өскен сол ... ырым ғып ... ... ... ... соң, ... атты нәрестеге сыйладым.
Мен аты белгісіз дың ішіндегі кешеннің іші-сыртын тамашалап жүргенімде,
фотограф ... ... ... жиегіне түсіп кеткен еді. Артынша-
ақ: «Тез түсіңіз» деген ... ... ... Дыңның опырылып тұрған
қапталынан дария жиегіне түссем, Болат тік ... ... ... ... ... адам ... ... таңданып түр екен.
Белгісіз адамның басы құбылаға емес, дарияның Аралға құяр ... ... ... ... ... ... Бас ... бітіміне
қарағанда мәйіттің антропологиялық типі монғол-түркі пішінді деуімізге бо-
лады. ... ... әйел ... ... ... жердің үстіңгі қыртысына
бір құлашқа жетер-жетпес деңгейге көмілген.
Дария арнасының соңғы жылдар ... ... ... жол ... ... ауытқығандығы байқалады. Дың пішінді кешен тұрған жерден бастап,
кейінгі кездері ... ... ... ... екен. Су деңгейі
төмендегендіктен дарияның ... ... ... таз ... ... ... пен ағынды су арасында белеңденіп қалған шөгінді ұлтандықта
көлемі - 25x25 см. көне дәстүрдегі ... ... ... ... ... ... Жағалаумен бір шақырымдай Арал бағытына ... ... ... ... ... ... материалы соғұрлым
көбейе түседі екен. Жарқабақтың үстіндегі дөңес жа-зыққа шығып, бертінірек
қойылған ... да ... ... Дәл сол ... дәстүрде
қалыптасып, күйдірілген қыш-кесектер ұшырасады екен. ... ... ... ... қарап, бұл жерде бір ... ... ... ... сенесің. Алайда, соны мәлімет Қорқыт мазары жөніңде
бұған дейін менің оқып, білген түсінігім еш өзгеріс ... ... ... ... шек жоқ ... Дың ... ... қайта-
қайта суретке түсіріп кешеннің астынан шыққан қаңқаға өлердей ... ... олай да ... ... жүрген маған, менің серігім Болатқа
жол бастаушым таңдана ... ... ... да, түк ... ... да кетіп
қалды. Әсті, Алтай іштей: «Мына ақымақтар ... ... ... - ... боп жүр-ау деп ойласа керек. Құдай біледі, дәл солай ойлады. Мерзімдік
баспасөз бетінен ұрандатып бір ... боп ... ... ... ... ... жолда да қайда апарып, нені ... ... ... ... ... ... деген ұсыныс жасап едім,
қасымдағылардың бірде-бірі менің бұл ұсынысымды қолдамады. Алайда, Қорқытты
алыстан арнайы іздеп келген біз ғана ... ... ... ... ... ұшырасты. Қыз-келіншектерден тіл алуға араға Нағиманы салып
едік, олардың атақты ... ... ... ... ... анықтап берді. Менің сонда, бір перзентке зар болып, арып-ашып,
әулие-әмбиелерді түгелге дерлік аралап, үміттің қылы енді ... ... ... ... ... көне ... Баба ... Шашты Әзізге
сенім артатын, басына түнеп, мойындарына моншақ салып ... ... ... ... ... бен ... әжеміз еріксіз есіме түсті. Исі
қазақтың түптеп келгенде сыйынары, сенері Шашты Әзіз бен Қорқыт ата ... ... ... әруағыңнан айналайын, бұл қос әулие Алланың елшісі Мұхаммед
Мұстападан, нақтырақ ... оның ... дін ... ... түз ... көп ... өткен ата пірлер, тәңірлік діннің көш басындағы яки
Тәңірден тікелей тіл ала ... ... ... ұлы тұлғалар. Бұл
қос әулиенің шығу тегіне телініп жүрген «қожалық» сипат мұлде ... ... ... пен ... Қос ... де тегі - ... түбі -
түркі, қалыбы - түркі екендігі даусыз. Тарқата кетейін, тек дегеніміз қалып
пен қанға, діл дегеніміз жүрек пен ... ... ... ... дін діл ... ... сипатын мәлімдейтін қондырғы. Ұлт нағыз ұлт болуы үшін
дінінен ділі берік болғаны лазым.
Қазақты рушыл, ... деп ... ... Сол ... жүзшіл қазақ енді
төрешіл, қожашыл, сунақшыл яки ... ... ... емес пе. ... ... ... Ғылыми қисынға жүгінсек, бір текті ... ... ... ... әр ... ... ел ... барша-сының арманы, тілегі, ары,
намысы, күші, қуаты, бәрі-бәрі ортақ бір ... - ... ... біздің қазақ ұлтына ұлы қуат ... ... ... -қазақ,
болмысың - қазақ, салт-санаң - қазақ, яки, ... ... ... қазақ,
ашығына көшейікші, қазақ қазақ-тан басқа кімге керек. Елмін, жұртпын десең
қазағыңның - ұлтыңның ... ... ... ұлы ... ... ... ... «Жұрты жатыр, өзі жоқ Қалқатайдың» демекші,
Қаратаудың қара ... ... тұр, сұлу Сыр «Су аяғы - ... ... ... - Қорқыттың» үстімен бұрынғыша ағып жатыр. Қорқыт мазары ... ... еш ... жоқ...
Жазба деректерге қайта жүгінелік... ... ... ... ... ... не деді ... ... ақсақалдың Қорқыт жайлы
қандай дерек бергендігін білгенімен, екінің бірі И. А. ... ... ... ... мәлімет қалдырғанын біле бермес.
Қазақ топырағына өркениетті ... ... ... мола ... ... көне ... Самарқан мен Бұқараның сәнді де
салтанатты алып ғимараттарына қарағанда қарапайым, жұпыны ... ... мен ... мәнділігі жағынан бағалы екендігін
танығандықтан, қазақ сәулет өнері ескерткіштерінің ... ... ... ... олардың кезеңдік, мазмұндық, көркемдік
астарын ашып, ... ... ... бағасын беруді көздеген алғашқы
ғалымдардың бірі болып ... ... ... ... ... И. А. ... 1906-
1911 жылдар аралығында Орынбор архивінде іс сақтаушы әрі ... ... ... ... ... қоса ... Қос ... -
орыс және француз тілдерінде еркін жазғанға ... Ұлты - ... ... ... флора, фауна ілімдерімен сабақтас болса керек.
Кастаньенің біз сөз қозғап отырған Қорқыт тақырыбына соғатын үш бірдей
еңбегі бар. Оның ... ... ... де, ал ... ... степи и
Оренбургского края» деп аталатын салихалы, салмақты басылым Кастаньенің
қүрастыруымен 1910 жылы ... ... ... Онан бір жыл бұрын Орынборда
тасқа басылған еңбегі, ... ... жолы ... ... ... ... және Сырдария облыстарында жүргізілген іс ... ... ... төл ... аты - ... даласында ұшырасатын
мола басына тұрғызылған құрылыстар». 1911 жылы ... ... ... көрген бұл кітабындағы 28 таблицаға қазақ ... ... 76 ... ... салынған суреті енген.
Сол суреттердің бірі - көпке ... ... ... ... ... ... сақтаулы «9410, 4, К-28-тіркеме» деп есепке алынған
кітаптың XXII таблицасындағы 67-суреттің төбесіне академик Әлкей ... деп, яғни ... ... деп ... ... ... 1906-1907 жылдарға жасаған есепті ақпары ... ... бара ... ... флора түрлерін жинау ... ... ... ... да, онда төрт күн ... жазбасынан: «Егер қырғыздардың-қазақтардың ежелгі аңыздарына
сенсек, Қармақшы елді мекенін қоныстану негізгі Қармақшы атадан басталады»,
-деген мәліметті оқи аламыз. Онан ары ... ... ... ... есігіне киіктің бас сүйегі ілініп қойылған, дың ... ... ... тоқталады да, 5 маусым күні Қорқыт станциясына арнайы
соққандығын әңгімелейді.
Сонан соң, Қармақшы төңірегіндегі ну ... ... ... ... жол ... жолбарыстардың Әму мен Сыр аралығындағы
құмға қоныс аударғандығына тоқтала кетеді. Бір ... ... ... ... жолбарыс әлі бар дегенді қазір де ... ... рас ... ... ... бірге кермексе, қиқыра, құсқұмбас,
(бәлки, құсқанбас), ... ... ... ... шөптесін
өсімдіктердің мен естімеген атаулары да ұшырасады.
Кастанье кітабының 1909 жылғы басылымының 11-бетінде: «Станциядан бес
немесе алты шақырымдай ... ... ... ... әулие Хор-Хұт ата
(святой Хорь-Хуть-Ата) моласы деп аталатын мазар бар, бірте-бірте ... ... ... бара ... мазарлар шоғыры көзге шалынады. ... ... ең ... - ішкі ... ... ... түйелер шоғыры мен жылқы үйірінің суреті, тағы ... ... ... ... ... бірінің мазары болып
табылады. Сөз жоқ бұл суреттердің желісіне ... ... ... ... ... ... алынса керек», - деп хабарлайды.
Кастаньенің «Қырғыз-қазақ даласында ұшырасатын мола ... ... атты ... кеңірек тоқталған жөн бе деймін. Себебі менің
ойымша, ... ... ата ... ... ... ... орналасқан қалыпта жүйелеуіне ең әуелі ой түрткі болған Кастаньенің
дәл осы кітабындағы классификациялық жүйе ме ... ... бір ... ... бірі Бек ... ... искусство
СССР» журналының 1980 жылғы ... ... ... таным-түсінігі» атты ғылыми мақаласында ұсынылатын ... ... ... осы шешімге жетелемеуі мүмкін емес.
Кіріспе сезінде Кастанье: «Адамның ... гөрі де ... ... қолы бұл ескерткіштердің көбін жойып та ұлгірген. ... ... ... ... ... бұл ... күн ... мәні арта
түсетін тарихи құнды материалға айналмақ», - деген екен. Десе ... ... ... ... ... ... тарихи құрылыстардың
орнын ғана сипап қалып отырмыз ғой.
Кастанье сәулет ... ... ... дейінгі құрылыстар және
исламнан кейінгі сәулет өнері ұлгілері екі жікке топтаған. Исламнан бұрынғы
құрылысгарға ... ... ... ... ... мен зәулім қорған-дарды
жатқызған. Ал, тас мүсіндер мен балбалдарды оба мен ... ... ... ... ... Сондықтан Сыр өңірінде ісләмнен бұрын қолданылған
бұл тәсіл сәулетшіге Қорқыт ата ... биік төбе ... ... ... даусыз. Кейіннен осы идеяның ұшқынын түркі қағанаты тұсындағы
айшықты ескерткіш ұлгілерімен сабақтастырған.
Бұл әңгімеге ретті ... ... ... Кастаньенің дәл осы
мақаласында бізге тірек боларлық бір мәлімет бар. Ғалым қазақ жеріндегі
архитектуралық құрылыстардың исламдану жүйесі VIII ... ... ... тұжырымдала бастағандығын ғылыми тұрғыда дәлелдеп шыққан. Яғни,
мұны - «VIII ғасырды» академик
2. 1.Ғалымның Қорқыт ... ... ... ата ... ... ... ... назарға алып отырған
десек жансақ айтқан болып шықпаймыз.
Егер Қорқыт шынында да Шоқан айтқандай: «Алғаш қобыз ... ... ... ең бірінші бақсы» болса, немесе Тарақты ... ... ... ... ... оның ... басына тұрғызылған белгі де
тәңіргер Қорқытқа сай, ... ... ... ... ... ... ... құрылыс болуы керек қой. Егер, әрине, ол құрылыс әу
баста Қор-қыт кезеңінде ... ... ... ... ... мен Шашты Әзіздің бастапқы күмбездері біздің
кезеңімізге сақталып жетпеген болса, Ахмет Ясауиден көп ... ... ... ... ... әу баста салынған белгінің жетуі екіталай екендігі айдан-
анық. Алайда, бастапқы белгінің жету-жетпеуі деген өзінше бір ... ... ... ... құрылыс ұлгісі қалай еді деген сауал өзінше бір жосық
қой. Тұжырымдап айтқанда, Қорқыт Ата зираты ... ... ... ... ... ... типте болуы үшін төменгі іргесі ... боп, төбе жағы дың, ... ... болуы керек. Исламдану кезеңіне
дейінгі архитектуралық құрылыстардың класси-фикациясы соны көрсетеді. Олай
болса, Әлкей Марғұланның ... ... ... ... ... «Қорым қазіргі теміржол бойындағы Қорқыт станциясынан оңтүстікке
қарай бес шақырым жерде, Сыр суының оң ... ... ... ... оның ... ... ту ... жарға таяу орналасып, кейінгі
заманда жасалған ... ... ... ... ... ... ... дың салу ұлгісімен асты төрт бүрышты, үсті ... ... - ... де еді /3- ... ... ... мазарының дың, діңгек салу ... ... ... ... ... ... күмбезі... асты
төрт бұрышты, үсті күйдірілген кірпіштен қаланған» дегенін ... ... ... ... асты қам кесектен, үсті күйдірілген қыштан
қаланған болғаны ма. Әубәкір ақсақал көргенде ... ... «Саз ... оның төбесі күмбезделіп, 6-8 бұрыш болып, үштары үшкір ... емес пе ... бір ғана ... екі ... екі ... ... ... қалай.
Меніңше Диваев Қорқытты: «Қазалы уез қазақтарының арасында құрмет
түтатын ... ... ... - деп ... ... естіп, өзі де
солай түсінген, сондықтан ... . өзге жері ... ... ... ... ... ... өнері ұлгісіне жатқызып, мазар бітімін тал-
даған кезде оны ... ... ... ... ... ... ... мен Бек Ибраев Қорқыт Ата мазары архитектурада исламдану
жүйесі басталмай ... ... ... ... ... ... ... деп түсінгендіктен, кешеннің бізге дейін, сақталып
жетпеген жоғары жағы дың ... деп ... ... бір ... ... ... Бек ... ұсынған қазақ сәулет өнері
дәстүрлі ұлгілерінің ... ... ата ... ... ... ... Қозы ... Сұлу, Бегім ана, Көтібар кешендері мен
Сараман-Құса діңгегіне үқсас. Яғни, Бек Ибраев та ... ... ... Ата ... ... ... ... дың, діңгек ұлгісімен түрғызылған
кешен деп түсінген. Сондай тұжырымға ... ... ... ... Бек ... дың ұлгісіндегі ескерткіш-белгі
ретінде жүйелеген.
Ал, шын мәнінде шүу баста мазардың қай ... ... көз ... ... тағы да ... еңбектеріне қайта жүгінуге тура келеді.
Кастанье 1909 жылғы кітабында ... ... ... ... Хор-Хут Ата моласы барлығын ғана ескертіп өтсе, 1911 жылғы еңбегінде:
«Сырдария облысы Перовск уезіндегі Хор-Хүтта немесе Хорқү-т та ... ... ... ел ... ... ... бар» деп бұрын әңгімелеген
құрылысқа, яғни ... ... ... ... ... деп ... жасаған
мазарға қайта оралады.
Алайда, бұл жолы бұрынғыдан гөрі ... ... ... ... «Бұл ... күйдірілмеген кірпіштен (қам кесектен) салынған, Қас
беті де солай күйдірілмеген кірпіштен қаланған бағандармен ... ... ұшар басы ... ... біткен. Есігі қас бетіндегі
жалпы тұрқы сүйірленіп біткен, қабырғаға сіңе орналасқан ... ... бұл ... ... ... ... ішкі еңсесіне
бояумен салынған түрлі-түсті суреттерінде ... ... ... ... көк ... басымдау. Көбісі өшіп, біразы көмескілене бастаған
суреттердің ... мен ... ... ... ... астам суретін
санап шықтым. Бір ғажайып жәйт, мұсылмангершілік қағидасына келмейтін болса
да, ... ... ... кісінің өмір жолы бояу тілімен егжей-тегжейлі
баяндалған. Сонымен бірге, суреттерге өмірден ... ... төрт ... ... ... ғұмыры - бірде салт атпен сайрандаған, бірде жел маямен
желген ... енді ... ... ортасында суреттелген
дегендей-ақ мейлінше тарқатылып көрсетілген.
Қабырғаның жоғары жағындағы түрлі-түсті ... қос ... ... ... ... тырнадай тізілген керуен көшінің суреті салынған. Оңнан
солға қарай тарқатсақ: «әуелі қос нар ... ... ... мен бір ... онан соң салт ... суреті. Мүмкін, ат тізгінін қолына ... ... ... ... өз ... ... тұрған өлген
кісінің өзі шығар. Екеуінің төңірегіне бір топ бала-шаға бейнеленген ғой.
Ер кісі де, әйел де, ... ... ... шақты атқамінерлер де
қызғызша (қазақша) киінген. Салт аттылардың арғы қапталынан ... ... ... ... ... ... көрінетін, геометриялық өрнектермен
көмкерілген екінші жолақ бірінші жолақ пен ... ... ... ... түр. ... ... үстіне желіге байланған жылқылар
бейнеленіпті. Мұнда қызыл, көк, қара және сары ... ... ... қабырғасының бірінен бояуы өшіңкіреп қалған ... ... жазу ... сипаттауынша Қорқыттағы мазарға салынған суреттердің
мазмұны осылай. Мұнан әрі ғалым ... ... ... ... ... қай ... көбірек ұшырасатындығына тоқталады.
Қабырғаға салынатын суреттер, әсіресе, Үстірт пен Маңғыстау өңірінде
өте көп. ... М. С. ... ... ... қарағанда
мұндай сурет ұлгілерін Шоқан да көрген. ... ... ... ... ... ... ... күмбезді көргенде Шоқаннан:
«Мұсылмандарға сурет салуға мұлдем тыйым салынған ... онда мына ... ... ... - деп ... бар, ... Шоқан: «Қазақтың
мұсылмангершілігі ауызекі сөзінде ғана, оларға қарағанда мына мен әлдеқайда
мұсылманмын», - деп ... ... ... бұл ... астар бар. Дін дегенің талай данышпанның басын
қатырған мәселе. «Өзіміздің» ... «Дін - ... - деп ... ... ... ... ... «Құдайдың бары-жоғын қайдам, алайда,
онан да құдіретті табиғат атты ұлағатты ... ... ... - ... ... Төл ғұламаларымыздың ішінде діннің имандылық жағын
мақұлдайтын Әл-Фараби. Ол кісі, бірақ болмыстың ... ... ... өз ... сезінуі жөн екендігін меңзейді. Ясауидің
түсінігінше - ... ... ... ... ... ... түратын
мінсіз саналылық. Қысқасы, данышпандардың ұғымынша «мұсылмангершілік»
көзсіз құлшылықтан өзге ... Яки, ... ... ... ... ... қарсы болған десек, ол Аллаға, Тәңірге сенімге ... ... ... ... ... ... исламдық дүмше фанатизмге қарсы болды
дегеніміз. Егер Шоқан дәстүрлі ... ... ... ... ... мен ... бірлігінің арасындағы айырымды байқай бермейтіндігін
тұспалдатқан.
Сонымен, Кастаньенің жоғарыдағы мәліметінен түсінгеніміз Қорқыт
мазарының ... ішкі ... ... ... ... түсті сюжетті
суреттер салынған күмбезді құрылыстың болғандығы.
Әрине, Әлкей Марғұлан ғұлама ... ... ... да ол ... салынып, «Қорқыттың мазары Ә. Диваев сипаттаған құрылыс емес,
бәлки, ... ... ... ... ... толы ... шығар» деген
ойда көпке дейін жүргендігінен, әрі ... осы ойын ... ... ... ... ... жағасында 1950 жылға дейін... Қорқытқа телінген
мазар тұрған» деп күмілжуінің астарында осы түйткіл түр. Бұл ойын ... ... соны ... атты ... ... ... ... қабірден кішілігі бұл ескерткіштің ... ... ... ... өгей ... көздегенін айғақтайды. Яғни, қабірді
табиғат құбылыстарынан қорғау ... ... ... ... ... ... ... айқындамақ болу жаңсақтық», - деп, Қорқыт мазарына
қарап, оның өмір ... ... ... ... ... ашық ... түрғыдан алғанда Бектің күмәні өте қисынды. Себебі, мейлі,
әу баста «бейіттің көлемі өте ... ... ... ... екі ... қыш ... барша тұрқымен күмбез ішіне сыймайтын-ақ болсын, немесе
мейлі ... ... ... тіпті кейін де құлап қалған күмбезінен
сыртқа шығып-ақ ... «Сыр ... ... Қорқыт күмбезінің
сағана тамы (қабірі) өзгеден бір метрдей ұзын-ақ болсын» /3-193
Мұнан Қорқыт Ата зиратының басындағы ... ... Ә. ... ... ... .өзгеше, яки онан айтулы дәрежеде ұлкен болған-ау деген
ой туындамауы мүмкін емес. Бірақ бұл ойдың ... ... ... ... ... ... атаның сүйегі бар шығар, не жоқ шығар деген пікірге
еш қатысы жоқ. Әңгіме сұпының-зираттың - ... - ... ... ... ... ғана.
Рас, Бек Ибраев мақаласында «ұзындығы екі ... ... ... «Диваев суреттеген қыш қабір» деген тәрізді өте күмәнді тіркестер
мен ұғымдар ... ... ... шығарғанын қайдам, Әубәкір ақсақалдың
жазбасында ондай «қышқа» ... атау ... ... ... ... - Бек те, Әлкей Марғұлан да Қорқыт мазары жайлы
екіұдай ойда екендігі.
Дегенмен, Әлекең ... ... дәл ... ... күмәнданбаған. Ол кісі
қайта Қорқыт мазарын қуаттай түсу үшін ... ... ... ... ... ... - исламнан
бұрынғы сәулет өнері ұлгілерін көптеп ... ... ... ... ... Торғай бойындағы Бақсы мола... ұлгісімен салынған...
Бақсы моланың ішін қазғанда одан ерте ... ... ... ... мүсін-бейне табылған. Бірақ өкінішті жері мүсіннің жер үстінде
тұрған басы ... ... ... оның тек ... ... ... ... Мүсін ағаштан жүмырланып жасалған төрт қырлы кеспелтек тақта.
Оның биіктігі әуелде бір жарым, екі ... таяу ... ... ... ... ... ма, жоқ па, айту қиын. Жазу болған күнде де ол ... ... ... ... ... ... ... айтуынша өлген адамның басына
ағаш мүсін қою оғыз тайпаларына тән болған жора. Оғыздардың нанымы ... ... ... ... ... ... қорғаушысы деп саналған» - деп
ежіктей тарқатуына қарағанда, ... ... ... ... ... атқарған ісі жазылған тас па, қыш па, немесе ағаштан жонылған не
тастан қашалған мүсіндік бейнесі ме, ... ... ... ... сай ... бір ... болуы керек деп іздестірген болса керек.
Бұған бір айғағым, менің қолымда академик Әлкей Марғұланның тікелей өз
қолымен: ... стен ... ... ... ... райо-на, Кзыл-ординской области», - деп ... ... Ата ... ... зират басы құрылыста-рының бірінің
қабырғасына ... ... ... фото ... ... «қабырғаға салынатын өрнек түрлері» деп ... ... ... де аңшылық, саятшылық көріністері сипатталған. Сурет
мазмұнын солдан оңға қарай тарқатар болсақ, ... ... ... ... ілініп қойылған аңның терісі, онан соң қанаты қайырылып көктен жерге
құлап түскен ... ... ... соң ... ... ... ... жоғарыдан төмен қарай тартылған айырым белгісі-тік
сызық қойылған. Айырым сызығынан ары ... ... ... ... Онда оң ... қаршыға қондырып аңға шыққан салт атты. Салт
аттың алдында құмай тазы қуып келе ... ... ... атып ... ... ... ... үстіңгі жағына - яғни, онан әрірекке әлде нені
қуып бара жатқан екінші құмайдың суреті салынған. Суреттен ... ... ... ... салынған көшірмеден бұл суреттердің ағаш тақтайдың үстіне немесе
керамикалық кеспелтек белдемшенің ... ... ... ... сынғандығы суреттен айқын байқалып тұр.
Ол көріністе сол ... ... ... ... ... ұстап, салт
атты киіз үйге қарай желе жортып келе жатыр. Ал бұл ... ... ... ... ... жон арқасынан бір-ақ шығарған осы
батырдың жыртқышпен жекпе-жегі бейнеленген еді...
Егер бұл ... ... ... ... бір ... келтірсек, іиұнда
бір ғана саятшы батырдың іс харекетін ... ... ... ... ... ба-яндау мәнері Кастанье мысалға ... ... ... ... көріністермен өте ұқсас. Алайда, бұл суреттердің мазмұны
Кастанье сипаттаған суреттердің мазмұнына келіңкіремейді. ... ... ... ... ... қосшылықпен сабақтас еді ғой). Ең
бастысы, біз ... мен ... ... ... ... ... қабырғалары сюжетті суреттермен безендірілген ... ... көз ... отырмыз.
Алайда, мен Әлкей Марғұлан бұл суреттердің көшірмесін қайдан алғандығын
айқындай алмай-ақ қойдым. Кастанье ... ... ... ... таба алмадым. Ол кісі елеулі ... ... ... ... ... ғой. ... өзі ... салып алған
құрылыстардың кескінін кітаптарына пайдаланғанымен, жазбаларында өзінің
суретшілік шеберлігі жайлы ештеңе деп ... Тағы бір ... ... ... ... ... ұлгілерінің суретін түгелге жуық салған
адамның өзіне катты әсер еткен қабырғаға салынған ... ... ... ... бе? Әлде ... ... мұрасы әлдебір
жердегі архивтік мекемелердің бірінде ... ... ... ... бұл ... Әлекең қайдан алады? Қабырғаға салынған екі суреттің
көшірмесінің менің қолыма түсу ... ... ... жылы ... ... ... ... бөлім меңгерушісі
қызметін атқарып жүрген кезім, қазақ ғалымдарынан: «орыс тілді» ... ... ... жарыққа шығармай, өз пайдаларына жаратып
жүр» деген шағым түсті де, аяқасты құрылған, құрамында ... ... ... ... тура келді. Баспаның директоры Сұлтан Оразалин еді,
баспаға түскен ... ... ... ... қайта тіркеуден
өткізуімізді талап етті.
Ағайындарымыздың «жылайтынындай» бар екен, біраз былықшылық шықты...
Мәселен, Пенькова ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі 100 баспа табақтық қазақтың ұлттық қолөнері саласы
бойынша даярлаған ғылыми еңбегі, ал ... ... ... дәл ... ... ... ... Комиссияның қорытындысының
мәдениет қызметкерлері мен өнер қайраткерлерінің кеңейтілген мәжілісінде
оқып бердім. Редактор «Ә. ... ... ... ... ... жоқ» деп сарапшылық пікір жазып, иллюстрациялық материалдарын қиғанын
қиып, сызғанын сызып, лақтырғанын лақтырып, «Қазақтың қол ... атты ... алғы ... ... ... өзі ... біраз нәрсені
былықтырған екен.
Қоқыста лақтырылған ... ... ... ... осы сюжеттер ұшырасты. Сыртына жазылған жазудан Әлкей Марғұланның
қолтаңбасын таныған соң, фото ... ... ... болатынмын. Алайда,
бұл сурет әуел баста осы тәрізді оншақты бөлек-бөлек көріністерден ... ... ... ... ... ... ... қиып алып
қасақана құртқанға ұқсайды. Олай дейтінім, суреттің сыртына ... басы бар да соңы жоқ, аяғы бар да басы жоқ. Күні кеше ... атын ... ... ... ... мәдениетіміздің
тарихына деген «жанашырлығы» осы болды. Бұл өзі кезінде ... ... ... ұлкен әңгіметін. «Арамыз ушықпасын» деп, соңын жылы жап-ты.
Қорқыт Ата мазары түрған жер-ау деген ... ... ... ... бұл ... тарихы төңірегінднгі бар білер мағлұматым осы қарайлас
бола-тын...
Мәселен, әрине, 1899 жылдың 26-желтоқсанында Қорқыт ата мазарының ... ... ... ... ... ... ... Ә. Диваевтың
фото әуесқой - И. Л. Арзамасовқа «біреуін жағадан, ... ... ... ... түсірткен» екі суреті барлығынан мен де ... әрі ол ... ... ... ... ... ... «Қорқыт күмбезінің ең алғаш фотоға түскен» 1862 жылы еді.
Бұл фото бүгінде тек Түркістан альбомында ғана сақтаулы тұр ... ... ... ... ... ... ... төл туындыларын көргеніммен, ол құрастырған «Древности
киргизской степи и Оренбургского ... атты ... ... ... болмаса, қолыма ұстап қарамаған едім.
Алматыға қайтып, ... ... ... ма, әлде ... ма біраз отыруға тура ... ... Оған ... ... ... де, ... қалалық кітапханасына соғып едім,
көшіп жатыр екен. Университет кітапханасынан ... ... ... Неге
екенін қайдам, бірдеңе кезігер деген оймен облыстық музейге ... ... бола ... ... ... ... ... Әлекең айтатын
«Түркістан» альбомындағы 1862 жылы түсірілген суреттің фотокөшірмесі бар
болып ... ... ... ... ... ... ... святого
«Хорь-Хуть» близ форта №2», - деген анықтама берілген екен. Қордағы тіркеме
нөмірі - 4208/1. Қосалқы тіркеме бойынша нөмірі - ... ... ... ... ... Мен 1862 жылы ... бір қарағаннан-ақ, бұл сурет арқылы Қорқыт бейітінің бұрынғы түрған
орнын айқындауға болатындығын бірден ... ... ... зираты тұрған
жер әлі суға кетпегендігіне көзім ... ... ... жылы ... ... екі ... құрылыс қамтылған екен.
Біздің қолымызда Қорқыт мазарына қатысты төрт ... бар. ... - ... ... ... ... Әлекең «Қорқыт» емес пе
екен деп, бұрыштама қоятын 67-нөмірлі ... ... - ... екі ... ... ... ішіндегі Қорқыт мазары
екендігі дау тудырмайтыны 1899 жылы 26-желтоқсанда Диваев түсірткізген екі
сурет. Онда сол екі ... мына екі ... ... ... ... екі адам ... сол жақтағы төрт бұрыштысы, әрине,
Қорқыт мазары. Ал, Қорқыт мазарының оң қапталындағы дың, ... ... ... ... екен?
Енді осы саз кесектен өрілген дың типтес құрылысты күні кеше Омарәлиев
түсірген фотомен салыстыралық. Екеуі бір ғимарат. Айырмасы - ... ... ... ... ... онан үш кісі бойы биік, онан бері бес
кісі бойы ... Бар ... осы. ... ... ... дың опырылып
суға түспеуіне қарағанда Қорқыт мазары ... ... ... бірақ
зиратының опырылып суға кетпегені ғой. Қорқыттың ... мына ... ... сол жақ ... ... ... ... де табылар. Бәлки, табылмас. Мәселе сүйекте де емес. Ол өзінше бір
әңгіме. Қорқыт ... ... ... көз жазып қалдық деп байбалам салып
жүр емеспіз бе?
Мына ... ... ... ... ... ... екен. Әлекеңде
«Қорқыттың қарындасының күмбезі Қорқыттың күмбезімен қатар, оның .су жақ
іргесінде» делінетін еді ғой ... ... суы ең ... ... ... ... тұр емес пе? Мүмкін, Ақсақ қыздың моласы шығар. Олай
дейін десем, Әнес Жақыпұлы: Қорқыт ... ... өңір ... ... ... ... 40-жылдардың соңында дарияның сол тұстағы жағасында үш ... ... ... ... Қорамсақ деген шалдың үйі үш бие сауып отыратын
еді. Әйелінің есімі - ... руы ... ... ... ... ... 1947 жылы орнынан басқа жерге аудардық», - деп еді. Ол ... ... ... төбенің теміржол жағынан көзге көрініп тұратын», - деп
түсіндірді. Онда бұл кімге қойылғандығы беймәлім құрылыстардың бірі ... ... ... ... бұл құрылыс Қорқыт Ата ... ... ... үшін айғаққа қажет емес пе! Онда дың ұлгісіндегі
аталмыш ғимарат өз ... ... ... ... кітабындағы нөмірі 67-інші суреттегі құрылысқа келетін
болсақ, оның дәл біз ... ... ... мазарына тікелей қатысы
жоқтау. Алайда, ондағы сюжетті суреттер Қорқыт ... ... ... ... ... тежегіш күштің айтарлықтай дәрежеде ... ... те, ... «1952 жылы... Қорқыт қабірінің қалдығын алып, оны
судан ... ... ... апарып қояды», - деп, Қалжан Қоңыратбаевқа
сілтеме жасауы маған ұшқарылау болып көрінеді. Қалжан ... ... ... су жағы 1925 ... ... ... бастады» деген деректі берсе
берген шығар, Бибіханым апайдың (Қызылорда қаласының ... 1997 жылы ... ... Қалжан Қоңыратбаев Әуелбек Қоңыратбаевтың туған
ағасы, 1937 жылы нақақ ... өлім ... ... Онда Қалжан
ағамыздың 1937 жылдан бергі - 1952 жылғы ... ... ... ... Ал, егер ... 1937 ... дейін Қорқыт қабірінің басқа жерге
көшірілгендігі жайлы мағл-ұмат берген болса, онда Қорқыттың сүйегі ... ... бір рет, ... ... ... тағы бір ... ... тұсында және тағы да, бас аяғы ғасырға жетер-жетпес мерзім
ішінде Қорқыт ... ... үш ... ауыстырылған болып шығады...
Ол кісі, бәлки, Қорқыт мазарына жазба деректер мен ауызша мағлұматтарға
сүйеніп, сыртекі ... ... ... ... жазбаларында оның
үстіне «мен көргенде» деп тік айтылған нақты мәлімет ұшыраспайды.
Айтпақшы, Кастанье Қорқыт қорымы «станциядан бес ... алты ... ... ... «бес ... деп кесіп айтатыны бар. Иә, тағы да Ә.
Марғұланның: ... ... ... ... ... ... Қорқыт күйлерін қобызда тартқанын талай естідім» дегенін 1975
жылы Ғылым академиясы Бас ғимаратында өткен бақсылық ... ... ... өз ... ... едім. Ол жолы Қорқыт мазары жайлы әңгіме
болмады.
Мұнан Қорқыт мазарының салыну ... ... ... ... әу баста қай материалдан сүпының (сыпаның) түп ... ... ... түсу үшін ... ... ... ... құжаттар іздестіру қажеттілігі келіп туындайды.
Кастаньеден де, Диваевтан да бұрын ... ... ... ... ... ... аңыздарды қарастырған Л. Мейер, П. ... ... И. ... Ар. Грен ... бір топ ... есімі тарихта
белгілі. Бұлардың Қорқыт мазарына қатысты берген мағлұматтары Кастанье
құрастырған ... ... ... и Оренбургского края» атты бір
томдық иллюстрациялы анықтамалық басылымға түгелдей жинақталған. Кітапта
Қорқытқа ... аңыз ... ... ... аңыздар» деген атпен, ал
Қорқыт мазары жайлы мағлұматтар «Әулие Қорқыт ата ... атты ... ... ... ... ... ... «Ертедегі ескерткіштер» атты зерттеуінде түгелдей «Қорқыт Ата»
деген дербес атпен ұсынған.
Ол шолу: «Түркістан археология ... ... ... ... 17 ... мәжілісінің басылымындағы мәліметте Ә.
Диваевтың Қармақшы ... ... Ата ... ... ... ... ... хабармен танысқа-ны айтылған», - деген анықтамамен
басталады. /16-144/. (
Мәселен, осы ақпардың өзі ... ... Ә. ... ... Қорқыт
атаның бейіті жөнінде бірер сөз» атты мақаласын 1896 жылдың 14 маусымында
жазған. ... ... ... басында «Түркістан археология әуесқойлары
үйірмесінің мәжілісі өтуден бір жыл бұрын болған. Олай болса, 1897 ... ... ... ақсақал Қорқыт Ата моласын тереңірек зерттеудің
қажеттігі туралы мәжіліс хаттамасындағы шағын хабармен ... ... ... Қорқыт мазарының тереңірек зерттелуі жөнінде сол күні ... ... ... ... ... ... хабар жасауға тиісті.
Онда түпнұсқаны оқып көрелік: «В протоколе ... ... ... ... ... ... археологии от 17 февраля 1897 ... ... ... А. А. Диваев прочел ... ... ... ... ... исследования могила Хоркуть-Ата... «Т.
Қоңыратбаевтың аудармасы орысша текстпен дәлме-дәл. Олай болса түпнұсқада
қате ... ... ... ... кейінгі нүкте белгісі, ал
«прочел» дегеннен кейін ... ... сөз ... ... ... ... ... «В протоколе заседании... от 17 февраля 1897 года имеется сле-дующее
сообщение (точка). А. А. Диваев прочел ... ... ... ... ... ... ... археология әуесқойлары үйірмесінің 1897
жылдың 17-ақпанында, өткен жалпы мәжілісі ... ... ... бар. Ә. ... ... ... Қорқыт Ата моласын
тереңірек зерттеудің қажеттілігі жайлы мөлтек хабарлама жасай ... ... ... ... ... ... моласы №2 фортқа таяу
жерде. Оның есімі Сырдария облысы қырғыздары (қазақтары) арасында ... ... ... ... ... Шындығында, расы да осылай.
Мұнан шығатын түйін, қандай да ... ... ... ... ... ғылыми зердемен әрбір сөзіне сыни мән-мағына ... ... ... бір ... ... Ә. Диваев мәліметтерінің орыс
тіліндегі түпнұсқасында «қыш ... ... «қыш ... жайлы мұлде
кезікпейді, онда ... ... ... ... ... ... ... жайлы қайта еске түсіріп отырған себебіміз, егер Қорқыт
мәйіті қыш ... ... ... ... ... жерленген уақытн
елеулі мерзімге алға жылжытуымызға әкеліп ... «Б. ... ... - дейді Бек Ибраев, қыштан табыт соғу оңтүстік
парфияндықтардың жерлеу рәсімімен Сыр бойына ... дей ... - ... ... Қорқыттың жерленген уақытын қаңлы дәуіріне шегіндіруге
тура келетіндігінен» құлаққағыс етеді /17-25/. Әубәкір ақсақалдың ... ... ... Б. Байтанаевтің Өзбекстан архиві құжаттарына
сүйеніп жазған «Қорқыт Ата мазары ... ... ... ... ... мақаласын Шымкенттен шығатын «Жібек жолы» журналынан
ұшыратқаным бар. Ол мақаланың ... ... ... онда ... ... 1899 ... ... тусірілген Қорқыт мазарының екі
көрінісі де берілген еді. Әрі: «мазарды ең соңғы рет көрген, ол ... ... ... ... ... көрінісін суретке түсірткен» Ә.
Диваев екендігі айтылатын.
Ең бастысы, мақалада, Бартольд пен Диваев арасындағы байланыс ... ... яғни ... 1891 жылы ... Қорқутты» Петерборда алғаш
жария етуімен тұспалдас ... ... Яки, ... ... ... ... ... Бартольдтың тікелей ықпалы болған-
ау деген пікірі ұнап еді. Бұл жерде мұны келтіріп отырған себебім, ... Ә. ... 1897 жылы ... ... тереңірек зерттеудің
қажеттігі туралы шағын хабармен танысқанының» бекерлігі. Қайталап айтамын,
керісінше, Диваев Қорқыттың Сыр ... ... өте ... әулие кісі
екендігіне қысқаша тоқталғ-ан.
Олай болса, бір күмәнімізді сейілту мақсатымен Кастанье құрастырған
«Қазақ даласы мен Орынбор ... көне ... атты ... Қорқыт
мазарына қатысты мәліметті толығымен келтіре кеткеніміз орынды шығар.
Рас, Кастанье құрастырған кітаптағы ұланғайыр деректер алдында берілген
деректі аяғына салып дегендей, материалды ... ... ... ... ... ... айналдырғаны болмаса, жас ғалымның ... ... не ... не ... ... ... ... Әсті, автор
мағлұмат шоғырын жалпыға жариялау мақсатын ғана көздеген болса керек.
Кастанье ... біз ... Ә. ... ... мәліметтерден
кейін, сөйлемдердің арасын абзацпен бөлмей: «Г. ... В. ... ... ... ... ... Қорқуд» жайлы мақаласын тілге
тиек ете отырып, Хиуа ханы ... ... ... ... ... ... әфсаналарында да ұшырасатындығын хабарлаған», -
деген анықтаманы келтірген. Бұл мәлімет Б. Байтанаевтың айқындауынша ... ... ... ... ... ... төрағасы Н. П.
Остроумовқа жолдаған мәліметінде де ұшырасады.
Мұнан кейін жаңа жолдан ... Ата ... №2 ... таяу ... жағасында түр, ол ел ішінде аса қадірлі ... ... ... онда өте алыс ... ... (қазақтар) мен қыр-ғыз
(қазақ) әйелдері әулиенің басына түнеуге барып, белгілі бір сырқаттардан
әсіресе, қазақтарда ... ... ... деп ... және өзінің шығу тегі
жағынан қаралы күштермен (жын-жыбырмен) ... ... ... ... күнге ұрып, көзін жасқа бұлап, дұға оқиды.
Қорқыт Атаның қам кесектен салынған мазары мұнан 25 жыл бұрын құлап,
біржола ... ... ... 6-8 ... Үшкірлене өрілген әрбір
бұрышының үсті күмбезделіп біткен. Сол ... ... ... бір ... ... ... байланған түрлі-түсті матадан жасалған байрақ қойылған.
Мола айрықша ұзын және бәрі ... ... ... ... ... мақаланың авторы Ә. Диваев Императорлық Ресей археология ... ... ... «Әулие Қорқыт Атаның бейіті жөнінде бірер ... ... ... ... - деп, ... ... аталған
мақаласының тұтас нүсқасын келтірген (Кастанье П. А. Древности киргизской
степи и Оренбургского края. - Труды ... ... ... ... в Оренбург. 1910. стр. 216.)
Ә. Диваевтың аталмыш ... 1896 ... ... ... ... ... ақсақалдың Қорқыт мазары басында бірінші рет соғуымен сабақтас
жазылған мақала. Екінші рет Қорқыт мазары ... ... пен ... қызмет
бабымен барғанында 1898 жылы қазан айының басында соққан. Үшінші рет,
әрине, 1899 ... 26 ... П. Л. ... ... ... ... екінші және үшінші рет соғуы 1900 жылдың 22-ақпанында ... ... ... ... ... «Бұл мола ... байла-ныс станциясынан 1/2
шақырым жерде. Мен оны өте ... ... ... бір ... ... қарап, опырылып тұр екен. Менімен бірге молаға Қазалы ... ... ... И. Л. Арзамасов барды, ол фото әуесқой
болғандықтан мен одан осы бір ... ... ... суретке түсіруін
сүраған едім. И. Л. ... мен ... ... ... ... ... Қазалыдан 200 шақырым-дай аралықтағы дерлік қашықтығына
қарамастан, 1899 жылдың желтоқсанында сонда жетіп, ... ... ... атап айтқанда, біреуін жағадан, екіншісін ап-паратты мүзға қойып,
Сырдариядан түсірді», - деген ... ... де, ... Ата ... ... еріп баратын кездің өзінде (яғни, 1890 жылға дейін-ақ)
тозығы жеткен құрылыс екен», - дей ... ... ... ... ... ... ... ағысы ауанымен суға шайылып кете ме деген қауіппен,
әулиенің сүйегін қауіпсіз басқа бір ... ... ... сөз шығып жүр», -
деп түйіндейді. Онан соң, Кастанье: «Дария суымен бірте-бірте шайылып ... ... ... ... ең ... ... басынан өткізуде. Мазардың
осы мақаламен бірге беріліп отырған қос ... ... ... суретке
түсірмеген бейіт құрылысының бірден-бір ескерткіші болып ... - ... ... ... ... келтірген.
Сырт қараған кісіге біріне-бірі үстемеленген бұл мәліметтердің ... ... әрі ... мейлінше мазмұндас та көрінуі мүмкін.
Алайда, мұншама мәліметтер шоғырын құрастырған Кастанье түптің-түбінде ... ... ... мәнді көрінбеген деректердің еленіп-екшелене
келе, көмескіленген ... ... ... ... ... ... тигізерін
тереңнен пайымдаған болар.
Кастанье Қорқыт мазарына ... ... онан әрі ... «1906 жылы ... ... география қоғамы Орынбор
бөлімшесінің тапсырмасымен өсімдік пен ... ... ... ... әулие Қоркыт атаның моласын көру үшін менің Қорқытқа
соққым ... Ол мола ... ... ... 4 ша-қырымнан 5
шақырымға дейінгі аралықтағы қырғыз (қазақ) қорымы ішінде болуға тиісті
еді. П, Лерх 1867 жылы ... ... ... қырғыз (қазақ) молаларының
бәрі күйдірілген кірпіштен тұрғызылған, тек ... ... ғана ... ... ... ... тас қою етек ала ... Бұл
ескерткіштердің арасынан кейде арабша жазуы бар қара сұр түсті ... ... да ... ... тас ... Орта ... әр
жерінен, әсіресе, Саураннан табылған плиталарға өте үқсас». «Оның үстіне
мақала авторы Жанкент төңірегіндегі обалар мен ... ... ... ... ... төңірегінде көптігін әңгімелеген. Лерх мырза Жент
қаласының орнын осы маңайдан іздеген жөн ... ... - деп ... осы ... Қорқыт мазарының фотосуреттері жайлы қысқаша әңгімелей
кетейік. Қорқыт мазарының ... ... екі ... ... Әлкей Марғұлан: «Қорқыт күмбезінің ең алғаш фотоға түскені 1862
жылы еді. Бұл фото бүгінде тек, ... ... ғана ... ... деп анықтайтын фотосуреттің тағы да барлығы естеріңізде болар. Егер ... ... ... ... ... П. И. Лерх ... мәліметпен
сабақтастырсақ, Қорқыт күмбезін ең алғаш фотоға түсірткен 1862 жылы Сыр
бойына археологиялық экспедициямен ... Лерх боп ... ... ... қорытындысы 1867 жылы француз тілінде
жарық көрген ғалымның жоғарыда аталған еңбегіне Қорқыт мазарының 1862 ... ... ... тиісті. Ал, «Түркістан» альбомындағы ... ... сол ... ... Бұл ... мен ... ... алып, ел назарына ұсынып отырған сурет,1 ... ... ... ... Бұл тұспалым әлі де айқындай түсуді
қажет етеді.
Дегенмен, әзірге ... бар ... ... тұжырымдасақ,
біздің кезеңімізге Қорқыт мазарының үш фотосуреті ... ... ... - 1862 жылы ... П. И. Лерх экспедициясы түсірген
Қорқыт мазарының фотосуреті. Екінші және үшіншісі, әрине, 1899 ... ... ... ... фото-әуесқой П. Л. Арзамасовқа түсірткізген
Қорқыт мазарының екі ... ... екі ... ... - ... ... шығыс
қапталынан 1899 жылы түсірілген фотосурет» деп, ал ... - ... ... 1899 жылы ... фотосуреті» деп нақтырақ
атауымызға да болады.
1862 жылы Лерх ... ... ... мазарының сол
қапталындағы дың ұлгісімен салынған кешен Қорқыттың қарындасына ... ... ... да ... ... ... ... адамы бірімен-бірінің еш
сабақтастық байланысы жоқ қос құрылысты біріне-бірін қосақтап қатар, қабат
түсірткізбесе керек. Онда, 1862 жылы Лерх ... ... ... сол қанаттағысы, фотоның сыртына жазылған өз ... ... ... моласы» да, оның оң жағындағы «Қорқыт әулиенің қарындасының
кешені».
Неге «кешен» деп ... Олай ... ... қағандар мен хандарға,
атақты батырлар мен ардақты ұл мен қызға ел басы - қолбасыларға, көреген
көсемдер мен орақ ... ... ... ... ... Ата, ... ... әулие-әнбиелерге тұрғызылатын ескерткіш-белгілер мен сәулет өнері
ұлгілерінің оба, төбе, қорған, кеніш, балбал, сынтас, ... ... пұт, ... ... ... дың, ... үй, үйтас, үйген тас, сан
тас, қос, құлпы, құлпытас, там, ... ... ... сардоба,
күмбез, ғимарат, мұнара, зират, мола, мазар (құрылысқа немесе бір ғана
сағана ... ... ... ... ... яки болмаса мәйіт
қойылатын жерге ... ... ... ... ... ... ... екінші -
мола басы мағынасында), табыт, ағаш табыт, қыш табыт, ... ... ... лақат дегендей мың сан атауы бар. Егер осы атаулардың бірі ... ... ... ... ... ... құрылыстардың кезеңі
ауысып, дәуірі шатысып, салыну мәні басқаша астарға ие боп, өзге бір тарихи
сипат алып кететіні бар.
Алайда, ... бұл ... ... талдап, тарқатып, екшеп, ... жоқ. ... ... ... ... ... ... белгіге қатысты
қолданылып жүрген «мазар», «мола», «күмбез», «кешен» тәрізді ... ... елес бере ... жөн бе деп ... ... ата зиратының басына тұрғызылған архитектуралық құрылыс
Лерхте ... ... Ата ... ... ... Қорқыт моласы», Кастаньеде
«Әулие Қорқыт Ата моласы», Диваевта «Әулие ... Ата ... ... ... ... Қорқытқа қатысты аңыздардың исламданған нүсқаларынан өзге
жерде «мазар» атауы қолданылмаған.
Мәселен, Аничковта: «(Қорқыт) мазары соншалықты тартымды ... ... ... ... ... ... Жанында шырпыларына түгелдей
шүберек қиындылары (әлем) байлаған иыр-қиыр сексеуіл өсіп тұр», - ... ... ... да Қорқыт басына түрғызылған құрылысқа «мазар» атауын
қолданбай, «Қорқыттың күмбезі дың салу ... ... ... берген. Қорқыттың басына қойылған ежелгі белгі энциклопедиялық
басылымдарға «мола», «бейіт», «күмбезден», «мазарға» айналған.
Ал, осы ... ... ... ... тарихи тұлғаның Қорқыттың
басындағы белгінің атауына лайық-ты. Дұрысында, Қорқыт моласының басында
түрған ежелгі белгі Қорқыт өмір ... ... ... сай «Қорқыт Ата
кешені», ал бертінде салынған мемориал-комплекс ... Ата ... ... ... еді ғой. Әсті біз ... этимологиясы мен істің
парқына,құрылыстың мазмұнына мән бере бермейтін болсақ керек.
Мәселен, «мазар» атауы араб ... ... ... ... ... ... мұсылман қауымы бабтар мен ... ... ... ... «мұсылман әулиесі» боп танылған кісілердің
зиратының үстіне қойылған күмбезді құрылысты мазар, күмбез деп атаған. ... ... ... белгіні «мазар» деп атасақ тәңірлік ... ... Ата ... ... ... ... шығатындығын
түйсіну соншалықты қиын ба?.
«Ал, Л. Мейер болса «Материалы для статистики России» (СПб., 1865) атты
еңбегінде (Қорқыт) қорымындағы ... ... ғана ... ... ... қосады да, қалғаны қырғыздардікі (қазақтардікі) дейді.
Ол бірақ алыстан әрі біртіндеп алынып келгені беп-белгілі ... ... ... ... ... ... ... «Халық арасында, - деп ... ... - ... өлерін білген соң батыр Қорқыт бұл тастарды
пайғамбар жерінен әкелген екен, әрі ол бұл ұзақ ... бір ... ... ... ... деген деректі келтірген», - деп тарқатады Кастанье.
Міне, көрдіңіздер ме, діндарлар Қорқыт моласының атын ғана ... жоқ, сол ... ... ... ақ ... ... көк тас шығар)
да Қорқытқа теліп, оны Мекке-Мединемен сабақтастырып, тарихты бұрмалай
келіп, ... пірі ... ... ... ... ... өңір ... (қазақтары) мола үстіне ... ... деп ... - ... де ... - А. ... вопросы средне-азиатской археологии» атты мақаласында (1909-1910)
«әулиелердің басына түрғызылатын құрылыстар қазір мазар деп аталады. ... бұл сөз мола ... ... ... ... ... ... басы
құрылыстары мола немесе там деп ... ... ... ... ... ... ... ұлы ұлдарының басына оба
көтеріп, қорған тұрғызып, қолдан үйілген төбенің ұшар басына бәйтерек ... жыл ... ... ат ... мадақтау үрдісі ықылым замандар-дан
болған. Сондай байырғы салттың бірі - кешен тұрғызу дәстүрі ... ... ... ... Кешеннің пішіні киіз үй сипатында, дәлірек айтқанда
дың, діңгек тәріздес болған. В. Рубриктің тарқатуынша ... ... ... ... ... ... оның ... тас мүсін орнататын
болған. Кастаньенің зерттеуінше үйінді оба мен ... ... ... ... ... тас мүсін қою, балбал түрғызу, сынтас тігу Сыр ... ... өріс ... ... сақ, ғұн, ... қаңлы кезендерінен өрбіген бұл
үрдіс оғыз-қып-шақ және түркі қағанаты заманымен үштасқан. ... ... Н. ... «Байырғы түркілер» атты кітабында:
«Күлтегінің өртелген мүрдесінің кұлі қойылған жер (оба) ... ... ... ... ... ... ... шықты»
дейтіні сондықтан./18 -328/
Академик Әлкей Марғұлан: «Қорқытқа жаңадан обелиск ... ісін ... ... ... ол бұл істі ... ... П. С. ... жазып алған аңыз бойын-ша, Қорқыттың күмбезінен ертелі-кеш
әдемі ... ... үні ... ... делінеді, Архитектор осы
әфсананы ескеріп, Қорқыттың жаңа обелискісін төрт қобызды біріктіру ретімен
өзгеше, әдемі түрде ... ... Бұл ... ... күйлерін
ұрпақтардың есінде мәңгі сақтайтын болады», - деп, ... ... Ата ... өте жоғары баға берген /3-203/.
Әлекеңнің сәулетші Бек Ибраевты «ескілікті әфсаналарды ескеріп, бір
білетін архитектор бұл істі орындап ... - деп ... ... ... ... айтылған қисынды сөз. Себебі, Бек Қорқыт Ата,
мемориал-комплексіне мазар немесе күмбез тұрғызбай, сағана ... ... ... ... дың ұлгісіндегі кешен көтеріп, Марғұланның
көкейіндегісін тапты емес пе.
Ескерткіш-кешен биік ... ... ... ... ... биік
төбе қолдан үйілген обаны еске түсіреді делік. Төбе басындағы «стела» ... дың» ұшар ... тас ... ... ... ... қорғанды -
«қараулы төбені» жадына қайта салмай ма. Дың, діңгек ұлгісіндегі қылует
боса-болмасын ... ... ... ... Төрт ... ... обелиск алып сын тастарды көз алдыңа ... ... ... сол ... ... ... байқатады. Ал, осының бәрі жиыла
келіп қобыздық күйлермен жыршылық сарындардың атасы- өлімге дауа ... ... ... ... ... ... ... әруақты,
рухты Ата Қорқыттың тарихи болмысын, өмір сүрген тәңіргерлік кезеңінің сын-
сипатын мейлінше ашып, ... түр. ... Ата ... міне
осындай аталы. Ескерткіш кешеннің ... ... ... ... ... ... ... үйлескен.
Қазақтың 4 томдық қысқаша ... бұл ... Ата ... ... ... ... ... «Қызылорда облысының Жо-
салы станциясынан 18 км. ... ... ... ... салынған...
Қорқыт Ата ескерткіші темір-бетоннан жасалған 4 тік ... ... ... 8 м. ... ... аузы кең ... ... Әрбір
стела әр тарапынан қаратылып ... ... ... Екінші
жағынан аузы бара-бара кеңейе түскен түтіктер шартарапқа ... ... көз ... ... - ... ... бар.
Осы орайда еске сала кететін бір жәйт, Т. Еңсегенұлының «Атамұра» атты
кітабында: «Қорқыт күмбезінен сонау салынған кезден ... ... ... тұрған, - дей келе, бұған қосымша бірер мысал келтіріп, әңгіменің
соңын, - ... төрт қобыз түйіскен ... ... ... ... жел
соққанда қобыздың күңіренген үні естіледі. ... ... ... ... да ... етіп ... болу керек» деген қортынды ... ... ... В. В. ... «Шығармаларындағы» Спиридоновтың Қорқыт туралы
жинақтаған аңызынан: «Оның моласына қобыз қойылған, соның қайғылы ... атын ... ... ... келтірген болатын. Мағынасы толық
ашылмаған. Түпнұсқада: «На могилу его была ... ... и в ... ее ... имя ... Онда ... ... кезден қобыздың мүңлы
әуені Қорқыт күмбезінен» емес, оның «моласына қойылған ... ... ... емес, стеланы түрғызған Бек Ибраевтың өзі: «Ал, аңыз
бойынша, Қорқыттың бейітіне жел ... ... ... үн ... ... ... - деп ... ғой .
Қорқыт заманы, Қорқыт аңыздарына сүйенер болсақ, Қорқыттың қобызды
«Қарағайдың түбінен қайырып ... ... ... ... ... кез
ғой. Егер Қорқыт «Желмаяның терісін шанақ қылған, ортекенің мүйізін тиек
қылған, ... ... ... ішек ... ... «аузы кең орталық
тесікке келіп түйісетін 40 металл түтік жел ... ... ... сарынымен
үндес дыбыс шығаратындай» өнертапқыштық ... ... онда ... құрылыс әлемнің жеті кереметінің санын толықтыра түспес пе еді?.
Қорқыт Ата ескерткіші авторларының бірі С. И. ... ... қай ... өмір сүріп, қай заманда талдап ... ... ... жөн ... зерттеушілеріміздің «Қорқыт мазары әуелде қалай болған» деген
сұраққа жауап іздеуі заңды ... ... да ... болған?
Мақалада қарастырылған мәліметтердің қисынына қарасақ, Қорқыт зиратының
басына үш рет ... ... ... ... ... бірде-бір
мәліметі жетпеген белгі Қорқыт дүниеден өтісімен тұрғызылған болса керек. 8-
ғасырдың аяққы ... ... ... ол құрылыс Шашты Әзіздің, Ахмет
Ясауидің, Қорасанның бастапқы күмбездері тәрізді ... ... ... да ... ... Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштері секілді алып
құрылыс болуы да ықтимал. Мәселе тарихта ... ... ... ... ... кім ... байланысты. Екінші белгі сәулетші Бек Ибраев
тұспалдаған пішінде Қозы ... ... ... ұлгісімен 10-ғасырда
қыштан салынған да, ал оның қираған орнына кейіннен, үшінші рет ... ... ... ... ... тұрғызылған деуімізге болады.
Соңғы құрылыс 14-ғасырдағы исламдану ... ... ... Қорқыт заманында Ә. ... ... ... пен ... ... ту ... ... таяу орналасқан» емес-ау. Керісінше
Сырдарияның арнасы ол ... ... ... ат ... ары жатқан болар.
8-ғасырда Сыр арнасы қайда болды екен? Мәселен, қазір Жаңақорған тұсындағы
жаңа дариялық пен ескі ... ... 7-8 ... кем ... ... В. ... зерттеулерінде ескі Сауран қаласындағы ... ... ... ... ... айтылады. Дария арнасы кейінгі кездері ескі
қаланың жұртына ... ... ... ол ... су 5-6 ... ... ... Қорқыт қорымы дария арнасынан мүлде алшақ жатқан
ұланғайыр пантеон болған ... ... ... ... Бұл - бір.
Екіншіден, ежелгі Жанкент қаласының жұртта қалуы, ... ... ба, әлде ... ... ба? Неге «Су аяғы - ... «Су аяғы ... айналады. Қорқыт зираты үстіне тұрғызылған ... неге ... ... Дың ... қыштан салынған кешен қолдан қиратылды ма
екен. Қам кесектен салынған бертіңгі құрылыс ... ... ... ... ... боп ... Бәлки, бұл Бек Ибраев
күмәнданғанындай-ақ қыштан салынған ... ... ... ... ... ... салынған күмбезді құрылыс шығар. Бақсы моласына
жасалған ... ... ... ... Қорқыт мазарына ... ... енді ... ... ең ... ... сыпаның астында
Қорқыт Атаның сүйегі бар ма еді, жоқ па еді? деген мәселеге келер ... өзі ... ... мәселе. Себебі, тіпті бертінге - 10-ғасырға дейін
түздіктер арасында өлген ... ... ... салт ... ... ... ... «Күлтегінің өртелген мүрдесінің кұлі қойылған жер»
деп бастайтыны сондықтан.
Ғалым Күлтегін обасынан ... мен оның ... ... ... шыққандығын айта келіп: «Голову статуи Кюль-тегина удалось найти.
Она выпол-нена вполне реалистически: монголоидные черты - ... ... ... прямой нос и косой разрез глаз не оставляют ... ... в ... принадлежности рода Ашина. На голове надет ве-нец
с пятькгзубцами, на котором изображена птица, ... на ... Лицо ... ... ... ... ... художник видел на-
туру уже после смерти. От головы жены Кюль-тегина сохранился ... ... с ... ... ... Особенно
замечательны крепко сжатые губы, характе-ризующие эту женщину как ... и ... - деп екі ... ... де ... ... ... .
Жоғарыда келтірілген үзіндідегі ... ... ... ... ... ... қалыпта бейнеленген, әсті
суретші (мүсінші) Күлтегінді өлгеннен соң көрген болар», - деген анықта-
масы ... ... ... Себебі, Гумилевтың ол ... ... бір адам ... соң ... ... бет ... нақты
көшірмесін балауыз арқылы қалыпқа түсіріп алатындығын, сол ... ... ... ... кейіннен барып дәлме-дәл саз, ғаныш
тәрізді өзге беріктеу материалдарға көшіретіндігінен хабарсыз ... ... қой. Оның ... бұл өзі тым ... - сақтар кезеңінен бері келе
жатқан мүсіндік ... - ... ... көне тәсілдерінің бірі.
Бұл арқылы ғұлама ғалым, ... ... сақ ... ежелгі ғұрыпты
сақтап, Күлтегін өлгенде оның қатынын күйеуіне ... ... ... ... ... бейнесін жасату үшін арнайы
алдырылған мүсінші ... бет ... жаны ... соң өлі ... ал ... ... ... әлі бақуатты әйелдің кейпін қаз-
қалпынша, натураға - тікелей өзіне қарап отырып, өзіндік мінез ... ... ... тұрпаттаған деген ойды тұспалдатқысы келген шығар.
Немесе, ол кезенде өлген адамның мәйітінің отқа ... ... ... мен кұлі ... адамның дене бітіміне шақтап тігілген
киімге - тұлыпқа салынатындығын, сол тұлыптың мойнына ... ... ... ... ... ... ... білмегенде кім білмек.
Тұлып - «киім» өлген адамның бет-бейнесімен (маска-сымен) түстаса келе,
оның өмірдегі болған ... ... Түп ... ... ... ... бет ... неғұрлым сол адамның өмірдегі кейпіне
ұқсас болса, соғұрлым өлген кісінің ... тез жан ... ... ... ... Өлген кісінің бітім-болмысын сипаттайтын ... ... ... ... қуыршақ атауының «қуыр» және «шақ» деген
қос сөзден туындауы да ... ... ... - ... жағу ... ... бұл сөздің сыңары, өртелген адамның пішініне дәлме-дәл, шақ, шап-
шақ ... ... ... ... ... ... үғымда
қуыршақ өлген адамның жансыз ... өз ... ... ... ... ... қуыршақ жасауды, ... ... ісі» деп ... ... ескі ... жою ... шыққан. Мәселен, мұсылмангершілікте баланың сырқатын қуыршаққа
«көшірген» болады да, сол қуыршақты адамның аяғы баспайтын жерге ... ... ... өлі ... рухы бар деп ... ғой. ... ... Қорқыт зиратынан қыш табыт, қыш ыдыс іздестіре ... ... осы ... жіті ... ... Алайда, біз
Қорқытқа қатысты тарихи деректерден «қышпен», ... ... ... ... 7-8 ғасырда өмір сүрген. Олай болса ол сегізінші ғасырдың ... ... өтсе де, ... Қорқыт болғандықтан оның басына
тұрғызылған белгі өзінің даңқ ... сай, ... пен ... деңгейлес, мейлінше алып құрылыс болуға тиісті.
Мәселен, Күлтегін ескерткішінің көлемі 80x40 м. ... ... ... Атаның қазіргі ескерткіш-кешені тәрізді шығыстан
батысқа қарай бағытталған. Археологиялық қазба ... ... ... ... сырт ... алып ... ұқсас болған. Аршылғаннан
кейін комплекстің сырты қорғанмен қоршалғандығы, қорғанның сыртқы жиегінде
терең ор ... ... ... ... алып қақпасының алдында
біріне-бірі қарама-қарсы қойылған қос ... ... ... қойтас Үстірт
өңірінде көбірек ұшырасады. Ескерткіш ... бұл түрі ... ... ... жалпылама «қойтас» делінгенімен, стильдене
келе бүйіріне ... ... ... ... ... ... тас ... та осылай атала береді.. Мысалы, Қорқытта «стеланың табаны мен
беттері ежелгі көшпенділердің космогониялық ұғымын ... ... ... ... де, ал біріне-бірі ... ... ... ... ... ... жағы ... сиқырлы
Желмаясын елестететін «түйе табан» өрнегімен безендірілген»/20-382/.
Қорқыттың жаңа комплексінде де ... ... ... ... сына ... тас ... қашалған алып тасбақаның үстінде тұрса,
біздің мемориал тасбақаға ұқсас төңкерілген тостақ ... ... ... ... ... айтқанда, дарынды сәулетші Сыр ... ... мен ... ... ... ... ... Қорқыт
Ата ескерткіш-кешенінде ұлкен шеберлікпен үйлестіре алған. ... ... ... - ... Ата ... дыңы мен ... ... дәстүрлік, стильдік, мән-мағыналық үйлесімде
салынуға тиісті қонақ үй мен кесене.
Өкінішке орай, ... ... ... ... ... ... ... деген секілді бұған дейін белгілі-бір дәрежеде басы ашылған
немесе «Қорқыттың ... бар ма, жоқ па?», ... ... ... тәрізді ұзын сонар күрделі мәселелерге уақыт ... ... ... көтере бермейтіндіктен тоқтала алмадым. Келешекте туындайды-
ау деген кейбір күмәнді жәйттерді үстіртін болса да ... ... есте ... ... ... Атаның жаңадан салынған мемориал-
комплексі мен ескі қорымдағы ... көне ... ... ... үшін екі
құрылысқа екі атауды орнықтырған жөн тәрізді. Меніңше, Қорқыт-тың ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде орнығып
қалғандықтан, бұрынғыша - «Қорқыт мазары» деп алынуы керек те, ал ... ... ... ... ... ... ... жалпақ қазақ тілінде «Қорқыт Ата кешені» деп атаған қисынды.
Сөз түйінінде айтарым, ... ... ... ... Сырда туып,
Сырда өлгендігі, зиратының Сырда болғандығы, әрі оның тарихи деректерге
таңбаланғандығы даусыз ... ... ... ... ... жер, су ... аз емес.
Қызылорда облысының Қармақшы ауданының ... ... жол ... аты да ... Сырдарияның дәл стансаға жақын жиегінде бұрын
Қорқыттың зираты болған. Өкінішке ... ... суы ... ... орып ... ... бір шақтарда Қорқыт моласы бұзылған. Қазіргі
кезде дарияның суы жоғарыдан байланып, Арал теңізі жоғалуға бет ... ... ... карақалпақтардың ортақ ризығы ... ... ... суын ысырап қылып, дүние жаралғалы бері аман
келе жатқан айдынды ... ... ... ... ... ... халық қарғысының ішінде Қорқыт әулиенің ... де ... ... Қызылорда облысының халқы Қорқытқа ... ... ... ... ... ... ескерткіш сағана орнатқанын ... ... ... ... келген зұлмат қаншалықты ауыр, қырсықты
болса да, ол халықтың өзі әзиз тұтқан әулие данышпанына деген ... ... ... жоқ. ... адам үшін ... ... істері,
сансыз жақсыұлығы ел есінен шығатын емес.
Қорқыт есімін ұмыттырмаған себептердің кейбіреулерін атап ... ... ... ... ... арнап жазған шығармаларын да
көрсетуіміз ... ... ... ең ... деп ұлы ... «Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы» секілді дастандарын айтсақ
керек. Қорқыттың рухы торыққанда және ... ... ... ... етудің өнегесін ұлы жыраудан алғанын ақын былайша түйіндейді.
Өмірде арманым жоқ ... ... ... ... ... жуа білсем.
Жас төгіп, сұм өмірде зарлап-сарнап, Кұшақтап қобызымды көрге кірсем...
Қорқыт туралы ... мен ... ... бір тағлымды тұсы қазақ
эпикалық ... ... ... ... ... ... әзірбайжан халықтарының «Дәде Қоркыт кітабы» мен ... ... ... ... ... ... ... иірімдері
баршылық. Мәселен, «Дәде Қорқыт кітабының» үшінші ... мен ... ... ... да, қаһармандар аты да ұқсас. Қазақ жырындағы
Алпамыс оғыз ... ... ... ... ... Бөрібек болып
аталуының өзі бұлардың түбірлестігіне күмән калдырмайды. Академик ... ... ... ... ... болған аңыз әңгімелер оғыздар мен
кыпшақтар Сырдария бойында қатарласа емір кешкен ... ... ... деп
есептейді. Бұл — жырдың жаратылу тарихы мың жылдан артық уақытты қамтиды
деген сөз. ... ... ... жырының дүниеге келу тарихын ... ... еске ... сәт туар ... оған сенімді дерек мол.
Қаһарманы ортақ қазақ аңыздары мен түрік, әзірбайжан, түркмен эпосы бұл
халықтардың ертеде туыстығы, араластығы мол болғандығының куәгері, тілі ... да ... ... ... ... ... ескерткіш. Белгілі фольклоріпы
X. X. Короглы ... ... ... ... ... ... болған
оқиғалар оғыздардың Сыр бойында жүрген кездерінің ... ... ... Оғыз ... ... ... Қарашық атты жерлер Қаратау
төңірегінде ... ... бар. Ең ... жері — ... және оғыз ... ... сарындардың үндес, ыңғайлас келіп отыратындығы. Жалпы
түрік жырларындағы түрақты сарындар: қартайған ата-ананық баласыздық ... ... ... ... ерте ... ... ... жауды
жеңіп, соңындағы елді мұратқа жеткізуі қазақтың да, осман ... ... ... жиі ... ... ... дәуірлерде түрлі
себептен түрік халықтары бір-бірінен жырақтап кетсе де, ауыз ... сол ... ... ... ... қалғанына бұдан жарқын
мысалды іздеп табу қиын. Демек Қорқыт тақырыбы ... ... ... ... ... ... замандарда қоныстас, тағдырлас, мүдделес
болғандығын еске салып, көп сырларды бүгіп жатқан ауқымды тақырып. Қеңірек
алып сөйлесек, жалпы ... ... ... ... ... «Дәде
Қорқыт кітабымен» терең байланысып жатыр деген тү-жырымға келер едік.
Қазіргі кезде қоныс шалғайлығынан, көп ғасырлар бойында өзара байланыс
үзілгендіктен қазақ және ... ... ... ... ... ... Ал көне дәуірлерде тілдеріміздің бітімі бір-біріне ... ... ... ... ... мықты дәлелдейді. Бұл эпоста қазіргі
оғыз тілдерінде жоқ, ... ... ... бар ... үшырайды. Осының
өзі тілдердің алшақтауы мен ... ... ... ... материал.
Заманының данышпан әулиесі, бүкіл елдің пір тұтқан ақылгөйі Қорқыт
туған, ер ... ... ... ... ... ғана
сақталғанының өзі ерекше ... ... ... Ал ... бен Кіші ... ... ... шығармасында Қорқыттың егде тартқан, ел ісіне
төрелік шешім айтқан кезеңі ғана көрініс ... ... өзі ... ... ... ... ... Қаратау өңірлерінде пайда болып,
жалғасы оғыздардың жаңадан ірге ... ... ... ... арасындағы Қорқыт жөніндегі аңыздар мен жырларды
неғұрлым толық жинау, сүйтіп бір ... ... ... ... ... келтіру зерттеушілердің уәзипасы. Сонымен қатар «Қорқыт
атаның» жалпы түрік халықтарындағы ... ... ... ... ішкі ... тексеру де күрделі ғылми нысананың бірі.
Түбі бірге туысқан түрік халықтарының ынтымағы ... ... ... ... ... ... ... кезеңде бәрімізге ортақ ... ... ... да, тәжрибелік те мәнге ие болатыны шүбәсіз.
«Дәде Қорқыт кітабында» кездесетін «Қорқыт айтқан» делінетін нақыл
сөздердің көбі күні ... ... ... ... ... ... түрінде ұшырап отыратындығы байырғы бауырластықтың ... ... ... ... халық ұмытпайды деген осы. ... ... ... ғана туған емес, олар оғыз және ... ... ... қазақтың генетикалық, тектестік жа-ғынан да
бір тамырдан тарағанын ... ... ... ... үшін мысал
келтірейік. «Дәде Қорқыт» ... ... ... ... ... ... жау ел болмас, ескі ... жіп ... ... көрмейінше ұлгі алмас, ұл атадан ... ұлгі ... ... ұл ... ... ... құласа, құрбақа құлағында
ойнайды», «Тәкаппарлықты тәңірі сүймес», ... есек ... ... де, тұлпар болмас», «Жапалақ-жапалақ қар жауса да, жазға қалмас»,
«Ежелгі дұшпан дос болмас», «Дәулетті ұл ... ... қоры ... ұл ... ... көрі ... «Жердің соны шө-бін киік білер»,
«Түнде керуен көшкенін қара торғай білер», «Қай ... сулы саз ... ... ... ағарған баба көрікті, ақ сүтіне тойғызса, бала
емізген ана көрікті, сүйікті ...... ... ... ... ... отау үй көрікті» деген нақыл тіркестердің бір ... ... ... ... ... әдебиеттер.;
1.Қоңыратбаев Ә «Қазақ эпосы және түркология» Алматы ., «Ғылым» 1987
2.Әуезов М Әдебиет тарихы
3.Марғұлан Ә Ежелгі жыр-аңыздар Алматы, «Жазушы» баспаханасы, 1985, ... ... ... ... (ҚСЭ. ... 1975, ... Еңсегенұлы Т «Атамұра» А., 1997, ... К. ... Об этой ... и ее истоках. В кш.: Анар. Деде Коркут.
Гянджлик. Баку, 1988, стр.6
7.Салғарин Қ ... А., 1989, ... ... ... ... ... ... 2-саны 1991. 19 және
22-беттер.
9 Мұқтарұлы С Күн - желкен. Алматы. 1990. 112-бет.
10. Қоңыратбаев Ә Көне ... ... А., 1991, ... ... X. Г. В книге и ее создателях. В. кн.: Книга отца нашего
Коркута. ... 1989, 9-бет ... ... ... Диваев Әубәкір. Тарту. А., 1992, 199-бет
14. Ә. Жақыпұлы, А. Қонысұлы. Тұран: Нүхыдан бізге ... ... ... ... С. ... және ... А., 1985, 189-190-бет.
16. Қоңыратбаев.Т Ертедегі ескерткіштер. А. 1996. 144-бет .
17. Ибраев Б ... ... ... ... ... және ... ... 25-26-бет.
18. Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М., 1993, ... ... С. ... тууы жайлы әңгіме. Кіт... ... А., 1989, ... ... Б. ... Ата ... ... ... 4-том. 382-
бет).

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
Ірі қара малдарының эймериозды- мониезиозды инвазиясы, емі, алдын-алуы.35 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Ақпарат11 бет
Маркетинг негіздері15 бет
Әлкей Марғұлан29 бет
Әлкей Марғұланның педагогикалық қызметтері4 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь