Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары

Диссертациялық жұмысының жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында Алматы қаласы музейлеріндегі қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының түрлері мен типтеріне сипаттама беріліп, олардың сақталуы, экспозициялануы, насихатталуы, каталогталуы, қару-жарақ коллекцияларының қалыптасуының зерттелуі мәселелері қарастырылды.
Диссертациялық жұмысының өзектiлiгi. Жалпы музейдің адамзат тарихындағы алатын орны ерекше екені белгілі. Қазіргі кезеңде музейлер алдында болашақ үшін мәдени мұраны сақтау, зерттеу, насихаттау мәселелері тұр. Мәдени құнды көне заттарды көрсету, жалпы адамзаттық мәнін ашу арқылы музейге келушілердің адамгершілік, рухани өсуіне әсер ету, ағарту мақсаттарын әрбір музей өз саласына сай музейлік орта жағдайында іске асыруда. Музей ісі мен ескерткіштерді қорғау саласында этнографиялық коллекциялар негізінде музей келушілеріне үздіксіз білім беру арқылы олардың ғылыми танымын қалыптастырудың маңызы зор. Қазақстанның музеология ғылымын реформалау арқылы түбегейлі қайта құрулар уақыт талабынан туындап отырған қажеттілік және бұны жүзеге асыру аса қиын да, күрделі іс екені белгілі. Бүгінгі жаңа технология мен инновацияның дамып, өркендеген заманында музей құндылықтарын жалпыхалықтық қол жетімді ету, оларды халықаралық деңгейде таныту, қазақстандық, ұлттық брендке айналдыру мәселесін жолға қою керек.
Қазіргі заманда жаңа көзқарастарды жүзеге асыру жолына түскен музейлер дәстүрлі идентификация, консервация және ағартушылық міндеттері көлемінен шығып, қоғам мен қоршаған орта өміріне қызу араласып, өз аясын кешенді бағдарламаларды жүзеге асырумен кеңейту керек. Қазіргі әлемдік ақпараттық кеңістікте музей құндылықтарының интерпретациялануы және интеграциялануы маңызды болып табылады.
Музейлік зат тұрғысынан болсын, этнологиялық тұрғыдан болсын, қазақтың дәстүрлі қару-жарағына қатысты бүгiнде шешуiн таппаған мәселелер аз емес. Тарих және әскери тарих ғылымында қару-жарақ әскери iстiң бiр бөлiгi ретiнде ғана қарастырылған. Әрине тарихи еңбектерде авторлардың мақсаты мен мiндетi басқа болғаннан кейiн, бұл мәселелер зерттеудiң өрiсiнен тыс қалып қоюы түсiнiктi. Этностың дәстүрлi мәдениетiндегi қару-жарақтың алатын орны мен мәнi, оның қызметi музейлік тұрғыдан, ғылыми қарастырылған жоқ.
Магистрлік жұмыстың өзектілігі мемлекеттік даму барысында нығайып, күшейе түскен алғашқы қазақ әскерінің қару-жарақтары мен қорғаныс киімдерінің музей ісінде сақталуы мен экспозициялануы болмақ.
Тақырыптың өзектілігіне қазақ халқының ұлттық ерекшеліктеріне, салт-дәстүрлеріне, өмір сүру тіршілігіне сай өзіне тән дәстүрлі қару-жарақтарның болғандығын ғылыми тұрғыдан зерделеп, музейтану тұрғысынан тиісті баға берілуі жатады. Қазақ халқының өзіне тән ХV-ХVІ ғасырлардағы әскери өнері, әскери дәстүрі, қару-жарақ түрлерінің жетілуі, қазақ хандары мен батырларының соғыс тәсілін жетік меңгеруі, Қазақ мемлекетінің өз аумағында үлкен жерді игеруіне және оны сақтап қалуына себеп болды.
1. Зиманов С. З. Россия и Букеевское ханство (1801-1845 гг.) - Алма-Ата: Издательство «Наука» Казахской ССР, 1982. - 171 с.
2. Ахметжан Қ.С. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы – Алматы: Алматыкітап, 2006.- 216 б.
3. Валиханов Ч.Ч. Вооружение киргиз в древние времена и их военные доспехи // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. В 5-ти томах. Алма-Ата: Издательство Академии наук Каз ССР, 1961. – Т.1. – 778 с.
4. Семенюк Г.И. Оружие, военная организация и военное искусство казахов XVII-XVIII в.в. // Вопросы военной истории России XVIII и первой половины XIX веков. – М.: Наука, 1969. – 445 с.
5. Тоқтабаев А. Жыл басы жылқының қасиеті // Ислам әлемі.- 2002. № 1. - 33-34 б.
6. Ахметжан К.С. Традиционное вооружение казахов: генезис, структура, этнокультурная функция ( историко-этнологическое исследование) диссертация канд. ист. наук. – Алматы, 2003. -178 с.
7. Ақсауыт. Екi томдық. – Алматы: Жазушы, 1977. – т. 1: Батырлар жыры/ Құраст., алғы сөзін, түсініктерін жазған О.Нұрамағамбетова. – 367 б. Суретті. -. 2: Батырлық дастандар. – 378 б.
8. Жетібаев Ж.М. Маңғыстау және Үстiрт қазақтарының этнографиялық суреттерiндегi қару-жарақтар // Известия НАН РК. Серия общественных наук. 1993, № 5.- 61-68 б.
9. Алимбай Н., Муканов М.С., Аргинбаев Х. Традиционная культура жизнеобеспечения казахов. Очерки теории и истории.- Алматы: Гылым, 1998. – 234 с.
10. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах. Т.1. Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1961. – 776 с.
11. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Орталық музейі. Фотоальбом /Құрастырушылар Н.Әлімбай, Б.Қақабаев, Ж.Шалғынбай, М.Тәтібаев. – Алматы: Өнер, 2009. – 176 б.
12. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. Т. 3. – Алматы, Өнер, 1994. - 247 с.
13. Бессонова С.С. О культе оружия у скифов // Вооружение скифов и савроматов: Сборник научных трудов. Киев: Наукова думка, 1984. – 158 с.
14. Ахметов Ә.К. Түркi тiлдерiндегi табу мен эвфемизмдер (салыстырмалы этнолингвистикалық зерттеу): Филология ғылымдарының докторы дәрежесiн алу үшiн дайындалған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 1995. - 62 б.
15. Кайдаров А.Г. Доспехи и вооружение воина-батыра в казахском эпосе и их этно-лингвистическое объяснение // Известия АН Каз ССР. Серия общественная. - 1976. № 6. – с. 24-35.
16. Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер. – Алматы: Дәуір, 1996. – 256 б.
17. www.madenimura.kz.
18. Тасболатова А., Аманжолов К. Военная история Казахстана: Очерки, - Алматы : Рауан, 1998. – 176 с.
19. Будагов Л.З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий в двух томах. - Спб.: Типография Императорской Академии наук, 1886. – Т.2. – 415 с.
20. Базаров Б.В., Ням-Осор Н. Из истории символики и атрибутики монгольской государственности / Этнографическое обозрение. 2003. – 305 с.
21. Ж.Жетібаев. Салт атты сарбаз бейнесі // Қазақ тарихы, 1994, №4, - 50 б.
22. Курылев В.П. Оружие казахов. // Материальная культура в хозяйства народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. СМАЭ XXXIV. – Алматы.: Наука,1978. – 276 с.
23. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Ғылыми-зерттеу еңбек. – Алматы: «Өнер» баспасы, 1987. – 128 б.
24. Картаева Ш. Қазақ халқының әскери өнері және жауынгерлік дәстүрі (ХV – XVIII ғасырлар). Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясының авторефераты. – Алматы. 1999. 29 б.
25. Бейхайм В. Энциклопедия оружия. Спб.: «Санкт-Петербург оркестр», 1995. – 576 с
26. Какабаев Б. Формы экспозиционно-выставочных работ в современнных условиях // Труды Центрального музея. – Алматы: Ғылым, 2004. – С.27-31.
27. Вамбери А. Путешествия по Средней Азии. Спб., 1865. – 221 с.
28. Винклер П. фон. Оружие. Руководство к истории, описанию и изображению ручного оружия с древнейших времен до начала XIX века. – М., 1992. – 329 с.
29. Культура ранних кочевников Казахстана. Научный каталог археологических коллекций Центрального Государственного Музея РК. – Алматы, 2009. – 440 с.
30. Ахметжан К.С. Этнография традиционного вооружения казахов. –Алматы: «Алматыкітап» ТОО, 2007.- 216 с.
31. Виктор. Символ и ритуал. М.: Наука, Гл.ред.вост. литературы, 1983. – 277 с.
32. Военный энциклопедический словарь. – М.: Военное издательство, 1983.- 963 с.
33. Қазақстан музейлері/Музеи Казахстана. Мәдени-танымдық және ғылыми-әдістемелік журнал. 2007. №1.
34. Ибрагимов И.И. Этнографические очерки киргизского народа // Русский Туркестан. - 1872. Вып 2.
35. Казахско-русские отношения в ХVI-ХVIII веках: (Сборник документов и материалов). - Т.1. – Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1964. – 576 с.
36. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. – Алматы: Қазақстан, 1977. – 95 б.
37. Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. – Алматы: Казахстан, 1969. – 88 б.
38. Басенов Т.К. Прикладное искусство казахов. – Алма-Ата: Казахское государственное издательство художественной литературы, 1958. – 48 с.
39. Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах. Т. 1. - М.: Советская Энциклопедия, 1991.- 719 с.
40. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
41. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств (ХVIII в.). – Алматы: Білім, 1999.- 289 с.
42. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи (XVII-XVIII вв.). – Алма-Ата: Гылым, 1991. - 238 с.
43. фон Винклер П. Оружие. Руководство к истории, описанию и изображению ручного оружия с древнейших времен до начала XIX века. - М., 1992. – 329 с.
44. О туземном оружии в туркестанском крае // Русский туркестан: Сборник. - 1872. Вып. 2
45. Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды. -: Естелік-эссе. – Алматы:, 1994. – 512 б.
46. «Қазақстан».Ұлттық энциклопедия. -Алматы: «Қазақ эниклопедиясының» Бас редакциясы, 1999. – 725 б.
47. 54. Тайман С. Қазақстанда мұражай ісінің даму тәжірибелері және проблемалары (1946-1970 жж.): Тар. ғыл-ң. канд. дисс... – Қарағанды, 1999. – 380 б.
48. Кроллау Е.К. Температурно-влажностный и световой режим музеев. Москва, 1971.
49. Тайлор Э.Б. Миф и обряд в первобытной культуре / Пер. с англ. Д.А.Коропчевского. – Смоленск: Русич, 2000.- 624 с.
50. Восстановление памятников культуры. Проблемы реставрации. //Сборник статей под. ред Лихачева.Р.А – Москва, 2011.- 211 с.
51. Музееведение. Учебное пособие. Под редакцией К.Г.Левыкина и В.Хербста. – Москва, Высшая школа. 1988. – 431 ст.
52. Флори Жан. Идеология меча. Предыстория рыцарства / Пер. С фр. М.Ю. Некрасов; научн.ред.к.и-н. Ю.П.Малинин. – Cпб: Евразия, 1999. – 320 с.
53. Евланов В.А. Петров С.Д. Почетным оружием награжденные. – М.: Просвещение, 1988.
54. Шарипова Д. С. Очерки казахского изобразительного искусства. Период становления (1930–50-е годы). – Алматы: Арда, 2008. – 118 с.
55. Трубников Б.Г. Большой словарь оружие. – Спб.- М.: Полигон-Аст, 1997. – 668 с.
56. Кэстль Джон. Дневник путешествия в году 1736-м из Оренбурга к Абулхаиру, хану Киргиз-Кайсацкой Орды. – Алматы: Жибек жолы, 1998.
57. Аствацатурян. Э. Оружие народов Кавказа. История оружия. - М.: Хоббикнига. 1995. - 192 с., ил.
58. Музейная экспозиция. Теория и практика. Искусство экспозиции. Новые сценарии и концепции. – М., 1997.- 212 с.
59. Этнографические аспекты традиционной военной организации народов Кавказа и Средней Азии (Сборник статей). – М.: Академия наук СССР, 1990. – 148 с.
60. Хазанов А.М. Очерки военного дела сарматов. – М.: Наука, 1971. – 171 с.: ил.
61. Тэрнер Виктор. Символ и ритуал. – М.: Наука, Гл.ред.вост.литературы, 1983. – 277 с.
62. Носов К.С. Самураи: эволюция оружия. – М.: Эксмо, 2010. -370 с.
63. Музейная экспозиция. На пути к музею 21 века. – М., 1997. – 159 с.
64. Тұяқбаев Қ. Реставрация – жаңғырту өнері. – Алматы, Арыс баспасы, 2007. – 136 б.
65. Никитин М.К, Мельникова.Е.П. Химия в реставрации. – Москва, 1990. – 154 с.
66. Ибраева А.Ғ Қазақстандағы музей ісі: қалыптасуы мен дамуының тарихи тәжірибесі (1831-2006 жж.). ¬– Астана, 2010. – 43 б..
67. Шулепова Э.А. Основы музееведения. – М., 2005.- 432 с.
68. Разгон А.М. Научное описание музейных предметов. – Москва, 1954. – 118 с.
69. Жумадил А.К. Военное дело кочевников Евразии: истографический анализ: монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 272 с.
70. Алланиязов Т.К. Очерки военного дела кочевников Казахстана.- Алматы: Фонд «XIX», 1996. – 234 с.
71. Черников С.С. Загадка золотого кургана. – М.: Наука, 1965.- 188 с. .
72. Ноль Я.Л. Информационные технологии в деятельности музея. – Спб., 2007.- 204 с.
73. Фармаковский.М.В. Консервация и реставрация музейных коллекции. – Москва, 1947. – 143 с.
74. Горелик М.В. Оружие древнего Востока. (IV тысячелетие- IV в. до н.э.) М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. –349 с.
75. Худяков Ю.С. Вооружение енисейских кыргызов. – Новосибирск, 1980. -176 с.
76. Черненко Е.В. Скифский доспех. – Киев, 1968. – 191 с.
        
        КІРІСПЕ
Диссертациялық жұмысының жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында Алматы қаласы музейлеріндегі қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының түрлері мен типтеріне ... ... ... ... экспозициялануы, насихатталуы, каталогталуы, қару-жарақ коллекцияларының қалыптасуының зерттелуі мәселелері ... ... ... ... Жалпы музейдің адамзат тарихындағы алатын орны ерекше екені белгілі. Қазіргі кезеңде музейлер алдында болашақ үшін мәдени мұраны сақтау, ... ... ... тұр. ... ... көне ... көрсету, жалпы адамзаттық мәнін ашу арқылы музейге келушілердің адамгершілік, рухани өсуіне әсер ету, ағарту мақсаттарын әрбір ... өз ... сай ... орта ... іске ... ... ісі мен ескерткіштерді қорғау саласында этнографиялық коллекциялар негізінде музей келушілеріне үздіксіз білім беру ... ... ... ... қалыптастырудың маңызы зор. Қазақстанның музеология ғылымын реформалау ... ... ... құрулар уақыт талабынан туындап отырған қажеттілік және бұны жүзеге асыру аса қиын да, күрделі іс ... ... ... жаңа технология мен инновацияның дамып, өркендеген заманында музей құндылықтарын жалпыхалықтық қол жетімді ету, оларды халықаралық ... ... ... ... брендке айналдыру мәселесін жолға қою керек.
Қазіргі заманда жаңа көзқарастарды ... ... ... ... ... дәстүрлі идентификация, консервация және ағартушылық міндеттері көлемінен шығып, қоғам мен қоршаған орта өміріне қызу араласып, өз аясын кешенді бағдарламаларды ... ... ... ... ... ... ақпараттық кеңістікте музей құндылықтарының интерпретациялануы және интеграциялануы маңызды болып табылады.
Музейлік зат тұрғысынан болсын, этнологиялық ... ... ... дәстүрлі қару-жарағына қатысты бүгiнде шешуiн таппаған мәселелер аз ... ... және ... тарих ғылымында қару-жарақ әскери iстiң бiр бөлiгi ретiнде ғана қарастырылған. ... ... ... ... ... мен ... басқа болғаннан кейiн, бұл мәселелер зерттеудiң өрiсiнен тыс қалып қоюы түсiнiктi. Этностың дәстүрлi мәдениетiндегi қару-жарақтың алатын орны мен мәнi, оның ... ... ... ... ... жоқ. ... жұмыстың өзектілігі мемлекеттік даму барысында нығайып, күшейе түскен алғашқы ... ... ... мен қорғаныс киімдерінің музей ісінде сақталуы мен экспозициялануы болмақ.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... сай өзіне тән дәстүрлі қару-жарақтарның болғандығын ғылыми тұрғыдан зерделеп, музейтану тұрғысынан ... баға ... ... ... ... өзіне тән ХV-ХVІ ғасырлардағы әскери өнері, әскери дәстүрі, қару-жарақ ... ... ... ... мен батырларының соғыс тәсілін жетік меңгеруі, Қазақ мемлекетінің өз ... ... ... ... және оны ... ... себеп болды.
Магистрлік жұмыстың өзектілігін байыта түсетін күрделі жақтарының бірі қазақ халқының қару-жарағы ... ... ... тығыз байланысты. Биылғы жыл мемлекетіміз Қазақ хандығының 550 жылдығын мемлекеттік деңгейде атап өтуде. Қазақстан ... ... ... ... ... ... қазба нәтижесінде табылған және Қазақ хандығы тұсында ... ... ... ... ... ... ретінде түскен қару-жарақтар, сауда саттық арқылы келген, шығыс және ... ... ... ... ... ... арқылы сыйға тартылып келген қару-жарақтар, қазақ жеріне орыс билігінің орнауына байланысты орыс ... ... 1916 ... ... көтеріліс, Азамат соғысы кезінде қолданылған қару-жарақтар да музейлердің ... ... ...
Қазақ халқының қару-жарағын қазақтың дәстүрлi халықтық мәдениетiнiң контекстiнде қарастыру арқылы ғана оның музейлік-этнографиялық басқа ... ... ... ... аталғандардың этнос дүниесiне қатыстылығы көрсетiледi.
Қару-жарақты музейлік зат ретiнде алып қарастыру этникалық ... ... және оның ... жаңа ... ... тұрғыда саралауға мүмкiндiк бередi. Дәстүрлі қару-жараққа тән этникалық ерекшелiктер, қару-жарақ арқылы этностың басқа халықтармен туыстық, тарихи-мәдени байланыстарының және этностың өзiнiң ... ... ... ... ден ... ... методологиялық және теориялық тұрғыдан да, және оның практикалық жолын анықтау жағынан да олардың сақталуын, насихатталуын, ... ... ... ... дәріптеу бүгiнгi күнгi маңызды да өзектi мәселе. Болашақта осы бағыттағы ғылыми зерттеулер музейтану ... ... ... ... ... алар едi. ... музейлік зат ретiнде алып қарастыру - осы ... ... ... ... аясын кеңейтiп, тақырыпқа қатысты ғылыми проблемалардың тың өрiсiн ашады. ... ... ... ... ... ретiнде алып қарастыру барысында қазақтың қару-жараққа қатысты халықтық кәсiби терминдерiн зерттеу, оларды ғылыми айналымға енгiзу, солардың ғылыми термин боларлық ... ашу да ... ... ... ... бiрi.
Диссертациялық жұмысының зерттелу деңгейі. Қару-жарақтардың музей қорларындағ коллекциялық ... ... ... ... ... қару-жарақ палатасынан бастау алады. Мемлекет қайраткері, реформатор, ағартушы Жәңгір ханның өзі қазақ жеріндегі тұңғыш музейдің негізін қалаған еді. Ханның 1827-1828 ... Хан ... ... ... ... Палатасы деп аталды. Атауы айтып тұрғандай, музейдің басты жәдігерлері көшпелі қазақтар өміріндегі маңызды заттардың бірі боп табылатын, отбасылық мұра болып ... ... - ... ... отыратын, қолдануына қарай бес түрге бөлініп, деген атауға ие болған қару-жарақтар еді. Ол тұрмыста қолданылатын зат болса да, ... ... ... пен ... ... атанды. Қазақ түсінігінде қарудан айырылу намыстан айырылумен тең саналды. Осыншалық ... ... бар ... ... ... ... ... түспегендігі белгілі. Ханның замандастары М.Киттары, К.Гебель, А.В.Терещенко шығармалары мұражай коллекциясының жүйелілігінін көрсетеді. Бұл сипаттамаларды зерттеу негізінде Қару-жарақ палатасын ... ... ... ... анық ... ... Еуразия кеңістігіндегі алғашқы музей болғандығын айта аламыз.
Қазақ қару-жарағының зерттелуi XVIII-XIX ғасырларда ... ... ... ... қазақтың тұрмыс салтын зерттеген орыс және европа зерттеушiлерi П.И. Рычковтың, Дж. ... Т. ... П.С. ... И.Г. ... И.И. Фальктiң, В.В. Радловтың, А.И. Левшиннiң, С.Б. Броневскийдiң, Б.Л. ... т.б. ... ... ... ... ... ... халқының қару-жарағына қатысты маңызды этнографиялық мәлiметтер жинақталды. Бiрақ бұл авторлар көбiне қазақтар қолданған қару-жарақ түрлерiн ... ... ... [1]. ... ... ... бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізіп, музейлік заттарды зерттеу обьектісіне айналдырған ғалымдар қатарында ең әуелі Ә.Х. ... Х.А. ... С.С. ... ... есімін атауға болады. Әсіресе, Ә.Х. Марғұланның деп ... 3 ... ... ... ... асыл жауһарларын түстеп, жеке дара сипаттап жазған алғашқы да, бірегей еңбек болып табылады [2]. ... ... шын ... ... ... ... ... бiрi қазақтың тұңғыш ғалымы Ш.Ш.Уәлиханов едi. Оның атты зерттеуiнде және ... ... ... ғғ. қазақтың суық және от қаруының түрлерi, ... ... ... туралы мәселелер көтерiледi және сол кездегi қолданыста болған нұсқалардан ... ... ... де ... [3]. ... тарихнамада ең алғашқы рет тiкелей қазақтың XVII-XIX ғғ. қару-жарағына қатысты мәселелер ... ... Г.И. ... ... 1971 жылы К. ... қазақтардың XVII-XIX ғғ. қару-жарағына арналған мақаласы басылды. Бұл салада Санкт-Петербургтағы Археология және этнография музей қорындағы қазақ ... ... ... В.П. ... ... ... атауға болады [4].
Қазақстандық ғалымдардың қазақ тарихы, қазақтың әскери ... ... ... ... ... еңбектерiнде де қару-жараққа қатысты мәселелер қамтылған. Бұл қатарда ... ... ... қазақ әскери iсi мәселесін зерттеуге арналған Э.Ж. Валихановтың, Ж.К. Қасымбаевтың еңбектерi ... ... ... ат ... ... ... ... қалам тартты [5].
Қазақстанның әскери тарихы мен қаружарақтарға арналған А. Тасболатов және Қ.Р. Аманжоловтың, А.Ш. ... ... ... ... ... Бұл ... кең көлемдi зерттеулердiң iшiнде қазақтың дәстүрлі қару-жарағын даму тарихы, құрылымы, этномәдени қызметі жағынан зерттеген Қ. Ахметжанның атты ... ... XVI-XVII ғғ. ... ... мен ... дәстүрiне зерттеуге арналған [6]. Ш. Қартаеваның кандидаттық диссертациясын атауға болады. Аталған еңбектерде де ... сол ... ... қару-жарақтары зерттеудiң тiкелей мақсаты ретiнде емес, әскери өнердiң құрамдас бөлiгi ретiнде қарастырылып, олардың түрлерi, қалыптасу тарихы, қолданылу ерекшелiгi зерттелген [7]. ... ... ... ... ... ... Ж.М. Жетiбаевтiң атты кітабында қазақтардың жерлеу ғимараттары мен құлпытастарындағы қару-жарақ бейнелерiнiң негiзiнде талданады [8].
Ертедегi ... ... ... ... сақ, ... қыпшақ, қимақ қару-жарағы А.К. Акишевтiң және Ю.А. ... ... ... ... ... қару-жарағын зерттеушiлердiң iшiнде М.В. Горелик еңбектерiн ерекше атап өту керек. Ғалымның көшпелi ... ... ... ... ... ... бейнелеу өнерiнiң материалдарын кеңiнен қолдануы өте жақсы нәтиже бердi.
Қазақтың қару-жарақтарының қазақтың дiни ... ... ... ... ... ... аз. Бiрақ, көшпелi халықтарда қаруға табыну өте ертеден келе жатқан дiни ... бiрi ... ... ... көшпелiлердiң дiни ғұрыптары мен нанымдарына арналған С.С. Бессонованың, Д.С. ... А.К. ... т.б. ... ... ... ... және қару ... зерттеледi.
Магистрлік жұмысының мазмұнын аша түсіп, музей ісіне қатысты мәселелерді ауқымдырақ қамту үшін музей тарихын, ісін, әдіснамасын ... ... К.Г. ... и В. ... Е.К. ... А.М. Разгон сияқты т.б. ресейлік ғалымдардың, отандық ғалымдардан Н. ... Қ. ... К. ... С.Ш. ... А.Е. ... сынды т.б. отандық зерттеушілердің еңбектері пайдаланылды [9].
Дәстүрлі қару-жарақ - ұлттық ... ... ... ... дәстүрлі түсінігінде қару-жарақ тек соғыс құралы ғана емес, қару-жарақтың барлық түрі ... ... ... ... ... олар өздерінің түрлі тұрмыстық және әлеуметтік функциялары арқылы этностың өмір сүру ... ... ... ... ... ... дәстүрлі халықтық мәдениетінің контексінде қарастырып, этнографиялық болмыстың басқа құрамдас элеметтерімен генетикалық, семантикалық, ... және ... ... мен ... ... ... ғана этникалық мәдениеттің маңызды бір компоненті болған қару-жарақтың шынайы мағынасын ашады.
Қазақ қару-жарағын алғаш ... бірі ... ... ... ... Оның еңбектерінде қару-жарақтардың түрлері, жасалу технологиясы, суық және от қаруының түрлері мен пайдалануы туралы мәселелер көтеріледі. ... ел ... ... ... ... ... ... ырымдарын және тұрмыста қолдану аясын, қару-жарақтардың сыртқы ерекшелігін суреттеген. Алғаш деректерге ... ... ... өнердің бір бөлігі ретінде саналып, тек қана соғыс құралы функциясын атқарады. Осы орайда қоғамда ғылыми зерттеулер бір бағытта жүзеге асқанын ... жөн [10]. ... ... ... ... ... қару-жарақ коллекцияларының алатын орны ерекше. Қару-жарақ коллекциясы бай ... ... ... және ... музейінің қорындағы қазақ қаруларының үлгілері қазақ қару-жарақтарының типтері мен қолданылу аясы жайлы маңызды мәліметтер береді. Коллекцияны зерттеуші ... ... ... ... ... ... және ... мәні жайлы суреттейді. Ғылыми тұрғыдан қарастырғанда қазақстандық тарихнамада қазақтың қару-жарағының XVII-XIX ғасырларда алғаш ... ... ... түрлері қысқаша суреттелгені белгілі [11].
Тікелей қазақ қару-жарағына қатысты деректер XVII-XIX ғасырлардағы орыс-қазақ қатынастарын айғақтайтын ... ... ҚР ... ... ... музейлік архивінде сақталған қазақ қару-жарағына қатысты музейлік және ... ... ... құжаттық материалдарда да кездеседі.
Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының тарихын, генезисін, формалары мен түрлерінің қалыптасу тарихын нақтылауда ... ... ... тудырған бейнелеу өнері ескерткіштері-балбал тастар мен әр замандағы тасқа салған петроглифтер, Қазақстанды мекен еткен көшпелі халықтармен әр ... ... ... ... ... орыс, түрік, моңғол және т.б. халықтардың өнер туындылары да пайдаланылады.
Қазақ халқының қолөнерін зерттеуге ... ... Х. ... ... С. ... Р.Шойбековтың еңбектерінде қолөнер түрлерінің жасалу технологиясы, көркемдеу тәсілдері зерттеліп, оларға ... ... атау ... ... ... ... құлпытастарында қару-жарақтың бейнелену мәселелері Ж.Жетібаевтың, С.Әжіғалидің еңбектерінде сөз болады [12].
Қазақтың қару-жарағының ... ... діни ... ... ... ... ... зерттеу жоқ. Бірақ көшпелі халықтарда қаруға табыну өте ертен келе жатқан діни жосын-жоралардың бірі болғандықтан, сақтардың, скифтердің ... және қару ... ... ... ... және т.б еңбектерінде зерттелген [13].
Қазақтардың діни ғұрып-салттары, ... ырым ... ... ... ... ... тіршілік циклі салттарындағы қару-жарақтың да магиялық-ғұрыптық қолданысы айтылады. Этностың тіршілікт қамтамасыз ету жүйесін зерттеуге арналған Н.Әлімбайдың еңбегі ... ... бір ... ... ... ... ... парықтауға көмектеседі [14].
Қазақ батырларының қару-жарағын этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеген Ә.Қайдаровтың, қазақ тіліндегі әскери ... ... ... ... ... еңбеектерінде қазақ тіліндегі қару-жарақ атауларының қалыптасуы, ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... мәдениеттің құрамдас бір бөлігі, ерекше бір компоненті ретінде қоғамда соғыс құралы қызметінен басқа да көптеген функцияларды атқарды. ... ... ... мифологиялық дүние танымы, діни сенімдері көрініс тапты. Дәстүрлі қоғамда қару-жарақтың қолданылуы антропомофизм, анимизм сияқты көне діни ... ... одан ... ережелердің қатаң орындалуына көңіл бөлінетін. Бұл наным-сенімдердің қалдықтары қазақ халқында осы уақытқа ... ... ... ... функциясы қазақтарда қару-жарақпен байланысты тек әскери ғана емес, көшпелі қоғам өмірінің барлық қырларын қамтитын түрлі салт-дәстүрлер, ырымдарды ... ... әр ... ... ... ... ... әлеуметтік топтардың, жеке адамның әлеуметтік деңгейін айыру белгісі ретінде қолданылуы-яғни оның символдық функциясы да этностың қоғамдық өмірінің бар саласын қамтыды. Осы ... ... ... ... қару-жарақтың символдық тілі болды деп айтуға болады. Сол тіл арқылы таралатын, алғашқыда кәсіби әскери ортада қалыптасып, кейін бүкіл қоғамды қамтыған қару ... да ... ... ... ... ... тарихи және мәдени байланыстары, этникалық даму процесінің ерекшеліктері көрініс тапқан. Қазақ қару-жарағының кейбір формаларының қалыптасуында, кейбір үлгілерінің, типтерінің пайда болуында, ... ... ... осы тарихи-мәдени, әскери байланыстардың нәтижесінде иран, моңғол, түрік, қытай, араб, орыс ... ... ... қару-жарақ жасау өнерінің әсерін көрсек, бұл халықтардың ... ... өз ... ... этносын құраған ру-тайпалардың соғыс өнерінің, қару-жарақ ісінің де ықпалы болды. Осы этникалық ... ... ... ... ... қару-жарақтарындағы көрініс зерделеу арқылы қазақ қару-жарығының әлемдік әскери өнерінің тарихында алар өз орны, оған қосқан өз үлесі бар екенін ... ... ... ... және ... ... деп аталатын каталогта музейлік заттарды іріктеу, зерттеу, сұрыптау сияқты жұмыстар атқарылған, заттарды жеке ... ... ... ... ... орыс тілдеріндегі анықтамаларын енгізе отырып, фотоға түсіру жұмыстары ... Оның ... ... 800 ... ... ... музейлік зат енгізілген. Сондай-ақ маусымдық, жас, жыныстық және адамның дене құрылысының ерекшеліктеріне қарай ... бас ... сырт ... ... ... ... киім сияқты т.б.тұтыныстағы киімдер - Қазақстан Республикасы Мемлекеттік орталық музейінің коллекциясындағы ХҮІІІ-ХХ ғғ. аралығын қамтитын ... ... ... ... дәстүрлі қару-жарақ түрлері мен сауда-айырбас, олжа, тарту-таралғы тәрізді этно байланыстар барысында келіп этникалық қолданысқа түскен Орта Азия және Кавказдық ... да ... ... Бас ... ... құйып жасалатын да шоқпар түрлері бар [18].
Қару-жараққа қатысты көптеген мәселелер әр түрлi ... ... ... ... ... мәдениеттiң заттай айғағы ретiнде музеографиялық тұрғыдан зерттеудiң қажеттiлiгiн дәлелдейдi.
Диссертациялық жұмысының ... мен ... ... диссертацияның негiзгi мақсаты Алматы қаласы музейлеріндегіі қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының, солардың ішінде Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы қару-жарақтар топтамасына ... ... ... қаласы музейлеріндегі дәстүрлі қару-жарақ топтамасы халқымыздың дәстүрлi мәдениетiнiң ... ашып ... ... құбылыс ретiнде кешендi зерттей отырып, музей заты, тарихи-мәдени ... ... ... ету, ... Осы ... жету үшiн зерттеу барысында мына мiндеттердi жүзеге асыру ...
- ... ... ... ... қару-жарақтары коллекциясына сипаттама беру;
- дәстүрлі қару-жарақ түрлерін музейлік лекция мен экскурсия жүргізу барысында қолдану әдістемесіне талдау ... ... ... ... және заманауи тенденцияларды қолдану арқылы музейлік мененджмент пен ... ... үлес қосу ;
- ... жәдігер ретіндегі құндылықтармен байланыстыра салыстырмалы түрде талдау жасау;
- дәстүрлi қару-жарақ жүйесi арқылы қазақ этносының дамуына ... ... ... жанама мәлiметтердi қарастыру;
- қазақ халқының қару-жарақты ... ... ... ... қару мен ... ... мен ... классификациясын айқындау;
Магистрлік диссертацияда қазақтардың көне заманнан келе жатқан дәстүрлi қару-жарақтары, суық қару, ату қаруы және қорғаныс жарақ ... ҚР ... ... ... ... ... ... жергілікті және сақталу ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жасалып, жан-жақты қарастырылды. ... ... ... ... ... дәстүрлі қару-жарақтарын зерттеудiң негiзгi материалдары ХVІІІ, ХІХ және ХХ ғ. ... тән ... ... ... Мемлекеттік орталық музейіндегі коллекциясында сақтаулы қазақ қару-жарағының үлгілері, Ә.Х.Марғұлан, Х.А.Арғынбаев, С.С.Қасиманов, Ә.С.Тәжімұратов, Қ.С.Ахметжанның еңбектерінде жарияланған тақырыпқа қатысты еңбектер деректер көз ... ... ... ... ... бөлімінің жұмыс қорында сақталған қазақ қару-жарағына қатысты музейлiк және басқа ... ... ... материалдар, басқа да музейлік деректер пайдаланылды.
Деректемелердiң келесi тобын - фотоқұжаттық материалдар құрайды. Бұл категориядағы ... ... тобы - ... ... ... ... көрсететiн, ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорында сақтаулы XIX ғасырдың соңы - XX ... орта ... тән ... ... ... ... ... мол мағлұмат беретiн ауыз әдебиетiнiң басты үлгiсi - батырлық эпосы. Дастандар мен тарихи жырларда ер-тұрман, қару-жараққа ... ... мол ... ... XV-XVIII ... ... ... әскери ұғым бар сөздер мен фразеологиялық тiркестер сол кездегi әскери құрал-жабдықтар арсеналын түгелге жуық қамтиды.
Музейлік заттарға типологиялық талдау ... ... ... мен ... анықтауда, оларды жүйелеуде қолданылатын, қару түрлерiн, жiктеудiң этнология ғылымында қалыптасқан әдiстерi негiз болды. Қазақ қару-жарақтарының негiзгi ... ... ... ... шендестiрiле қарастырылды. Музейлiк материалдардың көлемiн, салмағын, формалық ерекшелiктерiн зерттеу оларға тiкелей ... ... әдiсi ... ... ... ... тәсiлiмен жүргiзiлдi.
Диссертациялық жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақтың дәстүрлi қару-жарағын алғаш рет музейлік тұрғыдан зерттеу, оны ... да ... ... ... осы жұмыстың ғылыми сонылығын айғақтайды. Магистрлік диссертацияда ... ... ... ... ... ... ... түрлi қызметі, орны мен мәні қарастырылды.
Жұмыста қазақтардың қару-жарақ ... ... ... ... ... жүйесi негізге алынды. Осы еңбекте қазақ қару-жарақтарына типологиялық ... ... ... ... ... ... ... мен үлгiлерi анықталып, типологиялық жiктеудiң принциптерi мен ... ... ... ... заты ... қару-жарақтың мәні және экспозициялау ерекшеліктері қарастырылды.
Диссертациялық жұмысының ғылыми-практикалық ... ... ... ... қару-жарақтары - этникалық мәдениеттің құрылымдық бөлiгi ретiнде музейлік ... яғни ... ... ... дәйектелген. Сипаттайтын белгiлер жүйесiн анықтау жолдары болашақта қару-жарақты зерттеушілерге негiз болмақ. Зерттеу жұмысы Алматы қаласы музейлеріндегі қазақтың ... ... ... ... ... мәдениеттанушылық тұрғыдан көрсетуде ғылыми негiз бола алады.
Диссертациялық жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кiрiспеден, үш тараудан, қортындыдан, атаулар тiзiмiнен, пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... жұмысының сыннан өтуі. Диссертациялық жұмысының мазмұнына сәйкес екі ... ... ... және ... ... ... ... тізіміне енген ғылыми басылымдарында жарияланып, зиялы қауым және көпшіліктің назарына ...
* ... ... ... ТҮРЛЕРІ МЕН ТИПТЕРІ
1.1 Қару-жарақ типтері және қазақтың жауынгерлік қару-жарақты жүйелеу дәстүрі
Батырлардың қаруын ... , , ... сөз ... ... ауыз ... жиі ... Қазақтарда деген мақал сөз де бар. Бірақ бұл бір ауыз сөздің астарында не мағына жатқаны бұл күндері көпшілікке ... ... ... адамға қатысты қолданылатын сөзінің екі түрлі мағынасы бар: 1) ... ... ... адам; 2) батыр, қаһарман, ер жүрек, жауынгер кісі. Көне түркі тіліндегі руханилық жазба ескерткіштерде де, XIV ғасырдағы түркі тілдерінде де сөзі ... ... ... ... ... [19, с. 44]. ... эпостық қаһармандары Ер Қосай, Ер тарғын есімдерінде сөзі, ... ... ... ... есімдеріндегі сияқты, сөзінің синонимі ретінде қолданылған.Түркі тілдерінде сөзі қолданысқа ... ... ... келе ... , ... ... Ал - соғыста қолданылатын жауынгерлердің шабуыл құралының атауы.
Соғысқа, әскери іске қатысты осы екі атау ... ... сөз ... ... ... ... ... жай қару емес, соғыс қаруы, жауынгерлердің соғыста қолданатын жеке қаруы деген ұғымды білдіреді. Бұл сөз тіркесінде ер ... ... екі ... ... ... ... - ... еркек адам емес, тек жауынгер әскери адам ғана ұстайтын құрал екендігі, екіншісі - күнделікті тұрмыста емес, тек ... ... ... ... Осы күндері әдебиет, баспасөз беттерінде әр түрлі авторлар бірнеше құралдарды, ... ... ... ... ... ... пышақ, қамшы т.б. жатқызып жүр.
Барлық түркі ... ... ... ... ... батырлардың жекпе-жек айқастары 5 қару түрімен сайысу - садақ ату (1), ... (2), ... (3), ... (4) мен ... (5) ... ... ... ұлы жиын-тойларда да осы қару түрлерінен батырлардың сайысы болған. Қару түрінің жауынгерлік жекпе-жек сайысын өткізу мүмкіншілігі-ер қаруының ... ... ... ...
Осы уақытқа дейін көшпелі халықтардың әскери ұйымының құрылымын сипаттағанда, негізінен әскердің ондық ... ... ғана ... ... құрылымның көлемдік сипаты ғана, яғни сандық көрсеткіші ғана. Қазіргі замандағыдай, бұрынғы кездерде де көшпелі ... ... ... қару ... қарай бөлінген. Әр қаруды жете меңгерген жауынгерлерден арнайы садақшылар, найзашылар, қылышкерлер, ... ... ... ... бөліктер, қосындылар құрылған. Мысалы, жырында қырғыз, қазақ және ... ... ... ... мың әскердің құрамында 20 мың садақшы қосыны, 30 мың мылтықшылар қосыны, 5 мың гүрзішілер ... 15 мың ... және 15 мың ... ... ... ... [20, с.89]. ... халықтарының басқа да жырларында мұндай деректер кездеседі. Әскерді бұлай қару түріне қарай бөлу қазақтарда да болғанын ... ... ... дәлелдейді [21, 50 б.]. Жазба деректерде де Абылай, Кенесары әскерлерінде де ... қару ... ... ... ... ... ... Әрине, әр әскер бөліктерінің жауынгерлері бір ғана қару түрін ұстап жүрген жоқ, мергендер қолына ... ... ... найзагерлердің белінде қылышы, садағы болды. Ал бірнеше қаруды меңгерген, бес аспап батырлардан ауыр қаруланған арнаулы ... ... Қару ... ... ... ... - төртінші ерекшелігі. Әскер бөліктерінің қару түріне қарай бөлінуі әскери құрылымның сапалық сипаты, ал бұл сипат оның ... ... ... ... ... ... ... соғыс өнерінде батырлардың жекпе-жегі ғана емес, бүкіл әскердің ашық ... ... оның ... осы ... қару түрлерін қолдануға құрылды. Ұрыс алыс қашықтықтан садақпен атысудан басталып, адамдары, аттары шығынға ұшыраған жау ... ... ... ... ... ... ... одан әрі қарай қоян қолтық шайқаста қылышпен шабысу, айбалта, шоқпар сілтеу сияқты тәсілдерге көшетін. Күштің ... ... ... қаша ұрыс ... қайтадан шауып келе жатып артқа қарай садақ атуға көшіп, жаудан айласын асыруға тырысатын. Бұл ... ... ... ... ... ортақ әдіс болды.
Соғыста қолбасшылар әскери тактиканы ойластырғанда бес қару түрін айқаста қолдану мүмкіншілігін ескеріп, соған негіздеген. атты ортағасырлық ... ... ... делінеді: [22, с. 82]. Әскери тактикаға негіз болу - ер қаруының бесінші ерекшелігі. ... ... ... ... ... ... ... тактиканы анықтайтын қарулардың ішінде де қанжар мен қамшы жоқ.
Соғыс қаруының тағы бір ... ер ... ... олармен жоғары дәрежелі әскери лауазымдарды белгілеуі әр түрлі символдық ... ... ... ... және ... өнер жәдігерлеріне сүйенсек бұл дәстүрдің барлық елдердің тарихында болғанын байқаймыз. Түрік сұлтандары таққа отырғанда, қазақ хандарын ақ ... ... ... белдеріне қылыш байлайтын. Еуропада рыцарь дәрежесін алғандарға король семсер таққан.
Түрік сұлтандарының жеке ұландарының арнаулы бөлігі ... ... жақ пен жебе ... ... ... ... ... , орыс патшаларының жеке күзетшілерінің лауазым белгісі де айбалта. Шоқпар - ... ... ... лауазым белгісі. Иран, түрік қолбасылары да, дәреже белгісі ретінде, шоқпар ... ... ... ... ... - көп ... ... белгісі. Мұнда да әскери дәреже белгісі ретінде қолданылған қарулар бесеу екенін көреміз: семсер, найза, айбалта, шоқпар және садақ. Әскери дәрежені ... ... ... ... ... ... үлгісі. Қанжарды күнделікті тұрмыста хан да, қара да, батыр да, малшы да, ер де, әйел де, бала да ... ... ... күнделікті өмірде, серуенде, үйде т.б. таққанын көреміз [19, c.12].
санының бесеу болып қалыптасуы ... ... ... ... ... тек өзіндік жеке қызметінің болуына байланысты. Соғыс қаруларының негізгі жұмсалу тәсілі бес түрлі болып қалыптасқан. Олар: ату, кесу, ... ... ... ... қазақ мақалында қылыштың негізгі функциясы анықталады. Басқа қарулар осы бесеуінің вариациалануы, түрленуі ғана. Осы бес ер қаруының әр ... ... ... ... ... ... да беріледі, мысалы, кесу қаруына түйреу-шабу мүмкіншілігі, шабу қаруына қосымша кесу-түйреу-соғу қасиеті, соғу қаруына түйреу мүмкіншілігі қосылады. Алайда бұл қосымша ... ... ... ... ... ... бірақ қандай қосымша қасиеттері қосылғаны немесе қай қасиеті күшейтілгеніне ... әр қару ... ... жаңа типтері мен үлгілері пайда болады. Бұл толықтырулар әр қарудың түрлі варианттарының сыртқы формасына өзгерістер енгізед. Соғыс қаруының өзіндік жұмсау ... ... - ер ... ... ерекшелігі.
Сонымен, мынандай анықтама беруге болады. мынандай басты ерекшеліктерге сай келетін: а) өзіндік жұмсау тәсілі бар; б) ... ғана ... в) ... ғана қолданылатын; г) жауынгерлік жекпе-жек сайысын өткізуге болатын; д) әскери бөліктерін құруға негіз болатын; ж) ... ... ... ... қару ... ... жоғарғы дәрежелі әскери лауазымды белгілейтін жауынгерлік қарудың негізгі бес категориясы- ату қаруы, түйреу қаруы, кесу ... соғу ... шабу ... ... ... астарында көшпелі халықтарда ертеден қалыптасқан, көшпелілердің жауынгерлік қаруды классификация- лаудың өзіндік жүйесі ... ... ... ... деректерді, ауыз әдебиеті материалдарын талдау қазақтардың қаруды классификациялаудың бұл жүйесін толық қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Қазақ ... ... ... оның ... жеке ... қалыптасқан өзіндік дәстүрлі атаулары бар, ал таным тұрғысынан келгенде затты атау - ... ... ... ... басты әдісі. Ғылыми терминдердің де бір функциясы осы. Егер сол атауларға ... ... ... ... біз бұл ... негізінде заттың қандай белгілері жатқанын біле аламыз [23, 12 ... зат ... ... ... бес ... бар, ... ... салу тәсілі, формасы, материалы, көлемі, әшекейленуі. Енді ауыз әдебиетінде ... қару ... ... үлгілерінің атаулары мен қаруды классификациялауға негіз бола алатын заттық белгілерінің ... ... ... сәйкестендіріп көрейік:
1. Қарудың түрінің және оның типтерінің негізгі атауы, мысалы, ... ... ... ... жарақат салу тәсілін көрсетеді.
2. Қарудың түрі мен типтерінің негізгі ... ... ... ... ... ... (ай ... қару), төрт қырлы сүңгі (қарудың басы қырлануы) осы негізгі жарақат салу тәсілдерін ... ... ... ... ... Қару түрінің және оның типтерінің қосалқы, жанама атаулары: мысалы, ақ алмас (болаттан жасалған қару), берен (асыл ... ... ... тас ... ... ... ... қарудың жасалынған материалын көрсетеді.
4. Қарудың кейбір жеке үлгілерінің атаулары: мысалы, , , , қарудың ... ... ... Қару түрі мен ... ... ... айтылатын сөздер: мысалы, сайкез оқ, сала құлаш найза (дәстүрлі ұзындық өлшем бірліктері)- қарудың мөлшерін ... ... ... ... ... ... бірінші кезекте қару басының жарақат салу тәсілі, сосын осыдан туындаған, ... ... ... ... формасы, одан кейін қарудың жасалған материалы, сосын әшекейлеу ерекшелігі, ең ... ... ... ... ... негіз ретінде алынған. Қару атауларында оның ұстағышының- сабының формасы мен ұзындығы жеке атау ретінде көрініс таппаған, яғни қаруды бөлуде ... ... жоқ ... сөз. ... тілінде барлық қару түрінің басын бекітіп ұстау үшін қолданылатын элементінің ... мен ... ... болсын, бір атаумен деп аталады. Қазақтардың дәстүрлі қаруды жүйелеу тәсілінде сап барлық қару түрінде де қызметі бірдей ... ... ... саналып, функциясы жағынан кейінгі дәрежеде есептеліп, басқа халықтардағыдай немесе қазіргі ғылымдағыдай қаруды классификациялауға және типологизациялауға негіз болмайды. ... ... ... ... сабы - ... ... ... ұзындықты сабы - топорище, ұзын сап - ... деп ... де, орыс ... ... классификацияның жоғары деңгейінде , деп жіктеліп келіп, ұзын ... ... деп ... ... жеке түрі ... ... бұлай жіктеу классификациялаудың логикалық заңына қисынсыздығы ескерілмеген. Мұнда ... екі ... ... нәрселерді топқа бөлуде бір негіз және мәнді белгі бойынша жүргізілуі тиіс және бөлу секірмелі болмауы тиіс ... ... ... ... Яғни қарудың зақым келтіру қасиеті бойынша бөліп келіп, оның сабына ауысып кету логикалық қайшылық тудырып тұр.
Кейбір қару зерттеушілер осы ... ... оны ... ... үшін бірнеше әрекеттер жасады, мысалы қаруды жүйелеудің алгоритмін жасауға тырысқан ... ... ... ... ... қарудың барлық түріне бірдей қолданылатын терминін ... Осы ... ... ... ... ... ... әлдеқайда ұтымды екенін көруге болады [24, 15 б.]. ... ... ... ... ... тарихына, әскери өнерінің, қару жарағының тарихына деген қызығушылық арта ... ... ... ... ... ... этнографиялық мәліметтер ХҮІІІ - ХІХ ғасырларда әртүрлі мақсаттармен Қазақстанда болып, қазақтың тұрмыс салтын зерттеген орыс және ... ... ... ... ... бұл ... көбіне қазақтар қолданған қару-жарақ түрлерін жалпы сипаттаумен ғана шектеледі.
Қазақ қаруын шын ... ... ... алғашқы зерттеушілердің бірі қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уалиханов болатын. Оның еңбектерінде XVIII-ХІХ ғасырлардағы қазақтың суық және от ... ... ... ... жасалу технологиясы, қазақ тіліндегі дәстүрлі кәсіби атаулары, ... ... ... ... қару-жарақпен байланысты салттары, ырымдары туралы мәселелер көтеріледі, сонымен бірге олардың бітімін, сыртқы ерекшелігін көрсететін, сол кездегі ... ... ... ... салынған суреттері де беріледі.
Киелі Елі мен Жерінің ... ... ... ... ... ... ... халқы астындағы атының беліне, өзінің сом білегінің күшіне, алып жүрегінің түгіне, бойындағы бес қаруының ... ... арқа ... Қыпшақтардың - қазақтардың қару-жарағының айрықша ... ... ... ... ... ... ... асырғаны тарихтан ән-жыр, дастан, аңыз болып, жазба ескерткіштері, құжаттар арқылы бізге жеткен ақиқат. Алайда қазіргі жас ұрпақ ата-бабаларының ... ... ... ... ... ... да ... бара жатқандай.
Түркілердің дәстүрлі қару-жарақ жүйесі шабуыл мен қорғаныс қаруының бірнеше түрі мен топтарынан құралған. Қарулану термині қазақ тілінде ... ... ... жүйесін толық түсінуге мүмкіндік береді. Түркілердің қару-жарақтар түрлері, олардың қосымша элементтерінің атауы өзге түркі тілдес халықтардікіне ұқсас болып келеді. Бұл осы ... ... ... халықтар үшін ортақ болғанын және оның түркі дәуірінде қалыптаса бастағанын білдіреді. Көшпенділердің қорғаныс қаруы да осы ... ... ... ... ... ... ... өкілдері яғни, батырлар қолданған бес түрлі қару туралы жиі сөз болады. Қазақта деген ... бар. ... бес ... ... оның ... байланысты. Жауына күйрете соққы беретін қару-жарақтың әр қайсысының өзіндік қайталанбас қасиеттері бар. Осы қасиеттеріне қарай ер қаруы: ату, ... ... ... және соғу ... деп бес түрге бөлінген. Әр топ іштей бірнеше түрге жіктеледі.
Ату қаруы. Садақ (жақ) - ... ... иіп ... ... іспетті екі бөлікті жағастырып, екі ұшын қайыспен керіп, сол кермеге оқ (жебе) салып, тартып ататын, өте көне ... келе ... қару ... Садақ сөзі түркі-монғол, иран тілдерінде бар. Алтай тілдерінде - ... ... - ... Шер ... - ... ... тілінде - чаачах; Монғол тілінде - сааль. Қазақ садағының екі ... - жай және ... ... ... Жай ... ... иіп жасаса, ал күрделі садақтың екі басы мен ортасы сүйектен немесе мүйізбен қапталып жасалатын. Садақ - ... ... ...
Садақты мезолит дәуірінен ХІІ ғасырға дейін, кейбір халықтар ХХ ғасырға дейін ... ... ... ... тобылғы, үйеңкі, тағы да басқа қатты ағаш ... иіп, екі ұшын ... ... ... Күрделі садақты сыртқы бетіне сіңір тартылып, ішкі жағы мүйізбен қапталып, ... ... мен екі ... сүйек бастырма қағып әзірлейді. Күрделі садақты кең қолданылған аймағы - ... ... ... ... ... тартып, мергендік сынасу - спорттың бір түрі.
Ол ағаш, сүйек, мүйіз, қайың қабығы (тоз), ... мен ... ... ... ... Ол ... ... тұрады. Түркілер жебені пайдаланатын мақсаты мен ұшына қарап бірнеше түрге бөлген. Ұшы жалпақ екі айыр болып келетін жебе деп ... Ол ... ... ... арналған. Ал, сауыт бұзуға арналған үшкір, үш-төрт ... жебе ... деп ... ... жебенің ұшын темірден, сүйек, мүйіз бен ағаштан да жасаған. Адамды аттан құлатып ... үшін ... аңға ... ... ұшы цилиндр тәріздес ағаштан жасалған пайдаланған. Ал, соғыс кезінде дыбыстап белгі беру үшін оқтар қолданылған. Ал, ... оғы ... ... ... ... жақты салатын қорапшаны деп атаған. Міне, ерте заманда қазақтардың әкери қару-жарағы осындай атауларға ие болған. Кейбір ... ... ... қазақтарда садақ ХІХ ғасырдың 60-жылдарының аяғына қарай ... ... ... ... жақтың орнына мылтық пайдалана бастады. Ертедегі бабаларымыз білтелі мылтық, бытыралы, шүріппелі ... ... ... ... ... ... талдау жүргiзiлiп негiзгi типтерi мен үлгiлерi анықталады. Қазақ жақтарының формасына байланысты 2 типi бар. Өлшемдерiндегi айырмашылығы болмаса ҚР Мемлекеттік ... ... ... ... ... жасалу технологиясы бiрдей. ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорындағы қазақ жебелерiнiң жиынтықтарын жасалған материалына сәйкес ... ... ... ... ... байланысты үлгiге бөлiп типологиялық тұрғыдан талдау барысында олардың 8 типi анықталды.
Кіріс - ... ... ... кермесі, адырнасы. ( жыры)
Адырна - садақ ағашының екі басын иіп ұстап тұратын, жебені тіреп ату үшін ... ... ... Адырна көбіне бұғы, бұлан терісінен, кейде ... ... ... Мысалы: Ер жүректі Еспембет Ақбөртені баптады. Сары ырғай садаққа терісінен бұғының адырнаны таққаны (Дулат Бабатайұлы) [19, 46 с].
Тілдегі метонимия ... ... ... аты ... ... ... адырна атауы кейде садақ сөзінің жанама атауы ретінде қолданылған. Әсіресе мылтық, садақ, найза, қылыш, шоқпар т.б. ұрыс қаруларының ... ... ... ... ... басып, үрей туғызу мақсатында дисфомистік мағынада жұмсалады. Атына тұрман ... деп, ... ... ... деп, ... ала ... ... Атқан оғы Еділ-Жайық тең өткен (Махамбет). Сондай-ақ, жорықтан түскен олжадан қаруға сыбаға беру ... ... ... ... сыбағаның молдау тиюін білдіру үшін ұрыс құралдырына мадақ сөз айтылатын болған. Алты атқа ... ... он атқа ... ... ... ...
Ала білек - садақ оғының бір түрі. Алабілек, сайгез, сұр ... ... ... бәрі де ... ... ... ...
Жебе - садақ оғының масағы. Алғашқыда оны өте ... ... ... ... ... темірден жасап оқтың ұшына қадаған. Темір жебелер XIX ғасырдың бірінші жартысына дейін қолданылды. Жаудың жолына құрылатын тікенекті темірдің де ... - ... ( ... ... ауыз - бір ғана ... ... мылтық. Оны бір ауыз, қанды ауыз, жезді ауыз, берен деп те атай береді. Жеке ауыздың бөлшектерінің атауы: құндақ, оқпан, ... ... ... Оған оқты ... ... атады. Жеке ауызды ертеректе қазақ ұсталары қолдан соғып жасаған, дейді зерттеушілер.
Мылтық - аң ... ... ... ... ... ... ... құпиясын арабтар қытайдан біліп, ХІІ ғасырда оны өндіріп, оқ-дәрі ... ... ... ... ... ... ... болған мерзімі - ХV-ХVIІ ғасыр. Мылтықтың шиті, бытыралы, білтелі, ... ... қос ... жеке ... ... ... ... түрлері бар.
Тапанша - қысқа оқпанды қол от қаруы. Қарудың ... ... ... түркі тіліндегі тюфенг (мылтық) атауынан туындаған тюфенгча (мылтықша, кішкентай мылтық) сөзінің қазақ тілінің сингармониялық заңдылықтарына сәйкес өзгеруінен ... ... [25, с. 188]. ... ... ... от ... ... Шығыста XVIII ғасырда пайда болды. Алғашқы тапаншалардың оқпаны ғана қысқа болып, мылтықтың формасын ... ... ... ... бір ... атуға арналғандықтан сабының (дүмі) формасы өзгертіліп, тапаншалық дүм пайда болды. Дәстүрлі тапаншалардың дүмі мен оқпаны алтынмен, күміспен әшекейленіп, ою-өрнекпен көркемделді. ... ... ... ... тапаншалар шақпақты болып, кейін капсюльді тапаншалар пайда болды. Бұл ... бәрі ... ... ХIХ ... ... ... ... болуымен ауызынан оқталатын дәстүрлі тапаншалар қолданыстан шыққанмен ... ... ... қолдана бастады.
ҚР Мемлекеттік орталық музейі этнография залының қару-жарақ экспозициясына музей қорындағы бірегей, сақталуы жақсы тапанша қойылған [26, с. 28]. ... ... от ... ... кең қолданысқа енген жоқ. Дәстүрлі қарулармен, ат үстінде айқасуға машықтанған көшпелі қазақ жауынгерлері бұл қару ... онша көп ... ... ... ... ... адамдар, батырлар қаруланды. Қазақтар қолданған тапаншалардың мылтық формалы ... де, ... ... ... де ... ... тапаншаны көбіне Орта Азия, Кавказ, Түрік, Иран халықтарынан сатып алған. Қазақ ... ... ... тән ... белдікке біреуден немесе екеуден қыстырып алып жүрді.
Кесу қаруы. Түркілер жауынгерлері кесу қаруының: ... ... және сапы ... үш түрін қолданған. Түркілер қылыштары басының қайқылығына, пішініне қарай, сабының және балдағының пішініне орай бірнеше түрге бөлінеді. Мысалы . Оның ... ... ... ... сондықтан кесу күші жоғары болған. Асыл қылыштың ерекше ... ... да өзге ... халықтары секілді деп атаған. Зұлпықар (арабша Зу - л фикар - ... сөз) - ... ... ... ... немере інісі әрі күйеу баласы, төртінші халиф Әлі ибн Әбу Тәлібтің) аты аңызға ... ... екі ... ... аты. ... ... шапқанда ауыр болу үшін басы үлкейтіліп, жалпақ қылып жасалған және ұшының сыртында шығыңқы тұрған жотасы болған. Оны деп ... ... ... ... ауыр ... деп ... Қазақ батырлары қылыштың бұл түрін өте жоғары бағалаған. Ал, қылыш, семсер салатын бұйым деп аталады. Оны асынып ... ... ... деп ... ... ... ... былғарымен немесе барқытпен қапталған. Металмен әшекейленіп, алтын, күміс және асыл ... ... ... ... таза ... қапталған. Жүзі қысқа қарудың бір түрі - ... деп ... Ол ... атты ... қосымша құралы қызметін атқарған. Бұл пышақ қазақтың ұлттық костюмінің ажырамас бөлігіне айналып, ерлердің қынапта үнемі ... ... ... Қынап пен оның белдікке тағатын ілмегі кестеленіп, металмен безендірілген [19, 48 ... - ... ұшы ... ... ... ... қылыш түрi. Зұлпықар (арабша Зу-л фикар - деген сөз) - ... ... ... ... немере інісі, әрі күйеу баласы, төртінші халиф Әлі ибн Әбу Тәлібтің) аты аңызға айналған қасиеттi екi басты қылышының ... ... ... ... ... ... олжаға түскен бұл қылышты кезiнде Мұхаммед пайғамбар ғалайһиссалам ұстаған, кейiн күйеу баласы Хазрет Әлiге берген. ... ... ... Хазрет Әлi қолында осы екi басты қылышы - Зұлпықармен бейнеленедi.
Аңыз бойынша Зұлпықар жанаттан ... ... төрт ... қылыштың бiрi саналады. Мұхаммед пайғамбардың бүкіл мұсылман үмметiнің басшысы статусын ... ... ... ... ... санкцияланып, бұл қылыштың пайда болуы құдайдың әмiрi түрiнде түсiндiрiліп, киелеу процесінен өткен.
Жауынгерлік ерлігімен ... ... ... ... батыры саналатын Хазрет Әлінің жауынгерлік атрибуты ретінде аңызға айналған бұл қылышты қасиеттеу, оған елiктеу барысында мұсылман ... ұшы ... ... зұлпықар деп аталатын қылыш түрi жасалына бастады. Шығыста зұлпықар қылыштың екi үлгісі ... ... ... ... басы ... бойынша екiге айырылады, екiншi үлгісінде қылыштың ұшы горизонталь бойынша екiге бөлiнедi. Шығыс өнер ескерткіштерінде ... ... ... ... осы екі түрі де ... ... ( ... 4)
Зұлпықар қылыштар Шығыста өте жоғары бағаланған. Фольклорлық деректерде ... ... ... ... де ... ... жиі айтылады. Сонымен бірге, қазақтың дәстүрлі мәдениетіне Ислам дiнiмен енген бұл киелі ... ... - сөзі ... ауыз әдебиетінде асыл қылыштың эпитетіне, теңеуіне айналған [27, с. 46].
Түйреу қаруы. Түйреу қаруы - атты жауынгерлердің негізгі ... ... ... ... түйреу қаруының негізгі үш түрі болған. Қарудың бірінші түрі жақын қашықтықта, бетпе-бет айқаста сауытсыз қарсыласқа қолданылатын . Түйреу қаруының екінші ... ... ... ... ... ... . Түйреу қаруының үшінші түрі - алыс қашықтықта ... ... ... ... ... .
Ұшы жалпақ болып келетін қылышты қазақтар деп атаған. Ұшы қырлы ұзын ... ... Ол ... ... ... соққы беруге арналған. Қазақ батырлары найза мен қайың найзаға: мойшақ, ту, ... ... ... белгі таққан. Ту - жалпы ... ... ... - ... ... ... Түрлі-түсті жалаушалар әскери жасақтардың бір-бірін тануы үшін қажет болса, аттың жалынан ... ... ... ... шашақтар батырлықтың нышаны саналды.
Жақын қашықтықта түйреу арқылы қолданылатын қарудың бiрiншi түрi - .ҚР ... ... ... қорларындағы және құлпытастарда бейнеленген қазақтың найза жебелерi басының формасы мен қимасына ... бес ... ... формасына байланысты екi үлгiге бөлiнедi. Түйреу қаруының екiншi түрi - . ... ... жеке ... ... қорларындағы қазақ сүңгiлерiнiң жебелерiн формасы мен қимасына сәйкес 3 типке, ұңғысының формасына қарай екi ... ... ... ... ... ... қару терминологиясында найза мен сүңгінің түйреу арқылы жарақат ... ... ... ... ... деп ... Жебенің конструкциясына байланысты , , және деп аталатын ... ... ... ... мен сүңгі жебелерінің ұшы мен ұңғысының арасында домалақ келген бір не екі ... ... бұл ... ... ... ... оны ... тартып алу оңай болу үшін, жебенің адам денесіне ... ... бір ... ... ... Жебе күмбезінің диаметрі жебе ұшының енінен үлкен немесе кіші болып жасалуы мүмкін [28, с. 48]. ... ... ... ... ... ұстап қаруды жұмсауға арналған екінші негізгі бөлігі - . Саптың бөліктеріне келетін болсақ, жоғарғы ... - оның ... - , ... жағы - . Жебе ... ... сабымен түйіскен жері деп аталды. Конструктивті мағыздылығына байланысты қазақтың халықтық қару-жарақ терминологиясында түйреу ... осы ... ... атау ... Қару ... ... ... түйреу қаруының осы тұсы көбіне сынатындықтан оны металмен құрсап, қынап ... ... ... ... найза жебелері формасы мен қимасына сәйкес типке, ұңғысының формасына сәйкес ... ... ... ... ұштары ұшбұрыш формалы, қырсыз, жалпақ болып жасалған, жіңішке ұзынша жапырақ түрінде, ұшы дөңгелене жіңішкерген, ұшының түп жағы сүйір немесе доғал ... ... ... ... ... ... ұшы ұзынша ассиметриялы ромб түрінде, үш қырлы жасалған, төртқырлы, ұшы жалпақ жапырақ пішінді ... ... ... формалы жасалған типтері бар.
Майыспайтын берік болу үшін, кейбір жебесінің ұшының ортасында екі ... ... қыр ... Әр ... ... ... ұңғысы бір күмбезді немесе ұңғысы қос күмбезді үлгілері болды. Бұл найза жебесінің ... ... ... және ... ... әр түрлі болып келеді, соған байланысты әр типтің және үлгінің көптеген вариантары кездеседі. Найза ... ... ... 27-57,5 см аралығында болып келеді.
Қазақтың түйреу қаруының ... түрі - ... ... ... ... мен ... ... типке, ұңғысының формасына қарай үлгіге бөлінеді. Сүңгі жебелерінің ұшы ұзын және ... ... үш ... төрт қырлы болып жасалған, конус формалы, төрт қырлы, бірақ қырлары ішіне қарай ойыс жасалған типтері кездеседі. Әр типтің ұңғысы күмбезсіз, ... бір ... ... екі күмбезді және күмбез орнына жүрек формалы тірек жасалған үлгілері бар. ҚР ... ... ... ... ... ... ұштарының ұзындығы әдетте 20-22 см, ұңғысымен алғанда 30-40 см ... ... ...
Кейбір сүңгі жебесінің ұштарының қырларына алтынмен қақтау әдісі арқылы өрнекті ою салынды. Жебенің бұлай әшекейленуі осы қаруды ұстаған ... ... ... ... ҚР ... ... музейі қорында XX ғасырдың екінші жартысында Кіші жүздің Батыс бөлігінің ... ... ... ... ... сүңгісінің осындай ұшы өрнектелген жебесі бар. Жебесі алтынданған найза ұстау адамның батырлық статусының белгісі болған ауыз ... де ... ... [29, с. 144 ]. ... ... ... ... болаттан соғылып жасалды. Жебелерінің болаттан не темірден жасалуына байланысты қазақтың батырлық ... , ... ... ... ... ... ... жағдайда тек ағаш сап түріндегі жебесіз найзаны да қолданғаны туралы мәлеметтер бар [28, с. 47]. ... ... сабы ... ... ... емен сияқты қатты ағаштардан жасалып, сынбас үшін тарамыспен оралып, темір шығыршықтармен құрсалып, қолға ұстайтын жері ... болу үшін ... ... ... [30, с. 64]. ... найза, сүңгілердің сабының басында, жебесінің түбінен төмен қарай, қарсыластың қаруын кесуге арналған, темірден ұзын өткір жүз орнатылды. Кейбір найза саптарының ... ... ... ... ал ... түп ... екінші жебесі де болды. Найза, сүңгі сабының қолға ұстайтын тұсына және ... ... ... ... ... ... сүңгілерді жауынгерлер сол ілгектерінен қолдың қарына және етік пен үзеңгінің басына іліп алды. Кейде, мұндай қайыс ... ... ... орта ... металл шығыршықтар да орнатылған. Қазақтың найза саптарының ұзындығы әдетте 150-195 см болып, сүңгілердің ... 3-3,5 ... ... жеткен, жуандығы 3-3,5 см болған [31, с. 89]. ... ... ... ... ... ... ... ту, байрақ, қыл не жібек шашақ, жалау ... Ту - ... ... ... ... ал ... жалау - әскер бөліктерінің айыру белгісі [32, с.73] Ал найза, сүңгі бастарына тағылатын қыл шашақ негізінен екі ... ... ... ... қаруында жебе түбіндегі шашақ айқас кезінде найза, сүңгі ... ... ... ... ... жібермеуге арналған. Сонымен бірге, жауынгер қару жұмсаған кезде шашақтың желкілдеген қозғалысын қарсыласқа қарудың басының ... ... ... Батырлық жырларда, жыраулар туындыларында жебесінің түбіне қоңырау ... ... ... ... сүңгі ұстаған жауынгер бейнесі көне түркілердің тастағы суреттерінде де кездеседі. Кейін жоғалып кеткендіктен найза, сүңгілерге тағылған бұл қоңыраудың ... ... ... тап ... айту қиын, бірақ ертеде бұл да арнайы ... ... ... ... ... ... 1)
Өткен ғасырларда қазақтарда, сирек болса да, түйреу қаруының үшінші түрі - қарсыласқа алыстан лақтыру арқылы ... ... ... жыда да ... ... Қазақстандағы сағана тамның қабырғасына түйреу қаруының осы түрінің бір суреті салынған. Бұл суретте осы қару ... ... ... ерекшелігі- қысқа сабы, сабының төменгі жағындағы қолға ұстайтын , бүлдірге тағуға арналған шығыршығы нақтылы бейнеленген. Лақтыруға арналған бұндай қару түрі ... ... ... ... да ... деп ... бұл қаруды түрік жауынгерлері семсердің қынабына немесе арнаулы қынапқа салып, ... ... Орыс ... де бұл қару түрі де ... ... , ал ... ... қынабы деп аталды, кейде бұл қару түрінің орыс тілінде деп те ... [20, с. ... пен ... ... пішіне келсек олардың темір жебесі жіңішке қысқа ... ... ... қолға ұстайтын бар. Олардың суретін қазақ сағанасындағы жыданың суретімен салыстырсақ ... ... ... Тек ... жыдасының жебесі жалпақтау келген. Сабының түп жағында ұстайтын арнайы болуы, бұл қару түрін лақтыру арқылы да, қолға ұстап түйреу ... да ... ... ... ... ... орыстардың жауынгерлерін бейнелейтін ескі гравюраларынан көруге болады. Бұл ... ... ... кейбір халықтарда гарпундарды лақтыру әдісіне ұқсас. Жыданың сабындағы бүлдіргісі, гарпундағы бүлдіргісі сияқты, қаруды лақтыру кезінде ату ... ... да ... ... ... - ол әрі ... құралы, әрі соғыс қаруы болып саналады. Оның ұзындығы мен салмағы кәдімгі найзадан ... ... ... ... ... жаққа салып атқан (лақтырған). Атпа найза жоғары палеолит дәуірінде-ақ қолданылған. Оның сол ... ... ... ... ... ... Атпа ... ерте-дегі мексикандықтардың да, бразиялықтардың да, папуастардың да пайдалан- ғандығы жөнінде деректер бар. Ол садақтың ... ... ... тәрізді. Тарихта римдіктердің де жаяу әскерлерін атпа ... ... ... ... көп. Атпа ... ... лақтырғанда 30 метрге, бүлдіргімен лақтырғанда 70 метрге жетеді. Орта ғасырларда атпа найзаны Еуропа мен Ресей де ... Атпа ... - ... ... ... ең көне ... бірі.
Аша - бұл найзаның ежелгі түрі. Болаттан екі айыр етіп соғылады. Екі айыр тармағының арасы 10-15 сантиметр, ... 30-40 ... ... ... ... ... ... қарсы шыққан жауды шаншып, аттан құлату үшін қолданады. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінде әскери қару-жарақтың бір түрі ... ... ... ... ... ... шайқаста оларға қарсы алып шыққан [33, 50 б.].
Шабу қаруы. Ертедегі қазақтардың негізгі деген төрт шабу ... ... ... ... ... мен ... жағынан айтарлықтай ерекшелігі бар. Бұл қарудың бір түрі . Оның жүзі орташа болып келеді. Жүзі ай пішіндес әрі енді ... ... ... ... деп ... Жүзі сына ... ... келетін қару деп аталған. Бірақ, қазақ батырлары соғыста балтаның ... түрі - ... ... көп ... Кәдімгі балта, айбалта мен шақанның қасиеттерін біріктіру арқылы ... ... басы ... ... ... ... балтасының сабы кейде металмен көмкеріліп, былғарымен қапталады. Жауынгер балтасы сабының ұзындығына қарап: ұзын ... ... ... және сабы ... балта деп үшке бөлінген. Қазақтар сабының ұзындығы орташа болып келетін балтаны ... ... Ал, ... ... ... ... белдікке қыстырып жүретін болған. Ұзын сапты айбалтаны хан сарайын немесе қорған қақпасын күзететін жауынгерлер ұстады.
Қазақтардың шабу ... үш ... ... ... ... ... ретiнде балта басының жарақат салу ерекшелiгi алынды. Жауынгерлiк балтаның бiрiншi түрi - жүзi жалпақ, жарты ай ... ... ... ... ... ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорында қазақ айбалталарының 5 типi бар. Әр типтiң әшекейсiз, күмiс қақтау әдiсiмен өрнектелген ... ... ... ... ... түрi - жалманы жiңiшке сына ... ... ... ... ... бiр ... шақан деп атайды. Жауынгерлiк балта басының үшiншi түрi - жүзiнiң жалпақтығы орташа, жоғары жағы ... ... ... ұшы ... ... айдың ұшы сияқты дөңгеленген балта (топор). Бұл балтаның шүйдесiнiң формасына сәйкес 2 типi, ал ... әр ... ... ... және ... ... үлгiлерi болады. ( сурет 5)
Айбалта - жалманы ... ... ... ай ... ... ... шабу-кесу арқылы зақым салатын жауынгерлiк қару. Айбалта басы болаттан, темірден соғылып, сабы ағаштан жасалып, берік болу үшін металмен, терімен ... ... ... ... ... айбалта әмбебап қару саналады. Жауынгерлік балтаның бұл түрінде басының жүзі жалпақ, дөңгеленген түрде ... ... шабу ... да, кесу ... да зақым салуға мүмкіндік берді. Соққы күші жіңішке жүздің бойымен түсетіндіктен оның шабу, кесу күші жоғары болды. Кейбір айбалталардың шүйдесі ... ... ... ... ұру, соғу арқылы зақым салуға да қолданылды.
Алғашқы балталар тас дәуірінде пайда болғанмен, тікелей жауынгерлік қару ретінде айбалта ... ... б.з. ... II ... ... бастаған, бұл кездердегі балта бастары қоладан арнаулы ... ... ... Жазба деректерде сақтарда сагарис деп аталған екі басты айбалта түрі қолданылғаны айтылады. Жауынгерлік балта ерте заманнан ғұрыптық мәнге ие ... ... көне ... ... ... да ... олардың жүзінің беттері, шүйдесі, сабы магиялық мақсатта әртүрлі өрнекпен, тотемдік жануарлар мен ... ... ... Темір рудасын игеру орта ғасырда жауынгерлік балта басының көптеген жаңа түрлерін ... [34, с. 58 ]. ... ... халықтарында айбалта салтатты жауынгердің басты қаруының бірі болды. Көпфункционалдығына байланысты шабу қаруының бұл түрін ... ... де көп ... ... ... жауынгерлік қару ретінде қолдану XIX ғасырдың аяғына дейін сақталып келді. Қазақ айбалталарының басының формасымен, әшекейімен, сабының ... ... ... нұсқалары болған. Орта сапты айбалталар ат үстінде соғысуға арналса, ұзын сапты айбалталарды хан ордасының күзетшілері ұстады. Қазақ айбалталарының жүзінің беттері ... ... ... ... және ... ... қырнау әдістері арқылы, ал металмен қапталған саптары баспалау әдісі арқылы ... ... ... ... ... түркі халықтарының көне мифологиялық түсініктерінде қару әлемнің мифологиялық моделінің үш зонасын байланыстырып тұратын ... ... ... ... ... ... мен ... қолданылатын өрнек түрлері көбіне өрнегінің әртүрлі варианттары болып келеді. Бұл ... ... ... көне ... ... ... ... көркемдік дәстүр ретінде сақталып келгенін айғақтайды. Сәнді айбалталардың саптары асыл тастармен де әшекейленді, айбалта бастарында киелі сөздер (басмала) немесе ... ... де ... ... толыққұнды зат практикалық та, символдық та талаптарға сай келетін көпфункционалды табиғатымен ерекшеленетіндіктен, айбалта әскери құрал ретінде утилитарлық ... ... ... символдық, белгілік және ғұрыптық мақсаттарда да қолданылды. Балтаның конструктивтік бөліктерінің анатомиялық кодпен белгіленуі қарудың көшпелі түркі ... көне ... ... ... ... ... ... байланысының барлығын көрсетеді. Көне заманда айбалта көп халықтарда оны ұстаушылардың сакральдық ... ... ... бірі ...
Байырғы өнер ескерткіштерінде айбалта құдайлардың билік атрибуттарының бірі ретінде бейнеленеді. Түркі халықтарының әр замандағы ... де ... ... ... ... бейнеленгенін көруге болады. Жауынгерлік қару ретінде айбалта скиф аңыздарында патшалық биліктің, әскери сословиенің символы ... ... ... түскен қару ретінде аталады. Осы ерекшелігіне сәйкес қасиетті мүлік, жоғары құндылығы бар зат ретінде айбалта көшпелі қоғамдағы түрлі әлеуметтік және ... ... ... ... ... сыйлардың құрамына кірген. Шығыста патша, хандардың жеке күзетшілері, сарай күзетшілері айбалтаны лауазымдық қару ретінде ұстаған.
Айбалта ерте ... ... ... ... ... ... қатынасты бекітетін салттарда ғұрыптық құрал ретінде де қолданылды. Көшпелі скифтердің анда болу ... қан ... ... ... ыдысқа айбалтаның жүзін малып ант берген. Көне магиялық ... ... ерте ... ... ... ... рухтардан қорғау, сақтау күші бар деп түсінілді де, апотропеикалық (қорғау, сақтау) магиялық ырымдарда қолданылды. Түркі халықтарында шаман-бақсылардың зұлым рухтармен айқасуға, ... ... ... ретінде айбалта - олардың ғұрыптық қаруларының бірі. Қазақтар бұл қару түрін талай ғасырдан бері қолданып келді. Ерте ... ... ... салынған ою-өрнек магиялық рөл атқарған. Қазақ бақсылары да зікір салғанда айбалтаны пайдаланған. Айбалтаны көп халықтарда билеушілердің күзетшілерінің арнаулы қаруы ... ... мәні де осы қару ... ... ... ... туындаған.
Айбалтаның қорғау функциясының бір көрінісі ретінде оның ғұрыптық жазалау құралы ретінде қолданылуын атауға болады. Құрбандық шалу ... ... ... ... қару ... ... ... ғасырларда көп халықтарда айбалта өлімге кесілген адамды жазалауда қолданылатын қару болды. Қазақ ертегілерінде айбалта ертегі ... жер ... ... ... (жезтырнақ, жермыстаннан) қорғануға, оларды өлтіруге қолданған қаруы ретінде сипатталады.
Ала балта - басы әшекейлі жауынгерлік ... ... ... кейбір балталардың бастарын алтынмен және күмiспен булау, алтынмен және күмiспен қақтау әдiстерiн қолданып әшекейлеп жасаған. Айбалта басын ... ... ... ... ... келе ... ... бұл дәстүрдiң негiзiнде қаруды мифологиялық космостың зоналарын вертикаль бойынша байланыстырып ... ... әлем ... ... ... ... дiни-магиялық ырым жатыр. Сондықтан балта басына қолданылатын өрнектiң негiзгi түрi көне мифологиялық тұспалдайтын өсiмдiк өрнегiнiң ... ... ... Қазақтар әшекейсiз қарапайым балтаны , ал қара темiрге ақ күмiс ... ... ... - деп ... ... - ... ... лайықталған өткiр жүздi, имек, үшкiр қару, қазақ халқының соғыста көп қолданған ең қастерлі қаруларының бірі. ... ... ... ... имек ... терең жарақат салады. Қылыш негiзiнен атты әскер қаруы. Қылыш ерте заманда жауға қарсы соғыстағы ... ... бiрi ... ... ... ... 2-мың жылдықта әр елде пайдаланылған. Болат қорыту iсi игерiлгеннен кейiн Орта ... ... ... ... Европада (8-ғ.ш.) болаттан жасалған қылыш пайда болды. Кейiн селебе тәрiздi қос жүздi, үшкiр қылышпен алмастырылды. Қазақ халқының тұрмыстық ... ... ... ... ... ағаш ... да ... деп атайды [35, с. 98].
Қылыш жеткеру үшін төрт нәрсе керек болған. Олар: темірдің кені, от, суғарынды, ... ... яки ... ... ұста ... темірді өлшеп алады. (қылышқа шамамен 1 кг, қанжарға соның жартысындай темір кетеді). Осы күнгі суық ... ... ... яки ... ... деп ... қабаттар қалайша жасалады? Кәдімгі бүктеу арқылы жасалады. Әрине, қылыштың темірін 1500 рет бүктеу үшін бір адамның ғұмыры да жетпейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ұмытып кеткен. 1500 немесе 1200 қабат жасау үшін ... ... рет ... шарт емес. Пластикалық қасиеті жоғары жұмсақ темірді 12 рет бүктегенде ... ... ... ... 4096 ... пайда болады. Әрине, әр бүктеген сайын қайта қыздырып оның кристалдық тоқымасын (кристаллическая решетка) жаймалап тегістеп отырады. Бұл қабаттар ... ... ... ... ... ...
Қарапайым қылышты көбіне жергілікті ұсталар жасаса, ал саптары мен қындары, балдағы ... мен ... ... тұсы - ред.) асыл ... және ... металдармен безендірілген жақсы қылыштарды қазақтар Бұқарадан, Хиуадан, Самарқаннан, ... ... және ... ... ... отырған. Қазақтардың арасында, әсіресе, парсының "исфаған" (қазақтардың атауынша "наркескен") қылышы өте жоғары ... ... ... ... Түркістан шаһарында да жасалынған.
Қылыш өзіндік ерекше қызметі бар ... үш ... ... тұрады. Қарудың кесу - шабу - түйреу арқылы жарақат ... ... ... ... ... - , ал ... қолға ұстауға арналған бөлiгi - деп аталады. Қарудың басы мен сабының түйiскен жерінде орналасқан, қылыштасқанда қарсыластың қаруын ... және ... ... ... ... арналған элементі - . Қылыш көшпелі түркі халықтарында VII ғасырда ... кесу ... ... ... басы ... қайқыланып, сабы имек болып жасалынуы нәтижесінде пайда болды.( сурет 3)
Орта ғасырларда көшпелілерден атты әскермен соғыс жүргізу тактикасын қабылдау ... ... атты ... кесу ... ретінде басқа халықтарға да кеңінен тарайды. Ал XIV ғасырдан бастап қылыштың ... ... ... ... ... ... да, ... белгiлi бiр унификацияға түсіп, әр халықтардың қылышындағы этникалық айырмашылық негiзiнен әшекейленуiнде көрiнiс тапты. XV ғасырдан бері ... ... ... ... ... ... бірі. Қылыш қазақтардың дәстүрлі қару-жарақты жіктеу жүйесінде құрамына кіреді. Қазақ қылыштарының саптары сүйектен, мүйiзден, ағаштан жасалды. Сабының ... ... ... ... ... ... ... әртүрлi әдiспен өрнектеліп, түбi гүл формалы металл түбекпен қапталып, ұшына бүлдiргi тағылған. Балдағы темірден соғылып, алтын, ... асыл ... ... ... ... ... (алмастан) соғылды.
Қылышты деп аталатын арнаулы қабына салып, қайыстан не матадан жасалған (портупеясы) арқылы белге тағып немесе иыққа асып алып ... ... ... ... ... ... ... материалмен - матамен, терімен және металлмен қапталды. Қынаптың ауызында қылыш балдағын бекітіп ұстап ... ... ... ... ... ... бар ... қынаптың түбін бұзылудан сақтайтын түбегі сияқты металлдан жасалған қосымша ... ... ... ... ... бұл маңызды элементтері ою-өрнекпен әшекейленіп көркемделді [36, 20 б.].
Функциональдық және конструктивтік ерекшелігіне сәйкес қылыштың бірнеше түрлерін айырады. Қазақтарда басы ... ... ... ... басының қайқылығы орташа қылыштар, деп аталатын бас өте қайқы болып жасалынған кескір қылыштар ... ... ұшы ... айырылып соғылған қылыш деп аталды. Қылыштың бұл ерекше түрі мұсылман Шығысында Хәзірет Әлінің аты аңызға айналған қылышын ... ... ... ... ... болды. деп аталатын ауыр қылыш түрінің басы ... ауыр болу үшiн ... ұш жағы ... ... ... ... ... бұл қылыш түрiн өте жоғары бағалаған. Сонымен бірге әр қылыш түрлерінің әрқилы формаларымен ерекшеленетін көптеген типтері болды. Типологизациялау белгілері ... ... ... ... ... сабы мен ... формасы негізге алынады.
Ертеде магиялық түсiнiктерге байланысты жорықта қылыштың өз атауын атауға лингвистикалық тыйым салынып, оның орнына эвфемистiк ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде қылышты кейде жасалған материалының немесе басты бiр бөлiгiнiң атымен атай бередi. Ауыз ... ... ... ... ... ... (), , деп, ... әшекеленген балдағына сәйкес , () деп атау ... ... ... ... типiнiң атауларына жатпайды, бұл қаруды киелеуден туындаған қылыштың эвфемистік жанама атаулары. Бұл эвфемизмдер алғашқыда ... ... ... ... ... өз ... орнына жүріп, кейiн қарудың бір атауына айналып кеткен.
Бұрынғы кезде қазақтарда батырлар асынған ... әр ... ... бiр әулие-пiрлерi бар деп түсiнiлген. Қазақтардың кейбiр батырлық дастандарында ер қаруларының пiрлерi ретiнде аңызға айналған батырлармен бiрге мұсылман пайғамбарлары ... ... ... ... пірі ретінде Ер Дәуiт (Дәуіт пайғамбар) аталады. Қылыштың соғыс құралы ретіндегі негiзгi функциясы дейтiн ... ... ... ... ... бірге қарудың этникалық мәдениеттегі символдық функцияны атқаруына сәйкес (қараңыз: ) қылыш дәстүрлі қоғамда түрлі әлеуметтік белгі ретінде қолданылды. Орта ... ... ... ... билiк атрибуты болып, әмiршiлердiң таққа отыру рәсiмiнде (интронизация ... ... ... ... белгісі) болған заттардың құрамына кiрдi [36, 28 б.].
Қазақ хандарын ақ ... ... де ... ... ... ... олардың белдерiне қылыш байланған. Кейiн қазақ хандығы орыс боданына өткенде орыс патша администрациясы да, бұрыннан келе жатқан бұл ... ... ... ... ... ... ... белгiсi ретiнде оларға арнайы жазуы бар алтын қылыш ... ... ... регалия ретiнде қылыш әміршінің өз территориясы мен халқын сыртта жаудан, іште қылмыскерлерден қорғаудың және дінді ... ... ... белгісі болды, яғни қылыш ханның әскери функциясын, соттық және полициялық функцияларын символдады.
Көшпелі халықтарда мұндай мемлекеттік, ... ... ... ... ... ... ... ұстап жүруге арнайы адам - ... ... ... ... ... ... өкілдерінің арасындағы әлеуметтiк қатынастардың бiр түрi - сюзерендік-вассалдық қатынастарды белгiлеу ғұрпында да қылыш символдық атрибут болды. ... ... ... немесе беліне қылыш байлау рәсімі оның сюзеренге әскери қызмет, әскери көмек көрсету, оның жауымен күресу мiндеттерін жүктедi. ... ... ... дәрежелі әскери қызыметке тағайындалған әскербасыларға да лауазым белгісі ретінде қылыш тапсырылған. ... ... ... ... ... ... символдық зат ретінде мұндай қылыштардың әшекейлi, салтанатты, церомониальдық үлгiлерi арнайы жасалды. Яғни қарудың дәстүрлi мәдениеттегi ... ... ... да - қару-жарақтың түрiн, типiн және формасын анықтайтын факторлардың бiрi болды. ... зат ... ... көшпелi халықтардың көнеден келе жатқан ант беру салтында да қару ғұрыптық атрибут ретінде қолданылды. Қазақтар салтында ... қан ... ... ... ... ... ... алдында қылышты сүйiп серттесіп, бір-бірімен құда-анда болған. Ал қымбат бағалы зат ... ... ... ... әскерилерге жауынгерлік қызметі үшін әскери сый, марапат белгiсi (награда) түрiнде берілетін.
Алмас кылыш - басы асыл құрыштан ... ... ... ... - басы ... бір жүзді кесу арқылы жарақат салатын суық қару. Қылыш көшпелі халықтарда VII ғасырдан қолданыла бастады және ... атты ... ер ... ... ... ... Қылыш бастарын, жүздерін қазақ ұсталары шынықтырылған асыл құрыштан - соғып жасады. Ауыз ... ... ... ... ... қан ... шапқан сайын дем тартып, өткірлене түсетіні, тасқа салса да майырылмайтыны айтылады. Осы ерекшелігіне ... асыл қару ... ... ... ... ... атадан балаға мұра болып қалып, бағалы дүние ретінде ... ... ... ... ... ... ... сыйлардың құрамына кірген.
Алмас - қылыштың, семсердің эвфемистік жанама атауы. Көбiне қазақ тiлiнде асыл алмастан ... ... ... сол алмастың дәрежесiн көрсететiн түсiнiң атауы қосылып айтыла бередi. Мысалы , , деген сияқты. Қарудың жасалған материалын сипаттайтын бұл ... көне ... ... ... ... істе заттың өз атауын айтуға тыйым салынғандықтан, қарудың өз атауының орынына қолданылатын магиялық атаулардың бірі болып қалыптасты. Сондықтан ақ ... ... ... ... ... деп те ...
Түркі халықтарының, оның ішінде қазақтардың да, көне наным-сенІмі бойынша затты өз атының орнына жанама ... атау оның ... ... ... ... ... ... береді деп санаған. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде алмас ... ... ... ... беріктіктің символы болды. Алмас адам мінезінің беріктік, мойымас қайсарлық, өткірлік ... ... ... Осындай қасиеттерге ие болсын деген мақсатпен ырымдап қазақтарда ер балаларға Алмас, Алмасбек т.с.с.) есімдер берген.
Алдаспан - ... ... ... ... ... ... ... ауыр қылыш түрi. Кесу қаруының ауыр түрі болғандықтан алдаспандарды тек мықты батырлар ғана ... оны ... ... не белдiкке байлап алып жүрген.
Кейбір иконографиялық деректер басы түзу кесу қаруының ауыр түрі ғұн заманында, мыңжылдықтың басында пайда болғанын ... Ал басы ... кесу ... жеке түрі ... алдаспан көшпелі түркі халықтарында орта ғасырдың аяғында пайда болған болу керек. Алдаспан қазақ жауынгерлерінің ... ... ауыз ... жиі айтылады. Қарудың бұл түрінің ерекше зақым салу күшіне байланысты қазақ батырлары алдаспанды өте жоғары бағалаған. Қазақтарда алдаспанды жауынгерлік қару ... ... XVIII ... ... дейін сақталып келді. Қазақ алдаспандарының басы мен сабының формасымен, ұзындығымен ... ... ... ... ... ауыр қару ... негізінен, сауытпен қаруланған ауыр әскер жауынгерлеріне қарсы қолданылды. От қаруының ... ... ... ауыр ... атты ... жоғалуымен алдаспан XIX ғасырда қолданыстан шыққан.
Жауынгерлік қарудың ерекше түрі ретінде алдаспан қазақтардың дәстүрлі мәдениетінде түрлі символдық, белгілік ... ие ... ... ... ... ерліктің символына айналған, ал ауыз әдебиетінде алдаспан батырдың, ханның эпитеті ретінде ... ... ... ретінде алдаспан бейнесі Шығыс халықтарында әскери тулардың желектеріне салынатын бейнелердің бірі болған.
Ерекше қару, бағалы зат ретінде ретінде алдаспан көшпелі ... ... ... және ... қатынастардың деңгейін белгілейтін әртүрлі ресми сыйлардың, жауынгерлік ... үшін ... ... ... ... заттардың құрамына кірген.
Алтын балдақ - кесу қаруының халық ауыз әдебиетiнде кездесетiн бір атауы. Балдақ - ... ... ... ... ... ... қорғап, жауынгерге қарсыластың қаруын қағып, iлiп бұрау арқылы қорғаныс жасауға мүмкiндiк беретін қарудың маңызды бөлiгi болғандықтан ... оны ... де көп ... бөлген. Қылыш, семсерлердің сабы қолға ұстағанда, ал болаты (жүзi) қында тұрғанда көрiнбей тұрса, балдағы қашанда көрiнiп тұрады. Бұл ерекшелiк те ... ... ... ... ... ... ... әсем болуын қажет еткен. Жауынгерлiк кесу қаруының сәндi үлгiлерiнiң ... ... ою ... ... ... алтынмен қапталып, кейде оның бетін асыл тастармен әшекейленген. Археологиялық қазбаларда сақ, скиф, ғұн, түрiк, ... ... ... алтын балдақты семсер, сапы, қылыштар немесе олардың әшекейлi балдақтары жиi кездесiп отырады. ... ... ... ... қылыш, семсерлердi осы сипатына сәйкес жанамалап деп те атаған. Мұндай алтын балдақты қылыш, семсерлерді әдетте биiк дәрежелi адамдар, ... ... ... ... ... - ақ семсер, өткір қылыш, наркескен. ( жыры) [37, 27 б.].
Соғу қаруы. Бұл қарудың ең көне түрі деп ... Ол ... ауыр ... түрінде жасалады. Кейде шоқпарға металл шынжыр немесе үшкір темір тығылады. Соғу қаруының екінші түрі - деп ... Басы ... ... ауыр ... Соғу ... үшінші түрі - деп аталған. Бұздыған - басы алты не сегіз қырлы (әр қырының ... ... ... ... ... темірден жасалатын шоқпардың жеңіл түрі. Соғу қаруының төртінші түрі - деп ... Аты ... ... ... басы ... ... Шоқпардың басы сабына қайыс немесе шынжыр арқылы бекітіледі. Мұндай шоқпарлардың басы ағаштан, тастан немесе металдан жасалған.
Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... жекпе-жегі ермек үшін емес, олардың қару ұстау шеберлігін, күші мен ерлігін айқындау үшін ... ... ... ... түрде қару қолданылды. Көшпенділер жауынгерлері де қазіргі кездегі сияқты ұстаған қаруына қарай бірнеше топқа бөлінген. Белгілі бір қаруды жетік меңгерген ... ... ... садақшылар, айбалташылар жасақтары құрылған. Бес қаруды әбден меңгерген шебер батырлар ең үздік гвардия ... ... ... ... ... тактикалары да осы бес қаруды пайдалану ерекшеліктеріне негізделді. Әдетте, соғыс алыс қашықтықта ... ... оқ ... басталған. Атты әскер найзаны жаппай шабуыл кезінде қолданған. Кейін арадағы қашықтық жақындаған кезде қарудың өзге түрлеріне көшкен.
Осындай ... бар ... ... ... ... ... Қаруды кім болса сол асынбаған. Қаруды қастерлі деп санаған ертедегі қазақтар оған ... ант ... әр ... өзінше ат қойған. Орта ғасырларда семсер немесе алдаспан қылыш биліктің белгісі саналып, таққа отырған билеушіге табысталып отыратын. Қазақтар хан ... ... ... пен ... ... ... белдігіне алтын қылыш тағыпты. Жоғарыда аты аталған бес түрлі қару әскери биліктің белгісі саналып, әскери шен қарумен белгілеген. ... ... ... ... қыл-құйрық немесе мойшақ тағылған найза, қылыш немесе күрзі ... ... ... ... ... ие болған адамдарға белгілі бір артықшылықтар да берілген. Мысалы, Тәуке ханның заңы бойынша хан ... қару ... ... ... батырлар мен ру басылары ғана қатыса алатын. Ал, жиын-тойда, мерекеде асынатын қару-жарақ әскери награда қызметін ... ... ... ... ас пен ... ... өткізілетін жарыстарда бәйгеге тігіп отырған. Сол жаужүрек бабалардың бүгінгі ұрпағы да қазақтың бес қаруына ... ... ... ... әлі ... ... ... бабаларынан қалған қаруды қастерлеп, төріне іліп қоятын қазақтар аз емес.
Бес қарудың соңғы түрi - соғу ... ... ... ... ... ... ... орнатылатын ауыр шоқпар түрi деп аталады. ... ... ... ... формасына сәйкес 1 типке, жасалу материалына қарай 2 топқа бөлiнедi.
Қазақ қанжарларының бiзге жеткен жеке меншiк, ... ... және ... бейнеленген үлгiлерiн салыстыра отырып, типологиялық тұрғыдан жүзiнiң формасына сәйкес 3 ... ... ... ... 7 ... бөлуге болады. Қазақтар кiсе белдiкке мiндеттi түрде ұлттық пышағын ... ҚР ... ... ... қорындағы қазақ пышақтарының қыны терiден тiгiлiп жалпақ жасалған үшбұрышты, төртбұрышты бiтедi. Пышақтың сабы мүйiзден, сүйектен, ... ... ұшы сәл ... ... ... қиылысқан тұсы металмен қапталып, әшекейленедi.
Соғу құралы. Ер қаруы - бес ... ... ... ... соңғысы - соғу, ұру арқылы зақым салатын қару түрі. Соғу қаруы негізгі екі ... ... ... ... ... ... арналған бөлігі- , қолға ұстайтын бөлігі - . Қару ... ... ... ... - , ал ... сабымен түйіскен жері - деп аталады. Сабының төменгі жағына, қаруды айқас кезінде қолдан түсіріп алмас үшін ... іліп ... ... қайыс бау - тағылды.
Қазақтың соғу қаруы қызметіне сәйкес түрге, жасалған материалына қарай типке, басының формасына ... ... ... Оның ... пайда болған бірінші түрі - шоқпар. деп негізінде басы мен ... ... ... ... ... ... соғу қаруын айтады. Жасалуы оңай болғандықтан ағаш шоқпарларды қазақтар жауынгерлік қару ретінде соғыста да, ... ... ... ... ... да, ... да жиі ...
Бастары металдан бөлек жасалып, сапқа орнатылатын соғу қаруының екінші түрі деп аталады.
Гүрзi / күрсi / ... - басы ... ... ... жасалып, сапқа орнатылатын ауыр шоқпар түрi. Бұл атау түркi тiлдерiне парсы тiлiнен ауысқан. Көшпелi халықтарда жауынгерлік соғу қаруының тарихы үш ... ... ... ... ... соғу ... бір түрі ... XVIII ғасырға дейін қолданылып келді.
Гүрзiнiң бастары шойыннан, қорғасыннан құйылып жасалып, сыртынан болат темiрмен қапталды. Пішіні жағынан ... ... шар ... немесе алмұрт пішіндес, төменгi жағына қарай сәл жiңiшкерген болып келеді. Музейлiк ... осы ... ... сақталып жеткен кейбір қазақ гүрзiлерiнiң бастары периметрi бойынша айналдыра бүртiктi қылып ... ... ... ... бұл типі ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі типтік форма болды. Басы ауыр болғандықтан соққы кезінде сынбас үшін гүрзiнiң сабы ... ... ... ... ... сыртынан қосымша металмен қапталып, осал жерлері металл сақиналармен буылды.
Ауыр салмағына байланысты гүрзіні ... ... ... ... ... жақсы дайындықты және қара күшті талап етті. Сондықтан бұл қарумен әдетте қара күш иелері болған балуандар қаруланған. Дәстүрлі мәдениетте гүрзі қара ... ... ... Алғашқыда қорғаушылар мен күзетшілердің қаруы болған күрзі кейін биліктің церомониалдық символына айналды. Шығыста ... ... ... ... ... атрибуты болды. Ауыз әдебиетінде әдетте гүрзі құдыретті құдайлардың, алып күш иелері ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Көшпелі халықтарда гүрзінің бастары шойыннан, қорғасыннан құйылып, сыртынан болат темірмен қапталған [38, с. 42]. Ауыр ... ... ... сабы ... ... ағаштан жасалып, сынбас үшін сыртынан металмен қапталып, осал жерлері металл сақиналармен буылған. деген қазақ мақалы бар. Басының ауырлығына, соққының ... ... ағаш ... соғу ... ... ... сынатын, сондықтан қару жасаушы шеберлер қарудың осы бөлігін кұшейтуге, беріктеуге көп көңіл ... ... ... осы ... ... ... жеткен қазақ гүрзілерінің бастары периметрі бойынша айналдыра бүртікті қылып шойыннан құйылған бір типке жатады. Иконографиялық дерек гүрзі басының осы типі ... ... ... ... ... типтік форма екенін дәлелдейді. Гүрзінің бұл типінің бір үлгісінің басы ... ... ... ... ... ... сәл ... жасалды, ал екінші үлгісінің басы алма формалы болып келеді. Гүрзі бастарының диаметрі 7,5-7,8 см аралығында, биіктіктері - 4-5,3 см, ... - 800-900 г. ... ... ... - түркі тілінде деп аталатын, басы бірнеше тілімді, қырлы болып темірден жасалған жеңіл шоқпар. Бұл қару типінің ... , ... ... ... ... алты не одан да көп тілімді болып жасалды. Басы кішкентай жеңіл болғанмен, тілімді, қырлы болғандықтан бұл ... ... өте ... ... Өзі жеңіл, бірақ соққысы ауыр бұл қару түрін көбіне әскербасылар ұстағандықтан, бұздыған ... ... ... айналып, қолбасыға жоғары әскери лауазым берілгенде ту, байрақтармен ... ... ... ... болғандықтан Шығыста бұздығандар асыл тастармен әшекейленіп, алтындалып, саптары металмен қапталып сәнді қылып ... ... ... ... қазақ жауынгерлері қолданған бұзыдыған бастары бар. Бұл бұздығандар негізінен 1916 жылғы көтеріліске қатысқан қазақтардан тартып алынған қарулар. Көтеріліс кезінде асығыс ... бұл ... ... ... орындалып, жай ағаш сапқа орнатылған. Бірақ бұл заттар XIX ... ... ... соғу қаруының бұл түрін жасау технологиясы құлдырауға ұшырағанмен, оны жасау, ... ... ... ... ... ... ... қазақ бұздығандарының бастары бірнеше қырлы қылып шойыннан құйылған бір типке жатады. Бұл типті бұздыған бастарының алма формалы және алмұрт ... ... ... бар. ... нұсқалардағы бұздыған бастарының диаметрі 6-7 см, салмақтары 600-800 гр.
Әскери лауазым белгісі ретінде ұстанған қазақтардың сәнді, салтанатты бұздығандарының бізге жеткен ... жоқ. ... XVI-XVII ... Орта Азия және Иран миниатюраларында басы алтын немесе жезден ... алты ... ... ... басына киіз қалпақ, үстіне шапан мен кестеленген кең шалбар киген, Алтын ... Ақ Орда ... ... ... ... бейнелерін кездестіруге болады. Алтын Орда заманына жататын осындай алты қырлы бұздығанның темір басы Ресей музейлерінің коллекциясында да бар. Бұл ... бәрі ... ... ... ... ... ... де дәреже белгісі ретінде бұздығанды ұстағанын дәлелдейді.
Соғу қаруының төртінші түрі - ... [26, с.44]. Бұл ... осы ... соғу ... ... ... ... басты ерекшелігі - басының сапқа босаң болып бекітілуі көрініс тапқан. Босмойынның басына қайыс немесе темір шынжырдан ... ... оның ... ... металдан соғылып жасалған ұңғы бекітіліп, сол арқылы ... ... ... ... соғу ... бұл түрін қазақ халқын құраған ру-тайпа жауынгерлерінің қолданғаны жазба ... ... [39, с. 128], ... шоқпармен айқасып жатқан көшпелі түркі жауынгерлерінің бейнелерін XV-XVII ғғ. Шығыс ... ... де ... ...
Соңғы ғасырларда қазақтарда қолданған босмойын шоқпарлар басының жасалу материалына қарай топқа, ... ... ... және ... ... ... ... бірінші тобының басы ағаштан жасалған, ал екінші топқа басы металдан құйылып жасалған босмойындар жатады. Археологиялық материалдар орта ғасырларда көшпелі ... ... ... ... ... ... да қолданғаны дәлелдейді. Музей қорларында басы ағаштан жасалған топқа жататын босмойындардың екі типі бар. ... ... басы ... ... қылып, қырланып жасалаған, екінші типінің басы домалақ болып келген. Босмойынның ағаштан, ... ... ... ... терімен қапталып, сабына қайысбаумен бекітілген үлгісі де кездеседі.
Босмойын шоқпардың шойыннан құйылған бастары домалақ шар түрінде, бірақ айналдыра ұзын ... ... ... сапқа темір шынжырмен бекітілді. Бұл босмойын бастарының диаметрі 4,8-5 см болып келеді.
Ортағасырларда көшпелі халықтарда босмойын бастары сапқа біреуден ғана ... ... де ... ... ... ... бекітілген босмойын бастары әдеттегіден кішілеу, пішінін алмұртқа ұқсас болып металдан құйылып жасалаған.
Музейлерде сақтаулы, бізге жеткен қазақтың соғу ... ... ... ... ат үстінде айқасуға ыңғайлы орташа және қысқа сапты болып келеді. ... ... ұзын ... соғу ... ... ... жүр. Бірақ ол тек тұрмыста қолданылатын малшы қару ... біз оны ... ... ер қаруына жатқызбаймыз.
Сақпан - тас атуға арналған көне құрал, ежелгі замандағы қол ... ... ... ... жаугершілік және аң аулауға, мал қайыруға пайдаланылды. Сақпан жылқының қылынан, ... ... ... ... ... ... тең ... жұмыр тас, қорғасын қоюға ыңғайланып алақан жасалған. Соған тас салып үйіріп, ... бір ұшын ... тас ... ... ... ... екі түрі бар: ... сақпан, түйме сақпан. Алғашқысы бір жағына ағаш сап байланады. Екіншісі жіппен оралып, білекке тағылады. Сапты сақпан мал қайыруға, ... ... Төл ... ... ... деп атаған.
Сақетер - қылыш орнына да қолданылатын шоқпар түрі. Бос ... ... ... тиді ... сақсырым толды қаныма. (Үш ғасыр жырлайды) [25, с. 198].
Қысқа ... кесу ... ... ... кесу ... - ... мен пышақ көмекші қаруларға жатады. Қанжар - басы қысқа, екі ... бір ... ... сұғу ... ... ... суық ... Қазақтарда осындай қанжарларға ұқсас кесу қаруының бір үлгісі, Ш.Уәлихановтың айтуынша, деп ... [40, с.464]. ... бұл ... ... Түркі тілінде атауы араб тілінен ауысқан сөз екенін, ал көшпелі ... ... әр ... қанжарлар көмекші қару ретінде семсер, қылыштардың кішірейтілген түрі болғанын ескерсек, қысқа жүзді кесу қаруының бұрынғы ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Қанжар - басы қысқа, екі ... бір ... ... ... ... ... суық ... Түркі тіліне атауы араб тiлiнен ауысқан. Жауынгерлік құрал ретінде кесу қаруының бұл түрі көшпелі халықтарда б.з. ... I ... ... ... Сақтар қолданған басы түзу, екі жүзді, қысқа, кесу-сұғу ... ... ... қару түрі деп ... ... бұл қарудан ұзын басты, екі жүзді семсерлер дамып ... да, ... ... кесу ... - ... мен пышақ көшпелі жауынгер үшін соғыста көмекші қаруларға, ал тұрмыста күнделікті қолданатын қару ... ... ... орта ғасырлардағы түркілердің қанжарлары сол кездегі ұзын семсерлердің формасын кішкене түрде қайталады. Қанжарды ... XX ... ... ... келді.( сурет 6)
Қазақ қанжарының басы жетесімен бірге болаттан соғылып, сабы сүйектен, мүйізден, ағаштан ... ... ... қазақтарда сабының, басының және жүзінің формасымен айырықшаланатын ... ... ... мен ... болды. Қазақ қанжарларының бастары ұзындығы жағынан әртүрлі болып келеді және қанжарлардың ... басы екі ... де, бір ... де түрлері кездеседі. Қазақ қанжарының кейбір типтеріндегі сабының, жүзiнiң формасында сармат, түркі заманындағы қанжарлар саптарына ұқсас ... көне ... және ... ... ... ... ... қанжарларының) ықпалын да көруге болады. Қанжарды арнаулы қынына салып, белге іліп жүрді. Қанжар қындары ағаштан жасалып, терiмен қапталды, кейбірінің, ... ... ... ... ... ... (бедерлеу, қырнау, баспалау) өрнектелген мойнағы және түбегi болды, түп жағы тері алақанмен бітіп, ... ... ... ... ... ... ... тағылды [26, с. 192].
Жауынгерлік қаруды киелеу барысында көшпелі халықтарда қанжармен байланысты түрлі магиялық ... мен ... ... ... Жауынгердің жанында, белдікте тұрақты ілініп жүретіндіктен қазақтар ертеде қысқа кесу қарулары - қанжар, пышақтарда ... жаны ... деп ... ... зұлым күштер батырды өлтіру үшін оның қанжарын ұрлап алып, сындырып, суға тастайды, ал қорғаушылар қанжарды судан алып, тоттан тазартып, отқа ... ... ... ... ... яғни ... қайта тірілту үшін оның жаны орналасатын қаруды қайта соғу ырымын қайталайды. Ертегілерде дос немесе ... ... ... ... қанжарларын беріп кететіні, қанжарда болған өзгеріске сәйкес батырлар бір-бірінің сау екенін әлде бір қатерге ұрынғанын немесе ... ... ... отыратыны да айтылады.
Ер адамның тұрақты қажеттілігін қанағаттандыратын, күнделікті қолданысында болатын қару ... ... ... мәдениетте түрлі символдық мәнге де ие болды. Қазақтардың халық мәдениетінде қанжар жеті қазынаның біріне ... да, ... ... ... ... ... ... жүзінің формасына сәйкес топқа, сабының формасына сәйкес типке ... ... ... ... ... басы бір ... ... түзу, жүзінің беттерінде қан ағатын ойықтары бар, ұшы сыртына қарай дөңгелене үшкірленген қанжарлар жатады. ҚР Мемлекеттік орталық ... ... ... ... ... Қаумен батырдың қанжары осы пішінде жасалған. Қанжардың екінші тобына басы екі жүзді, ұшына қарай біркелкі ... ... ... ... ... ... ... тобы - басы екі жүзді, үшбұрышты, үшкір келген қанжарлар. Сабының пішініне ... бұл ... ... типтерге бөлінеді. Қанжарлар сабының түбі үш басты гүл формалы, жапырақ формалы, ... ... ... дөңгелек формалы болып, сақина формалы, күрделі формалы болып жасалған, сабының түбі ... ... ... түбі ... арай тік ... түбі ... біткен типтері бар. Саптың бұл әр типінің жүзімен түйіскен жақтары да өзінше пішінделді.
Қанжарлардың бірінші тобының ... ұзын ... ... ... 70 см ... ... ені 4.5 см. ... үшінші топқа жататын қанжарлардың бастары қысқалау, сабынан екі еседей ғана ... Түбі ... ... ... ... ... ... заманындағы осы типті қанжарларға ұқсас, сондықтан бұл форма көнеден сақталып келе жатқан форма деп санаймыз. Ал, қазақ ... ... ... сабының, жүзінің формасында Кавказ қанжарларымен ұқсастықты да көруге болады.
Қанжарларды арнаулы қынына салып, белге іліп жүреді. Қанжар қындары ... ... ... қапталды. Жеке меншіктегі, музейлік үлгілердегі және түрлі суреттерде бейнеленген қанжар қындары типологиялық тұрғыдан қынның формасына сәйкес түрге,әшекейленуіне ... ... ... ... түрге жататын қанжар қыны теріден немесе металдан жасалып, ... ... ... мойнағы және түбегі болады, түп жағы тері алақанмен бітіп, ... ... ... ... ... қайыс ілгек тағылады.
Қынның екінші түріне терімен қапталған, бірақ мойнағы мен түбегі жоқ, қайысбау тағуға ... ... екі ... бар ... жатады. Бұл қындардың әшекейсіз, доға түріндегі бедермен әшекейленген және түбі ... ... тері ... ... ... болады. Кейбір қындар орта тұсында ромб формалы болып жалпайтылып жасалды. Қазақтарда қынаптың екі түріне сәйкес қанжарды белге ілудің де екі ... әдіс ... ... әдіс бойынша қанжар белдікке қындағы екі құрсаудың шығыршығына ... ... ... ... ... ... Қанжарды бұлай ілу әдісі көне заманда скифтерде, сарматтарда қолданылған (скифтік әдіс) [39, с. 83]. ... ... ... кісе белдікке міндетті түрде пышақ іліп жүретін, сондықтан белдікке ілінген пышақ қазақтың ұлттық ... ... бір ... элементіне айналды. Қазақтың ұлттық пышағының, оның қынының туыстас өзбек, түркімен халықтарының пышағынан өзгешелеу, тек өзіне тән ерекше формасы ... ... ... басы ... ... екі ... бөлінеді. Пышақтардың бірінші тобының басы түзу, бір жүзді, ұшы сыртына қарай дөңгелене үшкірленген, екінші топқа жататын пышақтардың басы сәл ... ... ... ... ... ... және ... материалдарда қазақ пышақтарының сабының пішініне сәйкес екі типте кездеседі. Пышақ сабының бірінші типі түбіне қарай сәл ... түбі ... ... ... ... ... ... екінші типі түзу, түбіне қарай сәл үлкейіп, тегіс болып немесе дөңгелене бітеді. ... ... сабы ... сүйектен, ағаштан жасалды, түбі және жүзімен қиылысқан тұсы әдетте металмен қапталып әшекейленді. Кейде саптың түгелдей металмен қапталғаны да ... ... ... ... ... ... сіркелеу әдістерімен көркемделді.
Аңшылықта қолданылатын үлкен пышақ түрі деп ... Бұл сөз ... ... ... ... ... аңшы пышағының жанама атауы ретінде қолданылып, кейін осы пышақ типінің өз атауы болып кеткен. Пышақтың жүзін де қазақтар асыл болаттан ... ... ... ... ... пышақтардың болатын тексеру үшін өзен ағысына тік қойып, қозғамай ұстап тұрғанда, өзен ағысымен жіберілген киіз өз салмағымен-ақ кесіліп өтетін ... ... ... екі ... тігіліп жасалды. Қазақ пышақтарының қындары пішінінің, әшекейленуінің көп түрлілігімен ерекшеленеді. Музей қорларындағы және бейнелік материалдарда бейнеленген ... ... ... пішіне сәйкес үш топқа бөлуге болады. Бірінші топқа жататын пышақ қындарының қайысбауының астыңғы жағы бірнеше таспалы ұзын шашаққа тілініп ... ... ... ... ... ... орта тұсы ромб ... болып кеЕкінші топқа жататын пышақ қынының орта тұсы ромб формалы болып кеңейтіліп, әртүрлі пішінді, жалпақ жасалған алақанмен ... де, ... ... ... бауы өте жалпақ болып келеді. Үшінші топқа жататын қындарда алақанның ұшы ... ... ... әр ... бедерлеу, кестелеу, түсті матамен астарлау әдістерімен көркемделген, металл жапсырмалармен әшекейленген бірнеше ... ... ... ауыз тұсындағы мойнағы әдетте тері немесе металдан жасалады.
Алмас кездік - жүзі ... асыл ... ... жасалған кездік. Кездік - аңшылықта қолданылатын қанжар ... ... ... ... ... көне ... ... байланысты аңшылықта қолданылатын құралдардың атын атауға тыйым салынып, өз атауының орнына зат пен оның әрекетінің, ... ... ... ... негізделген эвфемистік жанама атау қолданылды. Кесетін қару пышақтың атын да ... ... тура ... деп ... құрал деген мағынада) атап, кейін бұл атау түркі халықтарында пышақтың аңшылықта қолданылатын түрінің атауы болып қалыптасты. Қазақтар қылыш, ... ... ... ... кесу ... ... ... асыл құрыштан соғып жасады.
Алмас қанжар - басы асыл құрыштан соғылып жасалған қанжар. Қанжар - басы ... екі ... бір ... ... сұғу ... ... ... суық қару. Қанжар көшпелі халықтарда б.з. дейінгі I-мыңжылдықтың ортасынан бастап қолданылған. Кейін басы ұзын, екі жүзді семсердің пайда болуымен қанжар ... ... ... тек ... қару ретінде ғана сақталды. Қазақтарда да қанжар жауынгерлік қарудың ішінде көмекші қару түріне жатады. Қанжар жүздерін қазақ ... ... асыл ... ... ... ... ... қанжар жігіттің сертке беріктігінің белгісі ретінде ер жігіттің бірі саналады.
Алмас пышақ - басы асыл ... ... ... ... Өткен ғасырларда қазақтар кiсе белдiкке мiндеттi түрде пышақ іліп жүретін, сондықтан тері қынға салынып белдікке ілінген пышақ қазақтың ұлттық ... ... бір ... ... ... ... ... жүзiн қазақ ұсталары асыл болаттан - алмастан ... ... ... ... жақсы өткiрленген пышақтардың болатын тексеру үшiн пышақтың жүзін өзен ағысына тiк қойып, қозғамай ... ... өзен ... ... киiз өз ... ... өтетiн болған.
Қын - пышақ, қанжар, кездік, ұстара салатын ағаш, былғары қап. ... ... ... деп ... ... ... қынның жергілікті атауы - . Қанжар, пышақ қындары күмістеліп, ... ... ... ... төре ... күміс қынды сапысын шешіп, Кеңесарының алдына қойды. Қынынан шығу. Бидайдың бас ... ... шыға ... [41, с. 85]. ... - кесу ... ... алып жүретiн қабы. Бұл атаудың этимологиясына келетiн болсақ, бұл жауынгерлік жабдық атауы - орау, қаптау сөзiнен ... ... ... ... ... түрлі материалмен - матамен (барқытпен), терімен (сақтиян, ... және ... ... ... ауызында қылыш балдағын бекітіп ұстап тұратын мойнағы, қылышбауды тағуға арналған шығыршығы бар құрсаулары, қынаптың түбін бұзылудан сақтайтын түбегі сияқты ... ... ... ... ... ... ... қынаптың бұл маңызды элементтері ою-өрнекпен әшекейленіп көркемделді. Дәреже белгісі, билік атрибуты ретінде қолданылатын салтанатты қылыштардың (семсерлердің, ... ... ... ... ... асыл тастардан (ақық, пируза) көз салып көркемделді. Қынапты қайыстан не матадан жасалған (портупеясы) арқылы белге тағып немесе иыққа асып алып ... ... пен ... біркелкі материал қолданылып, бір стильде, бірдей әдіспен көркемделді [42, с. 30].
Қорғаныс жарақтарының түрлерi мен типтерi. Жауынгерлердің әскери ... ... тобы ... ... ... Бұл категорияға адамның денесін қарудан сақтайтын бірнеше заттар тобы кіреді. Бірінші - денеге киіліп қорғаныс болатын заттар ... ... ... тіліндегі дәстүрлі атауы - . Ер киіміне жататындар: 1) денеге киіліп кеудені ... ... ... ... ... ... 2) басқа киілетін қорғаныс жарағы - жауынгерлік бас киімдер: дулығалар, темір қалпақтар, жауынгерлік телпектер; 3) аяқты ... ... ... ... ... балтырлық. Арнаулы қорғаныс жарағы ретінде олар киімді әр ... ... ... ... ... ... ... болған, сондықтан бұл жарақ түрлерінің конструктивтік элементтері киім бөліктерінің формаларын қайталайды, солардың атауларымен ... ... ... ... түрі ... ... ... жарақ- қалқан.
Қазақтың дәстүрлі жүйесінде сауыт түрлерінің жіктелуі оның қорғаныс қасиетін қалыптастыру тәсіліне байланысты, ал қорғаныс жарақтарының атауларының барлық ... ... ... ... бұл жүйе ... заманында қалыптасқанын дәлелдейді. Ер киіміне жататын сауыттардың қорғаныс қасиетін қалыптастыру әдісіне қарай бес түрі бар. Олар - ... , ... , ... , ... , ... . ... ... үлгілері - осы бес негізгі түрінің вариациялары, ... ... ... әр ... ... ... аралас үлгілері. Бұл атаулар сауыттардың қаттап, кіреукелеп, көбелеп т.б. тәсілдермен жасалғанын көрсетеді. ... ... ... ... әр ... жолмен күшейту әдісі арқылы пайда болғандықтан қазақ ауыз ... сөзі ... ... ретінде қолданылып, сауыт түрлері , , деп ... ... Бұл ... байланысты түркі тілінде киім атауы тек сауытқа ғана ... ... бас ... де ... ... ... құмық тілінде дулығаның бір атауы болған сөз ... ... ... бас ... ... ... түрлерінің формасына және жасалған материалына байланысты , , деп аталуы ер кимінің бұл түрінің типтері, үлгілері сыртқы формасына және ... ... ... да ... ... Қорғаныс жарағының қолға ұстап қолданылатын түрінің атауы қалқан сөзінде жауынгердің өзін қарудан қалқалап қорғану тәсілі көрініс ... ... ... ... ... ... ... түрлері, типтері үлгілерінің атауларын жарақты классификациялауға негіз болатын заттық белгілерімен сәйкестігін тексеріп көрейік.
1. Жарақтың түрінің және типінің негізгі ... ... ... ... қалқан қорғаныс қасиетін жасау тәсілін көрсетеді.
2. Жарақ түрінің және типінің ... ... ... көбе тон, көбе ... ... ... ... көрсетеді.
3. Жарақ түрінің жеке үлгісінің негізгі атауы, мысалы, жез телпек, темір қалпақ, алтын қалпақ, темір белдемше, қорғаныс ... ... ... ... ... жеке ... ... - торғай көз кіреуке, бадана көз кіреуке - ... ... ... ... ... ... ... біз жарақтың атауларына бірінші кезекте оның қорғаныс қасиетін қалыптастыру тәсілі, одан ... сол ... ... ... ... ... ... кейін жасалатын материалы негіз болғанын көреміз. Қорғаныс жарағының көлемін, өлшемін көрсететін сөздер жарақтың түрінің ... ... ... ғана ... Яғни ... ... жүйеленуі сияқты қорғаныс жарақтарының да жіктелуі жарақтың мынандай бірнеше маңызды заттық белгілеріне: бірінші кезекте жарақтың қорғаныс тәсілін қалыптастыру ... ... ... ... ... формасына, сосын қорғаныс жасауға қолданылатын материалына, ең соңында конструктивті элементерінің өлшеміне негізделген.
Әр сауыт түрінің атаулары оның ... киім ... ... ... сондықтан олардың жекеленген үлгілері сырт киімдерінің әр түрінің конструкциясын қайталануына қарай сауыттарды формасы жағынан , , , және ... ... деп, бес ... бөлуге болады. Шапан пішінді сауыттардың ұзын жеңдері, жағасы болады да, ... ұзын не ... ... келеді. Бешпент пішіндес сауыттардың жеңі шынтаққа дейін ғана жететін қысқа, етегі онша ұзын емес, жағасыз немесе жағалы ... ... Сырт ... ... ... сауыттар жеңсіз, жағасыз болады да, етегі ұзын болады. Күртеше сауыттар ұзын ... ... ... ... ... Кеудеше пішінді сауыттар жеңсіз, белге дейін ғана жететін қысқа келеді де, жағалы не жағасыз болады [43, с. ... ... ... яғни оны жасау әдiсiне қарай қазақтарда сауыттың негiзгi алты түрi болды, олар - , , , , және деп ... ... ... ... көбе ... ... ... байланысты екi типi барын жоғарыда айтқамыз. Қазақ жауынгерлерi көп қолданған, батырлық жырларда жиi айтылатын екiншi сауыт түрi - , ... . ... ... ... ... шығыршығының көздерiне сәйкес 4 типке, сауыттың пiшiмiне ... 4 ... ... Қазақ жауынгерлерi қолданған берен, жалаңқат сауыттардың бiзге жеткен, сақталған үлгiсi жоқ. Қазақтар бiрнеше қабат жiбектен, не ... ... ... тiгiлiп, жүн мақта, қыл салып сырылған жеңiл сауыт түрiн қолданып, оны немесе деп атаған. ... ... ... үшiн ... ... ... қосалқы жарақ түрi - . Бұл қорғаныс жарағының екi бөлек жолмен қалыптасқан екi типi бар. Қимылдауға ... болу үшiн ... ... қысқа жеңдi, не жеңсiз жасалтындықтан, жауынгерлер аяқты, қолды да ... ... ... түрiмен қорғаған. Қазақтар қолданған қалқан түрлерi терiден сомдалып және ... ... ... ... ... ... ... 7)
Қорғаныс құралдарының тағы бiр тобы - басты қорғайтын жарақтар. Олардың ең көп ... ... ... ... - . ... бейнелiк материалдарды типологиялық талдау барысында қазақ дулығаларын жасалу әдiсiне және төбелдiрiгiнiң ... ... 9 ... әшекейленуiне байланысты 2 үлгiге бөлдiк. Қазақтар қолданған жауынгерлiк бас киiмдердiң тағы бiр түрi - . ... ... ... бұл ... ... ... кiреуке сауыттармен киiлген [44, с. 19].
+ Алматы музейлеріндегі қару-жарақ коллекциялары мен
қорғаныс қару-жарақтарының бірегей үлгілері
Қоғамдағы болып ... ... ... көзқарастарға байланысты қазақ елінің тарихын, салт-дәстүрін, елдігін танып, санасына ... ата- ... ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа жеткізе білуі үшін ұлттық дүние танымды ... ... ... ... ... қазақ халқының көшпелі тіршілігіне, қоғамдық құрылым ерекшелігіне байланысты қарастырылған. Қазақ халқы ғасырлар бойы күні ... ... ... ... өмір ... өз елін, жерін, тәуелсіздігін үнемі қорғап отыруға ... ... ... ғ. өмір ... ... ... ... Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Баян, Райымбек, Ханкелді, Малайсары ... ... үшін ... ... ізін ... ... ... істерінің қайнар көзі - елін, жерін сүю, ... ... ... ... ... сақтау еді.
Алматы қаласындағы қару-жарақ коллекциясы бай музейлердің бірі Қонаев музейі болып ... Аса ... ... және ... ... үш ... Социалистік Еңбек Ері, академик Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың есімі тек Қазақстан халқына ғана емес бүкіл ... ... Ұлы ... өзінің 45 жылдай уақытында еліміздің мемлекеттік және саяси өмірінің ең биік ... ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі ұшан-теңіз.
1994 жылдың 24 ақпанында ҚР Президентінің қаулысы жарияланып, онда Д.А.Қонаевтың Қазақстанды өркендету жолындағы ... ... ... отырып, Алматы қаласынан оның музейін ашу жөнінде тапсырма берілді. Ұлы тұлғаның 90 жылдығына орай 2002 жылдың қаңтар айында музей өз ... ... ... ... ... ұйымдастыру барысында Дінмұхамед Ахметұлының туыстарының сақтаған құжаттары, фото және видеоматериалдар, әр ... ... ... ... жинастырылды. Бірте-бірте олардың қатарын Д.А.Қонаевтың замандастарының тапсырған жәдігерлер толықтыра түсті.
Әр бір жеке адамның ... ... ... ... ... ісі болады. Мемлекет қоғам қайраткері, ірі саяси тұлға Д.А.Қонаевтың екі ... ісі ... Оның ... 50 жыл бойы бас аяғы 467 дана әр ... ... ... екінші сүйікті ісі қару-жарақ жинаған.
Д.А.Қонаевтың Қазақстан Компартиясы Орталық ... ... ... ... жылдары аңшылық мылтықтары мен суық қаруларының толық жиынтығы жиналды.
1971 жыл мен 1986 жыл аралығында Д.А.Қонаевтың оққағары болған. А.И.Горяйнов ... ... ... Ішкі ... ... есепке алған болатын. 1986 жылы Ішкі істер министрлігінің арнайы қаулысы бойынша. Қаулыда барлық аңшылықпен айналысатын адамдарға және кімде-кім үйлерінде қару-жарақ ... олар ... ... тиесілі жерге өткізуді бұйырады. Осыған байланысты 1987 жылдың қыс мезгілінде Д.А.Қонаев өзінің қару-жарақтарымен, суық ... оның ... ... ... семсер және қылыштарын тиесілі жерге өткізеді. [45, 214 б.].
Д.А.Қонаев мұражайы 2002 жылдың 12 қаңтарында ашылғаннан кейін музейдің ғылыми ... 3 ... ... ... ... ... қатар Д..А.Қонаевты күндіз де, түнде де қалтықсыз қорғаған күзетшісі генерал-лейтенант Амангелді Шабдарбаев пен Д.А.Қонаевтың оққағары бұрынғы МҚҚ полковник күзет бастығы ... ... ... ... Д.А.Қонаевтың қарулары қайта қайтарылып, жәдігерлер Д.А.Қонаевтың музейі экспозициясына қойылып отыр. Бұл көрме 2005 жылы 12 ... ... 93 ... ... ... ... орай ... тақырыппен музейден орын алды. Экспозицияға Д.А.Қонаевтың 13 карабині мен 55 ке жуық суық қарулары оның ішінде ... ... ... ... ... ... жалпы 81 дана. (сурет 12)
Д.А.Қонаев атты ... ... ... ... ... кезінде, досында Д.А.Қонаевтың жан досы Алматы қаласының № 14 мектепте бірге оқыған кластасы кейінірек белгілі жазушы ... ... ... ... ... ... олар осы бір ... екеуі кезектесіп, Алматының тауларында кекілік, қырғауыл атқан екен.
Д.А.Қонаев ату ережесін қатаң ұстаған. Тек аңға Республикада егіс науқаны ойдағыдай жиналып, ... ... ... ғана ... ... ерік ... ... ірі аңдарды атуға қарағанда жабайы үйрек, қырғауыл, жабайы кептерді атқанды ұнатқан. Құралайдың көзінен ... ... ... ... оғы көп ... кетпейтін, аңшылықтан олжалы оралатын аңшы мергендердің мықтысына саналған. Осының дәлелі ретінде 1971 жылдың 31 қазан ... ... ... ... аңшылардан құрылған клубтың мүшесі екенін дәлелдейді арнайы диплом музейдің ... ... ... қойылған. Д.А.Қонаевтың аңшылыққа деген құмарлығы ата-бабасынан берілген болса керек. Д.А.Қонаевтың төртінші атасы - Қонай да, сайыпқыран мерген ... ... ... ... ... ... біраз кезеңіне дейін серік еткен. Аңшылық-айтары жоқ демалыс, ерекше көңіл ... салт ... ... ... Аңшылыққа Д.Қонаев өзімен бірге ОАӘО-ның қолбасшысы Лященкомен өзінің күзет басшыларымен, аңға ... ... ... ... ... ... ... сауық- сауық құрған. Олжалы оралса сол маңайдағы арнайы дүкендерге АКТ жасатып өткізіп ... Заң ... ... деп ... ... әр ... ... құжаттарымен мезгілінен асырмай бірге ұстаған аңшылық заңдарын қатаң ұстаған және айналасынан соны талап еткен.( сурет 11)
Д.А.Қонаев ... ... ... мен ... ... ... қолбасшылар әр түрлі қос ауызды және сирек кездесетін тіпті үш ауызды карабиндерді сонымен қатар суық қаруларды естелікке сыйлыққа берген. Аңшылыққа ... жері ... ... тау ... ... ... ... қатар тек рұқсат етілген жерлерге ғана аңға шыққан. [45, 218 ... ... ... ... ... шетел басшыларының Германия Демократиялық Республикасының- хатшысы Эрик Хоннекердің Германияда жасалған 7,9 мм қос ауызды карабині, Куба ... ... ... Фидель Кастро інісі, Кубаның қорғаныс министрі Раул Кастродан беріп жіберген Финдляндияда жасалған қос ауызды ... ... 1982 жылы 12 ... Д.А.Қонаевқа сыйға әкелінген. Югаславияның көсемі мемлекет басшысы Броз Тито мен ... ... ... ... ... ... ... Д.Қонаев ерекше ұстап пайдаланған. Тағы бір сыйлық моделіндегі ... ... ... ... ... қолбасшысы болған генерал А.Гречко сыйлаған. Белгісіз адамдардың сыйлаған қаруларын Д.Қонаев талай аңға шығып, олжалы оралған.
Д.А.Қонаевқа шет басшыларының сыйлықтары мен ... өз ... ... атап ... тағы бір ерекше жәдігер, көне қару-жарақтардың ішінде Орта Азия Әскери Округының маршалы Д.Язов 1647 жылы ... деп ... ... қару және тағы бір ... ... ... еткен > деген жазуы бар Испан семсері мен деген жазуы бар күміс ... ... ... ... орын ... ... ... болып саналады. Ұлы тұлғаның қару-жарақ шығаратын зауыттан шыққан бұрынғы КСРО-да жасалған атты ... ... ... қолбасшысы Н.Г.Лященконың сыйлығы тағы бар. Бұл мылтықпен Д.А.Қонаев бірнеше қабандар атып алса, Д.А.Қонаевпен 25 жыл бірге ... ... ... әрі ... досы болған Л.И.Брежнев 1968 жылы сыйлаған атты карабинді сыйға тартқан бұл мылтық Д.А.Қонаевтың сүйікті мылтығы болған.
Қару-жарақтар жиынтығында ерекше орын ... ... ... ... ағайынды көрші мемлекет Өзбекстанда, Үндістанда, Францияда пілдің сүйегі мен ... ... ... және ... ... мен ... тұяғынан жасалған декоративті аңшылық теңдесі жоқ суық қарулар бар. ... Орта Азия ... ... ... үш кездіктен және офицерлік әскери қылыш және осыған ұқсас зергерлік шеберлерден шыққан рубин ... ... ... ... ... ... ... сыйға берілген.Елбасымыз Н.Назарбаевта тыс қалмаған, Д.Қонаевтың 70 жас мерейтойына асыл тастармен көмкерген, қанжар сыйлайды. Сабында және деген ... бар ( ... ... ... аты-жөндері) бұл қаруда қымбат сыйлықтардың қатарына жатады.
Сонымен қатар бұрынғы Ішкі Істер министрі, генерал-лейтенант А.Г.Платаев ... 70 ... ... байланысты деп аталатын Германияда жасалған қос ауызды күміс тапаншасын Д.Қонаевқа сыйға тапсырған. [45, 212 б.].
Д.Қонаевты 17 жыл қорғаған ... ол ... ... да ... ... ... айтуынша Д.Қонаев соңғы рет 1986 жылдың қыркүйек айында шыққан екен. ... ... 2014 жылы 15 ... Д.А.Қонаевтың қару-жарақ коллекциясын насихаттау үшін, Өскемен қаласында Дінмұхамед Қонаев мұражайының бірегей көрмесі облыстық этнографиялық мұражай-қорығының көрме залында ашылды. ... ... ... ... ... қайраткерлері сыйлаған кездіктер, қанжарлар,қылыштар, аң аулайтын карабиндер, мылтықтар таныстырылды. Шараның ашылу салтанатында мұражай директоры Тимур Жұманов атап ... ҚР ... ... ... қайраткердің туғанына 100 жыл толуына орай 2012 жылы ашылған Д.Қонаев мұражайының тарихи экспонаттары ... ... ... Себебі, 45 жылға жуық уақыт бойы еліміздің мемлекеттік және саяси билігінің биігінде болған Қазақстанның мемлекеттік қайраткерінің еңбек жолы осы Шығыс ... ... еді. ... қарудан басқа Д.Қонаевтың ата-анасы мен отбасының фотосуреттері қойылды. Алматылық мұражай директорының айтуынша, Дінмұхамед Қонаев қару ... ... және ... ... ... ... әр жылдары басқа елдердің басшылары, әріптестері мен достары сыйға ... ... ... ... түрлері де бар. Олардың арасында Фидель Кастроның, Леонид Брежневтің, ... Броз ... Эрих ... ... да ... ... коллекцияда 1982 жылы ҚР Президенті Н.Назарбаев қайраткерге сыйға тартқан қару да ... ( ... ... тағдыры сынға түскен жаугершілік замандарда билері батырлармен қатар атқа қонып, қарамағындағы тайпаластарынан жасақ құрып, мемлекет тұтастығын, ұрпақ азаттығын қорғауға ... ... әрі ... ... ... Ал XVIII ғ. батырлардың ерлік, батырлық өнегелерінің түп - тарихы V -- VII ғ. ... IX ғ. ... ата, XIV- XVI ғ. ... Орда ... ... жұртының жауынгерлік дәстүрлерінен бастау алады.Әсіресе XVIII ғ. Ш. Уәлиханов деп атап ... ... ... ... ... ... ... ат жалында жүріп қорғаса, қазақ қыздары тал бесікке асылып отырып-ақ ұлттың ... ... ... ... ... ұзатылған қыз өзі шыққан ортаның тілін, дәстүрін, ән-күйін, аңыз әңгімесін, қол ... ... ... тәсілін, моральдық - этникалық нормаларын келін болып түскен ортаға дарытып отырған. Адамзат тарихындағы мың - ... ... мен ... ... киім ... ... болған. Эпос, батырлар жырына көз тастасақ, ақ берен, сауыт, көбе, жалаңқат, зере, кіреуке, торғауыт, қаттама ... ... ... кездеседі. Олар батырлардың киімдері. Батырлық жырлар, дастандар, эпостар жалпы ауыз әдебиетіне үңілсек, батырларымыздың басында дулыға, арқасында жыға, жүрек ... ... ... ... ... жебе, найзасы, қол шоқпары, белінде оқшантайлы белдік болған. Киім-кешекте тарихтың ізі, уақыт табы жатады. ... ... ... ... ... ... жау ... халық болғанын көрсетеді. Өйткені сол замандағы халықтың күйбең тіршілігі үнемі аттың жалында, түйенің қамында жүргенін, жайма- шуақ, ... жүре ... ... Тобылғыны жастанып, қу толағай бастанып өмір сүрген [33, 51 б.].
Сауыт - ... ... ... ... үшiн ... дәстүрлі қорғаныс жарағы. Бұл атауда осы қорғаныс жабдығының жауынгер денесiн қаптап тұратын ерекшелiгi көрiнiс ... ... ... жауынгерлік сауыттардың негізгі түрлері б.з. дейінгі I-мыңжылдықтың ортасында пайда болады. Орта ғасырларда сауыттардың көптеген түрлері мен ... ... ... ... ... сауыт жасауға металл және өздерінің мал шаруашылығында өндірілетін ... - ... ... ... және жұмсақ киіз, мата пайдаланылды. Сауыт бір-бірімен ... ... ... ... ... ... және ... теріліп, металлдан тұтастай соғылып немесе жұмсақ материалдан қабаттап тігіліп жасалды. Кейбір сауыттарда бұл қорғаныс жасау әдістері ... ... ... қасиетін қалыптастырудың осы әдістеріне байланысты бұл қорғаныс жарағы қазақтарда кіреуке сауыт, көбе сауыт, берен сауыт, ... ... ... ... деп ... бірнеше түрге жіктеледі.
Сауыттарды дәстүрлі халықтық жіктеу жүйесінде типологиялық белгі ретінде ... ... ... ... ... және ... ... элементі негізге алынды. XVIII ғасырда от қаруының дамуымен дәстүрлі жауынгерлік сауыттар өзінің әскери маңызын жоғалтып, XIX ғасырда мүлде қолданыстан ... ... ... ... ... ... батырлар әулетінде сауыттар, жауынгер үшін өмірлік маңызы бар қымбат та ... ... ... болғандықтан, атадан балаға мұра болып қалып отырған. Ескі жауынгерлік сауыттардың нұсқалары киелі мүлік ретінде ... ... ... ... ... ... Этникалық мәдениеттің құрамдас бөлігі болған дәстүрлі қару-жарақтың бір түрі ретінде сауыттың этномәдени функциясы оның ... ... ... ...
Қару-жарақтың дәстүрлі мәдениеттегі символдық функциясына байланысты сауыт көшпелі халықтарда әскербасыларға жоғары дәрежелі әскери лауазымның дәреже белгісі ретінде берілетін заттардың және ... ... үшін ... ... марапат сыйдың бірі болды. Қазақ халқының салт-дәстүрі бойынша, қасиетті мүлік ретінде сауыт құдалықта берілетін қалың мал мен киіттің, түрлі тойларда ... ... ... ... ... ... ... құрамына кірген.
Көшпелі қоғамда жауынгерлік қару-жарақты киелеу (сакрализациялау) нәтижесінде жауынгерлік сауытқа әскери қару түрінен сақтау қасиетімен бірге рухани әлемдегі зұлым ... - ... ... ... ... де ... Яғни ... бір ғұрыппен дайындалып, киелі бейнелермен, өрнекпен немесе жазулармен көркемделген жауынгерлік сауыт адамды материалдық дүниеде де, ... ... де ... мүмкіндігі бар деп түсінілген. Сол себепті шамандық-бақсылық ғұрыпта ер қаруымен бiрге дәстүрлі ... ... да ... ... халықтарында зұлым күштердiң зиянынан қорғайтын шаманның арнаулы киiмi ретiнде көбе, құяқ, шарайна ... ... ... ... сарындарында да символдық мағынада бақсының қорғаныс жарағы ретінде кiреуке сауыттар айтылады. Бірақ шамандық-бақсылық ғұрыпта жауынгерлік ... ... ... ... ... ... түрі ... оның орнына шаманның киімінде олардың символдық белгісі ретінде бір негізігі элементі - ... ... ... ... тақталары бекiтiлді. Сауыт киелі зат ретінде магиялық тұрғыда да қолданылып, қазақтарда сауытың өзін немесе оның бөлігін зұлым ... ... ... деп ауру адамның басына қойатын ырым болған.
Берен - болаттан жасалған ... ... ... ... ... іш ... бекітілген тақталы сауыт. ( жыры). Асыл болаттан жасалған семсер немесе қылышты да (кездік, пышақты да) берен деп атаған. . ( ... ... ... ойыны кейде көбінесе бақсылық ойын - ... ... ... Олар ... ... кейде - деп жырға ... (М. ... ... ауыз ... [25, 82 ... - ... басқа киетін сауыт. Төбесі үшкір, маңдай алды адамның қасына дейін түсіп тұратын, ... ... бір ... ... ... баулар мойынды айнала тағылатын бұл бас киімді батырлар, жасақтар киген. Зере - үстіге киетін сауыт. Ол ... ... ... ... шынжырлап тұрып жасалады. Зерені жауынгерлер бір қабат киімнің үстінен киеді. Кеуде тұсында жүректі садақ оғынан қорғап тұратын екі ... ... ... ... . Бұл ... зере ... ... ол мыс, қола, жез, күміс тәрізді жалтырауық шығырларды үзбелестіру арқылы жасалады.
Зере - шығыршықтардың арасына ... ... ... ... ... жасалатын шығыршықты-пластиналы сауыт. Мұндай сауыттар тобын қазақтар зере сауыт деп атаған. Бұл атау парсы тiлiндегi темiр шығыршықты сауытты ... ... ... ... тілінде тілдің өз заңдылығына сәйкес өзгерген түрі. Көшпелі түркі халықтарында бұл ... түрі ХIV ... ... Орда ... кезінде қолданысқа еніп, ХV-ХIХ ғасырларда ең жиі қолданған сауыт түрі болды. Үзбелестіріп тоқыған зере сауытты ертеректегі ... ... бір ... киім ... ... ... ... тұсындағы жүректі қорғап тұратын екі бөлек табақша темір қалтқысын деп атаған.
Аймауыт - ... ... ... шығарда оқ өтпеуі, қылыш жүзі батпауы үшін үстіне киетін сауыты. Ол асыл болаттан шытыр торлы етіп ... ... ... ... ... ... кие алмаған ұрыс киімі. Аймауыттың шынжыр торы денеге батпас үшін ішінен киіз ... ... Оны ... ... ... теспейді. Соғуы қиын болғандықтан өте қымбат бағаланып, кез келген батырдың қолына түсе бермеген. Аймауыттың шынжыр торы ... ... үшін ... киіз кебенек киеді. . ( жыры) [38, 112 б].
Қанда көбе - қанда көбе жай сауыт емес, әрдайым ұрыс ... ... ... ... киім.
Көбе - кебенек сыртынан киілетін темір ... бір ... Оның екі түрі бар, олар ... ... 1. Жүректі, білекті, тізені, иықты садақтың оғынан, қылыштан қорғау үшін жалпақ ... ... 2. ... ... ... үшін тырнақ көбесіне ұқсас қола, мыс, алтынды қобылап, қатпарлап тізіп, ... ... ... ... ... ... етіп жасалады.
Көзе сауыт - соғыс киімі. Одан садақ оғы, найза ұшы, қылыш жүзі денеге өтпейді. Ол ... бас ... ... ... ... шар айна, білекке, тізеге жабатыны қыш қоруыштар түрінде жасалады.
Кіреуке - ерте замандағы соғыста батырлар киген оқ ... ... Оның ... ... ... ... бар. Ол кеудесінде, арқасында, бі- лек үстінде темірден немесе көзеден жасалған шараларының ... ... - ... ... ... жасалған сауыт. Итальян саяхатшысы Плано Корпини орта ... ... ... ... ... жасайтынын жазады.
Бадана - батырлардың соғыста ... ... ... ... ... ... сауыт. Оның етек, жеңі ұзын да, қысқа да болуы мүмкін. Қазақ ауыз әдебиетінде шығыршықты кіреуке сауыттың көзіне асыл темірден дөңгелек ... ... ... ... бадана немесе бадана көзді кіреуке деп атаған. ... баса ... ... жаттан жолдас ертіп, күн-түн демей жүргенім. ( жыры)
Бадана көзді - ... ... ... мен ер - ... әбзелдеріне салынған әшекей тастар не құйып жасалған метал көзшелер.Төлеген інісі Сансызбайға, бадана көзді кіреуке, тоғыз қабат көк сауыт, Саған ... ... ... ... ... [46, 27 ... - кеудені суық қарудан қорау үшін сауытпен ... ... ... жарақ түрі. Қазақ батырларының, хандарының қорғаныс жабдығы ... ... ... да, ... ... да ...
( ... [38, 99 б.]
- бірнеше үлкен металл тақталардан құралып жасалды. Жарақ ... ... сөзі ... ... сөз, , , , , сөздеріндегідей қазақ тіліне парсы тілінен ... ... ... ... ... ... қоятындықтан олар деп аталған. Яғни - деген сөз.
Барлық халықтарда да көне заманнан айнамен көптеген ... ... мен ... байланыстырылады. Қазақ бақсылары айна зұлым күштерден қорғайды деп сенгендіктен, өздерінің қобыздарының шанағына айна орнатып қоятын, көп ... айна ... ... ... қашырады деп сенген. Яғни айнаның магиялық қорғау күші бар деп саналды. Сондықтан жауынгерлік шарайна тақталарының бетіне айнадай жалтырлық беру ... ... ... 1) ... ... ... ... көркемдік беріп тұрды; 2) практикалық мақсатта, тақталардың жалтыратылған беттері күн сәулесін толығымен шағыстырып, ыстық күні ... ... ... ... сақтады; 3) магиялық мақсатта, айна ретінде ол жауынгерді зұлым күштерден ... ... ... деп сендірілді. ( сурет 8)
Шарайна тақталары болат темірден жасалғандықтан шарайнаны кейде деп те атайды, яғни деген сөз, ауыз ... жиі ... ... сөз ... ... ... ... Тақталардың іш жағы матамен астарланып, шеттері шашақпен әшекейленді. Қосымша қорғаныс жарағы ... ... ... адам ... өмірлік маңызы бар ағзаларының жинақталған бөлігі - бел ... және ... ... ... ... бұл категориясының екі бөлек жолмен қалыптасқан екі түрі бар. Шарайнаның бірінші түрі қайысбаулар ... ... ... бірнеше дөңгелек болат айналардан тұрады. Әдетте дөңгелек болып келетін шарайна тақталарының көлемі онша ... ... ... ... және ... ... болып жасалады. Бұл шарайна түрінің үш типі болды. Дөңгелек шарайнаның бірінші типінде екі ... айна ... да, олар ... мен ... ... ... ... қайысбаулары иыққа айқаса киілді. Дөңгелек шарайнаның екінші типінде де кеудені қорғайтын айналары екеу болды, ... екі ... да ... ... ... ... ... тек шығыршық арқылы байланысты. Дөңгелек шарайнаның үшінші типінде кеудені және арқаны қорғайтын екі айнаға жауынгердің иығын қорғайтын тағы екі ... ... Бұл ... ... күрдпеленген түрі болды.
Қырбасұлы Жауғаш батырдың (Жетісу, XVIII ғ.) осы ... ... ... ... мен шығыршықтары бүгінгі ұрпақтарында (Мерке ауданында) сақтаулы. Бұл төрт ... ... ... ... кеуденікі, ал екінші шығыршыққа арқада қауысбаулар бекітілген. Жауғаш батыр шарайнасының қалқандары қалыңдығы 1 мм ... ... ... ... Айна ... диаметрі 19 см, бір-бірімен қайыс баулар арқылы байланған. Жауынгердің арқа тұсында шарайнаның ... ... екі ... ... болды. Өнер ескерткіштеріндегі, музейлік және археологиялық материалдардың аналогтарына сүйене отырып, Жауғаш ... ... ... ... оның денеге киілу тәсілінің толық реконструкциясы жасалды.
Шарайнаның екі түрі төртбұрышты тақталардан құралып жасалды. Шарайнаның екі ... ... ... мен ... ... екі ... ... бір-бірімен қайысбау, ілгек арқылы байланды. Бұл шарайна түрінің де тақталарының формасы, көлемі, жасалу әдісімен, әшекейленуімен ... ... ... ... ... қазақ шарайнасының күрделі үлгісінің бір нұсқасы - ҚР Мемлекеттік орталық музейі коллекциясында сақтаулы, XIX ғасырдың ... ... өмір ... Кіші ... Орта ... ... ... Арыстан Айшуақовтың шарайнасы. Бұл шарайнаны хан Қайыр Қасымовтың ... ... 1923 жылы ... ... ... тақталары қалыңдығы 2 мм болат тақтадан соғылып жасалған, өзара металл ілгектермен байланысқан төрт ... ... ... және екі ... ... ... адам ... сәйкес сәл дөңестеліп жасалған. Кеуделік тақта тура ортасынан темір топсамен қосылған екі жарты бөліктен құралады. Әр жартысы ... ... ... ... ... ... Құран аяттарымен әшекейленген, тақтаның екі бөлігі қосылғанда бір тұтас ою құрайды. Арқалық тақтаның жоғары жағы дөңгелене ... үш ... ... ... ... де, ... ... жетіп, жауынгердің арқасын түгел жауып тұрады. Екі жағында бүйір тақталармен, металл топсалармен жалғасқан, жоғары жағында екі иық ... ... ... тақтаның беті қырнау әдісімен салынған өсімдік өрнекпен әшекейленген. Бүйірлік тақталардың жоғары жақтары ойық болып жасалған, екі ... ... ... бар. ... оның ... ... жиектің ішіне қырналып салынған төртқұл өрнекпен әшекейленген.
Шарайна тақталарының ою-өрнектерін стильдік - технологиялық ... ... оның ... Қазақстан шеберлерінің қолынан шыққанын куәландырады. Шарайнаның кеуделік тақтасында қолданылған араб жазуы - жалпы мұсылмандық дәстүр, исламның енуімен қазақ ... де ... ... мен ... ... мақсатта Құран аяттарымен көркемделді.
Шарайна қорғаныс жарағы ретінде қазақтарда XV-XVIII ... кең ... ... ... әдетте атақты батырлар, хандар, патшалар, қолбасшылар киген. Айқас алдында өтетін, өліспей ... ... ... ... қосымша қорғаудың қажеттілігіне байланысты батырлар міндетті түрде сауыттың сыртынан шарайна киіп шыққан.
( жыры) [38, с. 82] ... ... мен ауыз ... ... ... ... көбіне , , сияқты жеңіл сауыттардың сыртынан киетінін көрсетеді.
( жыры)
Бірақ кейде шарайна ... киім ... де ... Өнер ... де киім ... ... киген жауынгерлер бейнелерін кездестіруге болады. XIX ғасырда әскери өнердің сипатын ... ... от ... кең ... жауынгерлік шарайна бүкіл Шығыста қолданыстан шығып кетеді.( сурет 9)
Қолға ұстап қолданылатын қорғаныс жарағы - қалқан. Қазақ жауынгерлерінің қалқаны - ... ... тән ... да ... ... түрі ... Қазақтар қолданған қалқандар теріден сомдалып және болат темірден соғылып жасалған екі топқа жатады. Тері қалқандар бірнеше қабат ... ... және ... ... ... ... екі ... жатады. Тері қалқандар бірнеше қабат теріден дөңес қылып сомдалып жасалды да, ... ... ... күшейтіледі. ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорында сақтаулы Арыстан сұлтанның тері ... ... ... ... жасалған да, қара бояумен боялған. Диаметрі 50 см, дөңес ... ... 10 см. ... ұстайтын баулары және иыққа асып алып жүруге арналған қайысбауы бекітілетін ілгектері орналасқан ... төрт ... және ... ... күмбезшелері бар. Кезінде іш жағында орта тұсында мақта салынған жастықшасы болған. Осындай қалқан басқа музейлер қорында да бар. ... ... да ... ... ... ... Бұл қалқан түрінің де қайыс бау бекітілген тұсында кішілеу, ортасында үлкендеу келген күмбезшелер ... ... ... ... әшекейленіп, Құраннан аяттар жазылды. Музейлерде сақтаулы қазақ жауынгерлері ұстаған болат қалқандардың нұсқаларының жасалуы әдістері, формалары, көлемі бірдей, тек ... ғана ... ... ... жауынгерлер қалқанды ұрыста арнаулы екі қайысбау арқылы қолға көлденең орналастыра, жұдырықта ұстаған. Бұлай ұстау әдісі жауынгерге қалқанмен қорғануда еркін ... ... ... ... және оның ... өрісі өте үлкен болды да, жоғаыдан, төменнен, алдан, арттан, оңнан және солдан тиетін ... ... ... ... ... ...
Орта ғасырларда көшпелі қазақ жауынгерлері қолданған жауынгерлік ... бір ... ... ... ҚР ... ... ... коллекциясында бар. Жауынгерлік белдік қалыңдығы 0,1 см болат темірден қиылып алынған төртбұрышты бірнеше темір ... үш ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған. Ені 1,7 см қайыс таспалар сарғыш түсті күдері теріден кесілген, ескі тіркеу кітабындағы жазбаларға сүйенсек, музейге алғашқы түскенде ... 60 ... ... Қазіргі сақталған бөлігінде тек 24 пластина ғана бар, оның біреуінің жарты бөлігі ғана қалған. Қайыс ... ... ... және шегенің тесіктері мен жоғалған пластиналардың қалған іздері олардың терілу әдісін, қолданылға пластиналардың қайыс таспада сақталған ... және ... ... мен ... ... қалған іздері олардың терілу әдісін, қолданылға пластиналардың типтерін анықтауға мүмкіндік береді.
Бет жағы жалтыратылып, қыр пішіні ... сәл ... ... ... ... ... сызықпен көркемделген белдік пластиналары жалпақтау және жіңішкелеу болып ... екі ... ... ... ... ... ені жіңішке болып келеді, үстіңгі жағында 1,7 см төменде 1,6 см, бір жақ шетінің см, бір жақ ... ... ... және төменгі жағында орналасқан, қайыс таспаға бекітетін кішкентай темір шегелер арналған үш кішкентай тесігі бар. Әр пластинаның тесіктері жоқ екінші шеті ... ... ... шегелерін көбелеп жауып тұрған. Пластинаның бұл типінің, пластиналардың терілу бағытына сәйкес келетін, екі варианты бар. ... ... осы ... ... ... ... ... олардың 21 данасы және бір жарты пластинасы сақталған.
Пластинаның екінші типінің ені жалпақтау, ... ... сәл ... ені ... ... 3,2 см, ... 3 см, төменгі жағында 3,1 см, үшдеңгейде бекітпе шегелерге арналған тесіктері бар. Белдікте бұл типті пластинаның төрт ... ... Әр ... ... саны, орналасуы әртүрлі болады.
Қайыс таспаларда сақталған пластиналардың іздері және шегелерден қалған тесіктердің орналасу ретіне ... ... ... ... бұл жауынгерлік белдіктің пластиналарының терілу әдісі, белдіктің толық нұсқасының ... және оның ... ... ... ... ... терімнің қорғаныс мүмкіншілігін күшейту үшін жіңішке пластиналардың терімі оңнан солға және солдан оңға екі рет өзгертілген, жалпақ пластиналар жіңішке ... ... осы ... ... ... тұрған. Белдіктің жоғары және төмен жағынан өтетін қайыс таспалар пластиналардың шетімен бітеді, ал ортасынан өтетін қайыс таспалар пластиналардың ... ... ал ... ... ... ... ... шетімен бітеді, ал ортасынан өтетін қайыс таспасының ұштары ұзын болып шығып тұрды, жауынгердің беліне белдік сол қайысбау ... ... ... ... болу үшін ... көбіне қысқа жеңді, не жеңсіз жасалатындықтан, жауынгерлер қолды арнаулы аталатын қосымша жарақ түрімен қорғады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... типі болды. Бұл темір жеңселер шынтақтық және білезік бөліктен немесе тек шынтақтық ... ғана ... бір ... ... бір ... баумен не ілгекпен байланды. Сәнді темір жеңселердің беттері оюланып алтындалып, қолға ... болу үшін іші ... ... ... ... ... ... музейі коллекциясында қазақ жауынгерлері қолданған болат жеңсе бар, бірақ әшекей ерекшелігі бұд жарақ иран ... ... ... зат ... көрсетеді. Жеңсе шығыршықпен қосылған шынтақтық және білезік бөліктен тұрады. Білезік бөлігі екі пластинадан құралып жасалған, олар да бір-бірімен ... ... ... жеңсенің жиегіне кіреукеден жасалып мата астарға тігілген алақаны болған, бірақ сақталмаған, тек оны бекіткен қайырма шегелері қалған. ... ... ... ... ... ... және ... көркемделген. Жеңсенің бұл типі жалпы Шығысқа ортақ, тұрақты қалыптасқан форма болғандықтан, қазақ ... де ... ... деуге болады.
Қорғаныстық, жауынгерлік бас киімдер. Қорғаныс жарағының бұл ... ... ... байланысты екі түрге бөлінеді. Жауынгерлік бас киімнің ең кең тараған бірінші түрінің атауы - . ... / ... - ... басын қарсыластың қаруынан қорғау үшiн киiлетiн, металдан, теріден және т.б. материалдардан жасалатын жауынгерлiк бас киiм [34, с. ... ... ... ... ... халықтарда б.з. дейінгі I-мыңжылдықтың ортасынан қолданыла бастады. Көне көшпелілердің ... ... ... ... ... ... ... барысында қару-жарақ технологияларының жетілдірілуімен орта ғасырларда көшпелі халықтарда дулығалардың бірнше ... ... ... ... және ... ... ... көптеген типтері қалыптасты.
Қазақ жауынгерлері дулығаны қорғаныс жарағы ретінде XIX ғасырдың ортасына дейін қолданып келді. Қазақ дулығаларының көптеген ... мен ... ... типологиялық ерекшеліктерінде қазақтардың өзіне тән этникалық сипат та, көрші халықтардың қару-жарағының ықпалы да көрініс тапқан. Металдан соғылып, төбесi ... ... ... ... ... ... , ... шошақ, қалпақ пішінді болып металдан тұтастай соғылып жасалатын дулыға , ал олардың алтындалып, әшекейленген үлгілері деп ... ... бас киім ... ... ... басқа дәстүрлі мәдениетте дулыға белгілік (символдық) сипатқа да ие болды. Дулығаға құс қауырсынынан жыға, түсті матадан жалау және жібек ... ... ... ... ... шашақ сияқты адамның әлеуметтік және әскери дәрежесін ... ... ... ... ... ... ... жоғары жауынгерлерге арналған салтанатты дулығалар көркем әшекейімен ерекшеленді. ... ... ... ... ... ... көне және ... өнер ескерткіштерінде жиі бейнеленді, көне қытай жазбаларында атауының дулыға мағынасыда түсіндірілуі де көне түркілердің жауынгерлігімен байланысты. ... ... ... ... ... ретінде қазақтардың (Батыс Қазақстан) жерлеу-ғұрып объектілерінде - сағанатастарда, құлпытастарда дулыға бейнелері салынып, мүсіндері ... ... және ... ... ... ... ... сословие өкілдерінің әулеттік айыру белгісі - гербтардың негізгі символдық ... ... ... ... ... ... ... бас жағына қойылды, оның формасы мен әшекейі гербтің ... ... ... ... ... ... әшекейленген немесе ерекше формада жасалынған дулыға Шығыста кейбір мифтік құдайлардың, қаһармандардың жеке атрибуттарының бірі болды (мысалы, иран-тұран халықтарының ортақ мифтік ... - ... ... пірі саналатын Рүстем батырды Шығыс өнер ескерткіштерінде оның ... ... бірі - ... басы ... ... айыруға болады). Орта Азия мен Қазақстан территориясында пайда болған көне мемлекеттерде шығарылған ақшаларда патшалар әскери биліктің басты атрибутарының бірі ретінде ... ... ... ... ... ... ... бойынша адам басы аспан әлемімен байланыстырылатындықтан, жауынгер басына киілетін дулығаның формасы да, оған дәреже белгісі ретінде тағылатын құс ... көне ... ... ... ... әшекей элементі, аспан денелері (ай, күн) түріндегі әшекейлер де дулығаның символдық мәнінің аспан әлемімен байланысын айғақтайды. Аспан әлемін символдайтын қазақ ... ... мен ... ... пішінді төбесінің формаларындағы ұқсастық та, төбелдіріктерінде орнатылатын символдық бейнелер де олардың осы ... ... ... ... жасалу әдісіне қарай бөлімге және топқа, сыртқы формасына байланысты типке, ... ... ... ... ... бөлінеді. Дулығаның бірінші бөлімін металдың бір кесігінен тұтастай соғылып жасалаған дулығалар құрайды. Оның төбесі мен ... ... ... ... ... ... ... жиегі тік цилиндр формалы, ал төбесі конус пішінді жасалған, төбесі тұтастай соғылған да, ... ... ... ... ... ... түйіскен жері дөңес келген жіңішке таспамен жабылған.
ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорында бір дулығаның күмбез пішінді төбесі күміспен қақтау ... ... ... ... ... ... ... күміспен әшекейленген дулыға кигені қазақтың ауыз әдебиетінде де ... ...
( ... [41, с.87]. ... ... ... ... әдісі, қолданған ою-өрнегі - бәрі оның қазақ ... ... ... ... Қазақ дулығаларының басым көпшілігі бірнеше ірі металл пластиналардан құралып жасалған дулығалар ... ... ... бұл тұрі- аталды.
()
Құрама дулығалардың төбесі күмбез не конус пішінді болады да, ... ... бас ... ... не ... төбесі сияқты, екі не төрт құралады. Дулығаның бұл типтері мен бас ... ... ... және ... ... ... бас ... терминологиясында да көрініс тапқан. Халықтық дәстүрлі әскери лексикада дулығаның бұл типтері ... ... ал ... ... ... байланысты , атаулары бар.
( жыры) [38, с. 32 ].
XII-XIII ғасырлардағы ... ... ... ... ... темір қалпақ дулығалардың төбесі тұтастай алтындалған мыс қаңылтырмен жабылған [43, с. 87]. Яғни Қара Қыпшақтан ... ... ... ... эпоста дулығаның айтылуы тегін емес.
Төбесі екі сайдан құралып жасалған дулығалар - ... ... ... ... ... ... ... сайларының түйіскен тұстары дөңестелген жіңішке таспа пластинамен жабылып, қайырма шегелермен бекітілді. Бұл дулығалардың төбелдірігінің формасымен ерекшеленетін әр түрлі ... бар. ... ... кейбір үлгілерінің алдыңғы жағында кішкене мен қасты жауып тұратын темір - ... Бұл ... ... ... пайда болуы- манчжур-моңғол дулығаларының ықпалы. Төбесі екі сайдан құралған дулыға типтерінің варианттары ... ... ... ... жасалып, төбесіне бекітілген дулығаларды атауға болады. Олардың жиегінің төбесімен түйісетін шеттері де дөңестелген жіңішке таспа пластиналармен жабылған.
Құрама дулығаның екінші тобы - ... ... ... ... ... төрт ... құралып жасалатын дулығалар. Бұл дулығалардың төбесі күмбез пішінді, конус ... ... әр ... ... ... ... бетті қорғайтын қаруқағар темірі бар, төменгі жиегі жіңішке құрсаумен тартылған типтері болды. Төбесі төрт сайдан құралған ... да ... ... ... жиегі бөлек жасалып қосылған. Кейде бұл жиектері де бірнеше ... ... ... ... ... ... ... таспалармен жабылған. Құрама дулығаның үшінші тобын төбесі алты не сегіз сайдан жасалған дулығалар құрайды. Бұл дулығаның да ... ... ... ... жасалып қосылған үлгілері бар. Құрама дулығаның төртінші тобын төбесі сегіз жалпақ пластиналарды бірін-бірі бастыра шегемен бекітіліп, төменгі жиегі мен төбелдірігінің шеті ... ... ... ... [25, с .26].
ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы қазақ жауынгерлері қолданған дулығалардың жиегінің диаметрі 20-22 см, биіктігі 16-19 см ... ... ... ... ... ... қорғайтын кіреукелі мойын жапқышы ілінді.
Құрама дулығының ең көне типі - көп жіңішке металл пластиналардан бір-бірін ... ... ... ... ... ... Оның арт ... мойынды қарудан қорғайтын, көбелене бекітілген төртбұрышты пластиналардан теріліп, бірнеше қатарлап жасалған желкелігі болады. Мұндай көне дулығалардың ... ... ... не ... ... ... ... дулығаның түркі тіліндегі атауы құмық тілінде жауынгерлік бас киімнің атауында сақталған. Дулығаны жіңішке пластиналардан көбелеп теру ... ... ... ... Орталық Азия көшпенділілерінде, Қиыр Шығыс халықтарында ертеден кеңінен тараған ... ... ... жасалған қазақ дулығасы ҚР Мемлекеттік орталық музейі коллекциясында бар, оны кезінде музейге қазақ қол ... ... ... ... ... қайраткері И.Тасмағамбетов тапсырған болатын. Бұл дулығаның төбесі бірін-бірі баса ... ... ... ... көбелене құралып, пластиналары өзара қайырма шегелермен бекітілген, дулығаның жиегі жіңішке құрсаумен тартылып, қызыл және көк ... ... ... ... түркі-моңғол дулығаларына тән кішкене қаруқағары бар. Төбелдірігінің ұшы үшкір жебе тәріздес жасалған. Дулығаның желкелік пластиналары да өзара шеге ... ... ... ... бұл типінде көне дулығаларға тән көбелі желкелік рудимент түрінде сақталғанын көреміз. ... тип ... ... ... ... онша ... болмағанмен, әдемілігі жағынан дулығаның бұл типі әшекейлі дулығалардан кем түспейді. Көбелі дулығаны бұлай жасау тәсілінің ... ... - ... ... қалыңдығын арттырмай-ақ, жіңішке пластиналардан көбелеп теру арқылы, дулығаның беріктігін күшейту мүмкіндігінде, материалдық үнемділігінде, салмағының ... ... бұл ... ... көшпелі халықтарда кең таралу уақыты, осы тәсілмен жасалатын, осындай жауынгерлік қасиеті бар көбелі сауыт түрінің қолданылуымен қатар келеді. ... - ... ... ... не ... пұшпақ терісінен істелген іштен киетін бас киім. -- ... ... ... ... ... тауып ұр! - деген мағынада айтылған.
Жауынгерлік бас киімдердің екінші түрі - темір шығыршықтардан тоқылған ... бас ... ... бас киімнің бірінші типі - тастай кішкене шығыршықтан тоқылған кіреукелі башлық. Бұл жауынгерлік жеңіл бас киім негізінен дулығаның ... ... ... бас ... екінші типі-шығыршықты-пластиналы жауынгерлік бас киім. Бұл бас киім ... ... ... материалына сәйкес қазақтар темір телпек немесе жез телпек деп атаған.
Шағатай тілінде жазба дереккөздерінде темір тақия ... ... ... Бұл жауынгерлік бас киімнің атауы төбелдірігінің тақияға, телпекке ұқсаған формасынан туындаған. Темір телпектің төбелдірігі тақия сияқты бір ... ... ... ... ... ... ... бірнеше сай жіңішке пластиналардан жасалды, ортасында айыру белгісі немесе бау тағатын ... ... ... ... ... қорғайтын кіреукелі өрім бекітіледі.
Тақия, телпекке ұқсас бұл жауынгерлік бас киім жазба және ауызша деректерде ... [31, с. 46]. ... хан ... ... қарсы сөйлеген әрі шешен, әрі батыр Айтбайға ашуланған Қасым төре: ,- дегенде Айтбай батыр: , - деп іле ... ... [41, с. 84 ]. Бұл ... ... ... киген жауынгерлік бас киім үлгісінің атауы да ... оның таз ... ... тек ... ғана ... тұратын жалғыз төбелік темірі де меңзеліп тұр. Темір телпекті кигенде кіреукелі торының көзге түсіп тұратын ерекшелігі де ... ауыз ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Тек формасы ғана емес, қолданылуы жағынан да бұл темір бас киім тақияға, телпекке ұқсас. Оны да, сыртқы бас ... ... ... ... ... ... ішінен қосымша қорғаныс ретінде де киген, жеке өзін де қолданған. Жеңіл жарақ ретінде бұл ... ... ... ... ... ...
Ертеде көшпелі халықтарда соғыс кезінде жауынгерлік бас киімге түрлі әлеуметтік, ... ... т.б. ... ... ... ... тағылған, яғни жауынгерлік бас киімдер қорғаныс функциясымен қоса адамның әлеуметтік статусын, дәрежесін белгілеу функциясын да атқарды. Шығыста құс ... ... хан, ... ... дәреже белгісін деп атады. Қазақ батырларының, әскербасыларының дулығаға жыға қадайтыны орыс авторларының жазбаларында айтылады. Салтанатты жығалар алтынмен, асыл ... ... ... ... ... ... хандар, әскебасылар дәреже белгісі ретінде таққан [41, с. 38 ]. Орта ... ... ... ... ... ... үшін ... тағылған жалаумен бірге, жауынгерлер дулығаға да түсті матадан ... ... ... ...
Алтын қалпақ - Алтыннан жасалған дулығаның бір ... ... ... дулыға, шекесінде жарқылдап. ( батыр жыры)
Жыға - соғыста киетін бас киім. Жығаның төбесі үшкір келеді. ... алды ... ... ... тұрады, желке жағына мойынды айнала ұзындығы - 1-1,5 қарыстай ... ... ... Жығаның өзі садақ оғы өтпес үшін киілсе, шынжырлы баудың мойынды қылыштан сақтау үшін жасалған. Қазір соғыс өнерінің дамуына байланысты жыға ... (А. ... ... дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі).
Қалқан - жауынгер сарбаздарды ... ... ... ... ... ... ... ағаштан, металдан және теріден (көннен) жасаған. Ағаш тақтадан немесе ағаш шыбықтан тоқып жасалған қалқандар ауыр, әрі көлемді болса, ал ... ... ... күн ... ... қыста қолды қаритындай суық, әрі өте ауыр болады. Көн қалқанның жоғарыда аталған қалқанның басқа түрлерінен артықшылығы басым болған. Көн ... әрі ... ... ... ... өте берік болады. Сілтеген қылыш, найза т.б. қаруларды жасқауға, садақ жебелерінен ... өте ... ... ... көн ... ықшам әрі дөңгелек түрінде жасалады. Дөңгелек шеңберінің диаметрі 45-50 см.
Ондай қалқан жасау үшін, ағаш тақтадан арнаулы дөңес қалып әзірлеп, оған күл, ... май ... ... ... қалыңдығы бір елідей етіп жағады. Содан соң оны шелінен, түгінен тазарған түйе ... бұқа ... ... көлеңкеде кептіреді. Сәл тобарсыған кезде мүйіз батырғымен бедерлі өрнек салынады. Тері кепкен кезде қалыптан ажыратып алып, ... ... ... ... ... киізбен, сырылған матамен астарлап, іш жағынан жеңді білекке және қол ... ... ... ... ... ... ... бау тағылады. Содан соң табиғи бояулармен қажет түске боялып, майланады.
Қалқан қорғаныс жарағы ретінде көшпелі халықтарда б.з.д.I-мыңжылдықтан ... ... Көне ... ... де ... ... ... металдан жасалды. Көшпелi жауынгердiң қалқаны қашанда жеңiл және шағын болды. Орта ғасырлардан бастап көшпелi түркi-моңғол халықтары негiзiнен дөңгелек конус ... ... ... ... ... Бұл ... да талдан тоқылып, бiрнеше қабат терiден сомдалып және металдан соғылып жасалған. Қазақ жауынгерлерiнiң қалқаны - ... ... тән ... шағын да жеңiл қалқан түрi. Диаметрлерi әдетте 50-60 см арасында болады. Қазақтар қолданған терi қалқандар ... ... ... дөңес болып қылып сомдалып жасалды да беттерi металл күмбезшелермен күшейтiлдi. Болат темiрден соғылып ... ... түрi - ... ... деп аталды. Болат қалқандардың да формасы дөңгелек, дөңес ... ... ... ... ... және иыққа асып алып жүруге арналған қайысбауы бекiтiлетiн ... ... ... төрт ... және сегiз кiшкене күмбезшелерi болды. Сәнді болат қалқандардың беттерi оюланып, алтындалып әшекейленедi, ... ... ... [47, 242 б.]. ... ... ... қалқанды арнаулы екi қайысбау арқылы қолға көлденең ... ... ... Бұлай ұстау әдiсi көшпелiлерде сақ-скиф заманынан қолданыла бастады. Бұл әдiс қалқанмен ... ... ... ... ... ... ... арттан, оңнан және солдан тиетiн соққылардың бәрiнен бiрдей жеңiл қорғануға мүмкiндiк бердi, яғни оның қорғаныс өрiсi өте үлкен болды. Қалқанның ... ... да ... ... ... бетiнен тайдырып, соққыны қатты күш салмай жеңiл ... ... ... жауынгердің дәрежесін, әлеуметтік статусын, тегін көрсететін символдық белгілер салынатын жауынгерлік атрибут ретінде қолданылды. ... ... ... ... ... ... символы - ел таңбаның басты символдық белгілері салынатын негізгі бөлігіне айналды. Магиялық мақсатта қалқанның бетіне ... ... ... ... сақтайтын магиялық өрнектер, бейнелер салған.
Орта ғасырларда көшпелі түркі-моңғол халықтарында қалқан ... ... ... ... ... ... заттардың бірі болды. Құбылай ханның кезінде дайындалып, 1330 жылы басылған атты кодекс бойынша қалқан моңғол мемлекетінің ең жоғарғы ... ... - ... ... ... ... тоғыз ұлы белгінің () құрамына кірген. Басқа қарулармен бірге билік белгісі қалқанды ұстап жүруге арнаулы ... ... ... ... ... ... құрамында қалқан әміршінің елді қорғау функциясын символдады. Қалқанның қорғау функциясын символдайтын мәніне байланысты оның ... ... де ... ... символдың бірі ретінде қолданылады. Осы символдық мәніне байланысты сәнді, салтанатты болып жасалынған қалқандар мемлекетаралық елшілік сыйлардың құрамына кірді.
Киелі, бағалы зат ... ... XIX ... ... ... ... ... қыздың жасауының, құдандалық, туыстық қатынастарды белгілейтін ғұрыптық сыйлар - ... iшiне де ең ... зат ... ... түйіндесек, қазақтардың қару-жарағы, оны типтік құрамы көшпелі халықтарға тән ерекшеліктерді сақтап қалғанын көреміз. Қазақтарда көшпелі халықтарда тән жауынгерлік қарулар мен ... ... ... ... ... жекелеген үлгілері XX ғасырдың басында да қолданылып ... ... ... ... ... ... бірге, көрші халықтардың соғыс құралдарының ықпалы да болды.
АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ ... ... ҚОРЫ ... ... ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 ҚР ОММ қару-жарақ коллекциясының музейлік паспортталуы, сақталуы және қалпына келтірілуі
Тақырыпқа өзек ... ... ... дәстүрлі қару-жарақтары ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы ат ... мен ... ... бір сақтау қорына топтастырылған. Бітіру жұмысының тақырыбына өзек ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар болғандықтан осы айтылып отырған мәселе сол заттарға тікелей қатысты болмақ. Өйткені, түгелдей дерлік ... ... ... ... ... ... былғары, ағаш кіріктіріліп жасалатын ат әбзелдерінің кейбір бөлшектерін темір, күміс ... т.б. ... ... ... ... ... түгелдей дерлік металлдан жасалды дегеннің өзінде оның сабына мүйіз, сүйек, ағаш қолданылатыны мәлім. Сондықтан, төменде ... ... ... ... ... көрсетіледі:
Температуралық ылғалдық режиміне байланысты қалыптасқан бірегей көзқарас жоқ болса да ... ... ... ... жүрген нұсқаулар бойынша темір, ағаш сөрелер мен шкафтарда ... ҚР ... ... ... қазақ этнографиясына арналған залдың экспозициясында қазақтың қару-жарақтарына арнайы, үлкен витрина ... ... ... КП 1934 ... ... ... ерекше. Кіші Орда. ХҮІІІ ғ. соңы, ХІХ ғ. басы. Иесі - ... ... ... Музейге немересі Қайыр Қасымов 1923-жылы өткізген. Қазақ шеберлері жасаған. Шарайна бетіне өсімдік өрнектерімен ... ... ... жазылған.
Шарайна. КП 2159. ХҮIII ғ. соңы - ХІХ ғ. ... ... ... ... мыс, жез, ... 28х21 см; 27х19 ... - қорғаныс құралының бір түрі, жауынгердің ... ... ... ... ... және ... да ... қорғаныс киімінің сыртынан киген. 4 тақтадан: кеуделік, арқалық және 2 бүйірліктен тұрады. ... ... ... ... ... асты ... кесілген.
Авторы жөнінде мәлімет жоқ. Шарайна тақтасының бітімі шығыста ... ... ... ... Осы шарайнаның тек кейбір мәліметтері ғана, яғни сәндік көрінісінің жоқтығы, 2 қабат пластинадан жасалуы, формасының қарапайымдылығы оны ... ... ... киімі үлгісіне жатқызуға болады. деп түркі халықтарының тілдерінде ... ... бір түрі ... яғни төрт айна немесе 4 болат тақта айтады.
Шарайна. КП 2158. XVIII ғ. Орталық Азия. Болат, темір, тері. ... ... 36,5х28 см, ... 27х22 см. Қорғаныс құралының бір түрі, жауынгердің кеуде бөлігін қорғауына арналған. Кіреукенің сыртынан киген.
Қылыш қынымен. КП 3972. XVIII ғ. Орталық ... ... сары ... ... мата.
Ұз - 90 см; болатының ұзындығы - 80 см; ені - 3 см. Сабы ... ... сары ... ... Қыны ... ... қапталып, алтындалған металл құймалармен және перезе тастармен ... ... ... бауы да ... ... тігіліп, тас орнатылған фигуралы сары металдармен әшекейленген.
Қылыш ... КП 20255. Кіші жүз ханы ... ... ... ... 1812 жылы ... тарапынан Кіші Жүз ханы деп танылуына байланысты императорлық грамотамен бірге император Александр - І ... ... ... екі ... осы тарту туралы араб жазуымен және орыс тілінде зерленіп ... ... бар. Сабы жоқ. ... ... ... ... ... сыйласа, ол кісі 1974 жылы музейге тапсырған.
Айбалта. КП 14076. 1881 ж. Талдықорған облысы.
Металл, ағаш, соғылған, ... ... 26 см; ... ... - 17 см. ... ... Бекжан болуы мүмкін. Айбалтаның басы темірден соғылған. Алмас жарты ай бейнесінде соғылған. Балтаның желкесі балға іспетті. Екі сыртына күміс қақталып ... ... және , әрі ... ... ... ... аты жазылған, болуы мүмкін. Сабы ағаштан жасалып, ұшы темірден өрнектелген.
Білтелі мылтық. КП 1875. ХХ ғ. басы. Орта ... ... ... ... ... - 108 см; ... ... - 65 см. Бір ұңғылы, иір бедерлі мылтық. Ұңғысы өңдеу әдісімен өрнектелген. Ұңғының үстіне ... ... 5 ... ... ою салынған. Ағаш бөліктері күміспен қапталып, аздап алтындалған. Өрнегі көбіне өсімдік типтес. Мылтықты Прежевальск уезінің ... ... ... ... ... уезд бастығы полковник В.А. Иванов тапсырған. Музейге түскен уақыты белгісіз.
Дулыға. КП 25849/1. ХҮІІ ғ. Орта ... ... ... ... халцедон. Биіктігі - 30 см; дм - 22,5 см. ... ... ... - ... қалпына келтіруші К. Алтынбеков. 32 қабырға типтес пластинкадан тұрады. Күмбезді төбесінің жоғарғы жағы 4 қырлы шошақпен ... ... ... және сымкәптеу тәсілдерімен орындалған оюлармен өрнекпелген. Дулығаның тұғырында көлденеңнен айнала дөңестелген, үшбұрышты оюлармен ... ... 3 ірі ... және 2 ... және ... ұяларға қондырылған бірнеше маржандар мен перезелер орнатылған. Жығасы монғол сауыт шығыршықтары сияқты етіп тоқылған.
Қорамсақ. КП 1906. ХІХ ғ. ... ... ... 62х29,5 см.
Ағаштан жасалған қыны терімен қапталған. Алдыңғы бетіне өсімдік өрнегі, теріге сыру әдісімен түсірілген.
Садақ. КП 1897. ХІХ ғ.
Ағаш, сүйек, қайың ... ... ... ... ... ... Ұз - 119 см.Құрылысы күрделі, мүйіз тәрізді ішкі жағынан қара астары бар садақ. Ағаш арқалығы өне ... ... ... ... ... ... ... желімделген. Қайың қабығы садақ ұшына дейін қызыл түспен боялған. Садақ ұштарына ашық түсті қабыршақты тері желімделген. Ағаш сабына ... ... етіп ... ... жапсырыла оралған, жақтаулары жасыл түсті қабыршақты терімен қапталған. Сабының тұсындағы мүйізделіп біткен жерінде геометриялық өрнек бар.
Садақ. КП 1899. ХІХ ғ. ... ... ... ... бояулар, желім, лак. Ұз - 114 см.
Көп ... ішкі ... ... ... бар ... ... жағынан ұзына бойына тарамыс қапталған, үстінен қайың қабығы желімделген. Сабы тарамыспен оралған және екі жағынан да ... етіп ... ... ... Садақтың арқалығына түрлі-түсті өсімдік тәрізді өрнектер түсірілген.
Тапанша - КП 1883. Кіші Орда сұлтаны Баймұқаммед Айшуақовтың тапаншасы. Оны 1923 жылы ұлы ... ... ... ... және бейнелiк материалдардағы қазақ қылыштары басының қайқылығына қарай 4 типке, сабының және балдағының формасына сәйкес бiрнеше үлгiге бөлiнедi. Музейлiк ... ... ... ұзындықтары әдетте 85-100 см аралығында, енi 3-3,5 см болып ... ... ... ... ... басы түзулеу келген, балдақсыз кесу қаруы - сапыны қолдана бастады. Музей коллекцияларындағы қазақ сапыларын басының қайқылығына қарай 2 ... ... ... ... екi ... ... ... ұзындығы 87-97 см аралығында [27, с. 189].
Музей ісінің, музейдің негізгі бағыттары экспозициялық, көрмелік, қорлық (сақтау), қайта қалпына ... ... т.б. ... ... ... ... ... мәлім. Алайда, осылардың бәрінің негізі музей жәдігеріне келіп тіреледі. Музей жәдігері - ... ... ... ... ... ... бар ... қорына тіркелген, ұзақ сақталуға бейім зат.
Қорларда сақталатын, экспозицияда тұратын жәдігерлердің барлығы ... ... ... ... ... ... ... ескіреді. Бұл өзгерістер негізінен ауа мен жарықтың әсерінен болады. Жәдігерлер биологиялық ... ... ... ... және ... мен ... де ... бұзылуы мүмкін. Бұл факторлардың әсері, ықпалы бір-бірімен тығыз байланыста. ... ... бір ... және ... ... жәдігерлердің табиғи көнеру процесін тездетуі, не бәсеңдетуі, не баяулатуы ... ... ... ... ... ... ... оларды дұрыс сақтай отырып, әрбір заттың қолданыс аясын да естен шығармаған жөн. Бұл міндетті қорды ... ... ... ... ... ... ... құрылымына, сапасына, санына, сақталған мерзіміне сай ерекшеленеді. Заттың жасалған материалынан, оның құрылымынан, қандай ортада болғандығынан, музей ... ... ... ... тығыз байланысты. Төмен және жоғарғы ылғалдылық темір мен эмальдан жасалған заттарға да өте зиян. Темірлерді тат басып қалуы осыдан болады. ... ... ... ... қалыптасқан көптеген көзқарастар бар. Дегенмен музей ережесіне сай ағаш зат +150 + 180 С, ... ... ... тері ... +160 + 180 С, 50-55% ... ... заттары үшін +180 + 200 С, 50%-ке дейінгі ылғалдылықта ұстауды қажет етеді [48, с. 50]. ... ... ... ... ... ... ... коллекциялар негізінде құрылады. Экспозицияның тақырыптық бағыты бөлімдерден, тармақтар мен хронологиялық шеңберді қамтиды. Ғылыми-зерттеулер негізінде тақырыптық-экспозициялық жоспар құрастырылады, өткізілген көрмелердің каталогтары, ... ... ... ... мен ... бойынша экскурсиялық мәтіндер жазылып, қойылған экспозицияның тақырыптық ерекшеліктері, экспонаттар туралы нақты мәліметтер беріледі.
Музей қорларындағы қару-жарақтар негізінен металдан ... ... көне ... ... ... қазба жұмыстарынан табылған қару-жарақтар күрделі реставрацияны қажет етеді. Металдан жасалған заттар үшін жоғарғы ылғалды, әсіресе, ауадағы күкірт газы, күкіртсутек, хлор және ... өте ... ... ... ... ... өте ... ол сыртқы ортада химиялық, физикалық араласудың әсерінен пайда болады [49, с. 71].
Музейге, әсіресе, археологиялық қазбадан кейін ... ... ... ... ... ... тексеруден өткізу керек. Егер затта активті коррозия белгісін тапса, ол өңделіп, арнайы қорғау пленкасымен жабылады. ... ... ... үшін ... ... ... 18-200С температура, ал ауаның қалыпты ылғалдылығы 50% болады. Алтын мен ... - ... ... олар ... ... төзімді, қышқылдар оны зақымдай алмайды. Олар таза күйінде - ... ... ... ... одан ... бұйымдар (зергерлік, нумизматикалық заттар) механикалық бүлінуге бейім.
Қышқылға төзімді, алтыннан жасалған заттарға негізгі консервациялық тәсілдер - ... ... ... ... оларды шаң-тозаң, былғанудан тазалау үшін таза жылы су және ... ... ... ... Оларды дестильденген ыстық сумен жуып, ыстық ауамен кептіреді. Оларды жеке қорапшаларда сақтайды, олар бір-біріне еш ... тиіп ... ... адамзат тарихындағы өте көне құйма болып табылады. Ол көне адам тіршілігіне ... ... ... (б.з.д. 3-2 мыңжылдық "қола ғасырында") алтын мен мыстың орнына ... еді. ... ... ... бойы ... ... ... бастап, керемет монументтік мүсіндерге дейін әр түрлі ... ... ... ... ... ... және қолданбалы өнер ескерткіштер жасайтын тамаша материал ретінде өз маңызын жойған жоқ.
Бүгінгі таңда, музейлерде коллекциялардың қоры қоладан жасалған әр ... ... ... болуы мүмкін емес. Сондықтан да музейлердің негізгі міндеті сақтап, экспозицияға қою және зерттеу ғана емес, оны реставрациялау да ... ... [41, с. 48]. ... ... ... ... жиі ... экспедициядан табылған заттармен толықтырып отыратын музейлердің жұмыстарында ерекше орын алады. Өйткені, жерден табылған мыс пен қоладан жасалған көне ... ... ... ... пен ... қалың қабатымен жабылған болады. Ол ең алдымен музей ... ... ... үшін оған ... жасалып, оның ары қарай бүлінуден қорғау керек.( сурет 15)
Сонымен қатар, ... ... ұзақ ... ... ... да реставрация жасауда маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Өйткені, қола белгілі бір жағдайларда ғана коррозияға берік болады. Оны ... ... және ... уақытта реставрация мен консервацияны дұрыс жүргізбеудің барлығы қола мен ... ... ... ... "ауруға" алып келеді. Қола мен мыстан жас және заттар көптеген қиындықтармен байланысты, онымен ғылыми түрде ... ... ... 1) қола мен ... ... ... 2) оның ... себебі мен сипатын білуді; 3) бүлінген жерін қалпына келтіретін, оның ... ... ... ... беретін әдіс-тәсілдерді қолдана алуды талап етеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... мәселесін шешіп алу керек, оған ортаның әсері және бүлінудің қайталандысын болдырмауды есте ұстау.
Реставратордың жалпы міндеті өнер туындыларының көркемдік ... ... ... ... Бұл ... ... ... үшін заттың химиялық-физикалық құрамын, мәнін дұрыс түсіну, өнер туындысын сақтап, ... ... зат ... ... ... ... ... ғана оның көркемдік құндылығын қалпына келтіру мүмкін болады [49, с. 64 ]. ... пен ... ... көне ... ... ... ... мәселе тууы мүмкін: заттан коррозия өнімдерін толық алып тастау керек пе ... сол ... ... ... ... пе, ... ол ... толық тазалап алып тастау керек пе деген сұрақтар туындайды. Кейбір жағдайда олар алынып тасталып, ... ... ... ... ... ... Бірақ та, мыс пен қоладан жасалған өнер ... ... ... олардың сыртқы әсемдік, көркемдік (эстетикалық) талаптары бірден-бір және шешуші ... бола ... ... ... металдың химиялық табиғи құрамы, оның бүліну процестерінің химиялық мәні, қосындылардың оның құрамына ... ... ... ... тағы да ... ... мен ... тазалау құрамы мен жолдарының физика-химиялық негіздері анықтаушы роль атқарады. Затты өңдеу әдісі туралы шешім және әр түрлі дәрежеде тазалау ... ... ... ... міндетті түрде ескеруі қажет.
Эмаль тәрізді асыл патина мыс пен қолада оны табиғи түрде жақсы сақтап тұратын пленка түрінде болады, ... оны алып ... ... жоқ. Ал, оның әр ... ... түсті нүктелі коррозия болса, онда патинаны зақымдамай сол тұсын ғана алып тастауға болады.
Реставрацияға түскен қоладан жасалған зат толығымен ... өтуі ... ... ... ... ... сипаты және басқа да деректер анықталып алыну керек. Тек осыдан кейін ғана заттың тазалау ... ... ... ... ... мен ... реставрациялау барысында тазалаудың үш: 1) механикалық, 2) химиялық, 3) электрохимиялық әдістері қолданылады. Қоланы тазалаудың механикалық ... ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... жоғарғы қабатында әр түрлі қышқылдың ошақтары болған жағдайда ғана қолданылады. Олар ақырын ғана ... ... ... Егер де ол ... алу ... ... ... кішкентай балғамен ұрып түсіру керек.
Кейде сыртын патина жапқан заттар жалпылай тотығу қабатымен жабылған болады. Мұндай заттар механикалық түрде жақсы ... ... ... ... тасталады. Ол патиналық қабатты зақымдамауға тырысу керек. Кейбір жағдайларда тотықтар алынып тасталғаннан соң оның үстінде терең ошақтар қалып ... ... ... ... тазартып тастау керек. Оны дұрыс тазаламаған жағдайда ол жерде біраз уақыттан соң жаңа тотықтану ... ... ... ... ... ... ... сумен жуады, содан кейін 2-3 күнге Розенбергтің ылғалдық камерасына салып қояды. Егер де, заттан қышқылдың бәрі алынып тасталмаған болса, онда 2-3 ... ... онда су ... ... ... Олар ... ... болады, кейін біраз уақыттан кейін ол жасылдана бастайды. Ол кепкеннен кейін осы ... ... ... ... пайда болады. Мұндай кезде зат қатты щеткамен тазаланып, сумен жуылады. Содан соң, ол қайтадан ... ... ... Егер 2-3 күннен кейін бұл затта қышқылдың ошақтары пайда болмаса, онда бұл зат толық ... ... ... [50, с. ... ... тәрізді патинамен жабылған заттарда механикалық тазалауға келмейтін терең коррозиялық ошақтар болады. Мұндай жағдайда, сол орынды ғана тазалау ... ... ... ... ... химиялық жолмен жүргізіледі. Егер эмаль тәрізді патинамен жабылған заттардың қышқылы бар ... ... ... ... ... ... Егер де бұлай жасау кейбір себептермен мүмкін ... ... ... да ... ... ... ... химиялық әдіспен тазалайды. Тазаланған заттарды алдын ала 30-40 минут ... ... ... ... және ... ... жабады. Қола заттарын химиялық әдіспен тазалау әр түрлі қышқылдармен ерітуге негізделген. Қоланы реставрациялауға әр ... ... ... қолданылады. Олар: күкірт және басқа да және органикалық-құмырсқа, сіркесу, лимондық қышқылдар. Құмырсқа қышқылын қолдану барысында жақсы нәтижелер ... ... Бұл үшін 15% ... алу ... ... еріту 60-70°С қыздырған жағдайда тез жүреді. Кейбір қола заттар құмырсқа қышқылымен тазартқаннан кейін қызғылтым түске айналады. Зат ... ... ... жасағаннан кейін қызыл түсі өзгереді. Сонымен қатар, 10°С лимондық қышқылы да қолданылады. Химиялық реактивтермен затты жақсылап өңдеу жасағаннан ... ... ... ... ... ... ... суға 3-4 рет қайнатқан жөн. Әр қайнатқан сайын суын ауыстырып отыру керек. Оны ... ... ... ... ... ... Оны ... нәтижесіне байланысты, оған келесі операцияға көшуіне болады.
Қола заттарын қышқылдың әлсіз ерітінділерімен тазалау өте ұзақ ... ... Бұл ... қола заттарының бетіндегі дақ қабатының қалыңдығына байланысты ұзақ болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қоланы тазалаудың электрохимиялық әдісін қолданады. Қолаға жүргізілетін электрохимиялық әдіс ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... ыдысқа салады, оның түбіне майда ұсақталған мырышты жұқа етіп төсейді. Оның үстіне қоланы қояды да толығымен ұсақ мырышты үстіне ... ... Енді ... ... ... Ол 10-15% едкий натриатының ерітіндісі болып табылады. Электролитті ... ... 3-4 см асып ... етіп құю керек. Мұнда тез арада ауа көбіктері шығып, реакция береді.( сурет 14)
Бұл электрохимиялық ... ... ... ... ... екі ... ... өзара қарым-қатынасынан электрлік ток қалыптасады. Тазаланып отырған қола заты қарама-қайшылық + - катод, ал цинк - анод ... ... Осы ... ... тоғы суды екі ... - ... мен ... ыдыратады. Пузырок тәрізді бөлінген сутегі катодқа бөлініп шығып, қоланы дақтан тазалап металдық қола қалпына түседі. Ал, оттегі анодқа бөлініп мырышпен ... ... ... ... өте ақырын жүреді. Оны тездету үшін ыдысты отқа қойып 2-3 сағат қайнату керек [48, с. 72].
Тазалау процесі біткеннен ... ... ... ... ағын суға ... ... соң ... сумен шайып, орамалмен сүртіп, құрғатады. Бұдан кейін ... 30-45 ... таза ... ... және ... ... ... үшін антикоррозиялық қабатпен қабаттайды. Ол үшін синтетикалық шайырға негізделген лак, парафин, балауыз сияқты заттар қолданылады.
Реставрациялық практикада ... ... тек қана ... ... ғана ... қола ... ... тура келеді. Мұнда реставрацияның негізгі міндеті оны ғылыми зерттеу үшін оның формасын анықтау және уақытша ... ... ... ... қатты зақымданған заттарды химиялық және электрохимиялық тәсілмен тазалау оларды толық бүлдіріп алу қаупін тудырады. ... ... тек қана ... ... ... ... ғана ... керек. Заттан дақ скальпель немесе басқа да құралдармен ақырын алынады. Мұнда затты қатты қысуға, затты бүлдіріп алмас үшін ... ұрып ... ... Оны ... ... заттың жалпы формасы анықталынып, шығарылады. Бұл тазалауды толық аяқталды деп айтуға болмайды, себебі ... ... дақ ... ... Бірақ, негізгі мақсат орындалды деп санауға болады, өйткені, заттан дақ толық тазаланбағанымен ғылыми-зерттеу үшін затты ... ... ... ... ... ... оның ... қабатына, сақталу дәрежесіне, жағдайына байланысты үш топқа бөлуге болады. 1-ші топқа, ... ... ... және жұқа ... қабатымен жабылған темірлер жатады. Мұндай темір бұйымдар жерде ұзақ жатқанымен де оның формасы өзгеріске аса түспеген. 2-ші ... ... ... қалың тотығу қабатымен жабылған, бірақ, металдық негізі сақталған темір бұйымдарды ... ... ... ... оның ... мен көлемін қатты өзгеріске түсіреді. 3-ші топқа, толығымен темір тотығынан тұратын темір бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... бүдірлер, ісініп кеткен орындар байқалады. Мұндай жағдайда заттарда ыдырап, қабаттанып кетіп, оның алғашқы түрі ... ... ... Олар құлағанда, ұрылғанда бөлшектеніп, шашылып кетеді [51, с. 25].
Тотық қабатының толық кеткені тексеру үшін, кейбір қауіп тудыратын заттарды дат химигі ... ... ... камерасына салады. Тотықтан толық тазаланбаған заттың бетінде су тамшылары пайда болады. Онда оны қайта өңдеу процесін жүргізеді.
Электрохимиялық тәсілмен тазаланған заттар ... ... ... Темір бұйымдарын сыртқы әсерден қорғау үшін оларды антикоррозиялық заттар қабатымен жабады. Қазіргі уақытта темір үшін бетін жабатын әр ... ... - май, лак, ... ... ... Бірақ, олар көп жағдайда темір ескерткіштері үшін қазіргі талаптарға сай келмейді. Заттардың сақталуын қамтамасыз ету майдың қою және ... ... ... және музейлік экспозиция үшін көп ыңғайсыздықтар тудырады.
Сақтау қабаты ретінде парафин қолданылады. Оны мынадай ... ... ... парафиннің ішіне темір заттарды қайнатады. Ыдыста парафинді 120°С температураға дейін жеткізіп ерітеді. Парафині бар ыдысқа алдын ала тазартып, ... ... ... 120°С ... 30-40 минут ұсталған) темір затты салады. Еріген парафині бар ыдысқа оны салғаннан кейін ауа шыға бастайды. Затты ... ... ... ... ... дейін ұстайды. Ыдыстың температурасын міндетті түрде 120°С-та ұстап тұру керек. Ыдыстың температурасы 80-90°С дейін суығаннан кейін, затты пинцетпен алып, ... ... ... Ол толық суығаннан кейін, заттың бетінде жұқа парафиндік қабат пайда ... ... ... заттың сыртқы бейнесін көрсетіп тұрады [48, с. ... ... ... жабылған заттардың бетінде ақ дақтар пайда болады. Ол жуған кезде едкий натрийдың толық тазармаған әсерінен ... Олар ... ... суға ... ... және ... уақытта тез кетеді. Содан соң оны тағы да ... ... ... алу ... Тағыда реставрациялық практикада темір заттарды тазалаудың ингибиторды қолданып, қышқылмен өңдеу ... ... ... - тотыққан белсенді ортаға аз көлемде қосылатын зат. Ол металдың тоттануын, бүлінуін баяулатады. ... ... ... ... ... ... ... ингибитор бола алады. Ингибитордың металды коррозиядан қорғайтын қасиеті оның металдың сыртқы бетінде қышқылдық ортаның ... ... келе ... жұқа абсорбоциондық қабат түзуінен көрінеді.
Айта кетер бір жайт - ... және ... ... ... ... заттарының сақтау ережесіне сай жыл сайын күннің ... ... ... ... күн ... жайылып кептірілуі ұдайы атқарылып келеді екен.
2.2. Қару-жарақ ... ... және ... ... ... бұл ... оның басқа да функцияларымен тығыз байланысты және көп жағдайда олармен біртұтас болғанмен, кейде жеке де қолданылады. Ер ... мен ер ... ... ... ... және ... ... дәрежелер мен қатынастарды маркерлеуші белгі болғандықтан ол өмірлік маңызы бар есептерде, қоғамдағы түрлі әлеуметтік- саяси қатынастарда ... рөл ... ... ... ... ... әр ... саяси қатынастардың мәнін, деңгейін белгілейтін дипломатиялық тілдің элементі болды да, осы дәрежедегі сый ретіндегі қолданылуында, қару-жарақтың сигнативтік функциясы ескерілді. ... екі ... ... ... елшіліктермен жіберілетін арнаулы сыйлардың құрамына міндетті түрде қару-жарақ кіретін. Әр ... ... ... ... бұл ... қатынаста тұрған екі елдің не тең дәрежесін, не ... ... ... қатынасын көрсететін.
Шығыста әміршілер бір-біріне сый тартқанда берілетін заттардың адамның билік ... сай ... ... Хан ... Сиуңну тәңірқұттарына олардың таққа отыруына байланысты жіберетін бағалы сыйларының ішінде бірнеше қару-жарақ түрі: асыл таспен әсемделген қылыш, қынды ... жақ және ... бума оқ, ... ... ... Орыс және ... императорлары қазақтың хан-сұлтандарына алтын-күміс қылыш сыйласа, Бұқар әмірі 1844 жылы Кенесары ханға достық белгісі ретінде ... ... ... ... ... пен алтын қылыш болды [52, с. 18]. Шығыс және ... өнер ... де ... ... ... ... ... адамдарды көруге болады.
Қару-жарақтың әлеуметтік функциясының бірі - әскери сый, марапат белгісі түрінде қолданылуы. Орта ғасырдағы жазба ... ... ... ... ... әскербасыларды әскери қызмет үшін қару-жарақпен және басқа да сыйлармен марапаттау көшпелі халықтарда тұрақты қалыптасқан, міндетті ... ... ... салт ... ... ... Қыпшақтың ханы Әбілқайыр [53, с. 59]. ... ... ... ... ... да ең ... бөлігі болды, сондықтан айқасқа қатысқан ретінде бағалы әскери сый саналды.
Бабыр императорлық таққа ... соң, оған ... ... ... сіңген адамдарға арнаулы сый тапсырды. [54, с. 22]. ... Орыс ... ... ... ... орыс патшалары бұл дәстүрлі қазақ хандарын, рубасыларын, батырларын өзіне тарту мақсатына пайдаланды. 1807 жылы Россияда арнаулы заңмен ерекше әскери ... үшін ... ... марапаттау статусы бекітілді. Алтын қарудың әр түрлі дәрежедегі (жазумен, алмазбен, бриллиантпен әшекейленген) 5 түрі болатын. Мысалы, 1864 жылы Ұлы жүздің ... ... аға ... ... ... ... жазуы бар алтын шашқамен марапатталады [55, с. 34].
Орыс-қазақ қатынастарын көрсететін архивтік құжаттарда қазақ елбасыларының орыстың ... ... ... әр ... қымбат қарумен марапатталғаны туралы көптеген мәлеметтер бар. Ерекше сый ... ... ... ... ... ... ... қарай не үшін, қашан берілгені және оның жеке атына арналғанын көрсететін арнаулы жазуы алтын не ... ... ... ... ... болды. Мысалы, 1758 жылы 27 наурызда орыс императорының жарлығы бойынша Сыртқы істер коллегиясы қазақ ханы Нұралы ханға және оның ... ... мен ... сұлтандарға, Орта жүздің сұлтаны Абылайға, деген жазулары бар алтын қылыштар жіберді [56, с. 23].
Абылай сұлтанға тапсырылған осындай сый ... ... ... ... ... ... ... қорында сақтаулы. Қазақтың хан, сұлтандарын сый қарумен марапаттауда орыстың патшалық администрациясы орыстардың әскери дәстүрін ғана емес, шығысқа да ... бұл ... ... да тән екенін ескергені түсінікті. Жауынгерлік ерліктері үшін ер ... ... ... мен Кенесарының армиясында да қолданылды [35, с. 45].
Қазақ халқының дәстүрлі тойларында, өлгендерге ... ... ... әр ... ... ... ... тігілген басты сый-жүлделер- тоғыздар көбіне сауытпен немесе бағалы қарумен басталған. ... ... ... 100 ат, 100 қой, құл, ... және ... ... ... . Мысалы, Сырым батырдың асында 2500 қой, 200 жылқы, киіз үйлер мен бірге сауыттар таратылған [25, с. 24].
Бұрынғы кездерде ... ... ... құрамына жылқы, қой, құл, түйе және сауыт, қару кіретін, киіттерге де сауыт бастаған тоғыз тартылған. Қазақтардың дәстүрінде қару-жарақтың ... ... ... төленетін айыптың құрамына кіруі де оның сый функциясын атқаруымен тікелей ... Орыс ... ... жіберген елшісі Тевкелев, кезінде башқұрттар Байқара есімді қазақты өлтіргені үшін, қазақтардың одан құн сұрағанын, құнға төлеуін талап ... өз ... ... ... руы өзінің бір адамын қатты ұрғаны үшін Нұралы ханнан адамның тумаған балаларына ... құн ... ... [57, с. 38].
Жауынгерлік қару-жарақтың қазақтың этникалық мәдениетіндегі мәні ... ... ... ... кең ... Егер дәстүрлі мәдениетте қару-жарақтың қолдану аясын шеңбер түрінде бейнелесек, оның бір полюсінде ер қаруы- соғыс құралы қызметі, қарсы полюсінде шаманның ... ... ... ал ... бір жағында әскери магия, тұрмыстық магия, басқа да салттар құралы қызметі, ал бір жағында әлеуметтік қатынастарды, әлеуметтік статусты, әскери ... ... және сый ... ... ... дәстүрлі мәдениеттегі бұл функциялары тарихи даму барысында кейбірі жалғасып, кейбіреулері жоғалып, ұмытылып, кейбіреулері халықтың астарлы ... ... ... ... ... ... мәдениетте ұлттық дәстүрдің қайта қалпына келуіне байланысты, мифтік сананы, ғұрыпты ... ... және көне ... ... қалпына келтірумен бірге қару-жарақтың да кейбір дәстүрлі функциялары қайтадан қалпына келіп, қайта жаңғыруы мүмкін. Мысалы, ... ... ... арасында бақсылық дәстүрдің қайта жаңғыруымен бірге қаруды ... ... ... қолдану қайта қалпына келуде. Бұрынғы өткен батырлардың ұрпақтарында сақталған қару-жарақтары өзінің мұралық функциясын осы күні де ... ... ... ... ... заттың магиялық сипатына сену халықтық дәстүр ретінде қайта жандануымен бірге, оларды ... ... ... ... қолдана бастады.
Жауынгерлік қарудың ғұрыптық функциясына байланысты ер қаруының кейбір ... ... ... ... ... ... ғұрыптық үлгілері пайда болды.
Соғыс құралы ретінде қолдану қажеттігі жоқ болғандықтан бұл ғұрыптық қарулар түрлі материалдардан жасала береді, мысалы, археологиялық ... ... ... және ... ... ... ғұрыптық қару үлгілері ағаштан, сүйектен жасалған. Магиялық ғұрыпта негізінен ... ... ... ... ... ... ... байланысы бар деп саналғандықтан, заттың үлгісіне қолданылған әрекет заттың өзіне де дәл сондай әсер етіп, оны өзгертеді деп ... Ал ... ... адамның қоғамдағы статусын белгілейтін символдық функциясына байланысты бұл мақсатта қолданылатын қарудың әшекейлі, салтанатты, рәсімдік салт үлгілері де арнайы жасалды. Яғни ... ... ... ... ... да ... ... типін және формасын анықтайтын факторлардың бірі болды.
Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті музейінің қару-жарақ коллекциясы жауынгерлік қару-жарақтың ресми-ғұрыптық сый ... ... Сый ... ... - өте ... ... ... бірі. Көптеген әлем халықтарында ғұрыптық сыймен алмасу (сый алу және сый ... ... ... әрекет әлеуметтік байланыстар жүйесінде маңызды роль атқарды. Сый тартуда сыйдың символдық ... мен ... мәні ... ... ... мен ... сый тартушының және сый алушының әлеуметтік дәрежесіне сәйкес анықталатын. Көшпелілердің дәстүрлі әлеуметтік құндылықтар жүйесінде сый ... ... ... төрт ... ... - ... туысқандық, сословиелік-феодалдық, мемлекеттік деңгейде орындалып, ерекше әлеуметтік ғұрыппен атқарылып отырды. Тұрмыстық деңгейде сый беру қонақжайлықтың көрінісі болса, туысқандық байланыстардың деңгейінде сый ... ... ... ... ... андалық, т.б.) бекітудің рәміздік белгісі болды. Қоғамдағы түрлі әлеуметтік топтар арасындағы әлеуметтік қатынастар ... ... ... ... осы қатынастарды тануды белгіледі. Ал әртүрлі елдердің бір-бірімен мемлекетаралық байланыстары деңгейінде сый тарту рәсімі осы елдердің арасындағы белгілі бір ... және ... ... ... тартылған сыйлар осы қатынастардың нақтылы статусын анықтады [58, с. 102].
Өткен ғасырларда екi мемлекеттiң арасындағы елшiлiктермен жiберiлетiн осындай ресми сыйлардың, ... ... ... ... әміршіге тартылатын арнаулы сый тартулардың құрамына мiндеттi түрде жауынгерлік қару-жарақ ... ... және ... өнер ескерткіштерінде осылай әміршілерге сыйға қару-жарақ әкеліп тұрған адамдардың ... ... ... ... заттары ресми-ғұрыптық сый ретінде тарту етілгенде жоғары материалдық құндылығы ғана емес, олардың дәстүрлі мәдениетте түрлі әлеуметтік қатынастар мен ... ... ... ... сипаты да ескерілді. Мысалы, гүрзі мен бұздығанның жоғарғы әскери билік белгісі ретінде қолданылуы, жақ пен оқтың ... мен ... ... ... ... символдауы, семсер мен қылыштың патшаның әскери функциясының белгісі болуы, олардың осы ... ... ... патшалық регалиялардың, мемлекеттік рәміздердің құрамына кіруі сияқты ерекшеліктері тарту етілген сыйдың ... ... ... [59, с. 93].
Сый ретінде тартылатын қару-жарақ заттары көп жағдайда арнайы тапсырыс бойынша жасалып, жоғары ... ... ... бай, ... болып әшекейленді. Бұл заттар қол өнерінің шынайы ... ... ... ғасырдың нағыз тарихи-мәдени ескерткіштері болды. Уақыт өте келе әміршілердің қазынасының асыл заттары болған бұл ... мен ... ... ... және оның ... дамуын көрсететін музейлік заттарға айналып, жеке коллекция түрінде белгілі тарихи музейлердің қорының құрамына кірді, кейде олар ... жеке ... де ... ... ... ... ... Лондонның Тауэрдағы қару-жарақ музейі және т.б. сияқты).
Шет мемлекеттермен түрлі саяси-экономикалық қатынастар барысында қазақ мемлекетінің билеушілеріне де ресми, ғұрыптық ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер тарихи дереккөздерінде айтылады. Бұрынғы кезде қазақ хандарын ақ киiзге көтергенде, хандық дәреже белгiсi ретiнде олардың ... ... ... кейiн қазақтар орыс боданына өткенде орыстың патшалық администрациясы да, бұрыннан келе жатқан осы ... ... ... ... ... ... ... белгiсi ретiнде оларға әшекейленген алтын қылыш тапсырып отырды. Жүзінің екі жақ ... орыс және ... ... ... қашан не себепті берілгенін көрсететін арнайы жазуы бар бұл алтын қылыш ханды сайлау рәсімі кезінде оның белiне буылды. ... ... жазу ... ... орыс ... ... ... да бiлдiрді. Архивтік құжаттарда мұндай қылыштар орыс патшасының атынан Кiшi жүз хандығына сайланған Әбiлхайыр ханға, Нұралы ханға (1849 ж), Орта ... хан ... ... ... ... (1778 ж), Ішкі ... ханы болып сайланған Бөкей ханға (1817 ж) да арналып жасалып, оларға ... ... ... ... ... [60, с. 211]. ... тағайындалу кезінде Шерғазы ханға берілген осындай алтын қылыштың басы ... ҚР ... ... ... ... ... ... Бөкей хан, өз әулетiнiң iшiндегi ең үлкенi ретiнде, осындай семьялық реликвиялар мен бағалы сыйлықтарды өз ... ... ... олар Хан ... ... хан ... негiзiн құрады. Бұл бөлмеде көптеген Шығыс, Батыс қару-жарақтары iлулi тұрған. Жәңгiрдiң сарайында болып осы көрген орыс ... бұл ... ... орыс ... - әйел ... ... Елизавета, Екатерина II, императорлар Павел мен Александр I атынан ханның ата-бабаларына сыйлаған қылыштары болғанын ... [61, с. ... хан осы ... басқа да бағалы қару-жарақтарды иелерiнен алғызып жинаған. Жеке музейге ... ... ... бұл бай ... ... орай ... хан ... соң із-түссіз жоғалып кетті.
ХVIII-ХIХ ғғ. орыс патшалық администрациясы қазақ сұлтандары мен әскери ақсүйектерін де, көрсеткен қызметіне үшін, әртүрлi ... ... ... ... ... Бұл заттардың ішінде, марапатталған адамның дәрежесіне сәйкес, сауыттар, мылтықтар, тапаншалар және кім, қашан және не үшін марапатталғаны ... ... бар ... және ... ... ... Мысалы, 1827 жылы Ұлы жүз сұлтаны Сүйік ... ... ... ал ... ... ... ... қылыш және екі пистолет сыйланды. Ал, 1864 жылы Ұлы жүздiң Албан болысының аға сұлтаны Тезек ... ... ... бар ... ... ... [35, с. 69].Достық белгiсi ретiнде қазақтың хан-сұлтандарына Қытай императорлары, Бұқар әмiрi мен Хиуа ... да ... ... мен ... сыйға тартқан. Қоғамдағы өзгерістерге қарамастан мемлекетаралық саяси қатынастар мен қоғамдағы әлеуметтік байланыстар жүйесінде қару-жарақпен ресми сый тарту дәстүрі қазір де ... ... ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті музейінің қорында еліміздің жеке азаматтарынан, елдегі және шет ... ... ... және ... ... шет ел басшыларының атынан Елбасына сый ретінде тарту етілген көркем жасалған құнды қару-жарақ заттары жеке коллекцияны құрайды. Еліміздің бірінші басшысына ... бұл ... ... мәні ... қатынастардың екі деңгейін қамтиды. Жеке адамдар мен ұйымдардан атынан сыйланған заттар халықтың саяси лидерге деген ... - оның ... ... және оның ... ... ... ... мемлекеттердің басшыларының, шет елдің қоғамдық, саяси ұйымдарының сыйлары - халықаралық ... ... ... тұрғыдан тануды, Елбасының халықаралық беделін құрметтеуді айғақтады.
Коллекциядағы экспонаттардың барлығы жоғарғы ... ... ... дүниелер. Қарулардың көпшілігі әр халықтың ұлттық дәстүрлерінде жасалынған ұлттық қару-жарақ түрлері, біразының жасалған уақыты осы заман, ал ... көп ... ... бар. ... ... ... сый ретінде тартылған барлық қару-жарақ экспонаттарындың ішінде тарихи, мәдени және мемориалдық құндылығы ерекше мына экспонаттары сипатталады..
Зұлпықар қылыш. XVII-XIX ғасырларда ... ... ... ... ерекше түрі - зұлпықар қылыш. (арабша Зу-л фикар - ... сөз) - ... ... мен ... Әлiнiң (Мұхаммед пайғамбардың немере інісі, әрі күйеу баласы, төртінші халиф Әлі ибн Әбу ... аты ... ... ... қылышының есiмi. Бұл қылыш Мұхаммед пайғамбардың мұсылмандар басшысы билігінің белгісі ретінде мифологизациалау процесінен өтіп, Исламның ... ... ... ... ... ... деректер бойынша Мұхаммед пайғамбардың қолына жаңа діннің жауларымен соғыста - 624 жылы Бадр шайқасында ... олжа ... ... ... ... ғалайһиссалам бұл қылышты күйеу баласы Әліге сыйлайды, оның Ислам үшін жасаған даңқты ерліктерімен бірге бұл қылыш та ұлы ... ие ... Аңыз ... ... бұл ... екі жүзі болған. Шығыс бейнелеу өнерiнде Хазрет Әлi қолында осы екi басты қылышы - ... ... ... ... бұл ... ... күшке ие болған деп саналады. Қазақтардың аңызы бойынша - ... ... төрт ... ... ... Бұл ... ... және оған елiктеу барысында Шығыста басының ұшы екі айырылатын қылыш түрi пайда болды да, оны деп ... ... ... ... екi ... ... ... қылыштың басы тігінен бойынша екiге айырылып жасалса, екінші типінде қылыштың ұшы ... ... ... ... Сондықтан Шығыс өнер ескерткіштерінде Хазрет Әлінің қолында зұлпықардың осы екі типі де ... ... ... ... ... өте ... ... зұлпықар қылыштарды қазақтың хан-батырлары да ұстаған. Сонымен бірге, киелі қылыштың есімі ... ... ... ауыз ... асыл ... ... ... ретінде де қолданылды. Зұлпықар қылыштар ХVIII-ХIХ ғғ. Индияда, Иранда, Турцияда, Кавказда (Дағыстанда) жиі жасалды.Музей қорындағы зұлпықар да ... ... ... ... ... Оның ... бастап тігінен екіге айырылатын екі бастары бар. Бастарының ... ... ... ... ... ... ... келген екі сайлар жасалынған. Қылыштың балдағы крест ... ... ... ... шар ... Сабы ... ... сабының ұшы жолбарыстың басы түрінде жасалып, жүзіне қарай иілген. Балдағы мен сабы алтынмен, күміспен жалатылып, қырнау және ... ... ... ... ... ... әшекейленген. Қылыштың қынабы да түгелдей металмен көмкерілген, белге ілуге арналған ілгекті екі құрсауы бар, түбі ... ... ... ... ... ... ... соғылған. Қынаптың да беті түгелдей алтынмен және күміспен ... ... және ... ... әдістері арқылы көгеріс өрнектермен әшекейленген. Қылыштың сабын, балдағын, қынабын бұлай әшекейлеу Кубачи шеберлерінің тұрақты қолданатын көркемдеу әдістері ... [42, с.103]. ... ... ... ... ... қылышқа еліктеуден пайда болған зұлпықар әдетте ел басқарған әмірші, қолбасшыларға арналып дайындалатын. Сипатталып отырған зұлпықар ... да ... ... ... оның осы мәні ескерілгені түсінікті.Жапон самурайының қару-жарағы. Бұл ... ... ... ... және екі ... ... . Дулыға деп аталатын типке жатады, төбесі бірнеше жіңішке пластиналардан құралып жасалған. Пластиналардың төменгі жағы ... ... ... құрсаумен () ұстатылған, үстіңгі жағында ортасы тесік төбелдірікке () бекітілген. Дулығаның маңдай алдында сөре темір () бар. Сөре ... ... ай ... ... () және ... ... - ... () бекітілетін түтікше орнатылған. Дулығаның төменгі жиегіне көк ... ... ... ... 5 ... пластиналардан құралған желкелік () ілінген. Дулығаның алдында жауынгердің бетін қорғайтын, адамның мұрны, ауызы мен иегі түрінде жасалған темір томағасы () бар, оның ішкі жағы ... ... ... ... ... ... бөлек алынып салынады, мұрнының астына қылдан мұрт жапсырылған.
Сауыт ... ... () деп ... ... ... Жапондарда сауыттың бұл түрі ХVIII-ХIХ ғасырларда қолданылған ... [62, с. 88]. ... мен ... та сол ... ... мүмкін. Сауыт бірнеше бөліктен: иықтықтан, жеңседен, кеудені қорғап тұратын кирасадан, ... ... ... ... ... ... ... ұзын темір пластиналарды көк жібек баумен теріп жасалған екі бөліктен - арқалық және ... ... ... олар оң ... ... ... сол ... баумен байланады, иықта темір таспалармен жалғасады. Кирасаның астыңғы жағында матадан тігілген етегі бар, асты бөз матадан, тысы өрнекті жібек матадан ... ... ... ... өрімі салынған. Кирасаның арқалығында самурайдың әулеттік гербі ... ... сабы ... ... ... оның тек ... ... ғана сақталыпты. Иықтықтар () жеті ұзын темір пластиналардан, көк жібек баумен теріліп жасалған, ... ... ... тігілген астарлығы бар, кирасаға ұшы шашақты қызыл жібек баулармен байланады. Жеңселер () бірнеше қабат матадан ұзын жең ... ... ... арасына кішкентай темір пластиналар тоқылған кіреукелі өріммен күшейтілген.
Белдемше () бес ұзынша пластиналардан жібек баумен теріліп жасалып, белге тағылатын жіңішке ... ... жеті ... ... белдікте бірнеше ағаш түймелер байланып, сол түймелер ... ... ... ... астындағы ілмекбауларға түймеленеді. Аяқтың санын қорғайтын тізелік () ... ... ... ... ... ... шығып тұратын төменгі жағына жібек баумен жіңішке төртбұрышты темір пластиналардың бес қатары бекітілген. Тізелік ... ... ... белге таспабаумен байланады. Балтырлық () кіреуке шығыршықтармен қосылған жіңішке темір пластиналарды мата астарлыққа бекіту арқылы жасалған, балтырға байланатын екі таспабаулары бар. ... ... ... ... ... ... ... пластиналардың беттері қара лакпен жабылып, ескі сауыттардың көбе терімін имитациялайтын ... ... ... ... ғана ... ... ... Осы жауынгерлік жарақ құрамына самурайдың дәстүрлі атрибутына айналған қос семсер () - ұзын ... () және ... ... () ... [62, с. 89]. Бұл семсерлерді самурай беліне қыстырып тұрақты алып жүрген, олар сауыт, дулығамен ... ... биік ... ... ... ... ... ғұрыптық сый-тартуларда ол осы мәнде қолданылды.Абылай сұлтанның қылышының сынығы. Бұл орыс ... ... ... ... ... берілген қылыштың басының сынығы - сабы жағының жарты бөлігі. Қылыштың ұшы жағындағы екінші ... ... ... ... ... болатының сол жақ бетінде алтын қақтау әдісімен орыс ... ... ... жазу бар. ... оң жақ бетінде сол әдіспен шағатай тілінде араб жазуымен сол мазмұнды жазу жазылған.
Абылайдың әлі сұлтан дәрежесінде ... ... бұл ... марапатталғаны туралы мәліметтер архивтік құжаттарда сақталған. Сондай құжаттардың ... 1758 жылы 27 ... орыс ... ... ... Сыртқы істер коллегиясы қазақ ханы Нұралыға, оның інілері Ералы және Айшуақ сұлтандарға, Орта жүздің сұлтаны ... ... ... бар ... қылыш сыйға тартты делінген. Сыртқы істер коллегиясының анықтамасы бойынша 1758 жылдың 29 январьдағы құпия кеңесші Неплюев пен генерал-майор ... ... ... ... ... 120 рубль қылышты, орысша және татарша жазуларын жазып Орта жүздің сұлтаны Абылайға жіберілген.
Ш.Ш.Уәлиханов Елизавета патшаның атынан ... ... ... осы ... ... 1876 жылдың августында Санкт-Петербургке ориенталистердің көрмесіне Ақмола ... ... ... Абылай ханның немересі аға сұлтан Шыңғыс Уәлиханов жіберген заттардың ішінде болғанын жазады [64, 120 б.].
Абылай хан ... бұл ... 2004 жаңа ... ... белгілі тарихшы Ермухан Бекмахановтың қызы, Нурия Ермухановна Бекмаханова Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа тапсырған ... ... ... оны ... ... ... батырдың дулығасы. Дулыға сфераконус формалы болып келген, төбесі екі бөліктен ... ... да, ... жіңішке темірмен жабылған, маңдай алдында қаруқағар сөре темірі және көзді қорғайтын ... бар. ... ... ... ... ... жасалып, қақтау әдісі арқылы алтынмен жабылған да, қырнау әдісі арқылы өсімдік сипатты ою-өрнекпен және қызыл, жасыл ... ... ... ... пластиналарының жігін жауып тұратын жіңішке пластиналар да, маңдайындағы қаруқағары да осылайша көркемделген. Төбелдірігінің ортасында дәреже белгілерін ... ... ... ... ... жиегінде бастары алтындалған қайырма шегелермен кезінде матадан жасалған мойынқорғағыш ілінген.
Дулығаның мойынқорғағышы бес бөліктен: желкеліктен, екі құлақтықтан және екі ... ... ... байланып мойынды қорғайтын) тұрады. Матаның тозуына байланысты мойынқорғағыш қазір дулығадан ... ... ... Бір ... ... ... Дулығаның мойынқорғағышы әртүрлі матадан бірнеше қабатталып тігілген. Сыртқы беті қара көк ... ... ішкі жағы сары ... бар ... ... бөз ... астарланған, қатты болу үшін арасына кенеп және көгілдір сұр жібек салынып тігілген. Астарының ішінде қалыңдығы 0,1 см ... ... ... ... ... ... ... төртбұрышты металл пластиналардан құралған жасырын қорғанысы бар.
Шегелердің бастары мойынжапқыштың сыртына шығып тұратындықтан көркемдік үшін барлығы алтындалып жасалған. Қазір ... ... ... ... көк жібек мата) түгел дерлік жоғалған, қалдықтары тек шеге бастарының астында ғана ... ... ... ... да әбден тозығы жеткен. Мойынқорғағыштың әр бөлігіне қорғағыш пластиналардың әртүрлі типтері мен әртүрлі көлемі қолданылған. Желкеліктің ... ... ... бөліктің пластиналары жіңішкелеу болып келеді. Кигенде басқа жұмсақ болу үшін дулығаның ішінде ... ... ... ... ... ... қарастырсақ бұл дулыға XVIII-XIХ ғасырларда кең қолданыста болған манчжур-тибеттік дулығаға жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кезінде Қытайда, Тибетте және Монғолияда кең тараған болатын. Бұл дулығаның ... ... ... ... өрнекпен және діни жазулармен әшекейленді. Дулыға иесінің әлеуметтік дәрежесіне сәйкес төбелдірігінің түтікшесіне құстың қанаттарынан жыға орнатылып, одан төмен жібек ... ... ... ... қызыл шашақ тағылды. Тибет және қытай шеберлері ... ... ... үлгілері әлемнің көптеген музейлерінің коллекцияларында (мысалы, Ресейдің Қарулар ... ... ... ... музейінде, Эрмитажда және т.б.) кездеседі.
Біздің елімізде мұндай типтегі ... ҚР ... ... ... (ҚР МОМ) ... бар. ... Тибетте және Монғолияда мұндай үлгідегі дулыға матадан тігіліп, астарында жасырын қорғағыш металл пластиналармен күшейтілген жұмсақ сауыт түрімен бірге киілді. Сипатталып ... ... ... ... XVIII ғасыр деп тұжырым жасауға болады, көркемделуінде алтын мен асыл тастардың қолданылуы дулығаның биік әлеуметтік, әскери ... ... ... арналғанының айғақтайды.
XVII-XVIII ғасырларда жоңғар әскерінде қытай (манчжур) және тибет қару-жарағы кең қолданыста ... ... ... ... ... ... дулығалары да кезінде жоңғар әміршілерінен мәскеу патшаларына сый ретінде түскен болатын. Сондықтан алғашқыда бұл ... ... ... ... ... деп ... Соңғы уақытқа дейін бұл дулыға Бөлек батырдың ұрпақтарында сақталып келді.
Бөлек Қараұлы (1700-1785) Шапырашты тайпасының Асыл руынан шыққан батыр, XVIII ... ... ... агрессиясына қарсы күреске белсенді қатысушылардың бірі. Наурызбай батырдың әскери қосынында мыңбасы болып, 1729 жылы атақты Аңырақай шайқасына қатысып, ... ... ... қазақ және жоңғар батырларының жекпе-жегінде жоңғардың атақты ... ... [65, с. 40 ]. ... ... ... Бөлек батырдың қолына осындай бір жеңістерінің нәтижесінде әскери олжа ретінде түскен болу керек. Көшпелі халықтардың әскери дәстүрінде майдандағы жекпе-жекте жеңіске ... ... ... ... атын және ... ... құқылы болды. Елдің азаттығы үшін күрескен батырдың қазіргі ұрпақтары бұл ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізген бүгінгі Қазақстанның Тұңғыш Президентіне арналған ... 2005 жылы ... ... Кезінде біз бұл дулығаны зерттеп, оның басқа музейде сақталған аналогтарына және манчжур-тибет дулығаларының жасалу мен көркемделу ... ... ... ... ... негізге алып дулығаның бұрынғы сипатын толық қалпына келтірілген жаңғыртпасын ... ... [ 66, 15 б.]. ... ... ... ... ... сұлтанның қылышы мен Бөлек батырдың дулығасын олардың ұрпақтарының Елбасыға тарту етуі-сол арманды іске ... ... оның ... ... ... ... Елбасына ресми сый ретінде сыйланған, зор мәдени-тарихи құндылықтары бар, елімізде өтіп жатқан тарихи процестің дамуын көрсететін тарихи ... ... ие ... ... ... қайраткерлердің есімімен байланысты болғандықтан мемориалдық мәні де бар қару-жарақ заттарының бұл колллекциясы әлі де толыға ... ... ... осы ... ... жеке ... музейі қалыптасып жатса тамаша болар еді.
3 ҚАРУ-ЖАРАҚТЫҢ ЭТНОМӘДЕНИ ҚЫЗМЕТІН МУЗЕЙ ІСІНДЕ ... ... ... ... ... ... лекторий және экскурсте түсіндіру әдістемесі
Дәстүрлі мәдениетте әлем біртұтас қабылданғандықтан дүниенің барлық заттары мен ... бір ғана ... ... ... ... көпфункциональды болды. [67, с. 25].
Қоғамның ... ... ... ... ететін объектілер немесе оларды нышандайтын, олардың белгісі болатын заттар дәстүрлі қоғамда ғұрыптық мәнділікке ие ... Бұл ... ... саналып, адамдардың осы киелі заттармен қатынасы ғұрыптық ... ... ... ... ... Осы ... ... барысында нышандық мәнге ие болған толыққұнды зат ғұрыптың объектісі де, ғұрыпта қолданылатын құрал да болды [68, с.32]. ... ... ... ... ... оның ... құндылығынан кем болған жоқ, сондықтан олар пайдалылық және символдық мақсаттарда бірдей қолданылды. Дәстүрлі мәдениетте әр ... ... және ... ... ... ... ... ғана мәдениет фактісіне айналып, зат та, символдық талаптарға бірдей сәйкес келгенде ғана ... ... ... зат та, символдық белгі де бола алатын нәрселер .ана толыққұнды зат болып саналады.
Қасиетті зат ... ер ... ... ... өте ерте ... діни ... символдық объектісі болып қалыптасты. Скифтердің мифологиясында соғыс құдайы Арес семсер түрінде түсініоген және жауынгер халық болған скифтер барлық құдайлардың ішінде тек ... ғана ... ... Көне грек ... ... ... . Бұл сипаттамадан Арестің альтары әлемнің моделі ... ... анық ... тұр: ... өзі- , оның ... ... - ... сол әлем кіндігінде орналасқан үш дүниені жалғастырып ... ... [69, с. 46 ]. ... ... ... осы ... арнап малдан, кейде адамнан құрбандық шалынып, олардың қаны ... ... ... ... ... ... орындары скиф жерінің барлық аймақтарында болған. Көне Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин (VI ғасыр) сарматтардың және ... ... ... ... бейнесіндегі соғыс құдайы Марсқа табынатынын жазады, яғни олардың да соғыс құдайының сипаты, оған табыну әдісі скифтердікімен бірдей ... Орыс ... ... өз ... ... ... күрделі мифологиясының болғанын, ал көне сақтардың мифологиясы скифтердікіне ... ... ... жазды [70, с.48]. Сондықтан көне сақтарда да семсер соғыс құдайының символы саналып, табыныс объектісі болды деп тұжырымдай аламыз.
Қарудың мифопэтикалық әлем ... ... ... ... дәстүрлі мәдениеттегі жаппай антропоморфизациялау қарудың анатомиялық кодпен белгіленген конструктивті бөліктерінің атауларында көрініс тапқаны туралы белгілі. Осы антропоморфизмнің ... ... ... ... сәйкес дәстүрлі мәдениетте қарудың алдыңғы жаққа бағытталуы-белсенділік, әрекеттілік, ал артқы жаққа бағытталуы- тыныштық, ... ... ... ... ... бағытталу- жоғарғы дүниемен, әлемге билігін жүргізетін рухтар, құдайлар әлемімен байланыс, ал ... ... ... ... ... ... түсінілді. Қарудың басының жоғары қарап тұруы, жүзінің алға қарай бағытталуы активті позиция-қардың жандануы, әрекеттенуі, ал төмен қарай түсірілуі әрекетсіздік позиция, ... ... ... ... ... да қазақтардың тыйым салттарында қаруды адамға бергенде ... ... алға ... ... ... ... пышақ ұзарып, адамды жаралауы мүмкін, яғни пышақ тіріліп, жанданып, жанды зат ретінде өз бетімен әрекет етеді деп ... ... ... ... ... ... ... ұзаруы жиі айтылады. Ал керісінше қаруды адамға бергенде сап жағымен беру оны жансыздандыру, әрекетсіздендіру, зиянсыздандыру. Жорықта, ... ... ... қарудың басын жоғары көтеріп алып жүруі қаруды активті позицияға көшіру, оның күшін, алдағы әрекетке дайындығын көрсету, ал ... ... ... ... басы төмен қаратылып, әрекетсіздік позицияда алынып жүреледі. Көшпелі халықтардың жерлеу рәсімінде, адамның өлімімен байланысты жағдайда, иесі өлген қаруды басын төмен ... ... ... ... қою ... осы ... негізделген. Яғни қарудың басы төменгі дүниеге, өлілер әлеміне бағытталып қойылды, әрекетсіздік позицияға келтірілді.
Антропоформизм тұрғысынан келгенде қару адам ... ... ... ... ... белсенділік пен еркіндікке ие болады, сондықтан жауынгердің қаруы өз бетімен әрекет ете алады деген көне анимистік ... ... ... ... ... қарудың магиялық жанама атауларында сақталған.
Қарулардың , , ... ... ... оның осы ... ... ... ... көрініс тапқан. Алғашқыда бұл түсінік анимизмге, қарудың да өз ... өз рухы ... ... нанымға байланысты болса, кейін құдайлар туралы түсініктің пайда болуымен қарудың ... ... ... ... негізделген. Бұл түсініктердің негізінде қаруға қатысты көшпелі халықтарда түрлі ... ... ... ... ... ... көтеруге болмайды, қаруды көтергеннен кейін, оны жұмсамау адамның өзіне қауіпті саналды, ... ... тек қана ... қана ... ... ... ... сол себепті қару міндетті түрде жұмсалып, тым болмағанда ... өз ... ... қан ... ... Ерте замандарда қаруды себепсіз көтергендерге түрлі қоғамдық санкциялар ... ... ... ... ... ... ... қару көтерген адам жазаға тартылғаны айтылады. Қазақтар да себепсіз біреуге қару көтеруге, ... ... ... ал деген қазақ мақалының астарлы мәні, жау кеткен соң көтерілген қару, орнымен қолданылмаған соң, неге болса да шабылсын ... ... ... ... ... жанды объект ретінде бағалануының бір үлгісі-оны жауынгердің жаны орналасатын орны, оның жанының индикаторы ретінде санау, бұл сенімнің көрінісін қазақтың көптеген ... ... ... ... ... ... ... ретінде қару батырмен бірге жасап, онымен бірге өледі деп ... ... ... ... бұзылуы. Көшпелілердің жерлеу ғұрыптарында өлген жауынгердің қаруын сындыру ғұрыптарының астарында осы көне діни сенім жатыр, яғни қаруды бұзу ... ... адам жаны ... Сол ... ... ... ... сынған қалдықтары, немесе сынған, бүлінген қарулар көптеп табылады.
Қазақ ертегілерінде мына ... желі жиі ... ... жаны ... қанжарында, пышағында болады деген түсінілгендіктен, оны өлтіру үшін қаскөй ... осы ... ... алып су ... ... яғни батырлардың жаны бар қару төменгі дүниеде, өлілер дүниесіне жіберіледі. Сюжет барысында бұл ... ... ... ... ... жаны да ... ... кетеді, сол себепті қарудың иесі де өледі. Ертегі кейіпкерлері осы қаруды судан алып шығып, батырларды қайта тірілтеді.
Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... семсерлердiң, оқтың тiкелей атауларынан басқа , , , , деген сияқты атау-теңеулерi де кездеседi. Түркi халықтарында аң ... ... ... ... ... ... атын ... да тыйым салынып, оларға да құпия жанама атаулар берiлген. Мысалы, алтайлықтар да мылтықты , ... , ... ... ... ... ... деп атаған. Ш.Ш.Уәлиханов қазақтардың жорықта жол болып, iс оң болу үшiн әр заттың атын атамай, жасырын атау қолданғанын, ... ... , ... , - деп атағанын ... ... өз ... ... ... оны эвфемистiк жанама атаумен ауыстырудың бiрнеше әдiстерi болды. Қарулардың , , сияқты жанама атауларында оның осы ... ... (өзi ... өзi ... ... түсiнiк көрiнiс тапты. Бұл түсiнiктердiң негiзiнде қаруға қатысты көшпелi халықтарда ... ... ... ... қаруды себепсiз бiреуге көтеруге болмайды, қаруды көтергеннен кейiн, ол пайдаланбау адамның өзiне қауiптi саналды. ... ... ... ... қару ... бiрге жасап, онымен бiрге өледi деп сенiлдi. Көшпелiлердiң жерлеу ғұрыптарында өлген жауынгердiң қаруын ... ... ... осы көне дiни ... ... яғни ... бұзу барысында ондағы адам жаны (немесе қарудың өз ... ... неке қию ... ат ... қылдар байланған садақ оғы қолданылған. XIX ғасырдың ортасына ... ... ... ... iшiне де ең бағалы зат ретiнде қымбат қару-жарақ түрлерi кiрген [71, с. 38].
Қарумен серттесу - ... ... ... әскери қаруды арбау магиясының бір элементі. Көшпелi халықтардың көнеден келе жатқан ант беру салтында да қару ритуалдық атрибут ... ... қан ... шарап құйылған ыдысқа семсер, жебе, айбалта және найза батырып, сол шарапты iшу ... ... ... ... еткен көне ғұндарда да болған. Қазақ халқын ... ... да бұл ырым ... кең ... ... Қазақтарда да құда немесе анда болатын адамдар қан құйылған ыдысқа семсердi, жебенi малып, куәгерлердiң алдында қылышты не қанжарды ... ант ... ... - жарақты жанды объект ретiнде қабылдау магиялық ойлау жүйесiнде түрлi ... және ... ... ... ... Соның бiрi - . Дәстүрлi мәдениетте (заговор, заклинание) - ... ... ... ... ... әсер ету үшiн қолданылатын магиялық ырым. Арбау нақты өмiр мен қиялдағы өмiрдiң өзара байланыстығы туралы түсiнiкке, сол ... iске ... сөз ... ... ... Арбау - белгiлi бiр затты қолданғанда магиялық сөздiк формулалардың көмегi арқылы ... ... рухы пен адам ... ... ... сөз ... ... формада - тақпақ немесе өлең түрiнде болып келедi. Қазақтың қаһармандық эпостарында ... ... ... ... ... - ... ... ырымдарда қолданылған жауынгерлiк қаруды арбау сөздерiнiң бiзге жеткен үлгiсi. Бұл қаруды арбау сөздерi эпосқа ырымдық фольклордан енген. Арбау сөздiң толық ... ... ... бөлiктерден тұрады: 1. кiрiспе, 2. мақтау, жалыну, жалбарыну, 3. зеку, қорқыту, 4. атын атап бұйырумен аяқтау. Бiрақ нақтылы жағдайларға баланысты ... ... ... элементтерi түсiп қалуы немесе оның жекелеген бөлiктерi ғана қолданылуы мүмкiн.
Әскери магиялық ырым ретінде ... ... ... б.з. ... II-I ... ... ... Жауынгерлік қаруды арбаудың, қарумен серттесудің ең көне үлгілерін б.з. дейінгі VII-VI ... ... ... ... ... гимндарда), (қаруға арналған гимндарда) және (арбау гимндарында) кездестіреміз. Бұл көне ... ... ... ... ... ... жанама, эвфемистік магиялық атаулары қолданылған [24, 13 б.].
Көшпелі түркі-монғол халықтарының ... ... ... ... ... ... ... серттесуінде айтылатын сөздік формулалардың ұқсастығы, олардың элементтерінің біркелкілігі бұл әскери магиялық ырымның көшпелі халықтарда I-мыңжылдықтың басынан күнделікті ... ... кең ... ... ... ... қазақ батырларының да шайқас алдында, жекпе-жек алдында өздерінің оқ ататын садағымен, қылышымен, найзасымен, айбалтасымен серттесетіні айтылады. Серттесудің ... ... ... әр ... ... ... ... жасау кезінде орындалған магиялық ырымдар еске түсіріліп, қолдану кезінде қаруға дұрыс, нәтижелі әрекет ету бұйырылып, дұрыс қолдана алмаса ... ... ... ... ... жаза ... серттескен. Магиялық арбау ырымын жасау барысында көне арбау гимндарындағыдай қарудың өз аты аталмай, оның орнына магиялық жанама атауы аталады. ... ... ... ... ... жауынгерлік қарудың әр түрiнiң белгiлi бiр әулие-пiрлерi бар деп ... ... ... ... ... әр қарудың өзiнiң пiрлерiне (қолдаушыларына) жүгiнген. Қазақтардың кейбiр батырлық дастандарында ер қаруларының пiрлерi ретiнде түркі, иран ... ... ... ... - ... Дастан есімдерімен бiрге Ер Дәуiт, Ибраһим - Халел сияқты мұсылман пайғамбарлары аталады
Арбау сөздер магиялық ғұрыптың маңызды компонентiнiң бiрi, ... ... ... сөз қашанда ғұрыптың тағы бiр негiзгi компонентi болатын магиялық iс-әрекетпен қабыса жүредi. ... ырым - ... бiр ... ... ... ... заттарға, құбылысқа адамның өз күшiмен әсер ету. Әскери магиядағы қаруды арбау сипаты ... ... ... ... яғни осы ... орындау арқылы қаруға белгiлi бiр нәтижелi әрекеттi iстету. Айқас алдында арбау сөз ... ... ... ... ... қолдануда жасалған әрекеттiң өзi магиялық әрекет болды да, арбау сөз бен магиялық әрекеттiң қосылуы арқылы қару-жарақты айқаста қолдану ... ... ... Әсiресе бұл ғұрыптық сипат, бұл ғұрыптық функция бүкiл әскер қатысқан жаппай айқастан гөрi, кәсiби әскерилер жiгiнiң соғыстағы басты ... ... ... ... тән болды.
Қару-жарақтағы ою-өрнек. Қару-жарақты көркемдік тәсілдермен әшекейлеудің түрі ою-өрнекті кіріктіру, бастыру, ... ... ... ... қаруларында қолданылатын ою-өрнек - өрнегінің түрлі варианттары болды. Бұл өрнекті қазақ ... ... ... бастарында, саптарында, қылыштардың балдақтарында, қынаптарының қаптауында кездестіреміз. Мұны әсіресе ғұрыптық қылып әдейілеп жасаған айбалта бастарынан көруге болады. ... ... ... осы ... ... ... ... жасалу технологиясына, әшекейлеуде қолданылатын әдіс-тәсілдерге, құрал-саймандарға байланысты болғандықтан, өзінің формалық сипаты жағынан басқа заттарда қолданылатын ою-өрнектерден бөлек болды. Бұл ... ... ... ... ерекшеленеді.
Ислам дінін қабылдағаннан кейін қазақтар қару-жарақтарға Құран ... ... ... ... сөздерді жаза бастады. Құран аяттарымен негізінен қорғаныс жарақтары: жауынгерлік бас ... ... ... Бұл ... ... ... күшін арттыру, оның иесін қауіп-қатерден қорғау болатын, яғни бұл жазулардың әшекейлік қана емес, ... ... ... [72, с.32]. ... ... оны ұстаған жауынгердің әлеуметтік статусының айыру белгісі, жалпы айыру белгісі ... ... ... дәрежесі жоғары болған сайын оның қаруының әшекейленуі де аса күрделі және болды. Әр түрлі мақсатта ... ... ... және ... қарулар өте ерекше көркемделді.
Қару-жарақтың бетіне салынатын ою-өрнектердің көлемі, күрделілігі, оның композициясы, стильдік ерекшелігі ... ... ... әр ... ... ... сәйкестендіріліп жасалды. Ою-өрнектің сипаты қандай материалдың бетіне салынатынына, қандай құрал-сайманмен орындалатынына байланысты өзгерді. Қару-жарақтың көбі металдан жасалатындықтан қаруды көркемдеуге қолданылатын ... мен ... да ... тән ... ... ... ... көркемдік композициясы оның қай қаруды қандай элементінде орналасқанына байланысты болды. Айбалта жалманы көбіне үшбұрыш композициялы болса және ... ... ... ... ... ... ... саптарының қырында, шарайналардың жиегіне ұзынша, созылған композиция қолданылды және өрнек элементін кезек-кезек кері аудару әдісі ... ... ... ... ... ... элементтерінің аналогтарын басқа ұлттық ұйымдарда, жиһаздарда, киіз әшекейлерінде, ғұрыптық ескерткіштерде кездестіруге болады. Мысалы, қазақ қорамсақтарындағы ою-өрнектердің тікелей ... ... ... ... ... көре ... Қару-жарақ өрнегі ұлттық сипат музейлік заттардың ішінде қазақ қару-жарағын танып білуге және олардың Қазақстанның қай аймағында жасалғанын ... ... ... Қару-жарақты көркемдеуде қазақ этносының өзіне тән эстетикалық талғамы, дәстүрлі көркемдік түсініктері көрініс тапты.
Қару-жарақта қолданылатын ою-өрнектердің кейбірінде басқа түркі халықтарының ... ... ... ... де ... ... болады. Мысалы, қазақ қорамсақтарындағы оюлар башқұрттардың ноғайлардың қорамсақтарында кездеседі. Яғни ... ... ... ... ... осы ... бір ... құрамында болғанда қалыптасқанының және ортақ дәстүрге айналғанының дәлелі. Қоқан хандығы мен Бұқар әмірлігінде ... ... ... ұлтының құрамына кірген қыпшақ, қоңырат руларымен бірге қазақ ою-өрнегінің элементтері өзбек халқының қаруында да ... ... ... ... ... ... ... қару жасау өнерінен қолданылған мұсылмандық өрнегінің элементтері де енді. Қазақ қаруларындағы өрнегінің сипаты Орта Азия, ... ... ... осы өрнектің сипатынан өзгешелеу, композициясы тым көп күрделенбеген, суреті ірілеу ... ... ... - ... ... ... ... бір музейлік тақырып бойынша музейден тыс жерде жүргізілетін, сондай-ақ экскурстық басылымда жарияланған экскурсия мәтіні. Музейден тыс жерде ... және ... ... ... ... экспонаттардың фотосуретімен бірге беріледі. Музей экспозициясы мен музей қорларының мазмұнына ... ... ... ... музейлік лекторийлер мен экскурстарда жеке тақырып ретінде қамтудың қару-жарақты тарихи-мәдени мұра ретінде қарасырудың маңызы зор. ... - ... ... ... ... ... ... сөзi қолға ұстайтын құрал деген мағынаны білдіретін атау ретінде қазақ тілінде адамның қолын мағыналайтын түбір сөзінен туындаған. Қару ... ... ... ... ретінде тас дәуірінен қолданыла бастағанмен Қазақстан территориясын мекен еткен көшпелі халықтардың қаруының негізгі түрлері және олардың тек ... ... тән ... ... б.з. ... I-мыңжылдықта, көшпелі мәдени-шаруашылық типiнiң пайда болуымен ғана ... ... ... ... ... ... әр кездерде мекен еткен көшпелi тайпалар мен халықтардың барлығының қосқан өз үлестерi бар.
XV ... ... ... ... және ... ұлтының қалыптасуымен қазақ қару-жарағы өзінің төлтума бiтiміне ие болды. ... ... ... қаруының кейбiр формаларында, кейбiр үлгiлерiнiң, типтерiнiң пайда ... ... ... ғасырлар бойы тарихи-мәдени байланыста болған көрші иран, монғол, түрiк, қытай, орыс халықтары қаруының ықпалын да ... ... ... қазақ қоғамында хандық биліктің жойылумен, кәсіби әскерилер әлеуметтік жігінің жоғалуымен және от қаруының пайда болуына байланысты әскери ... ... ... ... ... ... ... түрлері XIX ғасырда бірте-бірте қолданыстан шықты. XX ғасырдың басында оның кейбір жекелген түрлері мен ... ғана ... ... ... ... адам қоғамында еңбек бөлiсудiң пайда болуының нәтижесінде қолданылуына сәйкес қару бірнеше түрге: кәсіби әскерилер соғыста қолданатын жауынгерлiк қаруға (ер ... аң ... ... ... ... және күнделiктi өмiрде қолданылатын тұрмыстық қаруға (мысалы, малшылар қолданылатын қару және т.б.) бөлiнедi. Қарудың зақым салу (функциональдық) ... ... ... ... ... байланысты типтері мен үлгілері пайда болды [73, с.26 ]. ... ... алып ... ... ... ... ... этникалық мәдениеттегi мәнi оның соғыс құралы мәнiнен әлдеқайда кең. Қоғамның маңызды әлеуметтiк қажеттiлiктерiн қамтамасыз ... ... ... ... ... белгiсi болатын объект ретінде жауынгерлік қару полифукциональды ... ... ... ... ... ... ... маңызды этномәдени функцияларда да атқарды. Дәстүрлі мәдениетте жауынгерлік қару ... ... ... ... бұл ... ... өте ерте ... бастап ғұрыптық форманы қабылдады. Осы ғұрыптық қатынас барысында символдық ... ие ... ... зат ретінде қару дiни ғұрыптың символдық объектiсi де, ғұрыпта қолданылатын құрал да болды. Қарудың семиотикалық, символдық мәнiнiң ... оның ... ... кем болған жоқ, сондықтан ол утилитарлық және символдық мақсаттарда бiрдей қолданылды. Сол қолдану функцияларына байланысты дәстүрлі жауынгерлік қарудың ғұрыптық, ресми, ... ... де ... ... ... ... ... басым болатындықтан қазақтың дәстүрлi мәдениетінде жауынгерлік қару қолданылатын түрлі әскери, аңшылық, тұрмыстық-салттық ғұрыптар пайда болған. Қазақтардың дәстүрлi мәдениетiнде аңшылық ... ... істе ... ... - ... ... барысында олардың өз атын атауға тыйым салынып, оларға құпия жанама атаулар берiлді. Бұл лингвистикалық табу ескi дiни наным түрi - сөз ... зат пен ... ... ... ... сенуге негiзделді. Әскери iсте қарудың өз атауын эвфемистiк жанама атаумен ауыстырудың бiрнеше әдiстерi болды. Олар - ... өз ... ... ... ... ... ... атау, жасалған материалының атауымен ауыстыру, бөлiгiнiң атауымен ауыстыру ( принципiнiң қолданылуы). Қарудың өз атауы бiреу болса, оның магиялық атауы ... ... ... ... қарудың магиялық атауы болып қалыптасқан бұл сөздер кейiн ... ... ... ... ауыз ... ... қасиетiн сипаттайтын эпитет ретiнде көркемдiк құрал қызметiн атқара бастады.
Дәстүрлі мәдениетте қару - көне мифологиялық дүниетанымдағы антропоморфтық әлем ... бiр ... ... түсінілді және мифологиялық функциясы жағынан мифтiк әлемдiк ағашқа ... ... ... ... зат ... ... ... бойынша қару да структуралық жағынан анатомиялық кодтармен белгiленiп, яғни қарудың структуралық бөлiктерiнiң, элементтерiнiң атаулары адамның дене ... ... ... ... уақыттық-кеңiстiк моделiнiң үш зонасымен және дүниенiң екi, төрт (сегiз) тарабымен сәйкестендiрiліп, сияқты медиативтiк (дүниелердi ... ... ... Бұл ... ... ... және сақтау қаруды соғыста ғана емес, тұрмыста да, дiни ырымдарда, түрлi магиялық ғұрыптарда ... өте ... ... ... ... дамыған анимистiк түсiнiктерге сәйкес қарудың алдыңғы жаққа бағытталуы - ... ... ... ал артқы жаққа бағытталуы - пассивтiк, бейбелсендiлiк, тыныштық, әрекетсiздiк болып қабылданды. Жоғарғы жаққа бағытталу - ... ... ... ... ... ... құдайлар әлемiмен байланыс, ал төменгi жаққа бағытталу - өлiлер әлемiмен байланыс болып түсiнiлдi.
Сондықтан да қазақтардың ... ... ... (мысалы, пышақты) адамға бергенде басын, жүзiн алға бағыттап беруге болмайды, ... ... ... ... ... ... яғни пышақ тiрiлiп, жанданып, жанды зат ретiнде өз бетiмен әрекет етедi деп санаған. Ал керiсiнше қаруды адамға ... сап ... беру оны ... ... ... Көшпелi халықтардың жерлеу рәсiмiнде, адамның өлiмiмен байланысты жағдайда, иесi өлген қаруды басын төмен қаратып жерге, моласына шаншып қою дәстүрi ... сақ - ... ... ... ... осы ... негiзделген. Яғни қарудың басы төменгi дүниеге, өлiлер әлемiне бағытталып қойылады, пассивтiк позицияға келтiрiледi.
Қару адам сияқты ... ... ... ... ... пен ... ие ... сондықтан жауынгердiң қаруы өз бетiмен әрекет ете алады деген көне анимистiк сенiмнiң жаңғырығы тiлiмiзде эвфемизмге айналған қарудың , , ... ... ... ... ... ... Бұл түсiнiктердiң негiзiнде қаруға қатысты көшпелi халықтарда ... ... ... Мысалы, қаруды себепсiз бiреуге көтеруге болмайды, қаруды көтергеннен кейiн, ол ... ... ... ... ... суырылған семсер тек қан шығарылып қана қынабына қайта салынуы тиiс, сол себептi ... тым ... өз ... ... қан шығару керек болды.
Қазақтарда ертеде қарудың жанды объект ретiнде бағалануының бiр үлгiсi - оны ... жаны ... ... оның жанының индикаторы ретiнде санау, бұл сенiмнiң көрiнiсiн қазақтың көптеген батырлық ... ... ... ... жанын сақтаушы ретiнде қару батырмен бiрге жасап, онымен бiрге өледi деп сенiлдi. Көшпелiлердiң ... ... ... ... ... ... түрде сындыру ғұрыптарының (мысалы, қазақтардың жерлеу ғұрпымен байланысты салты, мұрагерi жоқ батыр өлгенде, оның қаруын отқа жағу дәстүрлерi) астарында осы көне дiни ... ... яғни ... бұзу ... ... адам жаны ... қарудың өз жаны) босатылады-мыс.
Магиялық ойлау жүйесiнде қаруды жанды объект ретiнде қабылдаудан туындаған ... ... бiрi - ... ... қаһармандық эпостарында кездесетiн батырдың өзінің қаруларымен серттесу сөздерi - осы әскери магиялық ырымда қолданылған жауынгерлiк қаруды арбау сөздерiнiң ... ... ... ... ... ... ... ғұрыптардың ең кең тараған түрi - болжау магиясында да ... ... ... ... iстiң сәттiлiгiн анықтау сияқты болжау ырымдарында) ер қаруы ғұрып ... ... ... рөл ... (қараңыз, салты, ырымы). Бұл, жоғарыдағы айтылғандай, қару жанды зат ретiнде өзi әрекет ... және ... ... ... ... басқарады деген нанымға негiзделген. Сакральдық зат ретiнде қарудың ғұрыптық фукциясының толық ... ... қару ... ... ... ...
Ғұрыптық құрал ретінде қару дәстүрлi мәдениетте қалыптасқан өмiр циклы ырымдарында да ... ... неке қию ... ат ... ... байланған садақ оғы қолданылған, ал садақпен атылған оқтың түскен жерiне жас жұбайлардың отауын құратын, яғни ... ... ... ... ... орны ... ... халықтарда қаруға табыну жерлеу ғұрпымен тығыз байланысты болғандықтан ер қаруы жерлеу инвентарьларына кiретiн негiзгi заттардың бiрi болатын. ... ... ... ... да ... бiрге оның қару-жарағын жерлеген.
Қазақтарда (құда-андалы) болу ... ... келе ... ант беру ... да қару ... ... функциясын атқарды. Анда болатын адамдар қан құйылған ыдысқа семсердi, жебенi малып немесе куәгерлердiң алдында қылышты не ... ... ант ... Құда түсу ... болашақ құдаласқан адамдар аққойдың қанына найзаның жебесiн малып ант берiп, қару малынған қанды iшкен.
Көшпелі қоғамда жауынгерлік қару ... ... ... ... және ... әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік дәрежесін көрсететін символдық белгiлер ретiнде де қызмет еттi.
Жақ пен оқ байырғы көшпелi халықтарда қоғамдағы басты ... ... - ... мен ... ... белгiлейтiн символ болған.
Қарудың тағы бiр функциясы патшалық ... ... ... және бұл билiктiң тәңiрiтектiлiгiнiң (құдайдан берiлгендiгiнiң) символы ретiнде қолданылуы. Патшалық билiктiң тәңiрiтектiлiгiне бұл қарудың өзiнiң аспаннан (тәңiрден) түсiрiлген ... ... ... дәлел болып, сол арқылы патшалық билiк дәстүрлi ойлау жүйесiнiң заңдылығына сәйкес арнаулы мифпен санкцияланатын. Орта ғасырларда қарудың кейбір түрлері көп ... ... ... ... ... ... салтанатында) патшалық инсигниясы болған заттардың құрамына кiрдi ... ). ... ... ... белгісіне) кiретiн заттардың iшiнде қару әміршінің әскери, ... және ... ... ... ... ... әлеуметтiк дифференциациялау қызметiнiң бiр көрiнiсi жоғары дәрежелi лауазымдарды ... және ... ... белгiсi, атрибуты ретiнде қолданылуы. Әскери лауазым иеленген адамға дәреже ... ... қару ... ... ... ауыз ... де ... Дәреже белгiсi ретiнде қару иеленген адамдар қоғамда белгiлi бiр әлеуметтiк артықшылыққа ие болды. Мысалы, Тәуке хан кезiнде қазақтарда Жетi жарғы ... ... хан ... тек қару асынған хан, сұлтандар, батырлар, рубасылар ғана ... ... ... қаруы жоғары материалды құндылық және түрлi әлеуметтiк статустар мен қатынастарды ... ... ... ол ... ... бар есептерде, қоғамдағы түрлi әлеуметтiк-саяси қатынастарда маңызды роль атқарды. Мемлекетаралық қатынастарда елшiлiктермен жiберiлетiн арнаулы сыйлардың құрамында қару ... ... ... ... ... ... ... элементi болды да, сигнативтiк (белгілік) мәнiне байланысты қару бұл саяси қатынаста тұрған екi елдiң не тең ... не ... ... ... ... символдады. XIX ғасырдың ортасына дейiн қазақтардың дәстүрiнде ұзатылған қыздың жасауының, құдалықта берiлетiн қалыңмалдың, киiттердің ... ... ... ... ... ... ... да жоғары дәрежелі зат ретінде қымбат қару ... ... ... халқының дәстүрлi тойларында, өлгендерге берiлетiн астарда өтетiн әртүрлi жарыстарда, сайыстарда бәйгеге тiгiлген ... ... - ... ... ... ... қарумен басталған. Әскери сферада арнайы салтанатты жасалған жауынгерлік қару үлгілері әскери сый, әскерилерге жауынгерлік қызметі үшін ... ... ... ... ... ... ... этникалық мәдениеттегi бұл дәстүрлi функциялары даму барысында кейбiрi жалғасып, кейбiреулерi ... ... ... ... астарлы санасында жасырын сақталып отырады. Болашақта халықтық мәдениетте ұлттық ... ... ... ... байланысты, мифтiк сананы, ғұрыпты қайта жаңғырту, көне мифтiк түсiнiктердi қалпына келтiрумен бiрге қару-жарақтың да кейбiр дәстүрлi функциялары қайтадан ... ... ... ... ... іс - ата ... ... бар өмірі соғыста өтетін батырлардың кәсіптік әскери құралдары - олардың қару-жарағы болған. Әскери ... ... деп ... қос сөздегі - қолға ұстап қолданылатын шабуыл құралдарының жалпы атауы. -қол деген мағынаны білдірсе, - ... ... сөз. ... қару сөзі ... ... ... деген мағынаға сәйкес. Ал, ертеректе, жарақ сөзі сауыт , яғни денені қорғайтын құрал деген мағынада ... ... ... ... ... тобы болды. Қару асынып жүру бейбіт өмірде де дәстүрге ... VІІІ ғ. ... ... және саяхатшы Антонии Джеккинсонның айтуынша, көшпелілер мейлі аңға шықсын, сауық-сайранға барсын ешқашан ... ... ... ... ... жүру тек заңды құқық емес, сонымен қатар міндет болған. Кейінгі орта ... ... ... ... әдет ... ... ... Бірде-бір қазақ халық жиналысына қарусыз келмеген. Қарусыз келген жағдайда ол адамға орын ... және ... ... бере ... ... құрылым жауынгерлік дәстүрде де өз жалғасын тапты. Үздіксіз ... ... ... жаудан қорғану - қазақтарда жауынгерлік, батырлық дәстүрді қалыптастырды. Хандар мен сұлтандардың өзі сыртқы саяси мәселелерді шешкенде белгілі батырлардың ... және ... ... ... ... мен беделі оны қолдаушы батырлардың тектілігі мен саны арқылы да ... ... өзі ... ... ... ... ... бірге аттандырып отырған.
Бөлім қазақтардың қару-жарақ түрлерін талдауға ... ... ... ... еткен байырғы көшпелi халықтарда қару-жарақ түрлерi мен типтерiнiң қалыптасу тарихына шолу және музей қорындағы қару-жарақ коллекциясына сипаттама ... ... ... ... алыс ... орта ... және ... дистанцияда қолданылатын қарулар және қорғаныс жарағы болып бөлiнедi. Ерте заманнан евразиялық көшпелi халықтар жауынгерлерiнiң алыс қашықтықта айқаста қолданған басты қару түрi - жақ ... ... қару ... ... ... ... байланысты қарапайым типi, күшейтiлген типi, күрделi типi, ... типi деп 4 ... ... с. 13 ]. ... ... сүйенсек көшпелi садағының ең көне түрi шарты түрде деп аталатын күрделi ... түрi ... ... ұзындығы шамамен 60-80 см, соған сәйкес оғының ұзындығы 60-70 см болды. Б.з. ... III ... ... ... садағының конструкциясы одан әрi жетiлдiрiлiп, алысқа ату үшiн адырнаның иiндерi ұзартылып, бастары мен белi атқан кезде қозғалмас үшiн 7 ... ... Бұл ... ... ғалымдар шартты түрде деп атайды. Бiздiң заманымыздың I-II-мыңжылдығындағы барлық көшпелi ... ... ... ... монғол) жақтарының жекелеген түрлерi осы ғұн садағының негiзiнде ... Б.з. V-VI ... ғұн ... әрi ... ... барысында пайда болған варианты басты ерекшелiгi - оның иiнiң iшкi ... ... ... ... серпiндi күшi қолдануында. Бұл садақ та күрделi-құрама ... ... ... 120 см. XIII ... көшпелiлер садағының төртiншi түрi - қолданысқа ендi. XV ғасырдан бастап серпiнi күштi болу үшiн ... ... бес ... ... ... жақтың бесiншi түрi қалыптасты. Жақтың бұл үлгiсi көшпелiлер ... ... ... ... ... болады.
Б.з. дейiнгi I-мыңжылдықтың ортасынан б.з V ғасырына ... ... ... жақ пен ... ... ... алып жүретiн садаққабы (горит) терiден екi қалталы қылып жасалатын [75, с.91]. Түркi ... ... (V-VШ ғ.ғ.) жақ пен ... ... екi бөлек жасалды.
Байырғы көшпелiлердiң орташа дистанцияда ұрыс жүргiзгенде қолданатын түйреу қаруының бiрiншi түрi - ... ... ... ... түрi сауытты әскерге қарсы қолданатын сүңгi. Б.з. дейiнгi V-б.з V ғасырларда көшпелi халықтарда лақтыруға арналған жеңiл ... ... - жыда да ... ... халықтардың жауынгерлерi найза, сүңгiлерге түрлi әскери белгiлер, айыру, дәреже белгiлерiн ... ... ... қоян-қолтық айқаста скиф-сармат жауынгерлерi қолданған, кесу-түйреуге арналған суық қару түрi - ... деп ... ... қанжар. Ұзындығы 50-60 см. Бұл қару түрi б.з. дейiнгi VII-ғасырда скифтерде пайда болып, ... ... ... Б.з. ... VI ... ... Орталық Азияның көшпелi халықтарында ұзындығы 70-90 см, екi жүздi, түзу семсерлер қолданысқа енедi [75, с. 88]. VI ... ат ... ... ... ... кесу ... арттыру үшiн сабы жүзiне қисайта орналастырылып соғылған, кесу қаруының екiншi түрi - басы ... бiр ... ... ... бастады. Бұл қарудың кесу күшiн арттыру барысында VII-VIII ғасырларда бiрте-бiрте палаштың басы ... сабы имек ... ... кесу ... ... түрi - ... ... болады.
Соғу қаруы көшпелi халықтарда б.з. дейiнгi I-мыңжылдықтың басынан қолданыла бастады. Б.з. дейiнгi VII-ғасырда сақтар қолданған бұл қарудың ... түрi - ... ... ... ... басы ... обаларынан табылған. X-XII ғасырлардағы оғыз-қыпшақ жауынгерлерiнiң қаруы ретiнде ауызша, жазбаша ескерткiштерде соғу қаруының екiншi түрi - бұздығандар айтылады. ... соғу ... ... түрi - ... жекелеген бастары археологиялық мұрағаттарда VIII-X ғасырлардан кездесе бастайды.
Евразиялық көшпелi халықтарда қорғаныс жарағының негiзгi түрiлерiнiң қалыптасуы да б.з.дейiнгi ... ... ... ... ... ... түрi - ... iрi металл тақталарды терiге, матаға шегемен қатарлап бекiту арқылы жасалған берен сауыт. Б.з. дейiнгi V-III ғасырларда сақтарда қолданыста болған ... ... ... ... ... темiрден немесе темiр тiлiктердi терiге бекiтiп жасаған биiк ... ... ... ... ... ... ұзын жеңi, етегi болды. М.В.Горелик бұл сауыт типiн деп ... Бұл ... ... ... тiлдерiнде құяқ деп аталды. Түркi заманына жататын осындай сауыт тақталарын В.В.Радлов Чердат өзеннiң бойынан тапқан болатын/5/.
Сауыттың екiншi түрi ... ... ... құс ... ... ... ... тiлiктерiнен жасалған көбе сауыт түрi. Бұл сауыттың екi типi бар. Бiрiншi типi [76, с. 55] ... ... ... кiшкентай көбе темiрлерден жасалған сауыт, б.з. дейiнгi VI-III ғасырларда скифтерде өте кең ... ... ... ... алтын адамның киiмi.. Көбе сауыттың екiншi типi - көбе темiрлерi астарсыз қайыспен байланыстырылған көбе сауыт. ... ... ... бұл . Бұл сауыт түрi б.з. дейiнгi VIII-VII ғасырларда пайда болған. ... ... түрi - ... ... ... тоқылған кiреуке сауыт. А.М.Хазанов кiреуке сауыттың сарматтарда қолданғанын жазады. VI-VII ... ... ... ... табылған археологиялық материалдарда кiреуке шығыршықтарының (диаметрi 1,4 см) кездесуi түркiлерде де осы ... ... ... ... болғанын көрсетедi. Жазба және археологиялық материалдар X ғ. қырғыздарда, ХII-ғ. қыпшақтарда бадана кiреуке болғанын куәлайды.
Б.з.дейiнгi I-мыңжылдықтың ортасынан көшпелi сақ-скиф-сармат ... ... ... ... түрi - ... ... соғылып жасалған кираса сауыт. Скифтер обаларынан кирасалардың тұтастай бөлiктерi табылса [75, с. 89], өнер ... (I-V ғ.) бұл ... ғұн ... аяқ ... де ... болғанын көрсетедi.
Көшпелiлер қолданған сауыттың алтыншы түрi - қаттау матадан бiрнеше қабаттап сырып тiгiлiп, берiк болу үшiн ... ... қыл, ... металл үзiктерi салынған. Бұл сауытты X-XII ғасырларда ... ... ... Орта ... Орта Азия мен ... ... халықтарда бұл сауыт түрi кең тараған болатын.
Ертеде көшпелi жауынгерлер сауыттың сыртынан қайысбау, не ... ... ... тақталарды бiр-бiрiмен байланыстырып жасаған қосымша жарақ түрiн киген. Бұл жарақ айналарының ... ... деп ... ... ... ... ... екi типi бар. Бiрiншi типi төрт дөңгелек тақталарды қайысбаумен жалғап жасалған, шарайнаның бұл типi алғашқы рет түркi заманында пайда болып, X-XII ... бұл ... ... кең ... болған. Шарайнаның екiншi типi - белдi қорғайтын үлкен төрт төртбұрышты болат тақтадан құралған белдiк шарайна. Бұл ... типi XV ... кең ... енiп, ... ... ... ғасырларға дейiн жеттi.
Көшпелi халықтардың жауынгерлiк бас киiмiнiң бiрiншi түрi - терi не киiз бас ... ... ... бекiтiп жасаған көбе дулыға болды. Өнер ескерткiштерi мұндай дулығаны скиф, ... ... ... көрсетедi. Жауынгерлiк бас киiмнiң екiншi түрi - ... ... ... ... ... ... ... сақ дулығалары Қазақстанда б.з дейiнгi VI-VII ғасырларға жататын археологиялық материалдарда ... ... ... түрi - төбесi екi, төрт не одан да көп ... ... ... құрама дулығалар. Бұл дулығаның әр түлi типтерi көшпелi халықтарда VI ғасырдан XIX ғасырға ... ... ... ... ... ... сауыттармен бiрге киген. XV ғасырда жауынгерлiк бас киiмнiң бесiншi түрi - темiр, жез телпектер қолданысқа ендi. ... ... ... ... ... негiзгi төрт классқа бөлуге болады: талдың шыбықтарынан өрiлiп, ағаш тақталардан құралып, терiден сомдалып және металлдан ... ... ... ... ... талдың шыбықтарынан терiге өрiп жасалды, қалқан шыбықтары геометриялық өрнек түрiнде түрлi түске боялып әшекейленген. XIII-XV ғасырларда талдың шыбықтарынан жасалған ... ... ... ... ... ендi. Тал ... бұл ... типi дөңгелек, конус формалы болып жасалып, жiбек жiптермен оралып әшекейленген. Көшпелiлер қалқандарының ... түрi ағаш ... ... VI-X ... ... тақтайлардан дөңгелек жасалып, сыртынан терiмен қапталып, металл құрсаулармен күшейтiлген қалқандарды пайдаланды. Қару зерттеушi ғалым М.В.Горелик өнер ескерткiштерiнiң ... ... ... ... ... қабат терiден сомдалып жасалған қалқан түрiнiң болғанын ... [76, с. ... ... ... , , ... сөз тiркестерi тiлiмiзде, ауыз әдебиетiнде жиi қолданылады. Соғысқа қатысты деген сөз тiркесi, халықтық ... ... ... жай қару ... ... ... ... соғыста қолданатын жеке қаруы (қылыш, айбалта, найза т.б.) деген ұғымды бiлдiрген. Жоғарғы дәрежелi әскери лауазымды белгiлейтiн ... ... ... бес түрi - ату ... ... оқ), ... ... (найза, сүңгi), кесу қаруы (қылыш семсер, сапы), соғу қаруы (шоқпар, гүрзi), шабу қаруы (балта, ... ... ... ... ... ... астарында, көшпелi халықтарда ертеден қалыптасқан, жауынгерлiк қаруды классификациялаудың осы өзiндiк жүйесi жатқанын байқауға болады.
Қару атауларын зерттеу бұл ... ... ер ... ... ... ... кезекте қару басының жарақат салу тәсiлi, содан туындаған, соған сәйкестелiп жасалған ... ... одан ... ... ... ... сосын әшекейлену ерекшелiгi, ең соңғы белгiсi ретiнде қарудың көлемi негiз болғандығын дәлелдейдi. Қару атауларында оның ұстағышының - ... ... мен ... жеке атау ... ... ... яғни ... жiктеуде олардың маңызы жоқ.
Жауынгерлердiң әскери құралының екiншi тобы қорғаныс құралдары - жарақтар. Бұл ... ... ... ... ... бiрнеше заттар тобы кiредi. Бiрiншi денеге киiлiп қорғаныс болатын заттар: 1) денеге киiлетiн жарақ түрi - сауыт, ... ... ... 2) ... ... қорғаныс жарағы - жауынгерлiк бас киiмдер: дулығалар, темiр ... ... ... 3) ... ... қорғайтын жарақтар - жеңсе, белдемше, тiзелiк, балтырлық. Қорғаныс жарағының екiншi түрi қолға ұстап қолданылатын жарақ - ... ... ... ... қалыптастыру әдiсiне қарай бес түрi бар. Олар - , , , , >>. Қорғаныс жарағының ... ... ... ... ... қалқан сөзiнде жауынгердiң өзiн қарудан қалқалап қорғанау тәсiлi көрiнiс тапты.
Еліміздегі ең ... әрі көне ... бірі - 1730 жылы ... ... негізі қаланған Қазақ Өлкелік музейінің, бүгінгі Орталық Мемлекеттік музейі деп аталатын ... бай қоры 175 жыл ... ... ... де ел ... жиналған көне жәдігерлер арқылы толықтырылумен келеді.
Музейтанудың зерттеу нысанасы музей, музей ісі, музей заты десек те, осылардың негізгі атауын, ... ... ... музейдің өзі айналып келгенде музей затынсыз құрылмақ емес. Ендеше, тақырыпқа өзек болып отырған аталмыш музей жәдігерлері қазақ мәдениетінің заттық ... ... ... ... ие ... сөзсіз.
Музей қызметі қоғамдағы өзгерістермен, қоғам дамуымен тығыз байланысты өрбіп отыратындықтан әр заманның алдына қойған мақсат-мүдделеріне сай ... ісі де сол ... ... ... қызмет атқаратыны мәлім. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда ұлттық мұраны қастерлеуге ерекше ден қойылуда. Осы тұрғыда, әсіресе ... бері ... ... ... жәдігерлерді зерттеу мен жинақтау маңызды болып келген болса, Елбасының қолдауымен 2003-жылы қабылданған бағдарламасының іске асырылып келе жатуы тарихи-мәдени жәдігерлердің ... ... ... игі әсерін тигізіп жатқаны сөзсіз.
Музей - жәдігерлерден тұрады десек, онда осы ... ... да ... ... ... де ... ... екені даусыз. Қорлардағы музейлік заттарды сақтау негізінен 4 түрлі ... ... ... Олар а) ... ... ә) ... зиянды заттардан сақтау ережесі; б) жарық түсу тәртібі; в) музейдегі биологиялық ... ... осы ... ... ... бойынша сақтап қана қоймай оларды дер кезінде қайта қалпына келтіру, консервациялау, яғни, қорғап қалу да аса ... [28, с. ... ... - ... ... ... ... эвфемистік жанама атауы. Берен сөзi тiлiмiзде асыл болат деген мағынаны бiлдiредi. Көне магиялық түсініктердің негізінде пайда болған лингвистикалық тыйымдарға (табу) ... ... ... ... әскери кәсіпте қарудың өз атауының орнына, жасалған материалының атауы ... ... ... ... қолданылды. Дәстүрлі кәсіби істе қолданылатын заттың өз атын ... ... салу ... ... оның зиянды кесірінен сақтайды деп саналған. Сондықтан, қазақ тілінде сөзі ақ ... ... ... соғылған қару-жарақты кейбір түрлерінің өз атауының орнына қолданылған эвфемистік жанама атауы болып қалыптасқан. Халық ауыз ... сөзі үш ... ... 1) ... ақ ... соғылған ескі мылтықтың бiр атауы ретінде; 2) жүзі ақ береннен (болаттан) соғылып жасалған ... ... бiр ... ... 3) қорғаныс тақталары береннен соғылған берен сауыттың бір атауы ретінде [65, с. 138].
3.2 Қару-жарақ жасау ісі мен ... ... ... беру ... ... ... ... қару-жарақ жасауға қолданған материалдары өздерiнiң мал шаруашылығынан алынатын өнiмдер мен Қазақстан территориясында ... ... және ... ... терi, ... ... ... қара және түстi металдар, асыл тастар. Бұл материалдар физикалық қасиеттерi мен ... ... ... ... ... ... конструктивтiк бөлiктерi мен элементтерiн жасауға пайдаланылды.
Қару- жарақты дайындау әдiстерiнiң негiзгi түрлерi - ... құю, ... ... ... ... ... функциональдық бөлiктерi әртүрлi тәсiлдермен өңдеудiң бiрнеше кезеңдерiнен өтедi. Өңделеген қарулардың ағаш, мүйiз немесе сүйек саптары, мықты болу үшiн ... ... ... ... ... ... ... алтынмен және күмiспен қақтау, алтын жалату, алтынмен аптау, баспалау, сiрке салу, қарала жүргiзу әдiстерiн ... ... ... және ... өлшемдерi де қолданылады. Адам денесiнiң бөлiктерiнiң өлшемi негiзге алынған ... ... ... елi, ... ... сүйем, кез, сай кез, құлаш деп аталды. Бұл дәстүрлi өлшемдер жүйесiнiң қару жасау iсiнде ... екi ... ... айту ... ... адам ... жеке ... өзара және бүкiл денемен пропорциялық үйлесiмдiлiгi ескерiледi, екiншi, бұл өлшем жүйесi арқылы әр жеке ... дене ... оның өз ... ... ... ... шығыс елдерiнде қолданылған ең төменгi салмақ өлшемi , ал ең үлкен салмақ өлшемi (ман, мен), немесе болатын, ... ... деп те ... [32, с.24]. , ... ... ретiнде, әр елде, әр заманда, әр кезеңде, әртүрлi хандар мен ... ... ... ... ... Батпан өлшемi қазақ ұсталары үшiн де қарудың салмағын анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... тұлға - темiр ұстасы мен зергерлер және олардың кәсiби ерекшелiктерi болды. Өткен ... ... ... ... ... ... жерiнде болғанын жазба деректер айғақтайды. XIX ғасырда, көшпелi қазақ қоғамында кәсiпқой ... ... ... жоғалуы себептi қару-жараққа тұрақты сұраныстың тоқтауы бiрте-бiрте оны жасаушылардың да қатарын сиретiп, дәстүрдiң жоғалуына ... Ендi ... тек ... ... жасауға көштi, ал темiр ұсталары тұрмыстық заттар жасаумен ғана айналысып кеттi.
Түркi мемлекеттерiнде де биiк ... ... ... ... лауазым белгiсi ретiнде семсер, қылыш берiлдi. Дәреже белгiсi ретiнде қару иеленген адамдар қоғамда белгiлi бiр әлеуметтiк артықшылыққа ие болды. ... ... ... бiрi - әскери сый, марапат белгiсi (награда) түрiнде қолданылуы. Орта ғасырдағы жазба деректер көшпелi түркi-монғол халықтарында жауынгерлердi, әскербасыларды ... ... үшiн ... ... ... ... орындалуға тиiстi салт ретiнде сипаттайды [25, с. 87].
Мылтықпен аң ату - ... ... от ... көп ... ... ... тарамаған. Көшпелiлер үшiн аттан түсiп, сирағын жерге шаншып, бiлтесiн тұтатып барып нысананы көздеп ататын "жетiлмеген" қара ... ... таң ... құбылыс едi. Осының бәрi аса көп уақытты алатынын бiле тұрса да, қазақтар от қаруға қызығушылық танытып, ... ... ... ... ... ... де ... бастады. ХVІІІ ғасырдан бастап қолданысқа ене бастаған болса, ХIХ ғасырдың екiншi жартысынан бастап орыс ... ... ... ... ... шиті мылтық және ұзақтан алатын бердеңке мылтықтарды көптеп тұтына бастады. Бұл қаруларды құлан, киiк, ақбөкен, марал, бұғы ... ... ... атып ... ... Ең ... ... - жолбарыс аулау саналды. Өткен ғасырларда бұл ... Арал ... ... ... ... ... Iле Алатауы өңiрiнде көптеп кездесетiн. Қымбат бағаланатын оның ... - ... ... тiккен аңшының еңбегiн өтеп қана қоймай, бiраз ... ... ... ... терi және ... ... әжептәуiр кiрiс алатын (жылына 300 рубльге дейiн). Бағалы, қымбат аң терiлерi әркез асыл бұйым болумен қатар көршiлермен ... ... ... жүретiн ақша қызметiн де атқарды.
Аңшы жабдықтарына кіретін. Онда , , және пышақ ... ... ... ... ... ... ... арасында мылтық жасайтын шеберлер көп болды. Солардың бірі 1916 жылы Торғай облысында болған көтеріліс басшысы Амангелді Имановтың өз шеберханасы ... ... ... осы ... ... өзіндік ерекшеліктері бар қарулар сақтаулы.
Кейінірек ауқатты қазақтар тапанша (пистолет) тағып жүретін болады. ... ... Кіші Орда ... Баймұқаммед Айшуақовтың тапаншасы (КП 1883) сақтаулы. Оны 1923 жылы ұлы Мұқамеджан Баймұқамедов тапсырған.
ҚР Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетінің үлкен бір саласы көшпелілер ... ... ... ... ... ... алатын ауқымды коллекция және ол республикамыздағы ... ... саны көп, сан ... ... ... қордың сақталуы, реставрациялануы мен консервациялануы, экспозициядан көрініс табуы өз деңгейінде болуы олардың ... ... ... ... ... ... ... өткен ғасырларда кең көлемді тұрақты қару өндірісі болмағанмен, дәстүрлі қару-жарақ жасау ісі халықтық қол өнердің бір саласы ретінде XIX ... аяғы - XX ... ... ... ... ... жасаушы шеберлер қазақтарда ұста, зергер деп аталды. Бiрақ тiлдiк деректер орта ғасырларда түркi халықтарында қару-жарақтың белгiлi бiр түрiн ғана ... ... ... шеберлер болғанын көрсетедi. Өткен ғасырларда түркі-монғол халықтарында қару-жарақ жасау өнерi көшпелi қоғамда әскери өнердiң құрамдас бөлiгi саналып, оны әр ... ... де, кей ... ел ... ... әмiрлер де игеруге мiндеттi болған. Қазақ ұста-зергерлерінің қару-жарақ жасауға қолданған материалдары - ... мал ... ... ... және ... ... өндiрiлетiн шикiзаттар мен табиғи материалдар: қара (темір, шойын, болат) және түсті металдар (алтын, күміс, мыс, жез, ... ... ... асыл тастар, ағаш, сүйек, мүйіз, тері, тарамыс, қыл. Бұл материалдар физикалық қасиеттерi мен өңделу технологиясына сәйкес ... ... ... ... ... мен элементтерiн жасауға пайдаланылды [60, с. 158].
Қару-жарақты ... ... бір цикл ... ... ... ... оларды өңдеу, беріктеу, әрлеу және көркемдеу сияқты бірнеше технологиялық процестерді қамтиды. Бұл технологиялық әдіс-тәсілдер көшпелі халықтарда металлургия ісінің пайда болуымен ... ... ... ... ... ... түрлерi - соғу, құю, қалыптау. Соғу арқылы балта, қылыш, қанжар, пышақтардың бастары, сүңгі, найза ұштары, қорғаныс жарақтарының ... ... - ... көбе, берен темірлері, пластиналары, кіреуке шығыршықтары жасалған. Соғу әдісімен дулығалардың формасы сомдалып, құрама ... ... ... бөліктері дайындалған. Құю әдiсiмен кейбір қарулардың бастары, әшекей элементтері ... ... ... ... ... бiркелкi ұқсас әшекейлердi жасау үшiн қолданды. Құйылып, соғылып жасалған қару-жарақтың негiзгi функциональдық бөлiктерi әртүрлi тәсiлдермен ... ... ... өттi. ... ... ... ... қолданылуына, қызметіне, кімге арналғанына қарай түрліше әшекейленіп, көркемделді. Қаруды пайдаланатын адам болғандықтан, қару-жарақты жасауда ... ... ... ... ... өлшем бiрлiктеріне адам денесiнiң өлшемi негiз болды. Бұл - қарудың антропоморфизмдiк сипатына да, оның практикалық қолданысына да ... жүйе ... ... ... ... қолданатын құрал-саймандары - металмен жұмыс істеуге арналған көрiк, төс, балға, көсеу, қышқаш, тiстеуiк, егеу, қалып, түтiк, қадаубас, шапқы, бiз, ... сым ... ... ағаш ... ... ... ... қашау, бұрғы, үскi, ыңғу, егеу, шот, ара, терi өңдеуде балға, шот, әр ... ... бiз, ... қалыптар. Қару-жарақты көркемдiк тәсiлдермен әшекейлеудiң негiзгi тақырыбы ою-өрнек болды. Қару-жарақта қолданылатын ою-өрнектер бiрнеше функцияны атқарды. Бiрiншi - ... ... ... ... ... қасиетті ою-өрнектер, түрлі символдық бейнелер мен киелі ... ... ... ... ... ... ... қасиетін күшейтеді деп түсінілген. Қазақтарда әртүрлi салтанатты, ғұрыптық қару-жарақты әшекейлеуге асыл тастарды қолдануына да, олардың табиғи әсемдiк қасиетiнен бұрын, ... ... ... ... роль ... ( ... ... беттеріне салынған ою-өрнектің тағы бiр басты функциясы - коммуникативтiк функциясы оның символдық, белгiлiк табиғатымен байланысты. Қару-жарақтағы ... ... ... ... ... ... жалпы этноайыру белгi ретiнде қолданылған. Жауынгердiң статусы жоғары ... ... оның ... ... де аса ... және ... болды. Әртүрлі мақсатта қолданылатын салтанантты, ресми және ғұрыптық қарулар да өте ерекше көркемделетін. Қару-жарақты ... ... ... тән ... талғамы, дәстүрлi көркемдiк сипаты, өзiне ғана тән ою-өрнек түрлерi мен элементтерi сақталып отырды. Бұл сипат ... ... ... ... қару ... ... мүмкiндiк бередi. Үшiншi, қару-жарақта қолданылғанда ою-өрнектiң эстетикалық, көркемдiк функциясы да ... ... ... бетiне салынатын ою-өрнектердiң көлемi, күрделiлiгi, оның композициясы, сильдiк ерекшелiгi көркемдiк заңдылығы бойынша әр заттың формасына, көлемiне сәйкестендiрiлiп жасалды. Ою-өрнектiң ... ... ... ... бетiне салынатынына, қандай құрал-сайманмен орындалатыны да байланысты ... ... ... ... ... ... әдiс-тәсiлдерiнiң көбi барлық түркi халықтарынан ортақ, ерте заманда қалыптасқан дәстүрлi тәсiлдер, бұл қазақтың қару-жарақ ... ... ... ... жатқанын көрсетедi. Өткен ғасырларда биiк деңгейге көтерiлген бұл өнер кейiн дәстүрлi ... ... ... ... ... жоғалып кеттi.
Дәстүрлi мәдени құбылыс ретiнде қару-жарақ жасау iсi де ... ... да ... ... ғұрыптық және технологиялық процестердiң тұтастығын құрады. Дәстүрлi мәдениеттiң ... ... ... ... iсi ... ... акт ... ғана емес, жеке адам немесе бiрнеше адам қатысып ... ... салт ... де өттi. ... салт ... оған ... ... яғни бiрнеше ұста (көне сенiмдердегi киелi санға табынуға байланысты олардың саны 7, 9, 40 ... ... ... ... және оның ... жасау барысында уақыт өлшемдерiн, шикiзат компоненттерiнiң мөлшерiн анықтауда да киелi сан қолданылады. Қаруды жасауда ... ... ... ... ғана ... магиялық функциясы жағынан ғұрыптық талаптарға да сәйкес келуi ескерiлдi. ... және ... ... ... жасалынған толыққұнды зат ретiнде қару бiр мезгiлде екi дүниеге - профандық (материалдық) және сакральдық (белгiлiк, символдық) дүниелерге жататын, сол ... қару адам ... ... ... ... дәстүрлi салттарда, ғұрыптарда пайдалану мүмкiншiлiгiне ие болды.
Дәстүрлi мәдениетте зат өндiру ғұрып ретiнде сакральдық сфераға жататындықтан ... ... ... ... ... ... отырады деп сеніліп, адам тек сол ерiктi орындаушы ғана ретiнде түсiнiлдi. Қазақтарда әрбiр кәсіптің киелi пiрi ... деп ... ... iстi ... сол ... ... дәстүрi болды, пiрлерiнiң атын атап деп тiлек сөз айтып, iстiң жасалу процессiн осы киелi күштерге тапсыратын. Қазақтарда қару-жарақ ... ... пiрi ... ... ... бұл киелi тұлға қазақтарға ислам дiнiмен бiрге кiрген. Дәуiт пайғамбар - мұсылман мифологиясында темiр ... ... ... Алла ... ... ... ... қабылдаумен бiрге қазақ ұсталары Ер Дәуiттi (Дауыт пайғамбарды қазақтар осылай атайды) өздерiнiң пiрi санай бастады. Қару-жарақ жасарда ұсталар арнаулы дұға ... Ер ... ... ... [64, 52 б.].
Көшпелі халықтарда қару да бiр көрiнiсi саналғандықтан, қару ... ... де ... ... актiн қайталау ретiнде қабылданды. Технологиялық процесс алдымен Әлемдi Жаратушының дүние бастауында орындаған операцияларын қайталау деп ... зат ... адам ... ... iсiн жалғастырушы саналды. Қару-жарақты жасаушы тұлғалар - ұсталар мен зергерлер бұл өнердiң ... мен ... ... ... ғана ... ... ... орындаушы ретiнде түсiнiлiп, түркi халықтарында функциясы жағынан шаманмен қатар тұрды. Қару жасаушы ... ... ... ... ... ең ... ... шеберліктің де символына айналып, ең жоғарғы дәрежелі әскери атақ ретінде көшпелі халықтарда XIX ғасырға дейін ... ... - ... жасауға қолданатын шынықтырылған асыл болаттың түрi. Шыныққан құрыштың атауы - болат (фулад, пулад) сөзі түркi тiлiне парсы-араб тiлiнен ... ... ... асыл ... ... төл ... - ... Алмасты шынықтыру барысында қабылдайтын сапасына байланысты өзiндiк өрнегiмен, өзiндiк түсiмен айрықшаланатын бiрнеше түрлерi болды. Түсiне қарай алмастың деп ... ... ... ... ең жақсысы - - , одан кейiн саналған. Соңғы ғасырларда қазақ тiлiнде болат сөзi алмас ... ... ... ... ... тек ауыз әдебиетінде ғана кездестіреміз. Алмастан қазақтар қылыштар, семсерлер, түйреу қаруының бастарын, ... ... ... пен ... қалқандар соққан.
Қазақтардың қару-жарақ жасауға қолданған материалдары өздерiнiң мал ... ... ... мен ... ... ... ... және табиғи материалдар: терi, сүйек, мүйiз, тарамыс, қара және түстi металдар, асыл тастар. Бұл материалдар физикалық қасиеттерi мен ... ... ... ... ... ... конструктивтiк бөлiктерi мен элементтерiн жасауға пайдаланылды.
Қару- жарақты дайындау ... ... ... - ... құю, ... әдiстерi. Дайындалған қару-жарақтың негiзгi функциональдық бөлiктерi әртүрлi тәсiлдермен өңдеудiң бiрнеше кезеңдерiнен өтедi. ... ... ... ... немесе сүйек саптары, мықты болу үшiн берiктеу әдiстерiмен күшейтiлген. Қару-жарақты ... ... ... ... және ... ... алтын жалату, алтынмен аптау, баспалау, сiрке салу, қарала жүргiзу әдiстерiн қолданған.
Еуразия аумағын мекендеген ... ... ... адамдар тобы болды. Қару асынып жүру бейбіт өмірде де дәстүрге айналды. ҮІІІ ғ. ағылшын елшісі және ... ... ... ... көшпелілер мейлі аңға шықсын, сауық-сайранға барсын ешқашан садақ, жебе, қанжарсыз шықпаған. Қаруланып жүру тек ... ... ... ... қатар міндет болған. Кейінгі орта ғасырлардағы көшпелілік өмір, қазақтардың әдет құқықтарына тәуелді ... ... ... ... ... қарусыз келмеген. Қарусыз келген адамға орын берілмеген және сайлауда дауыс бере алмаған. Ру-тайпалық ... ... ... де өз ... тапты. Үздіксіз соғыстар, шапқыншылықтар сыртқы жаудан қорғану - ... ... ... дәстүрді қалыптастырды. Хандар мен сұлтандардың өзі сыртқы саяси мәселелерді шешкенде белгілі батырлардың әскери және саяси қолдауына сүйенді.
Ел билеуші ханның ... мен ... оны ... ... ... мен саны арқылы танылған. Кей уақыттарда хан өзі жорықтардан қалып, батырларды жасақтарымен бірге аттандырып отырған.
Бөлім қазақтардың қару-жарақ түрлерін талдауға ... ... ... ... ... ... көшпелi халықтарда қару-жарақ түрлерi мен типтерiнiң қалыптасу тарихына шолу және музей қорындағы қару-жарақ коллекциясына сипаттама жасалынады.
Суық қару құрсанып, бес ... ... ... ... есімдерін ұранға айналдырып, олар ұстаған қару-жарақты ұрпақтан- ұрпаққа мұраға қалдырып отырған. Ер ... ... ... ... ... ... ... оның астындағы тұлпары мен үстіндегі сауыты, қару-жарағына байланысты екені белгілі. Халқымыз бұл ойды , деп тұжырымдаған. Осы ... ... ... халықының қару-жарағы оның ерлікке толы өмірінен мәлімет беріп, еркіндікке ұмтылған мақсат-мүддесін танытады.
Қазақ халқы ... ... жеті ... ... ... ... оларға қылышты, найзаны, садақты, сауытты, шоқпарды жатқызған. ... ... ... кезінде жекпе-жек шайқастарда садақпен ату, найзамен түйреу, ... ... ... мен ... ... өткен. Содан болар, "Ер қаруы - бес қару" деп айтылған. Қарудың түрі бесеу болатындығы туралы ... ... ... [45, 216 б.]. Ал және ... ... ... халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі қасиетті құралдың орнын анықтауға көмектеседі. Зерттеушілер бұл екі ... сөзі ... ... ... ... ... мағынаны білдірсе, қолға ұстайтын соғыс құралдарының ортақ атауына айналған. Ал, сөзіне байланысты пікірлер сан алуан, ... ... ... ... ... М. Қашқаридің еңбегінде [47, 25 б.] - деп ... ... ... дала ... ... қару ... жүру ... заманда ғана емес, бейбіт өмірде де дәстүрге айналды. Ағылшын елшісі және саяхатшы А. Джеккинсонның айтуынша, VІІІ ғасырда көшпелілер аң ... ... да, ... ... да ... садақ, жебе, қанжарсыз шықпаған. Бұдан біздің аңғаратынымыз, олар қаруларын өздерімен бірге алып жүріп, үнемі ... таса ... ... ... ... жүру тек ... ... емес, сонымен қатар міндет болған. Қазақ халқының тарихы мен олардың шаруашылығына байланысты жазылған ... ... ... әдет ... ... ... ... айтылады. Көп ғұмырын соғыспен өткізген қазақ халқы арасында тараған деген ... ... ... ой түйген ата-бабамыз батырдың жарақсыз құр қара күшке сенуін құптамағандығын қуаттайды. Қайрат-күші кемімеген батыр өз ... ... ... ... ... ... тең. ... қаруынан айрылса басынан бағы тайғандай күй кешеді, ол тек қолына қаруын қайта түсіріп, атына мінгенде ғана ... арта ... ... ... ... басында дулығасы, үстінде сауыты жоқ ерді деп атайды, оны аударған А. ... ... [36, 27 б]. Осы ... да халықтың деген бір ауыз сөзімен түйінделген. Бірде-бір қазақ ... ... ... Қарусыз келген жағдайда ол адамға орын берілмеген және сайлауда дауыс бере ... ... ... ... сыртқы жаудан қорғану қазақтарда жауынгерлік, батырлық дәстүрді қалыптастырды. Хандар мен сұлтандардың өзі сыртқы саяси мәселелерді шешкенде ... ... ... және ... ... ... ... күштілігі мен беделі оны қолдаушы батырлардың тектілігі мен саны арқылы да танылды. Ханның өзі кейде жорықтардан ... ... ... ... ... отырған.
Қазақ даласын мекен еткен байырғы көшпелi халықтарда ... ... мен ... ... ... тоқталатын болсақ, олардың қару-жарағы алыс қашықтықта, орта қашықтықта және жақын дистанцияда қолданылатын қарулар және қорғаныс ... ... ... Ерте ... ... ... ... жауынгерлерiнiң алыс қашықтықта айқаста қолданған басты қару түрi - жақ болды. Белгiлi қару зерттеушi М.В.Горелик жақтарды ... ... ... типi, ... типi, ... типi, ... типi деп 4 ... бөледi[33, 59 б.]. Археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған заттай деректерге ... ... ... ең көне түрi деп аталатын күрделi садақ түрi болды. Жақтың ұзындығы шамамен 60-80 см, соған сәйкес оғының ... 60-70 см ... Дала ... б.з. ... III ... ... ... жасалуы әрi жетiлдiрiлiп, алысқа ату үшiн адырнаның иiндерi ұзартылып, бастары мен белi атқан кезде қозғалмас үшiн 7 ... ... ... ... ... ... түрін ғалымдар көшпелі жауынгер ғұндар садағы деп атады. Еуразия аумағын бiздiң заманымыздың I-II мыңжылдығында ... ... ... ... ... түрлерi осы ғұн садағының негiзiнде дамыды. Археологиялық ... ... ... ғұн, ... ... ... обалардан мұндай адырна сүйектері жиі табылған.
Біздің заманымыздың V-VI ғасырларында ғұн садағын әрi қарай жетiлдiру барысында ... ... ... ... - оның иiнiң iшкi ... ... салып, сүйектiң серпiндi күшi қолдануында. Археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған садақ қалдықтары, адырна сүйектері, жақтың кішкене ... көне ... ... ... ... бұл ... ... оның формасын, көлемін, белге тағылу әдісін толық ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде тоқталып өткен[ 37, 53 б.].
Бұл садақ та күрделi - құрама садақ болды, ұзындығы 120 сантиметр. XIII ... ... ... ... түрi - қолданысқа ендi. Бұл садақтың адырнасы екі түрлі ағаштан жасалынып, иіндері бір ... екі ... ... ... Санк - ... ... ... қойылған моңғол садағының иінінің екі жағынан сүйекпен күшейтілген. Иіні мен басының түйіскен жерінде кіріс адырнаны қатты ... үшін ... яғни ... ... ... ... бар. ... бұлай жасау сол кезеңдегі күллі түркі монғол халықтарына ортақ жасау әдісін қолданғандығы туралы Сольовьев өз еңбектерінде ... ... [46, 28 б.]. ... ... да осы ... садақ. Оның да иіндері сүйекпен күшейтіліп, басы ағаштан бөлек жасалып иініне ... ... ... қайын, қарағай,қолданылып, оның иініне малдың қабырға сүйегі қолданылған болуы керек. Жақтың ... ... ... ... ... қайыспен буылып, су өтпес үшін майға суарылып, қайыңның тозымен қапталады.Кейде жақтың терімен қапталған түрі де ...
XV ... ... ... ... болу үшiн ... ... бес буыннан құралып жасалған жақтың бесiншi түрi ... ... бұл ... ... ... ... соңғы кезеңі деуге болады. Еуразия даласын мекен еткен көшпелiлердің қару-жарақ түрлерi мен ... ... біз, ... ... алыс ... орта ... және ... қашықтықта қолданылатын қарулар және қорғаныс жарағы болып бөлiнетіндігін байқадық. Көшпелiлер садағының: скифтiк типтегi садақ, ғұн ... ... ... ... ... ... ... Солардың негізінде қазақ садағы да жасалып, осы үлгідегі садақ деп аталатын күрделi садақ түрi ... ... ... ... ... б.з V ... дейiн көшпелi жауынгерлерiнiң жақ пен жебенi бiрге салып алып жүретiн садаққабы терiден екi ... ... ... ... ... ... (V-VШ ғ.ғ.) жақ пен оқтың қаптары екi бөлек жасалды. Қазақтарда садақ пен жебе бұрын басты қарудың бірі болып, қазақ ... ... ... ... ... меңгерген болатын. Бұрынғы кезде көптеген аңшы, жауынгерлердің, батырлардың есіміне аты қосылып айтылуы да осының дәлелі. ... 22 ... ... ... ... ... ... өткізетін сайыстар болған. Сол сайыста құралайды көзген ... ... ... ... ... ... ... Садақтың адырнасы бес функционалдық бөліктен құралып жасалады. Қолға ұстайтын жері - , ... ... - , ... ... екі ұшы - . ... белі мен басы - қозғалмайды. Қатты бөлігі - иіні ... ... ... Ал әр ... әр ... ... ... ағаш, тарамыс, тері, тоз материалдарынан жасалатын бірнеше конструктивті элементтерден тұрады. Жебе - садақ оғының ... ... - ... ... сауыты. Оны белге байлап немесе иыққа асып алады. Қалың көннен жасап өрнектейді. Қорамса ішінен екі ... ... ... ... оған жебелерді қатарлай тізеді. Оқтың алуға оңай болуы үшін жебенің кірісі төмен қаратылады. Сабының түрлеріне, қанаттарына (қауырсындарына), ... ... ... ... мен ... және оқтың жеке атаулары мен міндеттеріне қарай бөлінген. Жебелерді сабының түрлеріне қарай бөлуде оқ саптарының ... ... ... ... ... және оқ ... түсіне байланысты жіктеу жасауға болады. Қандай ағаштан жасалғанына ... ... , , , ... ... ...
Батырлардың қарулануын бiлдiретiн, , , деген сөз тiркестерi ана ... ауыз ... жиi ... Соғысқа қатысты деген сөз тiркесi, халықтық әскери термин ретiнде, жай қару емес, соғыс қаруы, ... ... ... жеке ... ... ... найза т.б.) деген ұғымды бiлдiрген.
Қазақтың сөздерiнiң астарында, көшпелi халықтарда ертеден қалыптасқан, жауынгерлiк қаруды классификациялаудың осы өзiндiк жүйесi жатқанын ... ... Ал осы ... көркем әдебиетте былайша көрініс табады: [49, с. 27].
жырынан деген оқ түрін көруге ... [66, 25 б.]. ... ... және ... әскери өнері, сауыт-сайманы, көшпелілердің соғыс тәсілдері жайлы тақырыптарда көптеген ғылыми зерттеулер, танымдық анықтамалар жарыққа шықты. Соның ішінде ер ... бес ... бірі ... ... садақ жебесі туралы да көптеген еңбектер бар. Еңбектердің ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты алысқа ұшатындығы, салмағының, ұзындығының қандай болатыны жайында ... ... ... ... ... ... халқының ауызша және жазбаша әдебиетінде батырлар жыры, ... аңыз ... ... ... ... ... ... мен оның қолданған қару жарақтарының түрлері мен жебелерінің атаулары айтылады. Бүгінде зерттеуші ғалымдардың деректеріне сүйенсек, қазақ халқының ... және ... ... жебе ... 40-қа жуық ... анықталып, олардың жырларда, дастандарда және көркем әдебиетте қалай қолданыс тапқандығы ... ... ... ... ... Қ. ... соғыста және аңшылықта қолданылатын садақ оқтарының бірнеше түрлері болатындығын айтады. Садақ оғы ұшының формасы, жасалу материалы мен қолдану ... ... ... дей ... ... оқтарының жебелерін жасалған материалына сәйкес топқа, жебе басының ... ... ... ... ... ... ал ... байланысты нұсқаға бөледі. Бұл ғылыми тұрғыдан садақ ... ең бір ... ... ... екенін айта кету керек. Жебеге қатысты атауларды М. Қашқари еңбегінен кездестіруге болады. ... ... оқ), ... ... ... ... ... немесе теміркен (бұларда оқтың темір ұшы), тылы (оқтың басына (ұшына) байланатын қайысы), боры басы (оқ басының жебе ... ... ... кертік, айылбасы) және шырғұй (жебе басының қалың, жуантық басы) [4, с. 314 ]. Міне бұл ... ... жебе ... бір ... ... Біз баба ... аларымыз да және соның өтеуі ретінде береріміз де көп.
Қазақ халқының деген сөздері қару-жарақтың ер жігіттің құралы ... ... ... Қ.Ахметжанов деген тіркес мынадай талаптарға байланысты деп ... [2, 46 б.]. ... бес ... бірі - садақ пен оның ... ... көп түрі мен ... ... ... ... өнер мен дәстүрдің қазақ даласында күрделі даму жолының болғандығын байқаймыз. Көшпелі әскери ... өте ... ... ... ... қару-жарақтарының ертеден қалыптасқандығы, оның ұлтымыздың жауынгерлік салты мен қазақтың бойындағы жауынгерлік рухты қалыптастыруда алар орынын көрсетеді.
ҚР Мемлекеттік орталық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес топқа, формасына сәйкес типке, қимасына байланысты үлгiге бөлiп типологиялық тұрғыдан талдау ... ... 8 типi ... ... ... колллекциясындағы және бейнелiк материалдардағы қазақ қылыштары басының қайқылығына қарай 4 ... ... және ... формасына сәйкес бiрнеше үлгiге бөлiнедi. Музейлiк материалдарда қазақ қылыштарының ұзындықтары әдетте 85-100 см аралығында, енi 3-3,5 см болып ... ... ... ... қазақтар басы түзулеу келген, балдақсыз кесу қаруы - сапыны қолдана бастады. ... ... ... ... ... қайқылығына қарай 2 типке, сабының формасына ... екi ... ... Сапылардың ұзындығы 87-97 см аралығында.
Жақын қашықтықта түйреу арқылы қолданылатын қарудың бiрiншi түрi - . ... ... және ... ... ... найза жебелерi басының формасы мен қимасына сәйкес бес типке, ұңғысының формасына байланысты екi ... ... ... қаруының екiншi түрi - . Типологиялық тұрғыдан жеке меншiкте, музей қорларындағы ... ... ... ... мен қимасына сәйкес 3 типке, ұңғысының формасына қарай екi үлгiге бөлуге болады.
Қазақтардың шабу қаруы үш түрге бөлiнедi. ... ... ... ... ... ... ... салу ерекшелiгi алынды. Жауынгерлiк балтаның бiрiншi түрi - жүзi жалпақ, жарты ай сияқты дөңгелене келген айбалта ... ҚР ... ... ... ... ... айбалталарының 5 типi бар. Әр типтiң әшекейсiз, күмiс қақтау әдiсiмен өрнектелген үлгiсi болады. Жауынгерлiк балтаның екiншi түрi - ... ... сына ... ... ... ... балтаның бiр түрiн шақан деп атайды [29, с. 13]. Жауынгерлiк балта басының үшiншi түрi - жүзiнiң ... ... ... жағы ... ... ... ұшы ... қарай айдың ұшы сияқты дөңгеленген балта. Бұл ... ... ... ... 2 типi, ал ... әр ... қарай әшекейсiз және күмiс қақталған үлгiлерi болады.
Бес қарудың соңғы түрi - соғу қаруы. Бастары металдан ... ... ... ... ... ауыр ... түрi деп аталады. Музейлердегi қазақ гүрзiлерiн басының формасына сәйкес 1 типке, жасалу материалына қарай 2 топқа ... ... ... ... жеткен жеке меншiк, музейлiк үлгiлерiн және құлпытастарда бейнеленген ... ... ... ... тұрғыдан жүзiнiң формасына сәйкес 3 типке, сабының формасына байланысты 7 үлгiге бөлуге болады. Қазақтар кiсе ... ... ... ... ... тағады. ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорындағы қазақ пышақтарының қыны терiден ... ... ... ... төртбұрышты бiтедi. Пышақтың сабы мүйiзден, сүйектен, ағаштан жасалып, ұшы сәл имектеу болады, жүзiмен қиылысқан тұсы металмен ... ... ... ... ... ... қорындағы қару-жарақтар коллекциясы қазақтың дәстүрлі мәдениетінің үлкен бір саласы көшпелілер әскери-өнері, ... ... ... жан-жақты көрсете алатын ауқымды коллекция және ол республикамыздағы музейлер арасынан саны көп, сан алуандығымен дараланады. ... ... ... реставрациялануы мен консервациялануы, экспозициядан көрініс табуы өз деңгейінде болуы олардың ғылыми, біліми, ... ... ... ... ... ... қару-жарағын бес қаруды қорғанудың немесе атыс-шабыстың құралы ретінде ғана қарастыру жеткіліксіз. Өйткені мұндай ұстанымның ақыры дәстүрлі қару-жарақты түптеп келгенде жеке ... ... ... ... ... қалыптастырады. Осындай ұстанымның аясында ортадағы қатынастар жүйесіндегі сан алуан символдық, ... ... ... жан-жақты таратып айту мүмкіндігін дамыту. Көшпелілердің дәстүрлі қару-жарағы жеке тұлғалардың - - - - - мен - - - ... ұрыс ... ... ... ғана ... оларда қоғамдық ортадағы қоғамдық қатынастардың аясында, яғни көшпелілерде сан ғасыр бойы қалыптасқан ерекше дәстүр - батыршылдық дәстүрінің ... бірі ... ... ... ... ... мәнін саралауға мүмкіндік береді.
Дәстүрлі қару-жарақтың қоғамдық ортадағы әлеуметтік қатынастардың сан алуан типтері мен деңгейлерін ... ... ... ... ... ... айғақтайтын атрибут ретінде зерделеу аталмыш мәселені жүйелі зерттеудің жаңа өрісін қалыптастырады. Қазақстандық тарихнамада ... ... ... ... ... ең алғаш рет 1969 жылы шыққан. Бұл жылдары шыққан ... ... ... Санкт-Петербург қаласындағы Антропология және этнография музейінің қорындағы қазақ қаруларының үлгілерін ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеліп, қазақ тілінде қару-жарақ атауларының ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі сипаттағы деректемелерді, осы тақырыпта қорғалған ғылыми диссертациялардың негізінде жазылды. ... ... ... ... ... ... ... Алматы қаласындағы музейлер мен жеке адамдардың қолдарында ... ... ... нұсқаларын сараптау жүзеге асырылды. Зерттеу барысында кітапханалар мен музейлердегі бейнелік материалдарды ... ... ... ... ... ... пен ҚР ... орталық музейі қорындағы деректерін пайдаланылды. Сонымен бірге ... ауыз ... мен ... ... ... ... қазақтың жауынгерлік қару-жарағының тарихын, генезисін, формалары мен түрлерінің қалыптасу тарихын сипаттау арқылы ұлттық таным мен ... ... ... ... .
Халықтың дәстүрлі түсінігінде қару-жарақ тек соғыс құралы ғана емес, қару-жарақтың барлық түрі этностың өмірі ... ... ... ... саналады. Қазақ халқының қару- жарағын қазақтың дәстүрлі мәдениетінің бөлігі ретінде қарастырып, этнография саласының ... ... ... ... ... және ... байланыстарын анықтау қару-жарақтың мәдени маңыздылығын көрсетеді. Қазақтың өткен тарихына, әскери өнерінің, қару-жарағының тарихына деген қызығушылық арта түсуде. Дегенмен қазақтың жауынгерлік ... және ... ... жазылған еңбектер аз және оларды ғылыми тұрғыда зерттеу енді ... ... ... ... ... қатысты алғашқы этнографиялық мәліметтер XVIII-XIX ғасырларда әр түрлі мақсаттармен Қазақстанда болып, қазақтың тұрмысы мен мәдениетін зерттеген шетелдік зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеген қазақтың тұңғыш ғалымы Ш.Уәлиханов болатын. Оның еңбектерінде қазақтың суық және от қаруларының түрлері, ... ... ... ... қолданылуы және қазақ халқының қару-жарақпен байланысты ырымдары жайлы мәлеметтер қалдырған. Соңғы уақытта шыққан ғалымдардың нде да Қазақстан тарихы, қазақтың ... ... ... ... ... де қару-жараққа қатысты мәселелер қарастырылған.
Көшпелі халықтар өз қаруын саналған бес қарудың әрқайсысының көптеген үлгілері, әр қилы ... ... ... ... ... ... ... материалдар, бейнелеу өнерінің ескерткіштері және музейлерде сақталған үлгілер қазақ ... және ... ... ... сақ, ... ғұн жауынгерлерінің қаруларының барлық түрлерін танып білуге мүмкіндік берді. Бұл материалдар көшпелі түркі-моңғол халықтарының қару жасау өнері, шеберлігі жоғары ... ... ... ... төл ауыз ... ... ... көптеген тарихи деректер әлі ғылыми айналысқа енген жоқ. Қазақ халқының байырғы қару-жарағы жүйелі түрде зерттелмегендіктен ... ... ... ... ... тіл ... Сондықтан қарудың түрлерін, жасалуын зерттей отырып, қаруға ... ... ... көбейту қажет.
Қазақ батырларының қаруы - көшпелілер қаруының заңды жалғасы. Қазақтардың қару ... ... ... көне ... өткен ғасырларға дейін сақталып келді. Соғыста қолданылатын ер қаруының негізгі түрі ... ... ... бойы даму ... әр қарудың бірнеше үлгілері пайда болып, әртүрлі формалары қалыптасып, ... ... ... жетілдіріліп отырды. Сол қарулардың бір түрі ату қаруы ... ... Отты қару ... ... көшпелілер батырлары қолданған ататын қару түрінің қазақ тілінде бірнеше атауы бар. ... , ... ... ... ... көне ... атауы.
Қазақ садағы - жалпы ... ... бір ... Оның қалай пайда болғанын түсіну үшін көшпелілер ... даму ... ... ... Ат ... ... ... көшпелілер жақтары жеңіл және алысқа ататын болу ... еді. ... ол ... ағаш ... сүйектен құралып жасалған күрделі, құрама садақ болатын. Даму барысында жетілдіріліп отырған көшпелілер садағының әр уақытта пайда болған ... үш ... ... ... түрде, сол уақыттарда аты көбірек мәлім болған үш көшпелі халықтардың атымен атайды. Бірақ көшпелілер садағының жетілдіру ісінде барлық көшпелі ... өз ... бар. ... ең көне ... ... ... ... қолданған түрін деп атайды. Бұл садақтың сақталған, бізге жеткен үлгісі жоқ. Бірақ скиф, сақ өнері ескерткіштерінде бұл садақ ... ... ... ... ... нәтижелерi мен басты тұжырымдары нақтыланды. ҚР Мемлекеттік орталық музей қорында тарихи тұрғыдан алғанда ХІХ мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар қазақтар қолданған ат әбзелдерінің барлық түрлері және ХVІІІ, ХІХ мен ХХ ғ. басына тән ... ... көне ... сақталулы.
Жылқыны қолға үйретіп, мініске, пайдаланумен бірге ат әбзелдері, қару-жарақ түрлері мен ... де дами ... ... ... ... анықталуда. Қару-жарақ түрлерiнiң негiзгi типтерi де б.з.дейiнгi I-мыңжылдықта пайда болып, б.з. VI-VIII ғасырларда қалыптасып бiткен, бұл көшпелi халықтарға тән ат ... мен ... ... мен ... ... ... қазақтарда XVII-XVIII ғасырларға дейiн, ал жекелеген түрлерi XIX ғасырларға дейiн сақталып келсе, дәстүрлі ер тұрмандар әлі де қолданылып келедi. ... ... ... ат ... ... ... ... үлгілері ҚР Мемлекеттік орталық музейі қорында әжептәуір мол болып ... ... ... ... ат ... ... өте аз. Арнайы түрде музей үшін 1985-жылы салынып бітіп, пайдалануға берілген, барлық талапқа сай, үлкен де қолайлы ... кең ... ... қорларда музей заттарын сақтаудың барлық ережелері орындалады.
Ат әбзелдерін, қару-жарақты жасаушы шеберлер қазақтарда ершілер, ұсталар және зергерлер болды. Қазақ ... ... ... жойылып, хандықпен байланысты дәстүрлi әскери қызметтiң, оны кәсiп еткен әскерилер әлеуметтiк жiгiнiң жоғалуы, қару-жараққа тұрақты сұраныстың тоқтауы қазақ арасында бұл ... ... ... өзгертуiне әкелдi. Әсіресе, соңғы ондаған жылда ұсталар, зергерлер негiзiнен әйелдер әшекейiн жасауға, қару мен ер-тұрмандарын сувенир ретінде жасауға көшiп, ... ... ... ... ... орын ... ат ... ҚР Мемлекеттік орталық музейдің этнография залында шаруашылық, заттық мәдениетке қатысты витриналарында көрсетілсе, қару-жарақ үлгілері арнайы үлкен витринаға топтастырылып қойылған. ... ... ... ... ... обьектілер ҚР Мемлекеттік орталық музейі қабырғасында және одан тыс жерлерде өткізілген қазақ ... ... ... қамтыған әр түрлі тақырыптағы көптеген көрмелерге негіз болды. Аталмыш экспозицияларда ... ... ... ... ... ырымдық қызметтері қазақтарда қоғам өмiрiнiң барлық қырларын қамтитын түрлi салт-дәстүрлер, ырымдар қалыптасуына негiз болғандығы көрсетіліп, сызба, кескіндер түрінде ... ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығына, қару-жараққа байланысты кәсiби жалпыхалықтық атау-терминдер қазақ тiлiнде ерекше лексиканы ... ... ... ... ... осы ... ұлттық дәстүрдiң қайта жаңғыруына байланысты оқушы, студенттер мен ғылым саласының ... ... ... көрсетуде өзіндік орын алып келе жатқанын айту қажет. Музей қорындағы көне бұйымдар бүгінгі өнерде көрсеткіш, ... ... ... ие ... ... бола ... ... ісінде қолға алар іс шаралар қатарында жоғары оқу ... ... ... ... ... музей ісіне арналған тұрақты басылым жағын қарастыру сияқты т.б. мәселелер, бір сөзбен ... ... ... ... ... ... міндеттер тұрғаны сөзсіз.
Қазақстанның музеология ғылымын реформалау арқылы түбегейлі қайта құрулар уақыт талабынан туындап отырған ... және бұны ... ... аса қиын да, күрделі іс екені белгілі. ... жаңа ... мен ... ... өркендеген заманында музей құндылықтарын электронды жүйеге енгізіп, оларды жалпыхалықтық қол жетімді ету, оларды халықаралық деңгейде таныту, қазақстандық, ... ... ... ... жолға қою керек.
Қазіргі әлемдік ақпараттық кеңістікте музей құндылықтарының интеграциялануы маңызды ... ... ... ... ... ... осы бағыт музей құндылықтарының көпшілікке қолжетімді болуын қамтамасыз етеді. Қоғамның білім мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... енгізуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасы облыстық тарихи-өлкетану музейлеріндегі ... ... ... ... ... ... және интеграциялану үдерісін анықтау барысында алға қойылған мақсат-міндеттерді орындап, келесідей ғылыми жаңалықтарға қол жеткіземіз: Қазақстанның тарихи-өлкетану музейлері ... ... ... ... ғылыми-қор жұмысының талабына сай жүйелеп, этнографиялық коллекциялардың қалыптасу кезеңдері нақтыланады. Этнографиялық мұраларды ғылыми экспозициялаудың ... ... ... ... ... ғылыми экскурсын ғылыми айналымға енуі, Қазақстанда тұңғыш рет мультимедиялы музейлік этнографиялық ... ... ... ... іске қосылуы болып табылады.
Қазақстанда өтетін халықаралық көрмесі - ... ... ... мен жаңа ... ... ең үздік деген инновациялық жобаларды әлемге танытудың бірден-бір әділетті жолы, әрі еліміздің жасампаз ... ... ... ... дамуына серпін беретін бұл көрме Қазақстанның техникалық және жаңа технологиялық ... ... ... ... ... да ... жолы. көрмесіне Қазақстанның этнографиялық коллекцияларын ... ... ... ... ... ... музейлеріндегі этнографиялық коллекциялардың аса құнды, әрі бірегейлерінің көп құрылымды электронды ... ... ... зор. ... ... ... ... ұсынып отырған осы ғылыми-инновациялық жобаны жүзеге асыру аса қажет.
ХХІ ғасыр инновация заманында ... ... ... үшін жаңа технологияларды игеруге, жаңалыққа құмар болуға тиіспіз, себебі бұл заманда ғылым мен ... ... егіз ... ... ... бәсекеге қабілетті 30 елдің қатарына тезірек қосылуына көмектесетін басым бағыттардың бірі инновациялық нанотехнологияларды қоғамның ... ... ... ... ... ... қарқынды дамуында қоғамдық-гуманитарлық ғылымдарда шешуші рөл атқаратыны сөзсіз. Қоғамымыздың бүгінгі даму ... ... ... ... қарекет білім саласына басқаша көзқарастың болуын және музей ісі салаларының қазіргі өскелең қоғамның талаптарына сай биімделуін талап етеді. Өркениеті ... ... ... ... ... бір жолы ... білім, инновацияны дамыту екені, кез-келген елдің болашағы білім мен ғылымға тәуелді екені сөзсіз. Қазақстандық мамандардың инновациялық жаңалықтар ... ... ... болуы үшін көпсалалы стратегиялық бағдарламалар жүзеге асыру қажет, ... бірі ... осы ... ... отырмыз.
Музей ісі мен ескерткіштерді қорғау саласында этнографиялық коллекциялар негізінде ... ... ... ... беру арқылы олардың ғылыми танымын қалыптастырудың маңызы зор.
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР ... МОМ - ... ... ... ... ... - ... поступление/ Тусу кітабы
ЭКСПО - Дүние жүзілік халықаралық көрме
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* ... С. З. ... и ... ... ... гг.) - ... Издательство Казахской ССР, 1982. - 171 с.
* Ахметжан Қ.С. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы - Алматы: Алматыкітап, 2006.- 216 ... ... Ч.Ч. ... ... в ... ... и их военные доспехи // Валиханов Ч.Ч. Собрание ... В 5-ти ... ... ... ... наук Каз ССР, 1961. - Т.1. - 778 ... ... Г.И. Оружие, военная организация и военное искусство казахов XVII-XVIII в.в. // Вопросы военной истории России XVIII и ... ... XIX ... - М.: Наука, 1969. - 445 с.
* ... А. Жыл басы ... ... // ... әлемі.- 2002. № 1. - 33-34 б.
* Ахметжан К.С. Традиционное вооружение казахов: генезис, структура, этнокультурная функция ( ... ... ... ... ист. ... - ... 2003. -178 ... Ақсауыт. Екi томдық. - Алматы: Жазушы, 1977. - т. 1: Батырлар ... ... алғы ... ... ... ... - 367 б. ... -. 2: Батырлық дастандар. - 378 ... ... Ж.М. ... және ... қазақтарының этнографиялық суреттерiндегi қару-жарақтар // Известия НАН РК. Серия общественных наук. 1993, № 5.- 61-68 ... ... Н., ... М.С., ... Х. ... ... жизнеобеспечения казахов. Очерки теории и истории.- Алматы: Гылым, 1998. - 234 с.
* ... Ч.Ч. ... ... у ... // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти ... Т.1. ... ... ... наук ... ССР, 1961. - 776 с.
* Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Орталық музейі. Фотоальбом ... ... ... ... ... - Алматы: Өнер, 2009. - 176 б.
* Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. Т. 3. - ... ... 1994. - 247 ... ... С.С. О ... ... у скифов // Вооружение скифов и савроматов: Сборник научных ... ... ... ... 1984. - 158 ... ... Ә.К. ... тiлдерiндегi табу мен эвфемизмдер (салыстырмалы этнолингвистикалық зерттеу): Филология ғылымдарының докторы дәрежесiн алу үшiн дайындалған диссертацияның авторефераты. - Алматы, 1995. - 62 б.
* ... А.Г. ... и ... ... в ... ... и их ... объяснение // Известия АН Каз ССР. Серия общественная. - 1976. № 6. - с. 24-35.
* ... Қ.С. ... ... кигендер. - Алматы: Дәуір, 1996. - 256 ... ...
* ... А., ... К. Военная история Казахстана: Очерки, - Алматы : ... 1998. - 176 ... ... Л.З. ... словарь турецко-татарских наречий в двух томах. - Спб.: Типография Императорской Академии наук, 1886. - Т.2. - 415 ... ... Б.В., ... Н. Из ... ... и атрибутики монгольской государственности / Этнографическое обозрение. 2003. - 305 с.
* Ж.Жетібаев. Салт атты сарбаз бейнесі // ... ... 1994, №4, - 50 ... ... В.П. ... ... // ... культура в хозяйства народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. СМАЭ XXXIV. - Алматы.: Наука,1978. - 276 с.
* ... Х. ... ... ... ... ... - ... баспасы, 1987. - 128 ... ... Ш. ... ... әскери өнері және жауынгерлік дәстүрі (ХV - XVIII ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясының авторефераты. - ... 1999. 29 б.
* ... В. ... ... Спб.: , 1995. - 576 с
* ... Б. ... ... работ в современнных условиях // Труды Центрального музея. - Алматы: Ғылым, 2004. - ... ... А. ... по ... ... Спб., 1865. - 221 ... ... П. фон. Оружие. Руководство к истории, описанию и изображению ручного оружия с ... ... до ... XIX ... - М., 1992. - 329 ... Культура ранних кочевников Казахстана. Научный каталог археологических коллекций Центрального Государственного Музея РК. - Алматы, 2009. - 440 ... ... К.С. ... ... ... казахов. - Алматы: ТОО, 2007.- 216 ... ... ... и ... М.: ... ... ... 1983. - 277 с.
* Военный энциклопедический словарь. - М.: Военное ... 1983.- 963 с.
* ... ... Казахстана. Мәдени-танымдық және ғылыми-әдістемелік журнал. 2007. №1.
* Ибрагимов И.И. Этнографические очерки киргизского народа // ... ... - 1872. Вып 2.
* ... ... в ... ... (Сборник документов и материалов). - Т.1. - Алма-Ата: Издательство ... наук ... ССР, 1964. - 576 с.
* ... Ә. ... қолы ... - ... Қазақстан, 1977. - 95 б.
* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. - Алматы: Казахстан, 1969. - 88 б.
* ... Т.К. ... ... казахов. - Алма-Ата: Казахское государственное издательство художественной литературы, 1958. - 48 с.
* Мифы ... ... ... в двух томах. Т. 1. - М.: Советская Энциклопедия, 1991.- 719 с.
* ... А.И. ... ... или ... орд и ... - ... Санат, 1996. - 656 с.
* Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств (ХVIII в.). - ... ... 1999.- 289 с.
* ... В.А. ... ... и ... (XVII-XVIII вв.). - Алма-Ата: Гылым, 1991. - 238 с.
* фон Винклер П. Оружие. Руководство к ... ... и ... ... оружия с древнейших времен до начала XIX века. - М., 1992. - 329 с.
* О ... ... в ... крае // ... ... ... - 1872. Вып. 2
* Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды. -: Естелік-эссе. - ... 1994. - 512 б.
* ... ... -Алматы: Бас редакциясы, 1999. - 725 б.
* 54. Тайман С. Қазақстанда мұражай ісінің даму тәжірибелері және ... ... жж.): Тар. ... ... дисс... - Қарағанды, 1999. - 380 б.
* Кроллау Е.К. Температурно-влажностный и световой режим музеев. Москва, 1971.
* ... Э.Б. Миф и ... в ... культуре / Пер. с англ. Д.А.Коропчевского. - ... ... 2000.- 624 ... ... ... ... Проблемы реставрации. //Сборник статей под. ред Лихачева.Р.А - Москва, 2011.- 211 с.
* ... ... ... Под ... ... и ... - Москва, Высшая школа. 1988. - 431 ст.
* Флори Жан. Идеология меча. Предыстория ... / Пер. С фр. М.Ю. ... ... ... - Cпб: ... 1999. - 320 с.
* ... В.А. Петров С.Д. Почетным оружием награжденные. - М.: Просвещение, 1988.
* Шарипова Д. С. Очерки казахского ... ... ... ... (1930 - 50-е ... - ... ... 2008. - 118 с.
* Трубников Б.Г. Большой словарь оружие. - Спб.- М.: ... 1997. - 668 с.
* ... ... ... ... в году 1736-м из Оренбурга к Абулхаиру, хану Киргиз-Кайсацкой ... - ... ... ... 1998.
* Аствацатурян. Э. Оружие народов Кавказа. История оружия. - М.: Хоббикнига. 1995. - 192 с., ... ... ... ... и практика. Искусство экспозиции. Новые сценарии и концепции. - М., 1997.- 212 с.
* Этнографические аспекты традиционной военной организации ... ... и ... Азии ... ... - М.: ... наук СССР, 1990. - 148 с.
* Хазанов А.М. Очерки военного дела сарматов. - М.: ... 1971. - 171 с.: ил.
* ... ... ... и ... - М.: ... Гл.ред.вост.литературы, 1983. - 277 с.
* ... К.С. ... ... оружия. - М.: Эксмо, 2010. -370 с.
* ... ... На пути к ... 21 ... - М., 1997. - 159 ... ... Қ. ... - жаңғырту өнері. - Алматы, Арыс баспасы, 2007. - 136 б.
* ... М.К, ... ... в ... - ... 1990. - 154 ... ... А.Ғ Қазақстандағы музей ісі: қалыптасуы мен дамуының тарихи тәжірибесі (1831-2006 жж.). - - ... 2010. - 43 б..
* ... Э.А. ... ... - М., 2005.- 432 ... ... А.М. ... описание музейных предметов. - Москва, 1954. - 118 с.
* Жумадил А.К. Военное дело ... ... ... ... ... - ... ... университеті, 2014. - 272 с.
* Алланиязов Т.К. Очерки военного дела кочевников Казахстана.- Алматы: Фонд , 1996. - 234 ... ... С.С. ... ... ... - М.: Наука, 1965.- 188 с. .
* Ноль Я.Л. Информационные технологии в деятельности музея. - Спб., 2007.- 204 ... ... ... и реставрация музейных коллекции. - Москва, 1947. - 143 с.
* Горелик М.В. ... ... ... (IV ... IV в. до н.э.) М.: ... ... фирма , 1993. - 349 с.
* Худяков Ю.С. Вооружение енисейских кыргызов. - Новосибирск, 1980. -176 с.
* ... Е.В. ... ... - ... 1968. - 191 с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 112 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жезқазған кен орнын ашу, қазып алу және жерасты жұмыстарымен қамтамасыз етудің жобасы100 бет
Ат әбзелдері, ер тұрмандар, қару-жарақтар46 бет
Іш ағзаларының жарақатары7 бет
Азаматтық қорғаныс және жануарлардың жаппай қарулық зақымданудан қорғау60 бет
Аса қауіпті аурулар және бактериологиялық қарулар12 бет
Аса қауіпті жарақат18 бет
Атыс қаруы71 бет
Атыс қаруы құрылысы оны пайдалану күту және сақтау6 бет
Ашық механикалық жарақаттың анықтамасы және түрлері8 бет
Бас сүйек, ми, көз жарақат кезіндегі алғашқы жәрдем және диагностикасы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь