Қазіргі қазақ әңгімелерін психологиялық талдау

Кіріспе

Негізгі бөлім

І Қазақ әңгімесі және психологизм

ІІ Қазақ әңгімесі дамуының басты кезеңдері

ІІІ Қазіргі қазақ әңгімесіндегі кейіпкер психологиясы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әдебиет жазушы еңбегі арқылы жасалса, жанр да, кезі келгенде сөз суреткерлерінің ізденістерінен туады. Барлық жанрлар да өздерін қызықтырған нәрсені жалаң оқиғалар тізбегімен дәлелдей салмай, образ арқылы көрсетеді, бейнелейді, суреттейді. Суреттеу, дәлелдеу арқылы өздерін тебіренткен, толқытқан жайдың сырын ашып, жазушы жанрды идеялық ой жеткізуге тәсіл, амал есебінде пайдаланады. Қалаған жанрды таңдауға жазушы ерікті, ықтиярлы.
Көркем прозаға қатысты көрікті ой мен кешелі табиғатты толыққанды танып, көңіл көрігіне суара білетін сөз зергері жазар әлемін әдбен зерттеп, зерделеп, иін қандырып, илеуін пісірмей, тақырыбына тағдырын танып, табиғатын түгендемей, тәуекелге бармайды. Орнықсыз ой балалатып, орынсыз күшену, кейіпкерін тізелетіп тезге салу, жалған, жылтыр сөйлеу жазушыға жат.
Кез келген жазушы психолог бола білуі керек. Ол кейіпкерлердің типтік характерін суреттеп қана қоймай, сол характердің бұлттартпай сендіретін психологиялық мотивировкасын көрсете білген жөн. Демек, әр жазушы үшін кейіпкер жанындағы психологиялық нәзік те сырлы әрі күрделі құбылыстарды аша отырып, характер логикасына сай келетін шешімдер табу басты мақсаттың бірі болуға тиіс, кейіпкердің характері сонда ғана жан – жақты ашылады. Әңгіменің бір ерекшелігі кейіпкер саны аз болып келеді. Сондай – ақ, алдымен монологқа құрылады да диалогқа ұласады. Терең психологизм дәлдігі, сенімділігі үшін монолог қандай қызмет атқарса, диалогтың да идеялық – көркемдік орны сондай үлкен.
Жалпы прозаның көркемдік сапасы, идеялық мазмны қоғамдық әлеуметтік мәні бар күрделі, қомақты шындықтарды көтеріп, соған байланысты философиялық тың ойлар түйіндеумен өлшеніп таразыланады.
Біз қарастырғалы отырған жазушылардың прозасында жекелеген адамдар тағдыры суреттелініп, бүкіл әлеуметтік өмірдің күнгейі мен көлеңкесіне, даму барысына, жалпы моральдық болмысына философиялық тұрғыда талдаулар жасалынады. Әрине, әлеуметтік шындықты көркемдік шындыққа айналдыруда жазушыға ең қажетті фактордың бірі – суреткерлік екеніне көз жеткіземіз.
Шындығында, көркемөнердің өзі адам көңіл-күйі, ой-қиялы мен қоғамдағы тарихи-әлеуметтік, эстетикалық алғышарттардың бірлігінен өрістегенін жадымызда ұстасақ, ХХ ғасырдың басында жазушылардың назарында адамның кейбір пихологиялық жағдайлары, сезімдері, сыртқы әлем құбылыстарына орай эмоционалдық үн қосу сәттері түсті. Міне осы бір сәттер бүкіл шығармаға нәр берді. Бүгінгі біздің зерттеу жұмысымыз да осы бір адамның жан дүниесін, эмоциясын, сезімін бүкіл шығармаға арқау еткен жазушылардың шеберлігін әр қырынан ашып көрсетумен өзектіленеді.
1. ӘуезовМ. Анкетаға жауап//Жұлдыз, №10, 1991.
2. «Литературная энциклопедия терминов и понятий». М.,НПК «ИНТЕЛВАК»,2001.-C.1595.835 стр.Главный редактор и составитель А.Н.Николюкин.
3. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. –Алматы; Жазушы, 1987. -232б.
4. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. –Алматы; Алаш, 2003. - 328 б.
5. Гинзбург Л. О психологической прозе//Художественная литература, С.443, 1977.
6. Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 4- том. – Алматы; Ғылым, 1998. - 448б.
7. Юнг.К.Г . Психология и поэтическое творчество. – Москова; Политиздат, 1991. – 366с.
8. Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том. – Алматы; Ғылым, 2006. – 324б.
9. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. –Алматы; Жазушы, 1987. -232б.
10. Әуезов М. Жиырма тсмдық шығармалар жинағы. 1-том. – Алматы; Жазушы, 1979. - 421б.
11. Пірәлиева Г. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеттануы. – Алматы; 2007, -181б.
12. Майлин Б. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы; Жазушы, 1987. – 336б.
13. Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – Алматы; Жазушы, 1979. – 412б
14. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалары. – Алматы; ҚАЗақпарат, 2012. – 1120б.
15. Аймаутов Ж. Психологя. – Алматы; Ғылым, 1998. – 312б.
16. Пірәлиева Г. Ғ.Мүсірепов – психологялық талдау өнерінің хас шебері//Ғабит Мүсірепов және әлемдік әдеби процес. – Алматы; Ғылым, 2003. – 402б.
17. Серікқалиұлы З. Қалиқан Ысқақов лиризмі//Ысқақов Қ. Беу, асқақ дүние. – Алматы; Рариттер, 2004. -288б.
18. Ысқақов Қ. Қоңыр күз еді. – Алматы; Жазушы, 1980. - 396б.
19. Ысқақов Қ. Беу, асқақ дүние. – Алматы; Рариттер, 2004. – 288б.
20. Нарымбетов
21. Бөкей О. Қар қызы. – Алматы; Раритет, 2008. - 280б.
22. Исабеков Д. Бестомдық шығармалар жинағы. 3-том. – Алматы; Өлке, 2003. – 400б.
23. Нұрмағамбетов Т. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы; Жазушы, 1997. 467б.
24. Наурызбаев Б. Шағын жанр – шеберлікке басқыш. – Алматы; Ғылым, 1971. – 380б.
25. Әбдік Т. Оң қол. – Алматы; Атамұра, 2002. – 407б.
26. Қанарбаева Б. Қазақ әдебиетіндегі модернизм. – Алматы; Экономика, 2010. – 330б.
27. Мұртаза Ш. Он томдық шығармалар жинағы. 7-том. – Алматы; Жазушы, 2008. – 354б.
28. Сыпабекова Ш. Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі дүбірлі дәуір келбеті// Жамбыл, 2011. №1.
29. Мағауин М. Он үш томдық шығармалар жинағы. 7-том. – Алматы; Қағанат, 2002. – 378б.
30. Қазақ әдебиетінің тарихы. 10-том. – Алматы; Қазақпарат, 2006. – 528б.
31. Тарази Ә. Үш томдық шығармалар жинағы. 1-том. – Алматы; Жазушы, 2006. - 312б.
32. ХХІ ғасырдағы қащақ әдебиеті.2000-2011жж. – Алматы; Арда, 2011. – 640б.
33. Кекілбаев Ә. Екі томдық шығармалар жинағы. 2-том. – Алматы; Жазушы, 1989. – 408б.
34. Ораз Н. Аяқталмаған ертегі. – Астана; Елорда, 2002. 347б.
35. Алтай А. Казино. – Алматы; Жазушы, 2008. – 321б.
36. Әліәкбар Ә. Мифтің жарқылы//Қазақ әдебиеті, 2014. №10.
37. Нұржекеев Б. Бейтаныс әйелдің хаты. – Алтамы; Атамұра, 2002. – 314б.
38. Қазақ әдебиетінің тарихы. 10-том. – Алматы; Қазақпарат, 2006. – 528б.
39. Ахметжан Т. О дүниенің қонағы. – Астана; Елорда, 2001. - 325б.
40. Түменбайұлы Қ. Көз. – Алматы; Зерде, 1999. – 298б.
41. Мұқанова Р. Дүние кезек. – Алматы; Жазушы, 1997. - 397б.
42. Рамазан Д. Әңгіме туралы әңгіме//Қазақ әдебиеті, 2002. №16.
43. Кемелбаева А. Тобылғысай. – Астана; Елорда, 2001. – 410б.
44. Пірәлиева Г. Қаламгер өрнегі ізденісте// Қазақ әдебиеті, 2005. №24.
45. Шағатай Ж. Ызғырық. – Алматы; Жазушы, 2006. – 386б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ... ... ЖӘНЕ ӘЛЕМ ... ... ... 2015ж.
Қазақ әдебиетінің тарихы
және ... ... ... ... ... ЖҰМЫСЫ
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ӘҢГІМЕЛЕРІН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
050117 - мамандығы бойынша
Орындаған: 4 курс студенті ... ... ... ... ... ... доцент ... ... ... ... тақырыбы: Қазіргі қазақ әңгімелерін психологиялық талдау формалары
Дипломдық жұмыстың көлемі:
Пайдаланған ... ... ... ... ... ... психологизм
Жұмыстың құрлымы: жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қортынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың ... мен ... ... ... ... алдына қойған негізгі мақсаты - жалпы қазақ әңгімелерінің өткеніне шолу жасай отырып, ... ... ... ... психологиялық талдау жасау. Яғни кейіпкердің жан дүниесі, психологиясы, монологы арқылы тұтас шығарманның берілуі ерекшелігі. Осы мақсатқа сай зерттеудің ... ... ... ... әңгімелеріндегі психологизмнің қалыптасу, даму тарихы зертту;
* Бүгінгі ... ... ... ... ... ... даму сатысын айқындау;
* Қазіргі қазақ жазушыларының шығармаларындағы психологиялық әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... ... ашу;
* Әдебиеттегі психологизм бағытының қазіргі қазақ әңгімесін модернистік мағыт ... ... - ... қарасөзбен баяндайтын шағын көркем шығарма жанры. Әңгіменің жанрлық ерекшеліктері оқиғаны баяндау ... ... ... ... ... ... арқылы айқындалады. Әңгіменің көлемі шағын, кейіпкерлер саны аз, сюжет ұйытқысын құрайтын оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен шешімі болады. Онда ... оның ... мен ... аса маңызды деген оқиға жинақы беріледі. Мұнда бір ... ... ... ... ... баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. Әңгіме жанры аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап ... ... ... ... ... ... әңгімешінің оқиғаға тікелей қатыстылығын көрсетеді.
Монолог - (гр. monos - дара, гр. logos - ... ... ... ... ... ... ... айтқан сөзі, толғанысы, өсиет-уағызы. Монолог - сөз өнерінде кейіпкердің ішкі жай-күйін, толғаныс-тебіренісін ... ... ... ... Монологтың ерекшелігі бір адамның ойы, сөзі көрініс табады. Сахналық Монологта кейіпкер өзімен-өзі Монологта кейіпкердің ой-тұжырымдары айтылып, оның жай-күйі айқын аңғарылады. ... ... ... ... ... деп те ... ... сөйлеудің жанрлық сипатына байланысты, қызметтік-коммуникативтік жағдайға қатысты (хабарлау, пайымдау, үгіттеу, т.б.) кейіпкердің төл сөзі, ғылыми баяндама, насихаттық ... ... ... ... ... ... үлгісінде де, диалогпен араласып та келе береді. Соңғы жағдайда диалогтық, монологтық сөз кестелері араласып, әрекеттесіп қолданылады.сырласқандай болып, тыңдаушы не ... ... ... (лат. prōsa) -- ... ... қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман). Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, ... ... ... ... ... кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз ... ... ... өмір ... Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең ... тән ... ... ... Шын ... ... Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, ... ... ... ... ... алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. ... өмір ... адам ... кең ... ... ... ... психологизм табиғаты - бүгінгі таңдағы әдебиеттану мен сында өте жиі сөз бола бастаған күрделі теориялық ... мәні мол ... ... ... предметі адам болғандықтан, оның рухани әлемін, ой-сезімін, түсінік-түйсігін, ... ішкі ... ашып ... - ... ... ... бірі. Психологизмнің негізгі қызметі - өмірлік шындық пен көркем шындықтың жанды тамырластығын сақтау. атау ... ... ... әңгімесі және психологизм
ІІ Қазақ әңгімесі дамуының басты ... ... ... ... ... кейіпкер психологиясы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әдебиет жазушы еңбегі арқылы жасалса, жанр да, кезі келгенде сөз ... ... ... ... ... да ... ... нәрсені жалаң оқиғалар тізбегімен дәлелдей салмай, образ арқылы көрсетеді, бейнелейді, суреттейді. Суреттеу, дәлелдеу арқылы өздерін ... ... ... ... ... жазушы жанрды идеялық ой жеткізуге тәсіл, амал есебінде пайдаланады. Қалаған жанрды таңдауға жазушы ерікті, ықтиярлы.
Көркем прозаға ... ... ой мен ... ... ... ... көңіл көрігіне суара білетін сөз зергері жазар әлемін әдбен зерттеп, зерделеп, иін ... ... ... ... ... ... табиғатын түгендемей, тәуекелге бармайды. Орнықсыз ой балалатып, орынсыз күшену, ... ... ... ... ... жылтыр сөйлеу жазушыға жат.Кез келген жазушы психолог бола білуі керек. Ол кейіпкерлердің типтік ... ... қана ... сол ... ... сендіретін психологиялық мотивировкасын көрсете білген жөн. Демек, әр жазушы үшін кейіпкер жанындағы психологиялық нәзік те ... әрі ... ... аша отырып, характер логикасына сай келетін шешімдер табу басты мақсаттың бірі болуға тиіс, кейіпкердің характері ... ғана жан - ... ... Әңгіменің бір ерекшелігі кейіпкер саны аз болып келеді. Сондай - ақ, алдымен монологқа құрылады да диалогқа ... ... ... ... ... үшін ... қандай қызмет атқарса, диалогтың да идеялық - ... орны ... ... ... прозаның көркемдік сапасы, идеялық мазмны қоғамдық әлеуметтік мәні бар күрделі, ... ... ... ... ... ... тың ойлар түйіндеумен өлшеніп таразыланады.Біз қарастырғалы отырған жазушылардың прозасында жекелеген адамдар тағдыры суреттелініп, бүкіл әлеуметтік өмірдің ... мен ... даму ... ... ... ... ... тұрғыда талдаулар жасалынады. Әрине, әлеуметтік шындықты көркемдік шындыққа ... ... ең ... ... бірі - ... ... көз ... Шындығында, көркемөнердің өзі адам көңіл-күйі, ой-қиялы мен қоғамдағы тарихи-әлеуметтік, эстетикалық алғышарттардың бірлігінен өрістегенін жадымызда ұстасақ, ХХ ... ... ... назарында адамның кейбір пихологиялық жағдайлары, сезімдері, сыртқы әлем ... орай ... үн қосу ... ... Міне осы бір ... бүкіл шығармаға нәр берді. Бүгінгі біздің зерттеу жұмысымыз да осы бір адамның жан ... ... ... ... ... ... еткен жазушылардың шеберлігін әр қырынан ашып көрсетумен өзектіленеді. ... ... ... ... ... ... ... турасында Б.Майтанов, Г.Пірәлиева, А.Ысмақова, А.Иезуитов, Қ.Ысқақов, Г.Орда, Қ.Әбдікова сынды ғалымдар арнаулы зерттеу еңбектер ... ... ... ... бұл ... ... әдебиетіндегі әсіресе қазақ әңгімелеріндегі орыны айықндап көрсеткен болатын.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазіргі қазақ әңгімелері
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... қойған негізгі мақсаты - жалпы қазақ әңгімелерінің ... шолу ... ... ... ... ... ... психологиялық талдау жасау. Яғни кейіпкердің жан дүниесі, психологиясы, монологы арқылы тұтас шығарманның берілуі ерекшелігі. Осы мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... психологизмнің қалыптасу, даму тарихы зертту;
* Бүгінгі күнге дейінгі қазақ әңгімелеріндегі психологизмнің эволюциялық даму сатысын айқындау;
* Қазіргі қазақ жазушыларының ... ... ... ... ... ... ... психологиялық көркемдеу ерекшеліктерін ашу;
* Әдебиеттегі психологизм бағытының ... ... ... ... мағыт беруін айқындау;
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізі. Зерттеу жұмысымызға ғалым Г.Пірәлиеваның , , Б.Майтановтың сынды ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар осы тақырыпта сөз қозғап жүрген Б.Балтабаева, Г.Орда, Б.Ысқақ, Әшірбекова сынды зерттеуші-ғалымдардың еңбетері мен әр ... ... ... ғылыми мақалалары, ой-пікірлері зерттеу еңбегіміздің негізгі әдістемелік әрі ғылыми бағдары етіп алынды.
Зерттеудің әдісі. Зерттеуде ... ... ... ... құрлымдық, жүйелеу, салыстыру, салғастыру әдіс-тәсілдері қолданылып зерттелді.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Зерттеу нәтижесінде түйінделген ... ... мен ... ... оқу ... әдебиет тарихы мен теориясы мәселесін оқытуда пайдалануға болады.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы.
І Қазақ әңгімесі және ... - өзі өмір ... ... ... ... жоғын жоқтап, өзі қызымет етіп отырған халқының өмірін сөзбен кестелейді. Әрине, ешқандай әдебиет, мәдениет, өнер томаға ... ... ... барын өзгеге береді, өзгеден келген жаңалықты өз ... ... ... ... ... ... сайын әдебиеттің де қозғар тақырыбы жаңаланып отырады. Сол жаңа тақырыпқа құба-құп келетін жаңа жанр керек болады. Мұның жанды ... ... ... ... Қазақтың ежелгі әдебиеті ауызша тарап, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткені белгілі. Қазақ қазақ болған ықылым замандардан бері ... ... ... ХІХ ... соңына келгенде жазба әдебитке ауыса бастады, заманның талабымен. Сонау Батыстан келген тың ... ... ... ... де ... ... жоқ қазақтың дарынды сөз зерігерлері. Өзінің ыңғайына келетін жазба әдебиеттің салаларын жерде жатқан көкпердай іліп алып, биік ... ... ... бақты. Нәтижеде жаман болған жоқ, осылайша ХХ ғасырда қазақтың прозасы ғарыштап дамып, мүйізі қарағайдай классик жазушыларымыздың шығармалары әлемге әйгілі ... ... ... ХХ ... ... прозасының алтын ғасырына айналды.
Бүгінгі біздің зерттеу жұмысымыздың басты нысанасы болып отырған, өркейген ұлттық әдебиетіміздің көрнекті саласы проза жанрының шағын түрі ... ... ... ... уақыт талабына сай үн қосып келе жатқан келелі жанр қатарында. Әңгіме - ... ... ... белсенді жанр. Ол әрқашан роман ,поветь секілді күрделі туындыларға жол салады. Шағын жанрдың өткеніне ой жүгіртсек халқымыздың ... ... не ... ... хикаялары көрініс тауып отырған екен. Яғни кешегінің шежіресіндей әсер аламыз. Айтадық ... ... ... шындықты Б.Майлин, С.Сейфуллин, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов секілді клласиктеріміздің әңгімелерінен танып білсек, сұрапыл соғыс кезеңінің оқиғаларын қырқыншы ... ... ... ... ... туындылар айғақ етеді. Әдебиетке елуінші, алпысыншы жалдары келіп қосылған ... ... ... ... ... өскен жандар. Олардың шығармашылығындағы сол кезеңнің оқиғалары ... ... ... ... ... одақ көлемінде әңгіме жанрының жаңа серпілісі елуінші жылдардың бер жағында басталды. Біздің ұлттық әдебиетімізде елуінші ... ... ... мен алпысыншы жылдардан бастап әңгіме жанры кең өріс алады. Осыған орай зерттеулер мен ... ... ... ... шыға ... да ... ... табиғатына үңілу, пікір таластарда газет-журнал бетінен бүгінге дейін түспей келе жатыр.
Қазақ әдебиеті ауызша тараған әдебиет ... бай ... ... әдебиетте қалыптасқан дәстүрі үлі жоқ еді. Сондықтанда олар қазақ әдебиетінде алғашқы жазыла бастаған әңгіме, повесть, романдар шын мәніндегі прозалық ... ... ... ... ... ... төл әдебиеті әңгімеден мүлдем құр алақан деп те айта алмаймыз. Мысалы, Ы.Алтынсаринның қалдырған ... мен ... ... ... байлығының таяз еместігін дәлелдеді. Әңгіменің бүгінгі табысын саралау үшін өткенге көз жүгіртсек әр уақыттың, әр кезеңнің тәжирбесімен ... ... ... ... көреміз. Шын мәніндегі көркем әңгіменің өркендеп өріс алуы революциядан кейін екені бәрімізге ... ... ХХ ... ... ... ... ... Б.Майлин, М.Әуезов, Ж.Аймаутовтың шығармалары әңгіме жанрының алғашқы сүрлеуін салды. Мұның ішінде М.Әуезовтың орны ерекше. Бейімбеттің сусындағаны негізінен ауыз ... ... ... ... ауыз ... қоса орыс және әлем ... ... меңгере отырып, солардың озық дәстүрін қазақ әңшімесіне сәтті ... ... Ал ... ... ... ... ... жанрға келіп қосылған Ғ.Мүсіреповтың ана туралы әңгімелер тізбегі қазақ әдебиетінде Горький дәстүрін енгізді. 30-40 жылдары Ғ.Мұстафин, Ғ.Сыланов, Ә.Әбішов ... ... ... ... 40-50 жылдары С.Бегалин, С.Омаров, М.Иманжановтар қосылды. 60 - жылдардан бастап бұл жанр ... ... ... ... С.Мұратбеков, Ж.Молдағалиев, О.Бөкей, Қ.Жұмаділов, Т.Әбдік сынды жазушылар әдеби үрдісте жанр мен тақырыптың дамуына зор үлес қосты. Енді ... ... ... ... ... осы ... ... әңгімелеріндегі психологизм ойысалық.
Әдебиеттің даму биігі, әңгімедегі психологизм проблемасы бүгінгі күнде әдебиеттану ғылымының ең актуальды тақырыптарының біріне айналдырып отыр. Ұлы ... ... ... ... көркем прозаға екендігі күмәнсіз.[1,129].
Олай болса ең алдымен әдебиеттегі психологизм не дегенге жауап іздер болсақ, әдебиеттегі ... ... ... хақ. атты ... ,-делінген[2,835].
Шынында да көркем шығармада кейіпкердің әр түрлі ... ішкі ... ... өзгеріп, іс-әрекет, сезім қайшылықтарын тудыратын психологиялық құбылыстарды тереңдетіп, күрделендіре бейнелеу психологизмнің табиғатын ... ... ... ... ф.ғ.д. Б.Майтанов: ,-дейді[3,4]. Бұл пікір жоғарыдағы ғылыми сөздіктің анықтамасын толықтыра түседі. Көркем әдебиеттегі психологиялық талдау өнері өрісінде жинақталған ... ... ... ... ... ... ... толғанысын тереңдетіп, жан-жақты суреттеп, оны эстетикалық биік деңгейге көтеріп, ... ... қол ... болып табылады.[4,3].
Сондай-ақ бұл жерде анықтап алар жәйт-психологизм бірде ... енді ... ... ... ... көркемдік тәсіл, бірде құбылыс, енді бірде бағыт делініп жүр. Осылардың бәрінен шығар бір түйін-психологизмді көркем әдебиеттегі бірнеше бағыттар мен бейнелеу ... ... әр ... ұғым-түсініктерді топтастыратын көркемдік жүйе ретінде қарастырған жөн секілді. Өйткені, жалпы адамның жан дүниесін бейнелеу бір ғана ... ... ... ... бір ғана ... (психологиялық талдау, модернизм, сана тасқыны, психологиялық мектеп т.б.) үлесіндегі ... не ... ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесін тереңдей талдап, тану арқылы рухани құндылық деңгейіне қол жеткізетін психологиялық прозаға ғана тән көркемдік талап.
Психологизм екі ... ... ... кең ... ... (универсальное), бұл барлық әдеби шығармаға тән. Екінші, тар мағынадағы (узкое) психологизм, жеке адам ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі бейнелеуге ерекше көңіл бөледі. Белгілі әдебиетші ғалым Л.Гинзбург атты монографиясында ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан мінездеме беріп, оның табиғатын қысқаша былай тұжырымдайды: [5,286].
Ж.Аймауытовтың осы орайдағы ғылыми тұжырымы әлгі ойымызды толық аңғартады: [6, 239].
Ессіздік (М.Жұмабаев) ... ... ала ... ... ... адам ... ... психологияға, көркем өнерге қатысты теориялық-психологиялық талдаудың үздік үлгісін танытты.
Сөз өнеріндегі психологиялық талдаудың тағы бір озық үлгісін ұсынған швейцариялық ойшыл, ... ... ... ... ... жалпыадамдық сана астарынан, оның өзгертілмеген образды түрі - архетиптен іздеді. Осы ретте К.Г.Юнг: ... ... ... ... ... ... ... психология ғылымындағы адам психикасын зерттейтін психологиялық талдау тәсілімен шатастыруға ... ... ... ... ... ... ... яғни поэтикасы бар. Ең біріншіден, [4,8].
[4,10].
Ендігі кезекте ... ... ... үңілер болсақ, адамзатқа тән психологиялық процестерді зерттеу көне дәуірдің философтары мен психологтарынан бастау ... ... ... ... ... ... әдебиетте теориялық психологияның негізін салса, Ф.Бэкон (1561-1626) жанның атқаратын әрбір қызметін ашып берді. Пифагор (б.э.д. VI ғасырда өмір сүрген ойшыл әрі ... ... ... ... ... ... мен көңіл күйінің физикалық өзгеруін тапты. Ал, адамның ойы мен сезіміндегі психологиялық процестерді атақты ғалым А.Потебня (1835-1891) тіл мен сананың ... ... ... тың жаңалықтар ашты. Сондай-ақ Г.Ф.Гегель, К.Н.Юнг, З.Фрейд, М.Монтень, А.Шопенгауэр, Сократ, Платон, Ф.Ницше, т.б. секілді ойшылдар өз ... ... жан ... жайлы әр деңгейде өз пікірлерін білдіріп отырған.
А.Н.Веселовский, Л.Н.Выготский, О.М.Фрейденберг, В.Я.Пропп, М.М.Бахтин, Е.Мелетинскиий, Л.Гинзбург, С.Бочаров, И.В.Страхов, А.П.Скафтымов, А.Б.Есин т.б. ... ... ... ... өнер ... ... олардағы психологиялық құбылыстар мен көркемдік бейнелеу құралдары, олардың шығу тектері, өзге де көркемдік әлемі т.б. секілді теориялық мәселелерді қозғады. Олар орыс ... ... ... ... ... кесіп берді.
Әдебиеттегі психологизмнің туып, өсіп-өркендеуіне әр кезеңдері рухани ... ... ... ... ... сана ... ... сознания), модернизм, психологиялық талдау, т.б. секілді әдеби-философиялық, психологиялық бағыттар өз үлестерін қосты.
[4.19].
М.Б.Храпченко XV ... ... ... ішкі ... ... ... ... аңғарса, Д.Лихачев бұдан да әрі кезеңдерді нұсқаса, осы саладағы белгілі зерттеуші Лидия Гинзбург реалистік психологизмнің ... ... XVII ... ... ... ... табады. Әрине, роман - үлкен форма.
Стендаль, Бальзак, Флобер, Толстой, Достоевский, Чехов творчестволары ... ... ... ... ... ... ... психологиялық проза XX ғасырда әр түрлі бағытта дамаығаны мәлім. Бұл ретте батыс әдебиетіне мол ... ... әсер ... ... ... ... ... қаламгерлер дәстүрі. Алайда жүйелі ,сюжетке құрылған шағармалардан қашып, күйкі, сарыуайым сарынына түскен, ... ... ... ... ... бағыттан өзгеше гуманистік мұратты жырлаған өршіл өнер иелерінің (М.Шолохов, Э.Хемингуей, Л.Леонов, Т.Манн, К.Федин, А.Фадеев, К.Паустовский т.б) творчестволық тәжірибиелері ... ... ... жаңа ... ... ... талдау дәстүрі әлем әдебиетіндегі жаңалық ретінде негізінен XIX ғасырдың екінші жартысында ғана дүниеге келді. Сол дәуірде ... дүр ... ... ... ... ... ... классиктері бірінен кейін бірі осы тәсілге қатты ден қойды.
Орыс әдебиетінің сынында психологиялық талдау () деген ... ... ... ... ... ... ... талдау үстінде қолданған еді. Сыншы сол кезде: -деп жазған еді. Осыдан кейін - ақ бұл термин басқа ... ... ... ... тауып, психологиялық талдау реалистік әдебиеттегі көркемдік методтың басты элементі рентінде қабылданып кетті.
Орыс әдебиетінде психологиялық талдаудың алғашқы ... ... ... ... ... ол ... творчествосында шын мәніндегі дәстүрге айналып, одан кейін А.П.Чехов пен И.А.Бунин, ... мен ... ... ... тереңге жая түсті. Әсіресе Ф.М.Достоевский қолданған психологиялық талдау дәстүрі, оны өздерінің рухани ұстазы санаған ... ... ... ... ... ... ... Ф.Кафка, А.Камю тағы басқа роман-повестерінде кеңінен көрінгені мәлім.
Бұлардан кейінгі бір топ, негізінен прогресшіл көзқарастағы жазушылар: У.Фолькнер, Э.Хеменгуэй, Р.Роллан, Т.Манн, Г.Манн, ... ... ... Т.Вульф, А.Зегерс т.б. творчествосындағы психологиялық талдау тәсілдерінің түрлері ішкі ... яки () ... ... ... ... қай-қайсысының да Достоевскийге жас кезінде белгілі, тіпті оған дәлел боларлық өз ... мен ... ... да ... мол. Бұл ... ... ... 150 жыл толуына байланысты юбилей кезінде жарияланған материалдарға, көптеген зерттеу еңбектерге қарап білеміз.
Л.Н.Толстой мен Ф.М.Достоевский қалыптастырған ... ... Ұлы ... ... совет әдебиетінде М.Шолохов, Л.Леонов, К.Федин, А.Фадеев, А.Толстой, Л.Соболев, Б.Пастернак сияқты көрнекті жазушылардың ... ... ... ... ... болмайды.
[4,21].
Психологиялық талдау - қоғамдық құбылыстың шырқау шыңы адамды, оның жанындағы сезімнің ... мен ... ... ... мен ... ондағы қарама-қайшылықтарды дәл де нақтылық жағдайда зерттеудің тамаша тәсілі деп қорытынды жасауға болатын сияқты.
Дегенмен де психологиялық талдаудың жаңа ... ... ... тән ... ... жоқ емес. Оны мынаданда көрер едік. Көбімізге белгілі ... ... ... бар ... құбылыстардың сол қатқан қатырма қалпындағы өшірме-көлеңкесі емес, ол биік ... ... ... ... адаммен қоғам туралы интеллектуальдық концепциясы екені мәлім. Ендігі бір ескеретін әрсе психологиялық талдау мен ... ... ... деп, ... ... бағалауға болмайды. Біз көбінде психологиялық лиризм дегени терминге үйірсекпіз, шындығында бұл атауда дәлдік жетісе бермейді. Лиризм ... сөз адам ... бір ... ... ... ... керек. Ал, адам жаны қашанда осылай болып тұрмайтындығы белгілі. Психологиялық талдау ... ... тән ... ... ... онда лиризмде, драмада, трагедияда аралас-құралас қамтылады. Шығармадағы лиризм деп оқиғаны, іс-әрекетті, сезім ... ... ... суреттеуіндегі стилистикалық нәзіктік, ырғақтылық, эмоциялылық айтылса керек. Яғни лиризм шығарманың техникалық орындалуы мен жазылу жарастығын ... ХХ ... ... ... ... ... ... әдебиетінде психологиялық прозаның алғашқы негізін қалаушылардың бірі - Мұхтар ... Ол ... ... ... ... ыңғайдағы туындылардың саяқтығынан ба, сол бір қиын асуды күмәнсіз ... ... бе, 1934 жылы ... ... очерк деп атаған. Ұзақ әңгімедегі түрлі рухани тартыстардың суреттеу мәнері психологиялық шығарманың талаптарына толық жауап береді. Бұл ... ошақ ... ... ғана ... ... аренадағы әр алуан күштердің ара-салмағын нәзік таразылап, ескірген көне дүниемен тұманы арыла ... жаңа ... ... ... ол ... ... ... сәулесін, әрекеттік шеңберін көрсетіп, саяси - идеялық айқын бет-бағдармен көркем кестелейтін кесек туынды. ... ... ... ... ... ... жүрген Б.Майлиннің > терең реалистік психологизмнен гөрі романтикалық лиризм сарыны басым. Осы сияқты жәйт Ш.Айтматовтың мен ... ... да тән деп ... Ал, ... ... екі ... лиродрамалық шегіністері мол болғанымен, адам жанын психологиялық талдау тәсіліне әбден мойын ұсынғанын дәлелдеп отыр.Осындай ... ... ... ... ... ... романынанда көп табуға болады. Т.Ахтанов адам жанындағы психологиялық иірімдерді ішкі монологпен суреттеуде ... ... ... бар ... ... ... Әбіш Кекілбаевтың, Қалиқан Ысқақовтың да әңгіме-повестеріндегі психологиялық талдауға талпыныс ... ... жүр. ... ... >, , , және басқада әңгімелері, жас жазушы Оралхан Бөкеевтің , , , Әнес ... ... ... ... ... ... ... кейбір әңгімелері соңғы жылдардағы новеллистика жанрындағы психологизм ағымының көзге көрінетін көңіл қуантатын дәлелі дерлік.
Жалпы қазақ прозасындағы психологизм ағымының творчестволық құбылыс ... ... ... ... ... айналып қалыптасуында, терең тамырланып өркен жайюында М.Әуезов, Ғ.Мүсіреповтерден кейінгі буынның да елеулі еңбектері бар. Атап айтқанда, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Тахауи ... ... ... ... ... Әбіш ... Асқар Сүлейменов, Сайын Мұратбеков секілді қаламгерлердің адам жанының психологиялық қилы-қилы ... жан ... ... ашу мен ... зерделі ізденістері сонарға түскен соқпақтай айқында нәтижелі деп батыл айтар едік. Сондай-ақ психологизмді игеру бағытындағы ... ... ... көп ойын айта ... ерте кеткен жазушының да творчестволық үлесін көңілден қақас қалдыруға болмайды. Оның мен атты ... ... ішкі ... бірқыдыру сәтті шыққан еді.
Көркем прозадағы кең мағынадағы психологизм ... ... ... ... ... жетілдіру барысындағы суреткерлік жетістіктері жөнінде әр жылдары жарық көрген қазақ әдебиеттанушылары мен ғалымдарының ғылыми еңбектері ... ... ... теңдессіз өскендігінің, іргелі ізденістердің куәсі бола алады. Атап айтсақ З.Қабдолов, С.Қирабаев, З.Ахметов, Р.Нұрғалиев, Р.Бердібаев, ... ... ... ... ... Ж.Ысмағұлов, Б.Майтанов, Ә.Нарымбетов, Т.Кәкішев, Т.Қожакеев, З.Бейсенғалиұлы, Қ.Әбдезұлы, Ж.Дәдебаев, М.Мырзахметов, Н.Сағындықова, А.Ісімақова, Б.Әбілқасымов, А.Егеубаев, С.Негимов, Б.Әзібаева, Б.Әбдіғазиұлы, М.Маданова, Б.Ыбырайым, М.Жармұхамедов, ... ... т.б. ... белгілі маман ғалымдардың ғылыми-зерттеу еңбектерінде әдебиеттегі адамтану мәселесі, ... ... ... көркемдік тәсілдер,т.б. психологиялық талдау өнеріне қатысты көптеген ғылыми теориялық тұжырымдар айтылып, жан-жақты қарастырылған.
Ал, қазақ ... ... ... ... ... ... ғалым, ф.ғ.д., профессор Б.Майтанов психологиялық прозаның көркемдік ... ... ... ... ... ... мен толғаныстары, ішкі монолог, диалог, мүсін өнері, пейзаж, психологиялық табиғат көріністері т.б. секілді көркемдік тәсілдерді 1987 жылы жарық ... атты ... ... , ... , Х.Есенжановтың , Ә.Нұрпейісовтың , С.Сейфуллиннің т.б. сынды көрнекті қаламгерлердің тарихи романдарын талдау ... ашып ... Ал, атты ... ... ғалым жалпы сөз өнеріндегі психологизм бастауларын көне жазбалардан іздейді: [3,58] - дей ... ... ... ... талдаудың алғашқы талпынысын газетінде жарияланған атты әңгімеден бастайды.
Адам образына психологиялық талдау жасау өте ... ... ... да бұл ... жетістіктен гөрі кемшіліктің көп екендігі де талассыз шындық. Біздің әдебиетімізде әлі де өңсіз, өресіз, болмаса жан-дүниесінің психологиялық өзгешелік белгісі, ... жоқ ... ... сапа ... шеру тартып шімірікпестен келе жатыр.
Сонымен бастапқы әңгіме желісіне қайта оралсақ, ... ... ... ... ... талдау туралы ойымыздың субъективтік түйін-қортындысы мынадай: адамның бір сәттік болмашы психологиясын беру мен психологиялық талдауды теңестіруге болмайды. Олар екеуі екі ... ... ... ... бір ... ... ... психологиясын деталь арқылы жеткізу психологизмні алғашқы әрі қысқа ... ... Ал, ... ... ... күрделіленіп-драмалық шиеленіске толы ситуацияның тууы-психологиялық талдауға негіз жасайды.
Психологиялық талдау дегеніміз - өмірде ... ... ... трагедиялық, трагокомикалық жағдайлардың көркем шындыққа айналуына байланысты ... ... ... пен ... жан ... ... ... жүрек түкпіріндегі толқу мен тебіренуді, яғни болуы мүмкін ... да ... ... құбылыстарды әрі жинақтап(типтендіру), әрі даралап суреттей отырып, сол ... ... ... ... ... ... ішкі портретін монолог арқылы жазушының көз алдымызда елестету шеберлігі.
Көркем шығармадағы кейіпкерлерге үздіксіз психологиялық талдау жасалынбаса . (А.Байтұрсынұлы). Осы ... ... ... ... ... ... ресейлік әдебиеттанушы М.М.Бахтиннің ғылыми ойларымен пікірлес екендігін атап өткен жөн. А.Байтұрсынұлы көрсетіп отырған психологизм ... екі ... ... ... ... ішкі ... құбылыстары мен тысқы динамикалық принципті танытатын сыртқы психологиялық қимыл көріністері жөніндегі теориялық тұжырымдары М.М.Бахтиннің ойларымен төркіндес ... ... ... ... шығармадағы әдеби психолгизм жүйесін құрайтын бейнелеу құралдары-монолог, ішкі монолог, ішкі диалог, ойлау, қиялдау, еске алу, елестету, ... ... ... ... талдау, түс көру, сандырақтау, сөз бен істің, ой мен ... ... өң мен түс, өмір мен ... есті ... т.б. ... ... ... ішкі ғаламды бейнелейді. Ал динамикалық принципті, яғни тысқы ғаламды құрайтын сезім құбылыстарының сыртқы белгілері - ... ... ым, ... ... ... ... қимыл-көріністері.
Көптеген ірілі-ұсақты психологиялық бейнелеу құралдарын санамағанда ең негізгі үш әдіске тоқталайық, олар: бірінші-психологиялық бейнелеудің ... бұл ... жан ... ... таным тұрғысынан танып білу,яғни ішкі сөз, қағытпа(репликалар)түрі, өзін-өзі ... ойша ... ішкі ... еске алу және ... т.б. арқылы психологиялық талдау жасау болса, екіншісі-психиканы берудегі сыртқы психологиялық ... ... ... секілді көркемдік, психологиялық детальдарға мән беру, оның басқа да түрлерін қолдану болып табылады.Үшіншіге осы екі тәсілді тұтастандыра беретін ... ... ... ... Дәл ... ... ... А.Байтұрсынұлы дарынды сөзде былай деп береді: дей келе, ... деп үшке ... ... ... орыс ... ... ... психологиялық бейнелеу тәсілін қазақ ұлттық сөз өнерінде дәйекті ... ... ... ... ... ... ішкі ... суреттеу-тура тәсіл (ішкергі ғалам) болса, екіншісі-жанама (тысқарғы ғалам), яғни кейіпкердің ... мен ... ... ... ... тек ... ... дене-кескіндегі мимикалық қозғалыстар, сыртқы көріністер арқылы айшықталады.
Жазушы кейіпкерінің ойы мен ... ... ... тағы бір ... - оның жан ... жүріп жатқан психологиялық процестің атын атап, түсін түстеу арқылы беру болып табылады.
Адамның үнемі қозғалыста болатын жан құбылыстарын зерттейтін жантану ... да ... ... нысанасы-психологиялық талдау жасау, яғни [8,20].
Ж.Аймауытовтың қазақ әдебиетінде ... рет ... ... ... ... ал Мағжан Жұмабаевтың адамның ішкі сезімдеріне толы лирикалық поэзиясынан ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде психологизм дамуына үлкен жол салды. Сонымен қатар ... ... да ... психологиялық сарынды байқаймыз. Әуезовтің алғашқы әңгімесі көтеріп отырған мәселесі-мәңгілік тақырып-әлдінің әлсізге көрсеткен озбырлығы. Бұл бір қараған кісіге бай мен ... ... ... ... ... әңгімеде көтеріліп отырған көкейтесті мәселе-өмір қайшылығы, ақ пен қараның, әлді мен әлсіздің, жақсылық пен қиянаттың қырқысқан күресі, екі ұдай ... ... ... ... яки ... тарапынан айтылады. Әңгіменің бастап ішкі монологтың бір элементі болып ... алу, ... ... ... ... ... ... баспалдақ есебінде Ғазизаның аулына барар жолдың неліктен Күшікпай деп аталғаны, Арқалық бойында қыс бойы ... ... ... ызғарлы желдің аңыздық желісіне жол беріледі. Әдебиеттанудағы еске алу тәсілінің өзіне тән формалық, ... ... өзі адам ... бір ... ... ... әр түрлі әсерлердің, ұғым-сенімдердің, белгілі-бір оқиға-бейнелердің ойға оралуынан ішкі жан әлемінде бір-біріне тәуелді-тәуелсіз, өзара сабақтас сезімдердің тууына себеп ... ... Еске ... ... өріс ... оның өркендеп дамуына түрткі болар, яғни тұңғиық ойға ... ... ... ... алу әдісінің екінші формасы-Ғазизаның әжесінің әңгімесі. Баласы Жақып пен ... ... ... ... қайтқалы жүрегінде шемен болып қатқан қайғысын, ішкі шерін сыртқа шығара алмай шерменде болып отырған кемпірге мына қонақтардың келуі-ішкі ... ерік ... ... ... Мұндағы еске алу, өткен өміріне саяхат жасау-кемпірдің бүкіл қайғы-шерін, қуаныш-мұңын, ішкі монологын сыртқа ... ... ... ... ... ... тән екі қасиетті атап өткен жөн. Ол біріншіден, күрделі психологиялық жағдай мен психологиялық процесті талдау. Екіншіден, ... ... жан ... жиі ... ... ... қиналысты беру атмосферасы. Осы психологиялық атмосфераны беру үшін ең алдымен жазушы сол ... дәл де ... ... ... ... сөздер табуы керек. Ол жазушы шығармаларында өте бай әрі ... ... ... Оған ... мен атты әңгімелері куә. Осы екі әйел баласының басындағы қарапайым тағдыр, қиын психологиялық тартыс пен ішкі өмір ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік, психологиялық, философиялық ой түйе білген.
(1925ж.) әңгімесіндегі бас кейіпкер Қарагөздің мыңғырған малы, жанында жәдігерленген ағайын-туысы, мұның бұйрығын ... ... мен ... бауырында баласы бар. Алайда, ол жалғыз. Осынша мыңдаған адамдар ішінде ол жалғыз. Күйеуі Әзімханнан айрылғалы міне алты жыл, осы алты жыл ... ол ... ... өмір ... ... жан ... ... кейіпкердің жан құбылысындағы сан алуан құпия қалтарыстары, ішкі иірімдері логикалық тұрғыдан нанымды, психологиялық талдау арқылы ашылған. Шығарманың композициялық ... ... ... де ... ... ... қозғалысының интонациясын, динамикасын танытарлық сөйлем соңындағы леп белгілер...көп нүктелер, үзік-үзік ойдың ... ... ... Бұл тек ... жан ... ... жатқан ішкі өмірінен, сезім құбылыстарынан сыр шертеді. ... да ... ... ... ... әңгімелеушінің, яғни шығарма психологиясы бірінші кезекте тұр.
Жалғыздық-қашанда жеке адамның басындағы қайғы-қасіретті, ішкі ... ... ... де, ішкі құпия тіршілікке ерік беруге, өз сезімін қадағалауға да,қадағаламауға да құқысы бар мезет. Әрі бұл кейіпкердің ішкі ... сыр ... оның ... ... да өзіндік үлес қоса алатын көркемдік қасиет. Өйткені, жалғыздықтан жапа шеккен жан көбіне өз ойымен өзі болады, оның өткен ... ... ... жасау, бақытты шағын елестетуі, қайғыруы секілді бір сәттік құбылыстар оны ішкі монологқа, өзімен өзі ... ... ... ... адам ... ... ... шектен тыс қуанғанда еркінен тыс, ойланбаған, тіпті ойы түгіл түсіне енбеген сұмдық іс-әрекетке баруы мүмкін. Оны ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуіне тікелей қатыспайтын, еркіңнен тыс болатын яғни психикалық құбылыстар--дейді.
Психологизм поэтикасын құрайтын күрделі психологиялық бейнелеу құралдары ... ... ... ... Атап ... болсақ, суреткердің кейіпкер толғаныстары мен ішкі монологтары, портрет, пейзаж, сыртқы қимыл-қозғалыстар, ... әлем т.б. ... ... ... қолданудағы шеберлігі мен адам психологиясын ашудағы даралық сипаты ерекше. Қорғансыз жетім баланың қайғысына ортақтасқыңыз келсе, оқыңыз, жесірдің жан жарасы мен ... ... ... келсе ()тағы да М.Әуезовті оқыңыз.
М.Әуезов шығармашылығындағы психологизм мәселесінде ең басты атап айтар жайт - суреткердің күрделі психологиялық жағдай мен адам ... ... ой ... ... ... тап ... дәл де ... бейнелей білуі.Екіншіден, кейіпкердің жан әлемінде жиі болатын рухани тоқырау мен сәт ... ... ... ... қалт жібермей, өзі айтқандай әрбір бөлшегіне дейін талдап беруге терең мән беруі дер ... ... ... тән табиғи, биологиялық, физиологиялық, психологиялық атмосфераны бейнелеудегі жазушының тілі қашан да құнарлы әрі тұңғиық, терең бай. Оған жазушының , ... ... ... ... ... ... ... шығармалары куә.
[9,120].
Әуезовтың әңгімелерінде кейіпкердің ішкі монологы, үзіліссіз жүріп жатқан сана ағымы, психологиялық талдау секілді психологизмнің сан ... ... ... ... ... ... алып жататын сәттері сирек емес. Кейде тіпті бүкіл ... ... ішкі ... ... Және бір ... жай, ... әдеби әдістердің әртүрін пайдалана отырып, кейіпкөрдің көңіл-күйі ұзақ әрі жан-жақты етіп жазудан, яғни ... ... деп ... де. ... шығарма шырайы осындай ойлығымен, жан дүние тереңдігімен, сюжеттік динамика мен психологиялық бейнелеудің ... ... ... стилін тудырады.
Жазушының "Жетім " әңгімесі міне, осынау үлкен қасиеттерді бойына жинаған туынды. Әңгіме "әп" дегеннен-ақ ... ... ... ... ... тау ішін бетке алып келе жатқан үш жолаушы жігіт көңілді. Алыстан күн күркірегені білінгенімен олардың көңілдерінде кірбің ... ән ... ... жаңғырықтырады. Ал, осы кезде оларға "қарсы жақты бөтке алып, жалғыз, жаяу бала келе жатты". ... ... ... мұң, қабағында қалың қайғы бар еді. Табиғат-тіршілікте, өмір-өзенде егіздің сыңарындай жүретін жақсылық пен жамандық, қуаныш пен қатты қайғы, адамгершілік пен ... т.б. екі ... келе ... екі, жағдайдағы, екі түрлі тағдырдың Өлім мен Өмірдің ешқашан бітпейтін күресін еске салғандай. Мына жан-жағыңызды қоршаған тіршілік-табиғат осынау тұтасқан ... ... ... ... ... Бірін-бірі білмейтін және біріне-бірінің ешқандай қатысы жоқ жолаушыларды жазушы оқырмандарына осылай ой айту үшін алып отыр.
Әңгіме кейіпкері он екі ... бала ... тас ... Ол ... екі- үш ... ... бар жақынынан, әке-шешесінен, ата-әжесінен де айрылды. Дүниеде жалғыздықтан артық қандай ... ... ... бар десеңізші?! Қаршадай Қасым сол қасіретті жұтып. Жалғыз қалды. Бүгінгі мына азапты жолға шығуына мәжбүр ... осы ... ... еді. Жас баланың жалғыз жанашыры әжесінен айрылғандағы зары:"... - Әжетай, мені кімге тастап кеттің?! Мені неге ала кетпедің, менің қаңғып ... ба? ... ... ... ... сорлы, шынымен жетім болғаным ба?" [10,213], - деп дауыс салып жылауы-оның ішкі күйініші, жалғыздықтан жапа шеккен ... еді. ... ... ... жан-жағындағы жатбауыр адамдардың алдындағы мұнның айғайы, шыңғыруы-бейне бір бозторғайдың боздауындай шырылындай тым әлсіз екен. Әжесінің өлімінен соң қайғыдан қайтып бас ... ... бала тек ... ғана бақытқа жөткендей болатын. Өйткені, ол түсінде үнемі " өзін ... ... ... ... ... ... әке- ... көруші еді".[11,28]. Оны жазушы жиі қолданбаса да ең ... ... ... пайдалана да біледі.Мұндағы түс әжесінің артынан өлуге бар жас баланың аз да ... ... ... ... ... азғана өміріне талшық еткен тәсілтін. Түсінде әке-шешесінің:>>- Біз тіріліп келдік енді ... Сен ... ... сен ... ... көз ... бізді қайта алып келді...>>[10,218], деген сөздерді бала санасындағы арманның сәулесі-тін. Бірақ өмір секілді: түс те алдамшы екен, бертін келе енуді де ... ... де, ... де . . ... осы ... бастап Қасымның нағыз қасіретті де қайғылы күндері басталды. Әжесі қайтқан соң жаны ашығансып қолына алған ... Иса ... ... ... алды.Әлгінде үш салт атты жолаушыларға қарсы жүріп келе жатқан Қасымның ... ... ... ... ... ... рөл ... авторлық әңгімелеу бізге жасырын жатқан кейіпкердің жан құбылысындағы психологиялық процесті жан-жақты ашады.
Үнемі аштықта, ... ауыр ... ... жас баланың бертін келе "ашулы болып, қаны бұзыла бастайды. ... осының бәрі қосылып, ойын шатастыра берді. , деген сөздер оның ... ... ... ... ... ... қол да ... Бұл-Қасымның тасбауырлыққа, өз тағдырына лақтырған тасы, қатыгездікке қарсы қарғысы еді. Осы бетінен ... бала ... ... ... қайрылмайды,.." зарлап еңіреп, әжесі мен атасының атын атап ... ... ... ... ... Одан арғы ... ... Ғазизаның тағдырын қайталайды Аяз- Ажал дүние - кенестікті дүлей дауылға ... ... ... ол күшейіп Адам образына енеді. Алдында тісі ақсиған, ұзын бойлы, қолында ұзын қара ... бар қара кісі ... ... Бір ... ... ... ... осы боранды адамға, тіршілік тағдырына қарсы күш ретінде көрсетеді. Әуезов шығармаларындағы Аяз кейіпкер кейпіндегі Ажал- Адам образының толық қанды ... ... ... оның іс-қималдары да адам әрекетін жасайтындығын көрсетеді. Оған жазушының алғашқы жылдардағы әңгімелері толық дәлел бола алады.
Осы Ажал-Адам қаршадай баланы бауырына ... тағы да ... ... ... ... Тіпті асыққаны сондай - дейді. Әлсіз жетімнің жан ұшыра " - Ағатай, жетіммін...",-дегеніне де қарамады[10,219]. Міне, Ажал-Адам жас ... ... ... ... ... қорқынышын, жол бойғы тартқан жан азабын, өз тағдырына қарсы қайсарлы т.б. ... ... ... ... мен ... ... ... табиғатпен табыстыра, яғни психологиялық параллелизм арқылы бейнелей ашады.
Қазақ прозасына хан қазына ... ... ең ... әңгіме-хикаяттардың қай-қайсысында болсын, шындықты оқырманға құр түсіндірмеген, түйсіндірген, өмір туралы жәй сөйлемеген, сөзбен сурет сала ... ... ... ... ... ... бірегейі - Бейімбет Майлин.
бейімбет Майлин 1894жылы бұрынғы Торғай облысында дүниеге келген. Алғаш сауатын ауыл молдасынан ашқан ол ... ... ... ... ... оны ... кейін Уфа қаласындағы Ғалия медрессесінде оқиды. Сол жылдары ... ... ... үйірмесіне қатысып, өзі сияқты талапкер жастармен бірге атты қолжазба журнал шығарады. Садақтың әрі редакторы, әрі ... ... ... Бейімбет осы журналдың 1914 жылғы үш номеріне озінің тырнақ алды туындысы жариялайды. ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығында қолға алады. 1922 жылы Сәкен Сейфуллиннің шақыруымен Орынборға келіп, баспасөз қызыметіне қызу кіріседі. Орталық газет бетінде жиі-жиі ... ... ... жаңадан өңдеп бастырады. Өлең жинақтарын шығарады. 1923 жылы Қостанай қаласында деген жаңа газет шығарады. 1925 жылы өлкелік ... ... ... сол ... ... ... барып қайтадан баспасөз орындарында әр түрлі қызыметтер ... ... ... аралығында газетінің бас редакторы болып істейді. 1938 жылы тағдырдың тәлкегіне ұшырап, ... ... ... жазушы дегеннің кім екенін, оның қаламгерлік құлқы мен құписы қалай болатынын ... ... ... ... ... Тура қолмен жазып, көрсетіп кеткен. Бейімбет әңгіме ... да ... ... ... ... ... оның , , сынды әңгімелері психологиялық әңгімелердің қайталанбас үлгілері. Бейімбеттің жазушылық ... бірі - ол ... кім ... әу ... әңгімелеп айтпайды. Керемет суретшілік шеберлігі, кейіпкердің жан-дүниесіндегі болып жатқан арпалыстар арқылы ... ... 1918 жылы ... атты ... бас ... ... ... айтылмайды, көрсетіледі. [12,81б]. Міне осылар жәй сөз емес, жанды сурет. Егеубай тысқа шығып еді, көргені жапырайып ... ... мал ... ... ... - жалғыз ат, үйге кірсе - қатыны егеубайдың тозған кимін ... ... ... - ... ... сөзі. Міне, оқырманға осыдан артық қандай түсіндіру керек?
Б.Майлин кейіпкерлерінің характерін, табиғатын тереңдетіп ашатын бірбен бір көркемдік компонент заттық әлемдер ... ... ... бәрі де - адамның өмірі мен тұрмысының, жан-дүниесінің болымыс бітімін, психологиялық ... ... ашып ... ... ... атты ... ... кейіпкердің жұпыны тірлігі олардың ұстанған заттары мен киген киімдерінен көрініп тұрады. ... жылы ... ... де ... ... ... кім ... айтпайды, сурет арқылы береді. Әңгіме басталысымен-ақ, [12,84] деп ... ... ... оның халі ... аян болады. Одан әрі Күлпәштің күйеуі Мықтымның деген суреті олардың хал ... ... одан әрі аша ... Иә, ана мен ... сарыла күткен дорбасы қелген соң, енді Күлпәш талайдан бері өзін мазалаған ойын байына айтады. Ол ойы - ... ... ... қалжыраған Күлпәштің күйеуімен ажрасып, басқа күйі жақсы адамға тимекші болуы еді. Бірақ бұл шешімге де Күлпәш оңай келе ... жоқ. Оны ... ішкі ... көре ... ... Міне, осында автор барлық көркемдік назарды дауысқа бөліп отыр. Дауыс ырғағы, үздік-үздік шыққан үн көп ... ... ... сол ... ... жағдайын алдымызға жайып салып отыр емес пе? Асығыс болса да күйеуінің тосын әрекетіне наразылығын, іштегі ... ... ... ... ... шөп ... бейтаныс әйелге құрақ ұшып жүргені, әрі алдында пәк сезімді ... ... ... бұл қай ... деп қаны ... жарының жарықшақтап шыққан дауысы - суреткердің сайқымазақ әзілімен әжуәлай әңгімелеген болмаса да, тап сол ... ... ... ... ... ... ... әйел адамға тән, оның құқығына лайық дауыс еді.
Әрине, Лида сияқты сұлу, әрі ... ... ... мүмкім емес. Лида мінген вагондағы күрт өзгерісті де автор мынадай кекесін күлкімен әзілдей әңгімелейді: [14,322]. Міне бүкіл вагондағы күрт өзгерген ... ... ... ондағы ахуал адамдардың іс-әрекеттері, емеуріні, ишаралары арқылы ажарланып, ішкі сезім ... сол ... ... ... ... кесектеліп, айқындала түсті. Ғ.Мүсіреповтың кәсіби шеберлігі де дәл осында. Осы көркем детальдарды ойната білуінде. Содан үлкен әлеуметтік, ... ... ... ... ... болса керек-ті.
[16,82] деп Г.Пірәлиева жазушының ерекше психологиялық шеберлігін дүп басып айтады.
Жазушының әңгімесін қарайтырып көрейік, әңгіменің ... ... өзі ... күлкі үйіреді: [14,264]. Осы бір сөздің өзінен-ақ паң, кербез жүрісті түйенің тәкаппар тұлғасы мен ... ойы оның ... ішкі ... ... ашып тұр. ... ... ой иесі - ... кейпіне енген төрт түліктің бірі - түйенің өзіне ғана тән паң табиғаты, тек соған ғана ... ... түр ... ... ... Ол ... еңбегіне қарамай бүгін тағы бір үлкен іс тындырып келеді. [14,266] деп ... ... ... секілді ойсыз, тектіліктен жұрдай жануарға берілген психологиялық портрет, тек осы түлікке ғана тән табиғи ... ... тура ... ... бір ауыз сөз ... ашып ... Автор: шошқаны, түйені қимыыл-қозғалыстары, өздерінің таиғатына тән ерекше бір мимикалық ... ... оның ... тап ... яғни ... ... дәл де нанымды бейнелеп отыр емес пе?
Жазушы мұнда торайларды тұңғыш көрген адамдардың бет-жүзіндегі ... ... да қалт ... қадағалайды. [14,268] дейді. Әңгіме де күлкінің сыртқы емес, ішкі түрі, сипаты ... ... ... ... де, іште ... күлкілерін, мысқылын жия алмай тұрған жұрттың жасырын сезімдері бет-жүзіндегі ерікміз ... ... ... ... ... ... Түйіндеп айтар болсақ, психологялық талдау өнерінің хас шебері Ғ.Мүсіреповтің көркем әңгімелері қазақтың көркем сөз өнеріне қосықан ... ... ... эстетикалық құндылықтардың бірегейі десе де болғандай.
ІІ Қазақ әңгімесі дамуының басты кезеңдері
Ысқақ Қалихан - ... ... ... ... ... ... 1935 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Қатонқарағай ауданы, Аққайың ауылында туылған. ҚазМУ-дың филология факультетінде, кейін Мәскеудегі сценаристердің жоғарғы курысында ... ... 2004 жылы ... ... атты ... ... 1963 жылы ... көрді. 1967 - 1972 жылдары киностудиясындағы аға редактор болып істейді. 1972 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағындадраматургия ... ... атты ... ... 1963 жылы жарық көргеннен кейін (1963), (1965) атты ... мен ... ... (1975), (1980), (1989) атты ... ... (1968), (1969), (1985) атты ... республика театрының сахнасында қойылды. Бірқатар шығармалары орыс, украйын, ... ... ... ... ... ... 1992 жылы романы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Қалихан Ысқақов - көркем прозада жанрлық эксприменттерге барған жазушы. Бір ... ... ішкі ... ... ... ... өзіндік стиліне тән әдіс-тәсілі де жоқ емес. Суреткер шығармашылығының ішнде ... ... ... хикаятын жатқызуға болады. Бұл шығармасын автор жай ғана хикаят деп ... деп ... ... ... ...
Шығарма типологиялық жағынан қазақ әдебиетінде кеңінен орын алған ... ... ... жағдайды қамтитын шығармалар топтамасына жатады. Дегенмен, жазушы өзінің даралық стилінен айнымайды. Алып Алтайдың асқақ ... ... ну ... ... адамдар тіршілігі, көз алдыңызда өтіп жатады. Суреткер қай шығармасында ... ... ... ... ... ... ... Алтайдың түнгі сұлулығы. Осындағы деген тіркестің өзі көп нәрсені аңғартса керек. Сол жердің табиғатын ғана емес, аң-құсын, барлығын көріп ... ... ... Бұл ... елге, ел азаматтарына нәубет болып келген Отан соғысы жылдарын қамтыған, сол ... ел ... ... ... ... ауыр халі, соңында қалғандардың өмірі арқылы берілген. Соғысқа аттанған ... ... ... ... ... ... жетімдер суреттелген. Ішкі әлемдегі арпалыс, зар, шілденің ыстығымен қабаттасып келіп, олардың көңіл-күйіне кері әсер етіп ... ... ... ... берген: . Қандай аянышты, қандай қатігез сурет. Шындығы осы еді. өйткені Айдарханның қолындағы соғысқа ... үш ... ... көз еді. ... ... рухы биік ... Оның ... қандай қиын кездерде ле, өзінің биігін, адамшылығын жоғалтпайды. Мәселен, далада шашылып ... ... ... ... сөзді Бизәт айтады: [18,76]. Жазушы жас жұбайлардың алғашқы бал ... ... ... ... да ... ... ... Шығарманың символдық сентация түйіні де осы де ... ... ... ... ... осындай лиризммен аяқталады.
Қалихан Ысқақовтың жанрлық табиғаты өзгеше, тақырыбы бөлекше хикаяты , бұл психологиялық астары терең, әлеуметтік мәселені тереңінен тартқан шығарма. ... ... ... ... келіп, қазақтың арасында, дәлірек айтсақ, тайгага сіңіп ... ... ... өмір сүру ... ... ... аңғартқан. Көп жылдар қатар тұрған екі халық өкілдері бір-бірінің ұлттық табиғатын терең танып, ... ... Ең ... атап ... мәселе - барлығының қазақ халқының мейірбандығын, тарихи терең дәстүрі бар екендігін ұғынуы. Шығарманың негізгі кейіпкері Аян мен ... бас ... ... ... ... бара ... ескінің болашағы жоқ екенін сезеген Дунька Аянның екегінен ұстайды. Жазушы оны соншалықты шынайлықпен суреттеген. Талайға мекен болған Алтайдың ... ... ... пенде тұрақ тапқан. Бірақ тектілік танытпасаң құрып біткен жерің де осы Алтай. Әйтпегенде азып тозып осы жерде сүйегің қалады. Сол ... алып ... бұл ... ... суреттелген: [19,92б]. Бұл ұлы Алтайлдың суреті. Жазушы деген осы екі ... ... ... ... тұр. ... суды ... ... тек алып тауларға ғана тән ерекшелік екенін суреткер айқын суреттей білген. нулы-сулы жерге тән ... сол ... ... ... молшылығын ашып тұр.
Қ.Ысқақовтың әңгімелеріндегі бір ерекшелік жазушы кейіпкердің психологиясын, кім ... ... ... ... суреттерімен астастырып береді. Мысалы, осының бәрі де көңілге күдік ұялатып, табиғаттың бар сұлулығын бойына жинаған тәкаппар ... да ... ... бар ... ... ... ... өзен неге тұншығады, табиғаттың еркесі марал неге мұңдана үн ... Осы ... ... ой тастай отырып, алда болар оқиғалардан мыр беретіндей. Жалпы жазушының табиғатты суреттеуінің өзі - ... ... ... ... ... арқылы адам, кейіпкер психологиясын ашу тәсілі сияқты.
Сол ұлы таудың қойнауында өзгеше бір үй бар. онда ... шал ... Оның ... ... ... қалай келгені беймәлім. Бір өзі біледі. саяқ ... бір ... Бір рет ... ... ... қол ... ... қалай болары осы шалдың бейнесі арқылы ерекше ашылған.
Жазушының Жөгерді ... ... ... сөз тіркесі бар: . шындығында самагон мен балсыраға тыңқия тоюына қарағанда жетесіздік ғана емес, бәлкім бір мұң бар болуы ... ... ... империяны армандай ма екен. Әйтубір бейнесі сол. Жалғыз ұлдың азабы өз алдына. Тек оны кіналау дұрыс па? ... па оны өзі де ... ... өзі оған ... ... бере алды ма? Өзі ... ... ма?>>[19, 95б]. Жазушы Жөгер бейнесі, оның белгісіз бітеу жарадай мұңы арқылы ... ... ... ... ... бара ... күйін астарлап көрсетпек болғандай сезіледі бізге. Хикаяттың психологиялық астары соншалықты терең.
Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 ... ... ... ... ... ... Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. Ол 1961 жылы Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Шыңғыстай орта мектебін бітіреді. 1963-1969 ... ... ... С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде ... ... ... ... 1968 жылы ... газетінің шақыруы бойынша Алматыға келеді. Оның журналист боп, ... ... ... Шерхан Мұртазаның ағалык қамқорлығы ерекше әсер етті. Өмірінің соңына дейін ол журналистика мен ... ... алып ... ... ... ... ... проза бөлімінің меңгерушісі, 1983-1991 жылдары газетінде редактордың орынбасары, 1991-1993 жылдары бас редакторы болды. 1970 жылы Алматы қаласындағы ... ... ... атты ... ... жас жазушының атағын шығарды. Кейін (1971), (1973), (1975) әңгімелер мен повестері шығарылды. Оралхан Бөкейдің (1978), (1981), (1984) ... мен ... ... көрді. 1986 жылы оның деп аталатын драмалыкқ шығармалары, 1987 жылы деп аталатын творчестволық әңгімелері шығарылды. трилогиялық ... ... ... күйінде аяқталмай қалған. , , , , , ... ... және орыс ... ... ... ... Бөкейдің әңгімесін оқып шыққанда, автордың әлденеше рет жазылған тақырыпқа барып отырғанымен, ... ... сол ... өз ... өз байламы мен пайымдауы бар екендігіне мойын ұсндық. Оның ең басты дәлелі - әңгімедегі негізгі және қосалқы ... ... мен жан ... әрекеттерінің, тағдырларының, мінездерінің өзгеше өрнектелуі дер едік. Қысқасы, жаңаша болмыс-бітімі бар ... тап ... Олар тек ... ... ғана ... өмірде өз орындары бар жұлын-жүйкелі адам ретінде ... ... ... ... көңілге ұялайды.
Міне, сондай кесек характердің бірі - Бәтима. ... ... ... да, ... сан ... суреттелгені де, адамгершілік іс-әрекетінің нанымдылығымен көзге ерекше түсетіні де осы образ. Автор әсіресе Бәтима характерін жасауда жалған ... ... ... ... ... да болу ... оның барша әрекет-қылықтары қарапайым әрі иланымды.
[19,377].
Бәтиманың осы әрекетін ешқандай да ескіліктің сарқыншағымен шатастыруға болмайды. Мұның өзінде халықтық қасиеттің ... көп ... ... ... ... ... ... - болашаққа, жалпы жақсылық атаулыға сену бар. - ... ... ... ... ... ... сенімінің, ұлттық ерекшеліктің символы. Мұнда тек қарт әженің адамгершілік, ұлттық жарқын болмыс, жан-күйі таразыланып қана тұрған жоқ. Бәтима ... ... ... әйелінің рухани тазалығын дәстүрін сыйлап, сақтап келген, аманат етіп ... ... ... ... .[19,378].
.
О. Бөкей бір адамның алжуы ештеңе емес, ал тұтастай алжыған елдің болашақты болжай алуы екіталай деген ой ... Есік ... ... ... ... ... кемпірді, деп сөгетін қазақты көреміз. Кім кінәлі? Осы мәселелердің бәрін жазушы салт-дәстүр сақтамаған, дәстүр сақтап ... ... ... іс-әрекетіне салт-сақтадық, дәстүріміз бар деп, наурызда көже ішіп мәз ... ... ... ... ... ... ... Кемпірдің іс-әрекеті халық әректіндей қабылданады.
Қазақ жазушыларының бір бөлігі қоғамдағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... үшін халқымызға тән ерекшеліктерді пайдалануда. Себебі, басқалармен тақырып ортақ, объективті ұқсас болған күннің ... хас ... ... өмір құбылыстары ұлттық топырақ иісін жоғалтудан, бояу-реңінен айрылудан ада болса керек. Өйткені өнердің ... ... ... оның табиғатын ашатын негізгі эстетикалық категорияны - образды халықтық ... ... ... - оны ... ету. Сондықтан да осы мақсатқа жету үшін олар бір жағы ұлттық дәстүрге сүйенсе, екіншіден, сол ұлттық дәстүрдің бұзылуын, ... яғни ... ашу үшін ... ... қалыптасуы - ұзаққа созылатын тарихи құбылыс. Бұл процесс ғасырларды, тіпті мыңдаған ... ... Ұлт бар ... ұлттық характер бар. Халық ұлт ретінде әлі толыққанды қалыптасып болмаған болса, толыққанды ұлттық характер туралы да сөз болуы мүмкін емес. ... ... - ... ... ... ... Ол ... өзге белгі-сыйпаттарымен тығыз байланыста дамиды. Ұлттық тілдің, мәдениеттің тұрмыстық даму деңгейі мен ерекшеліктері ... ... ... сипаттарын айқындайды. Ұлттық характерді ұлттың қалыптасуынан бөлек алып ... әсте ... ... атты ... ... характерін көбіне портретарқылы даралауға бой ұрады. Бірінші жақтан, лирикалық баяндалатын, барлық оқиға лирикалық ... ... ... ... ... отыратын бұл қоңырда қарапайым әңгімеде, ең бастысы - характер бар.
[20,86].
[21,122].
Қазақта ... ... төл сөз бар. ... сөз ешбір ұрпаққа жат емес. Бір ғана деген сөздің аясына ақылды әйел, асыл ... әже ... ... сиып ... Оның сыртқы бейнесінен де, ішкі жан дүниесінен де ұлттық колориті ғана ... ... ... ... тән ... ... ... алғашқы беттерінде-ақ автор апасының сырт пішінімен оқушыны таныстырады да, өткендегі оның өмір ... ... ... өзгерісіне, ерекшелігіне сай шағын штрихтар тауып, бейненің адамдық нарқын салмайқтайды, қандай жан екенін аңғартады. ... өмір ... мен ... ... ... сан ... азап пен ... артқа тастап, өмір қызығын алдан күткен кейіпкер ана болмысына берілген баға:
[21,123].
Бұл мысалдан кейіпкер характерінің рухани болмыс арқылы берілгенін ... ... өз ... ... ... ... әрі ... ерекшеліктерін бере отырып, оның болмысын танытады.
Сонымен, көркем әдебиетте характер мен түр ... ... ... ... Өмір ... ... суреттеуі тиіс жазушы характер түр сәйкессіздігінің неше алуан мысалымен жеткізуге тырысады.
[21,125].
Сөйтіп, әңгіме ... ... ... да, ... характері біртіндеп ашыла береді. Бірімен-бірі сабақтасқан жүрек шымырлатар шынайы көріністер еріксіз иландырады, мақұлдатады. Кейіпкер қимыл-әрекетінің шынайылығын ... ... ... да ... ... тұр. ... ... үлкен ой бар. Ол ой мынадай: адамның жан-дүниесі қалғи ... ... ... ... де ... ... ар-ұятқа дақ түседі, енжарлық пен рахани мешеулік салтанат құрады екен.
Біз сөз етіп отырған О.Бөкейдің - ... ... ... ... Олай ... - ... ... үлкен әпкесі Шолпанның күйеуге қашып кетуі, апасының әпкесінің артынан қолдан тоқылып тігілген тең-тең ... ... ... ... ... ... кигізіп ертіп барған баланың қолына он сом ақша ұстатуы, дастархан басында бата жасалуы бәрі де табиғи қалпында ел психологиясының ... ... ... көрінген.
Дулат Исабеков 1942 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында дүниеге келген. Жазушы, драматург. 1966 жылы Әл-Фараби атындағы ... ... ... ... ... ... ... журналында бөлім меңгерушісі, 1976-1980 жылдары ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Мәдениет министр репертуарлық-редакциялық коллегияның бас редакторы, 1988-1997 жылдары Қазақ теледидарының бас редакторы, баспасының директоры, Қазақстан ... ... ... ... ... атқарады.
Алғашқы әңгімесі , атты жинақта 1963 жылы жарияланды. (1966), (1969), (1970), (1973), (1975) ... мен ... ... ... (1980) романы басылды. Тандаулы повестері (1983) деген атпен жарық көрді. Бір-қатар шығармалары орыс тіліне аударылып, (1978), (1979), (1986), (1986) ... ... ... ... туындылары венгр, неміс, поляк, чех тілдерінде жарияланды. Дулат ... (1975), (1977), (1979), (1982), (1984), (1986), т.б. ... ... облысы театр сахналарында қойылды.
Дулат Исабековтың әңгімесін алайық. Әңгіме кейіпкері Кемпірбай Киевте оқып ... ... ... ... ... пошташы Отарға келеді. Әрі қарай екеуінің арасында төмендегідей қызу әңгіме ... ... ... ... емес. Қаламгер бұл арада сырт тұр. Бұл жерде жазушы да, оқиға да, идея да, характер де - ... ... ... ... ... ... сан қилы сезімдерін, байламдарын, сынаптай тұрақсыз көңіл-күйлерін тап басу үшін ұтымды құрал болған.
Терең психологизм дәлдігі, сенімділігі үшін монолог қандай ... ... ... да ... көркемдік орны сондай үлкен. Адамның мінез қырларын, белгілі-бір сәттердегі ... ... әрі ... ... да ... ... диалог ерекше тәсіл.
Деталь, подтекст тудыруда диологтің де ролі зор. Сәтті деталь, сәтті подтекст, сәтті диалогтан ғана ... ... ... ... ... тартыс отына май құйған маңызды ситуация суреттелген және диалог арқылы суреттелген. Осы диалогта сурет бар. ... ... ... ... - деп ... ... ... қария мен маңғаз, қимылы сылбыр почташы Отарды көз алдымызға елестетеміз. Автор кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін диалог ... ... ... қарт мінезінің табиғатын оның Отармен диалогынан сеземіз. Жазушы кейіпкер характерімен кіндіктес сөздерді тауып ... ... ... ... ... қақтығысының құралы қызыметін атқарып тұр. Диалог ұзын болғанымен, артық олпы-солпы тұрған ештеңе байқалмайды. Демек, әңгіме диалогтың ұзын-қысқалығына емес, оған ... ... ... ... ... барда шұбалыңқылық жоқ.
Тынымбай Нұрмағамбетов 1945 жылы 10 маусымда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылына ... ... 1968 жылы ... пединститутын, 1981 жылы Мәскеудегі М.Горький атындағы жоғары әдебиет курсын бітірген. Қызылорда облысы ... ... ... ... ... ... коллегиясында, 1996 жылдан газеті редакторының орынбасары сынды қызыметтер атқарған.
Алғашқы ... ... 1971 жылы ... ... ... ... 1979 жылы аталмыш шығарманның орыс тіліндегі нұсқасы үшін М.Горький атындағы Бүкілодақтық жастар ... ... ... , , , , атты ... ... жарық көрген. Жазушы прозасында ауыл адамдарының мінез-құлқы, олардың жан ... ... ... сана ... ... тудырған өзгерістер терең суреттеледі. Нұрмағамбетов жеңіл юмордың шебері, бірнеше комедиялық туындылары бар. Ол , пьесаларын, телефильмі сценарийін ... ... ... яғни , деп ... ... ... сыбырлап айтудың өзі қауіпті кезде, нағыз ұлттық ерекшелігі бар, қазақы мінез тұрған қазақ әңгімелері бар ма? - ... ... ... ... ... ең алдымен, Тынымбай Нұрмағамбетовтің атты әңгімесінен бастар едік. Бұл шығарма юморы, әзілі басым әңгіме. Біз тілге тиек еткен туындыларға ... ... ... ... ... ең ... ... экзотиканың, әсіресе этнографияшылдықтың шаңы білінбейді. Әдемі өріліп, табиғи өрбітілген диалог, әрекет ... ... ... ұлттық психология тебіндейді. Ел жағдайын, қазақ топырағын білгірлікпен сипаттап жазу, көркем шығармаға да нәш ... ... ... ... ... - қаламгер қазақы мінез-құлықты, психологияны ... тап ... ... ... - деп басталатын әңгіменің ұзын-ырғасы мынау: Құдалыққа барған Әлмембет жасын сұраған құдасына [23,213] - деп жауап ... деп ... ... [23,213] - ... соң, ... келе сап, Ережеп досымен ақылдасып, әке-шешесінің көзін көрген қарияларды бір ... ... ... шақыра отырып, өтініштерін ортаға салады:
>[23,215].
А дегеннен әңгіменің оқушыны еліктіріп әкететін бір ерекшелігі - мұнда ұлттық колорит басым. Олай ... - ... ... жұртының қарсы алуы, оны қалжыңдап, ойнап, сынауы да табиғи ... ... ... ... ... дәрежеде көрінген.
Осыдан келіп, бұл көріністерден күйеу Бөрібайдың болмысы танылып, қазақы мінез сомдалған.
Біздің Бөрібай да бірбет, өжет еді ғой. Күйеу ... деп, ... ... жүз ... ... Үнсіз сазарып, аз-кем отырды да: , - деді[23,219].
Бәйбіше ұсынысынан біз ықылым замандардан бермен жалғасып келе ... ... ... ... - ... халықтық дәстүрдің ұшқынын ұшыратсақ, ал Бөрібайдың мінезінен күйеу болса да, намысын аяққа таптатпай, ұсынған тамақтан бас тартып, құлағын үсітіп ... да ... ... ... ... ... айшықтанған.
[23,223].
Осылайша Бөрібай мінезі табиғилығымен, нанымдылығымен көңілден шығып жатады. Ұлттық ... ... ... Мұндағы мінездер арасындағы қалың қатпарлы шиеленіскен тартыс пен сан қырынан құбылта суреттелетін салқар сахара шындығы бар бояу-көркімен көкейде қалып қояды.
деп ... ... ... ... ... жан дүниесін табиғи етіп ашып беруге ұмтылған ... ... ... әр ... ... әр түрлі эпизод, сәтті штрих, детальдарды орнымен ... ... Және ... ... ... ... тұтас ұлттық характер жасаған. Сөйтіп, кейіпкер мінезінің, ... ... ... ... ... ... ... штрих-детальдармен-ақ кейіпкердің жағдайынан, мінез-құлқынан да дәл де нақты мағлұмат береді. Бөрібай шын мәніндегі ұлттық бейне болып тұлғаланған. ... ... ... ... тән игі ... ... Бөрібай характері тайға таңба басқандай айқындығымен, нақтылығымен алдыңнан шығады.
Бұл шығармасында автор тек осы Бөрібайдың ғана характерін көрсетіп қоймаған, тіпті осы ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің де мінезін тіпті, сөйлеу мәнері арқылы кейіпкер мінез-құлқын барша ... ... ... ... ... қысқалығымен, тиянақтылығымен үйлесімді, орамды, астарлы керек жерінде стильдің мәнділігіне дәлел. Диалог құруға келгенде, ... ... мен ... ... ... ... ... Кейіпкерлерді әр қилы сөйлете білу - ... ... бір ... ... құрайтын шарты. Кейіпкер сөзі - образды ашатын, шығарманы шындыққа жанастыратын құрал. Осыны қаламгер өте ... ... Ол ... сөйлетеді. Әу бастан түсіндіруге, идеясын жалаңаш ... ... ... жазушы деталь, штрих, қимыл-әрекет тілімен сөйлегенде, ұзын-сонар толғау, астарлы бояулардың қажеті шамалы. Оның бәрі - айналып келгенде, ... ... ... осы ... ... табиғатына үңілу үшін, Бөрібайдың тұмағы мен асық ойынын алған. Олар деталь қызметін ... тұр. ... ... ... ... ... ұлттық ерекшелік жатыр. Көркем шығарма кірпіштерінің бірі - ... Ол ... ... ... ... қана қоймайды, оның ажарын енгізіп, мінездің көркемдік сипатын да белгілейді. Сондай-ақ, ол - ... ... ... ... көрсеткіші де. Характер ұтқыр штрих, сәтті детальсыз әсте жасалмақ емес. Деталь іріктеу, сөз жоқ, жазушы шеберлігі мен байқағыштығын, өмір ... мен ... ... ... Бір ... өзі ... туындыдағы астарлы ойларды, кейде автор концепциясын, тіпті шығарманың негізгі идеясын анықтайтын реттер де ұшырасады. Ондайға жиі-жиі қолы ... - ... ... ... ... тауып, оны адамдық бар болмысымен, шынайы психологиясымен, ... ... ... ... ... ... жазушылық шеберлік қана емес, творчестволық елеулі жаңалықпен пара-пар.
Т. Нұрмағамбетовтың әңгімесінде ескі ... азап ... ... ... сезімдері, асып-тасыған көңілінің сабасына түсуі, рухани дүниесіндегі өзгерістер көрінеді.
әңгімесіндегі ... ... ... бір күйден екінші күйге, бір арнадан екінші арнаға ойысып, құбылып отыруымен қызық. Мысалы: екі айтқызбайтын ... ... ... риза бас ... ... ойы: [23,307] - ... өрісте жүріп, атынан түскен кездеі ойы: [23,308]. Қабылдың асып- тасыған бұл психологиясы бұдан ... ... ... шыға ... сөзі, өрісте өзі сияқты бас шопан Алданбек кездескен сәттегі Сырдың суын ... ... ... ... ... мен ... ... құйысқанына қыстырмай әлемдік мәселелерді қозғап кететін кездері әдемі юмормен, ұтымды диалогтармен берілген.
Осылайша, әңгіме кейіпкерлерінің ой-толғаныстары, мінез-құлқы мен көңіл-күй ерекшеліктері нақтылы ... ... ... ... ... ... рухани дүниесіндегі сілкініс, ақтарылған сезім, шарықтаған қиял бір-бірмен байланыса келіп, кейпкер жанының, характерінің диалектикасын, сезімдер қозалысының суретін жеткізетін әдемі өрнек ... [24,89]. ... өзі ... ... тек ауз әдебиетінде ғана емес, бүгінгі прозамызда да қолданылатындығын жаңа ... ... ... ... зор қызмет атқарғанын көрсетеді.
Мысалы, далада қой жайып отырған Қабыл мен Алданбек мұхитты саптама етіктерімен кешіп өтіп Америкаға барған жоқ, ... бәрі жай ... ... ... ... жемісі, шындығында бұл Қабылдың ішкі әлеміндегі арпалыс, сезімдер шарпысуы, эмоционалдық көңіл-күй ғана. Мұның өзін шығармашылық шеберлікпен пайдалана ... ... ... ... ... әдебитімізге де ажар беретінін, бүгінгі прозамызға да табиғи түрде кірігетінін көрсетеді.
Т.Нұрмағамбетовтің бұл әңгімесі, кейіпкер характерін сомдауда әңгіме жанрында ... ... ... ... ... Осы ... әдісі арқылы автор Қабыл психологиясының құбылмалылығы мен характерінің табиғатын анық көрсетіп ... ... ... Әбдіков Қостанай облысының Жалгелдин ауданындағы Еңбек ауылында 1942 жылы 4 қыркүйекте дүниеге келген. Өзінің туған аулында орта мектепті ... ... ... ... ... ... ҚазҰУ-дың филология факультетіне оқуға түседі. 1965 жылы оқуын бітіргенен кейін, алғашқы еңбек жолын ... ... ... ... Одан ... ... бас ... орынбасары, газетінің бас редакторы, 1979-1990 жылдары ... ... ... ... нұсқаушы болып істесе, 1993 жылдан бастап Қазақстан ... ... ... әр ... ... жауапты қызыметтер атқарып келеді. атты тұңғыш шығармалар жинағы 1969 жылы жарық көрген. Т.Әбдіков одан кейін де , , , , , атты ... ...
70 ... ортасындағы қазақ әдебиетінде көрініс берген постмодернистік стильдің Әбдіковтің ... деп ... ... тегін жоғалтқан ұрпақтың тебіренісі көрінеді. Талайлардың бас сүйегіне ... ... ... ... жүрген антрополог Хамит Жаубөрінің бас сүйегі арқылы мүсінін келтіре алмай күлкі ... ... ... ... ... бас ... ... қолдарына алып қорықпай тамашалауы, аруақтың рухын туралы тәрбиені ұмытқанын ұлттық нанымның аяқ асты ... ... ... ... ... ... ... Оқап миллиционерге ұқсатып, туысқандарының рахаттана күлгендері,өркениеттің жетегіне ерген ұрпақтың өзін жоғалтудың аз алдында қалғандығын дәлелдейді.
Өз заманының үрейлі ықпалының ығына ... ... ... бас ... ... бейнені ойларына оралта алмай,ауыл адамдарының зәресін алатын миллиционер Оқаптың ұсқынын оңай табулары, ұлттық рухтарының неден, кімнен қыспақ ... ... ... ... ... Жаубөрі деген батыр аталарын естеріне салғысы келгенде, елеңдей ... бір сыры ... ... оның ... ... кім үшін қан ... ... түсініктерінің болмай шыққаны. Олар үшін ол - аңыз. Сондықтан аталарын көрін қопаруға ... ... келе ... екен деген хабарды естігенде, Ошақтыда тұратын батырдың тікелей ұрпақтары елең етпейді. Көрді ашып, орнынан ... ... ... ... ... ... тоқтау салмайды. Байбөрінің басына ертіп барған партия комитетінің секретары Сағит Жүсіпбековтің өзі де, оған ... ... ... ... Аруақтан қорқу,сыйлау, сескену санасына кірмейді. Керісінше, күннің қызуынан қан қысымымкөтеріліп кетер ме деп үрейленеді. Өйткені, ол үшін ... ... ... ... бойы тобырақ астында қалған үйінді. Ол туралы деректерден де бейхабар. Сондықтан оның рухынан да аруағынан сескенбейді, тек бейненің миллиционерге ... ... ... ... әкеледі... Бай мен батырдың бәрі қоғамға құбыжық болған дәуірде, аталарын ұрпақтарына жау етіп тәрбиелеген,санарын жаныштап ойлауларына еркіндік бермеген қорқыныштың салдары ... ... ... ... қолының ызғары, ұлттық сезімдерін жуып-шайып тектерінің кім екендігін естерінен шығартқаны әңгімедегі, диалогтты талас ... ... ... ... ... ... білмейтін ұрпақ бірде орыстардың қолынан өлген болар десе, енді бірде, жанынан еріп жүрген Бекетханның тұқымдары жойды-а деген долбармен төңіректеріне ... ... ... ... ... кәрі шалдың өлер алдындағы кекті сөзінен Хамиттің аңғарғаны жауымен жағаласқанда жеңілмеген ... ... ... ... ... қаза ... ... бейнесін қалпына келтіретін ел арасынан дерек таба алмай қиналған кезде батырдың аруағы түсіне кіріп, аян ... ... ... ... ... ... болған шалдың әңгімесінен көрі түсінің шындыққа жақындайтындығы антропологты таңдандырады. Қазақ жерін көкірегін оққа төсеп ... ... ... ... ... ... ... латыш жігітінің бас сүйегінің бейнесін оп-оңай жасағандығынан, өз тегінен гөрі бөтен елдің тарихы мен ... ... ... көзі ... ... кеңестік дәуірдің тегеурінді тәртібі ұрпақ санасынан бәрінде өшірген еді. Енді сол жоғалтқанды қалпына ... үшін ұзақ ... тура ... көз ... ... ояту үшін ... ... кіру керектігін түсінеді. Ол үшін тарихи еңбектерді жинап ... ... ... жоғалған бейнені қалпына келтіре алатындығына көз жетеді. Жаубөрінің денесін қайта жерлеу кезінде антрополог ғалым есімізге салуы жеткізеді. "Ештеңені ... ... ... ... ... даңғазалық пен далбасаға (абсуртқа) айналғандығы дәлелденеді. Бұдан элегиялық сезімнің жетіліп, ... ... бас ... бастандығы постмодернистік үлгідегі әңгімелердің тууына ықпал еткендігі аңғарылады. Ол антропологтың шешімін таба алмаған қиналысынан да көрінеді.
Өңкей сәттіліктің өзі сананы тоқырауға ... ... ... ... ... танысамыз. Әңгімедегі оқиға желісі, ауылға өсіп, қалаға келіп оқуға түскен Есболдың төңірегінде өтеді. Бесінші курсты аяқтағалы отырған Есбол бір ... Әсия ... ... ... ... Қыз ... ұнап қалған жігітті уысынан шығармайды. Соңы екеуінің үйленуімен тынады. Бұл оның тағдырын оңай өзгертеді. Бір кезде алдынан ... ... ... ... қиындықтар, бірінен кейін бірі оңай ығысып есік ашып отырады. Әдемі қалада іші жиһазға толы екі ... үй, ... ... ғана ... атасының ықпалымен жап-жақсы қызмет те табылады. Кандидаттық диссертациясында жеңіл қорғайды. Бәрі өзі ойлағандай болып шығады. Бірақ Төреханның ... [25,73], - ... сөзі ... ... ... еріп, ішін қара мысықтай тырмалайды. Өзі шамалас жігіттердің талайы қиялдап қол жеткізе алмаған тоқшылық пен ... қолы оңай ... бе, ... ... сыйына баға бере алмағандығынан ба, Есбол басына ... ... ... ... ... өзімен сөз байласпаған, араларында еске салып қинайтындай уәде ... ... шала ... Кәмшатты іздеп, өзі оңай қол жеткізген Әсиядан оңай ажырасады. Соңында, беделді атасының ызбарлы ықпалымен аз ... ... оңай ... мансаптың бәрінен айырылып, ауылынаоралады. Күйеуі бар Кәмшатты жиналыста кездестіргенінде "профессордың ... ... ... ... ... ... ... айналғандығына көзі жетеді. Сөйлеген сөздерінен ақыл-парасатының аздығы, дөрекі әйелге тән мекерлігі, ақыр соңында мұның отбасының бар-жоғын сұрамай, мейманханаға ... ... ... жай түскендей әсер етеді. Ойлап сөйлеуі мен мәдениеті жағынан Әсияның одан ... ... көзі ... ... ... ... ... алдамшы сезімнің жетегіне еріп келгендігін түсінеді. Кәмшаттың өзі туралы ойы да болмағандығын ... ... ... ... Осы кездесуден соң әйелінің аяғына жығылып, кешірім сұрап, отбасына қайта оралу үшін үйіне келгенде, әйелінің небәрі бір жарым жыл ішінде ... ... ... көріп, ішкі күйігін арақпен басу үшін гастрономға бет ...
70 ... ... ... ... ... ... алынған кезде бой көрсете бастаған еркіндік сезіледі. Оны геройлардың әрекеттері мен ... да ... ... ... ... ... ... - көп ойланып, бас ауыртпай оңай шешім ... ... ... күні ... ... ойламай, бір күнмен өмір сүріп есебін түгендеу. Есболдың жап-жақсы тірлігін өз қолымен ... бір ... осы ... ... ... ... қолын оңай жеткендігі. Алақанына келіп қонған бақытын аялай алмай, Төреханның қызғанышпен айтқан бір сөзі үшін өз ... ғана ... ... мен баласының тағдырын талқан етуі. Отбасы ретінде өзінің азаматтық борышын, әкелік сезімін сезіне алмауы. Қиындықпен күресуге дайын емес ... ... ... ... оңай сүю, оңай айну ... ... ... күш алып, ұрпақ тағдырын тұңғиыққа тартып бара жатқан ұлттық проблема ретінде қозғалады. ... өмір ... сол ... бет ... ашып ғана бермей, тегеурінді тәртіптің босай бастағандығы, ... ішкі ... ... ... кетіп бара жатқандығы байқалады. Одан келе жатқан қоғамдық өзгерістердің беталысы көрінеді.
Әңгіме 70 ... ... ... жазылған. Сол кездегі шығармаларға тән болып келетін оқиға орындары (вокзал, аэропорттар, ... іші, ... ... ... іші, туған күн кештері)Төлен Әбдіковтің де прозалық шығармаларына ортақ болғандығына көз жеткіземіз.
Әңгіменің басы осылайша жанжалмен басталып, соңы көңілсіз аяқталады. Сол ... ... ... ... тіл ... қызу талас тудырған постмодернистік үлгідегі шығарма. Әңгіме оқиға қуалап, жеңіл тілмен жазылғандықтан, ішінде сөз болып отырған жайлар көңілге ауыр із, ... ... ... ... ... де ... ... Осы кейіпкерлердің болашақтары ғана бұлдыр емес, өз іс-әрекеттеріне де ... "Мен ... ... ... жол ... ... Ендігі тағдырым не болады, оны өмір көрсетер..." - ... ... ... ояу ... ... ол ... иесі дәл кім екендігін ашып айтпайды. Мұны ... ... кім? - ... ... жұмбақ пікір тастайды. Есболдың өзіңе белгісіз елестің соңына түсіп, тыншый алмай азапқа түсуінің тағы бір ... ... ... бір сөз үшін ... ... ... байронизмді ойға салады. Ішкі сезімін бөлісіп ақылдасар адам таба алмай, іштен тыныпү ... ... ... болып жатқан жайларды түстің елесінде өмір сезінеді. Әңгімеде жас семьяның ... ... ... басты себебі ашылмайды. Оған нағыз кінәлі адамды табу қиын. Әрқайсысының бойында белгілі мөлшерде қателік бар. Ұрпақ алдыңғы борыштарын сезінбейді. Себебі, олар ... ... жоқ. ... тұйыққа әкеліп тірейтінде осы.
Әңгіменің сюжеттік желісінен аңғарылатыны адам санасы үздіксіз ... пен ... ... негізделетіндігін. Қиындықпен келген сәттіліктен ғана адам көңілі тояттық табатындығы. Оңай келіп алақанға қонған бақыт құсының ... кез ... ... ... ... Есболдың ішкі өкініші арқылы ашылады. Қиялдағы ойы түсіндей болып, еш кедергісіз іске асқанда кезде абдырап қалады. Одан әрі не ... ... біле ... ... ... Сол ... ... талабына лайық, қажеттіліктің бәрі уысынан оңай келіп түскенде, іші ... ... ... ... ... дағдарады да, Әсиямен арадағы жанжалды өзі ушықтырады. Оны неге жасап отырғандығын біле алмай, бір шешімгі келе алмай тығырыққа барып ... ... ... ... ... ... ... Соңынан одан да жеріну арқылы, өзіне не керектігін білмейтін тиянақсыз адам болып шығады. [26,22]. ... ... 1932 жылы 29 ... ... ... ... ауданы Талапты ауылында дүниеге келген. 1955 жылы М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 1955-1956 жылы Қазақ мемлекет ... ... ... ... еңбек жолын бастаған.
Тұңғыш кітабы -- очерктер жинағы 1958 жылы ... ... ... замандас бейнесі, соғыс жылдарындағы тылдағы адамдардың қажырлы еңбегін ... (1963), (1965), (1967), (1969), (1972), (1973), т.б. ... мен (1974) атты ... жинақтары жарияланды. Мемлекет қайраткері Т.Рысқұловтың өміріне арналған (1980) роман-трилогиясы басылды. Драматургия ... ... (1987), (1988), ... (1989) атты ... ...
Жазушы Шерхан Мұртазаның өзіне тән шығармашылық ерекшелігі - қысқа жаза ... ... ой ... ... ... шылқамай суреттеу, орынсыз тәптіштеуге о бастан аяқ баспайды автор. Осы ретте ... ... ... әңгімелерге бөлініп берілуі де сюжеттік желінің жинақы шығуын, композициялық бітімнің олпы-солпылыққа ұрынбауын ойластырудан табылған көркемдік тәсіл дейміз. ... ... ... ... та өмір ... дәл ... арқылы оқырманның жүрегіне жеткізе білген. Замана келбеті мен кескінін баяндау Шерхан Мұртаза шығармаларының табиғатына ... ... ... ... ... Олай ... қаламгер өз туындыларына түгелдей дерлік өмірде болған оқиғаларды ой елегінен өткізіп, ... де ... тіл ... ... мәселені де нақты деректерді, өмірлік тәжірибелерді ұсына отырып бейнелейді. Мәселен атты ... ... қой ... ... азабы ерекше суреттелінеді.
>[27,212], - дейді. Бұзаубек қойшы зоотехник Жалауға.
Сөйтсе, Асау атты бұл ... ... ... ... үшін ... ... ... Кеңестер одағы бір жерді жарылқап, соның есесінен бір жерді ... ... зор ... ... ... ... мәлім. Арал теңізі солайша құрыған, солайша тарылған. Құдайдың суын құрту тек ... ... ... Жазушы бұл жан ауыртатын экологиялық кесірді адамдардың іс-қимылы үстінде береді.
. ... бұл ... ... ... ... кетеді. Жолай сол сусыздықтың ауыр бейнеті алдынан шыға береді.
* Неге, не үшін ... ... мал ... ... бола, ылдидағы ұшан-теңіз дала неге қу тақырға айналмақ? Дала ... да, ар ... ... жатқан дуайпат құмның араны ашылып, сусыз жерді жаулап ... ма? Су ... ... ... құм ... ... ... оны қайтып мың жылда да аршып ала ... Соны неге ... бұл ел? ... суы ... қалса бір сәрі, қолдан суалдырыппыз ғой. Мына теңіз ... ... ме? Ойға да, ... да, ... да, ... да? ... ... үлкен шындықты, қып-қызыл саясаттың құрбаны болған ащы шындықты ашып тұр.
* Кеңес ... ... ... тиым ... ... өмір ... Қазақ мұндай кесірлікті [27,203] деп күстаналайды. Ал Саяси бюро мен ... ... ... ... сан ойранды салды, біліп те, білмей де құртты.
- жазушының шоқтығы биік ... ... ... ... тоғанын бұзып, сусап жатқан далаға су жіберіп, бірақ өзі қос ... сол суға ... ... ... осы бір ... ... келді. Жазушының атты әңгімесі үлкен жүк көтерген дүние. Өтірік меңзеген елде нағыз ер шындық үшін өлуге бар. ... мұны ... ...
Бұзаубек қойшы образы - сол ... ... ... символы.
Қазақтың қорғансыздығы бұл әңгімеде астыртын берілген.
Сусамыр - өмірге шынайы құштарлық. Бұзаубек қойшының баққаны қаракөл қойы. Бұл ... ... да туа сала ... ілінеді. Жалпы қатыгездік бұл өмірде бар құбылыс.
- қазақ әдебиетіндегі елеусіз әңгіменің бірі ... ... ... бар, ... ... толы ... Сол ... үстемдік құрып, билеп-төстеп отырған кеңестік жүйеге қарсылық бар. Қазақтың ұлттық қасіретін автор ... ... ... ... ... ... төнген зауалдың ақыры Арал теңізі апаты, тағы ... ... ... ... ... ... ... Мұртаза меңзеп отыр. Іші айға ұлыған көкбөрідей ұлып айтқаны ... Мал ашуы - жан ашуы ... ... ... ... ... қоюлатқан замананың ұсқынын шошып та айтқан. Тіршілік көзі - су, сол құдайдың ағыл-тегіл суын бермей, ... жұт ... ... ... ... ... ... Бұзаубеқ қойшы нағыз ер. Сол күресте ол мерт болуы заңды, қас ... ... ... ... ... ... атты әңгімесінде келтірген.
.
Жабайы араның ызыңы маскүнем Сапаргерейге маза бермей қойды. Өзі арақтан дымы құрып ... ... ... өзі ... сұрай барып, шамына тиген соң айтқан Досан шалдан да, өз ... ... да ... рас.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ы. Алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық - психологиялық идеялар56 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау38 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы38 бет
Көркем шығармадағы психологизм туралы123 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Аңыз әңгімелер6 бет
Балалар қиялын дамытуда ертегі әңгімелердің тигізетін ықпалы28 бет
Басшылардың келушілерді қабылдау кезіндегі әңгімелесу мәдениеті10 бет
Баққожа мұқайдың әңгіме жанрындағы замана мәселелері173 бет
Бұқар жыраудың толғауынан үзінді, Ш. Құдайберді ұлының "Ұждан" аттты әңгімесін, Кенже бидің нақылдары мен Абайдың "он төртінші" қара сөзі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь