Ахмет Байтұрсынов дүние танымының қалыптасуы

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1 АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ ДҮНИЕТАНЫМЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Ахмет Байтұрсынов дүниетанымының қайнар көздері 12
1.2 Ағартушының діни философиялық, саяси көзқарастарының қалыптасуына әсер еткен тарихи әлеуметтік орта 28
2 А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ҚАЗАҚ РУХАНИ .МӘДЕНИЕТІНЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ МЕН ТИГІЗГЕН ӘСЕРІ

2.1 А.Байтұрсыновтың философиялық ойларының қазіргі қазақ рухани мәдениетіндегі алатын орны және заман талабымен үндестігі 102
ҚОРЫТЫНДЫ 118
ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 123
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғанына он жылдан астам уақыт өтіп, елімізде саяси-экономикалық, әлеуметтік жүйеде қайта жаңғыру үрдістері жүзеге асып, әлемдік жаңа даму үрдісінің ықпалымен мемлекетіміз халықаралық деңгейдегі өркениетті мемлекеттің бірі болуға ұмтылуда. Қазақстан қоғамының демократизациялануға бағыт алуы, қол жеткізген демократиялық бостандықтар елдің саяси-экономикалық жағдайының тұрақтанып, нығайып, өркенденуіне үлкен жол ашты.
Халқымыздың рухани оянуы тәуелсіздігіміздің әміршең болу шартының бірі болып саналады. Елімізде жүргізілген экономикалық реформалармен қатар халықтың сана-сезімі де заман талабына сай өзгерді. Ұлттық философия осы үрдістің қозғаушы күші болып табылады. Философия қоғам жаңаруының басты бағытын теориялық тұрғыда талдап, саралайды.
Ұлттың алынбауға тиісті үш қамалы бар. Оның бірі — ұлттық ахуал, екіншісі - ұлттық тіл, үшіншісі - ұлттық өнері мен салт- дәстүрі. Ұлт өміріндегі осындай маңызды мәселелер жөнінде терең ойлар қозғап, соны пікірлер айтып, әлі де өзектілігін жоймаған тұжырымдамалары бар XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының мұралары халық руханиятының құндылығы десек қателеспейміз.
1. Назарбаев Н.Э. Тарих толқынында. -Алматы: Атамұра, 1999. -320 б.
2. Назарбаев Н.Э. Қазақстан Республикасының заңы // Егемен Қазақстан. – 1997 -15 шілде.
3. Байтұрсынов А. Ақ жол. -Алматы: Жалын, 1991. - 464 б.
4. Қызыл қырғын. 37-де апат болғандар // Құрастырғандар Қасенов Қ., Тореханов Ә. -Алматы: Қазақстан, 1994. -80 б.
5. Байтұрсынов А. Шығармалары. -Алматы: Жазушы, 1989. -320 б.
6. Нұрмұратов С.Е. Рухани құндылықтар әлемі: әлеуметтік философиялық талдау. - Алматы: Қазақстан, 2000. - 180 б.
7. Байтұрсынов А. Жұртыма // Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. -36 б.
8. Байтұрсынов А. Жиған-терген // Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. -26-30 бб.
9. Байтұрсынов А. Н.Қ.Ханымга // Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. -39 б.
10. Байтұрсынов А. Г.Н.Потанинге // Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. -44 б.
11. Байтұрсынов А. Аққу, Шортан һәм Шаян // Шығармалары. -Алматы: Жазушы, 1989. -47-48 бб.
12. Есімов F.E. Хакім Абай. -Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1994. -200 б.
13. Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны // Қазақ.- 1913. -23 қараша.
14. Байтұрсынов А. Шымшық пен Көгершін // Шығармалары. -Алматы: Жазушы, 1989. -49 б.
15. Байтұрсынов А. Малшы мен Маса // Шығармалары. -Алматы: Жазушы, 1989. -102-103 бб.
16. Байтұрсынов А. Оқу жайы // Қазақ. -1913. -21 сәуір.
17. Байтұрсынұлы Ахмет. Жоқтау.- Алматы: А.Байтұрсынов атындағы қор, 1993. -96 б.
18. Құдайберді Шәкәрім. Үш анық. -Алматы: Қазақстан, 1991. -80 б.
19. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. - Алматы: Ана тілі, 1992. -448 б.
20. Қазақ газеті // Бас редактор Ә. Нысанбаев. - Алматы: Қазақ энциклопедия, 1998. -560 б.
21. Байтұрсынов А. Тағыда жер жайынан // Айқап. -1911.№ 4. -2-4 бб.
22. Байтұрсынов А. Қазақ пайдасындағы жерді алу турасындағы низамдар, бұйрықтар // Айқап. -1911. -№ 9. -10-11 бб.
23. Дулатұлы Міржақып. Оян, қазақ! // Құраст. М.Әбсеметов. -Алматы: Н.Б.-Пресс-Алтын-Орда, 1991. -80 б.
24. Байтұрсынов А. Қазақ жерін алу турасындағы низам // Қазақ. -1913. -29 қараша.
25. Байтұрсынов А. Земство // Қазақ. -1913. -8 тамыз.
26. Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов. -Алматы: Қазақ ССР білім қоғамы, 1990 . -51 б.
27. Құдайберді Шәкәрім. Шыгармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. - Алматы: Жазушы, 1988. -560 б.
28 . Дулатов М. Шығармалары. -Алматы: Ғылым, 1 том. -1996. -280 б.
29 .Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. -Алматы: Атамұра, 2003. -240 б.
30. Байтұрсынов А. Қазақ өкпесі // Айқап.-1911.-№2.-12- 14 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
* АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ ДҮНИЕТАНЫМЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ
+ Ахмет Байтұрсынов дүниетанымының ... ... ... діни ... ... көзқарастарының қалыптасуына әсер еткен тарихи әлеуметтік орта 28
* А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ҚАЗАҚ РУХАНИ ... ... ... МЕН ... ... А.Байтұрсыновтың философиялық ойларының қазіргі қазақ рухани мәдениетіндегі алатын орны және заман талабымен үндестігі 102
ҚОРЫТЫНДЫ 118
ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 123
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғанына он ... ... ... ... ... саяси-экономикалық, әлеуметтік жүйеде қайта жаңғыру үрдістері жүзеге асып, әлемдік жаңа даму үрдісінің ... ... ... ... ... мемлекеттің бірі болуға ұмтылуда. Қазақстан қоғамының демократизациялануға бағыт алуы, қол жеткізген демократиялық бостандықтар елдің саяси-экономикалық жағдайының тұрақтанып, нығайып, өркенденуіне үлкен жол ... ... ... тәуелсіздігіміздің әміршең болу шартының бірі болып саналады. Елімізде жүргізілген экономикалық реформалармен қатар халықтың ... де ... ... сай ... Ұлттық философия осы үрдістің қозғаушы күші болып табылады. Философия қоғам жаңаруының басты бағытын теориялық тұрғыда талдап, саралайды.
Ұлттың алынбауға тиісті үш ... бар. Оның бірі -- ... ... ... - ұлттық тіл, үшіншісі - ұлттық өнері мен ... ... Ұлт ... ... ... ... ... терең ойлар қозғап, соны пікірлер айтып, әлі де өзектілігін ... ... бар XX ... ... ... ... ... халық руханиятының құндылығы десек қателеспейміз.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев: "Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекеттілігімізді ұзақ уақытқа меңзеп ... ... онда ... ... ... түсінгеніміз жөн" - деп, 1, 270 б.| орынды атап өткенін ескерсек, Алаш зиялы қауымының арманы тәуелсіз елімізде жүзеге асып ... ... ... ... аяқ басқан елімізде уақыттың талабы да жоғары болуда, сондықтан халқымыздң қоғамдық-саяси, әлеуметтік мұралары мен ... ... ... қиын тәртібіндегі өзекті мәселеге айналуда. "Өзінің философиясы жоқ ... ... ... ... мен ... болмайды, әр уақытта басқа факторларға тәуелді болады" - деп, [2, 28-31 66. | жазды қазақтың философ ғалымдары Ж.М. Әбділдин, М.С. ... ... ... ... философиясын дүниежүзілік мәдениет шеңберінде қарастырып, халқымыздың бай ауыз әдебиетін, философиясын, рухани құндылықтарын жоғары теориялық зерттеу дәрежесінде қарастыруда. Еліміз егемендік алғаннан бері бұл ... ... ... ... баға ... ... туды.
Азаттық ой мсн ел еркіндігіне жол салған дара тұлғаның бірі ұлы ағартушы, ғалым-лингвист, түркітанушы, қазақ зиялы қауымының абыройлы көсемі, ... ... ... ... ... сіңірген Ахмет Байтұрсынов болып табылады. Ол XX ғасырдың басында қазақ қоғамының өмірінде жаңа бағытқа бет бұрған қайраткерлердің алдыңғы шебінде ... ... ... мен ... ... ... ... зор үлес қосты.
Жаңа өлең түрі - мысал арқылы әлеуметтік ойға ықпал ету мақсатымен И.А. Крылов туындыларын аударып, ... ... ... ... жаңа ой, соны пікір, толғаулы сөзді өзі қосып, халықты ынтымаққа шақырып, ғибрат алатын мысал философиясын ұтымды дамытады. Адамдардың мінезі, өмір ... ... ... ... ... ... ... отаршыларының зорлық-зомбылығын, халықтың мүшкіл жағдайын бірде ашық ... ... ... ... - тек ... ... емес, ол -- әр халықтың тарихы, оның өмірі, тіршілігі, мәдениеті. Қазақстан Республикасының "Тіл туралы" Заңында "Тіл - ұлттың аса ұлы ... әрі оның ... тон ... ... Ұлттық мәдениеттің гүлденуі мен адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты қауымдастығы ретінде ұлттың өзінің болашағы тілдің ... оның ... ... ... тығыз байланысты" - деп, [3] атап көрсетілген болатын. Сондықтан А. Байтұрсыновтың тіл ... ... ... ... ... да ... ... есептеледі, себебі елімізде "Тіл туралы Заң" өз күшіне еніп, жүзеге асырылып жатқанда "Өз алдына ел болуға өзінің тілі, әдебиеті бар ел ғана ... ... біз ... ... - ... ... сөзі әлі күнге дейін Қазақстан жағдайында маңызын жоймағандығын мойындасақ, ... ... ... оның ... ... дүниетанымындағы кейбір қайшылықтарды өз заманында дұрыс көрсетіп, ақиқатын айтқан адамның бірі - Сәкен Сейфуллин. "Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды" деген мақаласында ... ... ... шыққан, өз заманында патша арам қулықты атаман-шабармандарының қорлығына, ... ... ... ... ... ... арын жоқтаған, патша заманында жалғыз Ахмет еді. Қазақтың ол ... ... ... ... ... ... сатып тілмаш болып, кейбір оқығандары арларын сатып ұлықтық істеп жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай, қызметтерін қылды" - деп, |4| ... да ... ... ... Н.Ә. ... 2003 жылғы халыққа жолдауында мына мақсаттарға ерекше назар ... ... ... әлемдік ғылыми ойдың, мәдениет пен әдебиеттің үздік жетістіктері негізінде гуманитарлық білім берудің толымды қорын ... |5]. Осы ... ... біз ... ... тілі ... ... деп пайымдасақ, А. Байтұрсынов шығармашылығындағы философиялық пайымдауларының маңызы зор деп ... Осы ... біз ... ... жұмысында А. Байтұрсынов еңбектері бойынша біз философиялық көзқарасын жүйелеп, бір арнаға түсіруге талпыныс ... ... ... А. ... біз ... деп айта аламыз, себебі оның еңбегіне кетерілген мәселелер біздің ... ... ... ... ... ... Оның ... ой-толғамдары, дүниетанымдық тұжырымдарының біздер үшін берері мол, әлі келер ұрпақ та одан ... ... ... ... ... ... ... жалғастығы ұштасады. А. Байтұрсыновтың Алаш қозғалысының көрнекті өкілі бола ... ... ... жөнінде 8 мақала жазуының өзі бүгінгі заманмен үндесіп жатқанын көрсетеді. Ұлттық мемлекет тұрғысынан ... ... ... ... ... үрдісті шешудің бағыт-бағдарламаларын жасады.
Тақырыптың өзектілігі қазіргі Қазақстан қоғамында жүйелік ... ... де ... деп ... ... ... жүйеден өркениетке бет бұрып жатқанда рухани құндылықтарымызды Ахмет Байтұрсыновтың шығармашылығы бойынша ой елегінен өткізіп, талдау жасау философия тарихында үлкен орын ... деп ... ... бұл ... ... таңда толығымен зерттеу нысанасы болып табылады.
Қазіргі кезде баспалардан кітап көп шығады, оған мемлекет те қыруар ... ... ... ... тең ... ... ... халық оқымайды. Сондықтан қазіргі нарықтық экономика жағдайында философиялық, саяси ой-пікірлсрді тиянақтап жүйелейтін еңбектер қажет деп ... ... ... шығармашылығына байланысты тарих, әдебиет салалары бойынша іргелі зерттеулср мен ғылыми мақалалар баршылық. Байтұрсыновтың қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген ... ... тіл ... ... ... ... ойлау мүмкіндігімен сабақтастыруы, оларға тұңғыш анықтама беруі, дыбыс жүйесін, сөз жүйесін, сөйлем жүйесін жазуы -- ... ... Оның ... 1923 жылы ақпанның 4 күні шыққан мақаласында ұлы жазушы М. Әуезов Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... ... ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... ... газетінің 1916 жылы қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білімі, саясат жолындағы ... ... біз ... да ... ... ... ... [6, 20 б. ]
Ахмет Байтұрсынов жөніндегі еңбектерді топтасақ, оның өмірі мен шығармашылығына арналған ебектерден М. ... Т. ... 3. ... F. ... Ш. Байсалованың, Қ. Мұхаметхановтың, Ж. Бектұровтың, Т. Жұртбаевтың, Қ. ... Т. ... пен Б. ... К. ... пен Т. Омарбековтың, P. Сыздықованың еңбектерін атауға болады. А. ... ... ... ... ... ... сипаттама мына авторлардың еңбектерінде берілген: Ә. Абдулин, Ә. Қайсар, Т. ... М. ... Ж. ... С. ... Ғ. ... С. ... ... К. Нүрпейісов, И. Шамшатұлы мен Ө. Озғанбай еңбектерінде XX ғ. алғашқы ширегінде қазақ ... ... ... мен шешімі табылмай шиеленіскен саяси-әлеуметтік мәселелер қоғамдық ойдың екпінді қарқынмен дамуына әсер етіп, ... ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқайұлы т.б. сияқты бір топ зиялы қауымның тарих сахнасына шығып, қоғамдық ... ... ... үлес ... ... ... ... саяси-әлеуметтік ойларына талдау жасайды. Біраз еңбектерде Ахмет Байтұрсыновтың "Қазақ" газетінің редакторы болып қызмет еткен жылдары сөз етіледі.
Келесі ... ... ... ... ... ... құрамында істеген қызметі сипатталады: А. Алимжанов, С. Брайнин, Ш. ... В. ... ... сөз ... ... ... жазылған еңбектеріне Р. Нұрғалиев, Ж. Байтілесов талдау жасаған.
Бірқатар мақалаларда Байтұрсыновтың публицистік, ... ... ... ... ... мына авторлардың еңбектері жатады: А. Ембердиев, Ө. ... С. ... А. ... зерттеулерде Байтұрсыновтың тілдің философиялық мәселелерін қалай қарастырғанына талдау жасалынған ... ... ... де атап ... ... деп ... С. ... Г. Тоғжанов, С. Поливанов, Ж. Мусаева т.б. еңбектерінде Байтұрсыновтың қазақтың жаңа алфавиті туралы пікірлерін жүйелеп сипаттаған.
Біржолата өзгертуді көздемегенмен араб жазуындағы ... ... ... ... ... алғашқы қадам "Дала уалаяты" мен "Айқап" журналы беттерінде көтерілді. "Айқап" журналы арнайы айтыс та ұйымдастырды".
Әсіресе, ... ... мен ... ... ... ... ғалымдарымыздың бірі Т. Қордабаев та әр жылдары ... ... мен ... ... Байтұрсыновтың тіл біліміндегі еңбегін тұспалдап болса да жеткізіп отырған. Ол "Қазақ тілі ... 60 ... ... ... өз ойын ... ... 1914 жылы ... тілінің дыбыстық құрылымын айқындауға арналған оқу құралы жарық көргенімен, бұл салада шалалық, шешілмеген түйін жетерлік еді. Ал емле ... ... ... Осы ... ... ... мен араб ... жамап-жасқап дегендей, тілдің дыбыстық жүйесіне, баспа техникасына үйлестіруге арналған әр ... ... 20 ж. ... ... ... ... ... жүргізілді. Бұл енді бұрынғыдай бірі-екілі адамның ғана тиіп-қашып айтқан пікірі ретінде болмай, әр түрлі кеңестердің, ... ... ... ... заңдастырылған әрекеті түрінде өріс алды"[7].
Б. Ілиясов, К. Нұржанов, III. Байтұрсынованың жазған естеліктерінен Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі туралы ... ... ... ... мысалдары, аудармалары, кітаптары туралы жазылған Ө. Әбдімановтың, Ж. Әлжановтың еңбектерінде Байтұрсыновтың Крылов мысалдарынан аударған туындылары, "Қырық мысал" сияқты төл ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеулер жоқтың қасы, дегенмен Қазақстан философ ғалымдарының ішінен А.Х. Қасымжанов, О.А. Сегізбаев, А.К. Касабек, F.E. Есім, М.С. ... Ж.Ж. ... Т.Қ. ... Д.К. ... Т.Х. ... Ж.А. ... С.Е. ... еңбектері Алаш зиялы қауымының халық руханиятына қосқан үлестерін ... ... деп ... К.Б. ... М.С. ... ... ... қоғамдық ойлары сөз болады.Жұмысымызда қорғалуға негізделіп отырған тұжырымдамалар:
* Ахмет Байтұрсыновтың философиялық ... ... әр ... ... ... дәстүрлердің синкретті тұтасуы негізінде қалыптасты.
* Ахмет Байтұрсынов әліпбиі қазақ тілінің табиғатын түсінуге мүмкіндік берді.
* ... ... ... ... ... ағартушылық философиясы А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов еңбектерінде жүйеленді және қазақ ағартушылығы мен ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік, мемлекеттілік, бостандық идеяларымен тығыз байланысты дамыды.
* Ахмет Байтұрсынов шығармашылығындағы тіл мен сөз өнері, мораль мен мысал философиясына ... ... ... зор ... Алаш зиялы қауымының теориялық және практикалық ұстанымдағын тәуелсіз Қазақстан ... ашық ... ... ... ... ... ... мәселелерде қазақ тілінің өміршеңдігі мен тіл саясатына да А. ... ... ... зор ... көрсетілді.
Жоғарыда айтылып өткен тұжырымдамаларға сай жұмысымыз кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... тұрады.
1 АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ
ДҮНИЕ ТАНЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Ахмет Байтұрсынов дүниетанымының қайнар кездері
Дүниетаным сөзінің этимологиясы оның қоршаған шындықты теоретикалық деңгейде ... ... ... ... ... когнитивті, танымдық бастама басымырақ. "Дүниетаным дегеніміз - әлемге деген көзқарастар жүйесін ... ол ... ... - сол ... ... ... әлеуметтік шындықта іске асуын, яғни әлемдсгі адамның тіршілік ету әдісін көрсетеді. Яғни, "дүниелік қатынас" категориясы адамның әлемге деген ... тек ішкі ... ... ... ... емес, сонымен қатар практикалық көрінісі (праксис)" [8, 8 б.].
Ахмет ... ... ... өз дәуірінен озған ой тұжырымдарын жүйелеуге әсср еткен, біріншіден, оның өскен ортасы, алған тәрбиесі болды деп ... ... ... адам ... сай ... ... ... білімі арқылы жетіліп, білімін сеніміне айналдыра алса ғана белгілі бір ... ... ... ... халқының мүшкіл халін, қараңғылығын ерте аңғарған А.Байтұрсынов қызметін мектептерде мұғалім болудан бастайды. "Құл халыққа адамшылық тұқымын ... ... сол ... жазған ол ағартушылықтан өз халқының мұқтажын іздеді. Өзін "адамшылық диқаншысымын" деп мақтанышпен айтты. Мұғалім бола жүріп, Мұхтар Әуезов ... "бас ... ... ... ... оңашада болған әңгімеде ел қамы, ел мұңы ... ... ... ... ... сөзі болған. Елшілдік ұранын салып, үгіттің ауданын кеңейтіп, ел ішінде арманды сөздерін жаза бастаған" |9, 10 б.]. М. ... ... ... осы пікірінен Байтұрсынов жүрген жеріндс бос жүрмей, патша үкіметіне қарсы насихат жүргізіп, ... ... ... ... ... ... ояту жолында аянбай күресетінін көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынов 1909 ж. 1 шілде күні ... ... ... ... үкімсіз 8 ай бойы азап пен қорлықты көріп, ширайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... жазады.Өлеңдерінен, бір жағынан, елге деген сағыныш байқалса, екінші жағынан, дүниетанымының ... әсер ... ... ... ... ауыр тағдыры байқалады. Оны "Анама хат" деген өлеңі дәлелдейді:
"Бара алмай өтірікші болып ... ... отыр ... ... кісі ... ... ... - өр зорлыққа не бар шараң?!
"Үмітсіз шайтан болсын" деген сөз ... көп ... де ... тиіп ән ... ой ... жүрегімде бар бір жарам.
Алданып тамағыма, оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі харам.
Адамнан туып, адам ісін ... не ... ... барам?! [10, 30 б.|
Өлең жолдарына қарағанда ақын оны 1909 ж. Семей түрмесінде ... ... ... ... ... ... сағынышымен қоса, сол уақыттағы тынысы, сенімі көрінеді.
Байтұрсыновқа 1910 ж. 21 ... ... ... ... екі жылға тыйым салып, жер аударады, наурыз айында ... ... ... ... ... әсер еткен тағдыр тәлкегіне түсірген мұндай оқиғалардан басқа халық ауыз әдебиеті, жыраулар поэзиясы, Абай, Шоқан, Ыбырай еңбектері ... ... Ұлы Абай ... ... әдебиетінде жалғастырған Байтұрсынов поэзиясынан заман мұңы, халықтың өмірі, ақынның дүниетанымы, терең философиялық ой ... ... ... Абай ... -- Ахмет Байтұрсыновтың дүниетанымының қайнар көзінің бір арнасы. Оның ... Абай ... ... ... қоғамдық мәселелерді толғауынан көрінеді. Байтұрсыновтың "Жұртыма" деген өлеңіндегі халық тағдыры туралы толғаныстары Абайдың "Қалың елім, қазағым, қайран жұртым" өлеңіндегі пікірлермен ... ... Ал ... "Жауға түскен жан сөзі" атты өлендері де ел жайын, халықтың келешегін ойлап тебіренуі, сыншылдығы жағынан Абаймен сарындас ... ... ... бер ... ... алдама!
Ақшаға жұмақ жалдама!" - деп, халықтың молдаға сенгіштігін айтса, одан өзі:
"Бұ неткен жұрт ... ... ... ... бейқам, жым-жырт жай" -- деп, [10, 29 б. | күйінсе, халық тағдыры, мешеуліктен ... ... ... бет ... ... туралы мәселені Байтұрсынов батыл қойып, жан ауыртатындай етіп айта білгені мына жолдардан ... ... ... тұр, таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның.
Аш, көзіңді, оянып,
Қанған жоқ па әлі ... бар не ... [10, 30 ... ... өмір ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасса, оның генезисі, әлеуметтік, психологиялық ... Абай ... ... ... С. ... атап ... Абай ... "архетиптср" қазіргі ғылыми зерттеулер үшін үлкен маңызы бар құбылыстар әрі сол кезде қалыптасқан "ұжымдық бейсаналық ... ... ... ... ... да этникалық сананың кейбір қасиеттері болып отыр [11, 75 б.]. Абай халқының болашағын ойлап, кейінгі ұрпаққа өз өлеңдері мен қара ... ... ... ... ... ... мұра қалдырды. Абайдың сол асыл мұрасын ұғынып, жүрегімен қабылдаған ұрпақтың бірі Ахмет ... еді. ... ... ала отырып, жоғарыда аталған өлең арқылы Байтұрсынов қалың ұйқыда жатқан ... жар ... ... ... бар ... ... одан ... үміт күтеді. Әсіресе бойды жайлаған жалқаулықты, етектен тартып тұрған еріншектікті, адам бойындағы жағымсыз ... мен ... ... ... ... ... деп елді еңбек етуге, жаппай сауаттандыруға, мәдениеттілікке жетелеуге күш жұмсады. Қараңғылықтан шығудың жолдарын көрсетіп, әркімнің бойындағы ... ... дер ... ... батыл айтып, қателігін басым көрсетіп, қалың жұртты жаман да кері әрекеттерден жирендіру үшін ... сөз ... ... бағады:
Бірлік қып іс етуге шорқар жұртым,
Табылса оңай олжа ортақ жұртым!
Сияқты қара қарға шуылдаған, ... қоян ... ... ... -- деп, |12| іс ... ... жоқ, ынтымақтан айрылған, тек пайда десе, қайда? - деп тұратын, оңай олжаға ... қол ... ... бір- ... ... жоқ, өмірдің не екенін түсінбейтін, аңқау қарға қасиетіне бой ұрған қараңғы елге қайран қалып, су жүрек, қорқақ қоян ... өз ... өзі ... ... ... ... ... шуылдамауға шақыра отырып, Байтұрсынов "Жұртыма" деген өлеңінде осындай ойларды айтып:
Келгенде өзді-өзіне мықты-ақсықдар,
Қайтейін, өзге десе көнгішіңді.
Сықылды сынық бұтақ ... ... ... ... - деп, ... ... ... қайран жұртым" -- деп, жырлаған Абайдың ... ... ... осы ... анық ... ... ойымызша, Абайға ілесе Ахметше ой қозғау деген пікірді бекемдесек, Байтұрсыновтың дүниетанымына Абайдың ... ... ... Енді осы ... одан әрі ... ... ... деген өлеңінің сөз саптауы Абайдың "Сегіз аяқ" өлеңімен ұқсас:
"Қарқылдар қарға,
Шиқылдар арба,
Бой сүйсінер сазы жоқ.
Шешенсіп жұртқа,
Мылжыңдар ... ... ... сөзі жоқ. ... әлгі ол ... ... жол емес," - деген [13, 27б. жолдардағы "ой ісінер сөзі жоқ" деген жаңа метафоралық ... ... ... ... ... деп ... ... еміренуі, елжіреуі, адамның бойы сүйсінетін жердің болуы жақсыларға тән ... ... "Н.Қ. ... атты өлеңінде жігерлік, ақынның оптимистігі, өршілдігі байқалып, тағы да Абаймен ... ... ... де - өлемін жөнімменен,
Тәннен басқа немді алар өлім менен.
Өлген күні апарып тығары - көр, ... жоқ ... ... түнімменен [14|.
Демек, тән өлімі -- жан өлімі емес. Рухани өлім асқар тұлғалы азаматтан аулақ болады. "Н.Г. ... атты ... туып ұлы ... ... етсе,
Онан зор ұлтқа бар ма ырыс деген?! |15| - деген жолдар күрескер ақынның азаматтық дүниетанымын ... ... ... оның ... ... әсер ету жолдарын іздегенде Ахмет Байтұрсынов Абай тапқан соқпақ орыс әдебиеті үлгілерін пайдаланып, аударма жасау дәстүріне де ... Бұл ... де оның ... ... ... ... деп есептейміз. Ертегілер мен хикаялар емес, енді жаңа өлеңдік ... - ... ... әлеуметтік ойға ықпал ету мақсатымен Иван Андреевич Крылов (1768-1844) еңбектерін аударып, "Қырық мысал" деген атпен 1909 ж. ... ... ... ... ... идеяларды, қазақ тұрмысына жақын суреттер ұласа келіп, бұл өлеңдерді Ахмет Байтұрсынов халықтың төл ... ... ... ... ... ... хәм шаян" мысалында:
Жүк алды Шаян, Шортан, Аққу бір күн,
Жегіліп тартты ... ... ... Аққу көкке, Шаян кейін,
Жұлқиды суға қарай Шортан шіркін - деп, [16, 47 б.] ауызбірліктің жоқтығынан осындай ... тап ... өлең ... ... ... аударса, соңында жаңа ойды, толғаулы сөзді өз жанынан қосып ... ... ... ... ғибрат алмай болмас,
Әуелі бірлік керек болса жолдас.
Біріңнің айтқаныңа бірің көнбей,
Істеген ынтымақсыз ісің ... -- деп, [16, 48 6.] елді ... ... ... А. ... ... ... "Маса" атты екі жинағында жаңа идеялар, ойлар көп. Абайдың ақындық дәстүрін ілгері жалғастырып, заман талабына сай жаңа ... ... ... Қазақтың ұлы философ ақыны Абайдың өз көзқарасы, ... ... да, ... да мәдени үлгілері негізінде қалыптасқан болатын. Имандылықтың өзін Абай әр ... ішкі жан ... ... ... әрі ислам ділін насихаттаудағы дүмшелікті сынға алады. Абай -- ... ... ... терең тұсінген ойшыл және адам бойындағы асыл қасиеттердің ашылу керек екендігін үнемі ескертіп, қазақ жастарын білімге, ғылымға шақырған. Философ ғалым Ғ. ... ... ... ... саралап, ғибратты ой түйіндеріне герменевтикалық тәсілді қолданып, Абайдың философиялық тұжырымдарын нақты ұғымдар төрінде ... ... ... ... халқымыздың мәдениетінің тарихи кеңістігіне талдау жасай отырып, адамға жақсылық әкелетін дін қайда ... ... Абай ... ... ... ... ... себебі Абайдың өзі ақыл тоқтататын данышпан, ерекше, өзгеше ... ... ... ол мақтанға бастап, күншілдік туғызады дей отырып, еріншектік - күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ... ... бәрі ... ... деп түйіндегенін ұтымды сипаттаған [17 |.
Абай мұрасынан үйрену ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуда. "Өлмейтұғын артына сөз қалдырған" деп өз ... өзі ... ұлы Абай ... ... де, одан ... ... де, ... де замандас, сондықтан Абай мұрасын парасатты оймен, зерделі санамен оқу қасиетті парыз екенін ... ... ... Оны жоғарыда айтқан Абаймен сарындас, мұңдас өлеңдері, аудармалары дәлелдейді. Әсіресе, Крыловтан аударғандарына біз төмен де ... ... ... ... ... құдайға құлшылығы емес, Алланың адамға берген хикметі негізге ... Адам ... Алла ... ... керек, бұл оны құдайға құлшылығынан босатады. Алла
хикметі - ... пен ... ... өмір жоқ, сондықтан бұл сезімдер толық болса, ол - ... ... өмір бойы қара ... ... ... ... ... мүддесі үшін күресті. Абайдың философиялық қағидаларын зерттеген ғалымдар азын-аулақ, кейбіреулсрі Абай философиясының мәнін ашу жолындағы мақсатқа жетпеген. Абайдың философиясын түсіну үшін ... ... ... ... мен ... ... ... білу қажет, әйтпесе, ол ғылым болмайды. XIX ғ. аяғы -- XX ғ. ... өмір ... ... дәуірі Қазақстанның Россияға қосылуының аяқталып, әлеуметтік бостандық туралы ойлауға тыйым салынған қазақ халқының тағдырындағы өтпелі кезең еді. Абай орыстың прогрессивті ... ... ... жол деп ... өзі де орыстың революционер демократтарымен араласты. Сол дәуірдегі қайраткерлердің көбі ... жеңу үшін ... ... ... ... санасты. Бұл бағытта ХVІІІ ғ. француз ағартушыларынан Мелье, Вольтер, неміс философы Фейербах ... XIX ғ. ... ... ... ... ... ХVІІІ ғ. Европада болған үрдістер жүзеге асты. Ал Россияда бұл үрдістер ХVІІІ ғ. аяғы - XIX ғ. ... ... Олар діни ... ... байланысты еді. Өмір жаңа тәсілді, жаңа түсінікті талап етті. Сондықтан Абай сияқты ... ... ... ... ... ... ... сын кезбен қарауды талап етті.
А. Байтұрсыновтың Абай туралы "Қазақтың бас ақыны" деген мақала жазуы Абайды жай ғана оқымай, жүрегімен сезініп, ой ... ... ... ... ... керек. Кей жерлерде Абайды білмейтіндерге таң қалғанын жасырмайды, ал өзі "1903-ші жылы қолыма Абай сөздері жазылған дәптер ... Оқып ... ... ... сөзіндей емес. Олар сөзінен басқалығы сонша, әуелгі ... ... ... ... таңырқап отырасың. Сөзі аз, мағынасы көп, терең. Бұрын ... ... ... оқып ... ... ... көбінің мағынасына жете алмай қалады. Кей сөздерін ойланып дағдыланған адамдар болмаса, мың қайтара оқыса да түсіне алмайды. Не ... ... ... ... ұқтырғанда ғана біледі. Сондықтан Абай сөздері жалпы адамның түсінуіне ауыр екені рас. Бірақ ол ауырлық ... айта ... ... ... емес, оқушылардың түсінерлік дәрежеге жете алмағанынан болатын кемшілік. Олай ... айып ... ... ... Не нәрсе жайынан жазса да Абай түбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін қармай жазады" -- деп, [18] әділ ... ... ... тәжірибе жаңаша талдаудың мүмкіндігін туғызып отыр. Абайдың философиялық идеяларын ағартушылық және ... ... ... ... тыс бір ... - қазақтың дәстүрлі мәдениеті аумағында түсіну. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінің үкілі ретінде Абай Мартин Хайдегермен еркін араласады. Бұдан ... адам мен ... ... ... пен ... ... ... тұрғанын байқаймыз. Хайдегер осы күнге дейінгі әлем мен адамның, адам мен басқа ... о ... келе ... дербестігі жайлы қағидасына негізделген бұрынғы мәдениет онтологиясын ... Ол жеке ... ... ие түсініктер беріп, әлем мен адамның, адам мен ... ... ... ... ... жаңа ... жобасын ұсынады.
Абай адам табиғатын этикалық тұрғыда қарап, оның кісілік қалпын, ұжданын алға тартады. Сол арқылы ол ... ... неге асық ... ... ... пен ... ... пен имансыз адамның шынайы мәнін ашады. Абайдың негізгі ұстайтын этикалық принципі - "Адам бол" деген сөздермен кірігіп ... ... ... имандылыққа жетелеу. Осы арқылы ол адамның қоғамдық ... ... рөлі мен ... ... ... ... ... жоғары бағалайды. Адамның тұлға ретінде қалыптасу үрдісінде өскен ортаның, тәрбиенің рөліне үлкен мән бере ... ... ... жүйелі түрде тәрбиелеп отыру керектігіне ерекше мән ... ... ... Абай ... ... өмір бойы ту ... көтеріп, адамның шыққан тегі, атқарып жүрген қызметі, атақ-данқы мен дәулетіне ... ... оның жан ... өз ... ... ... ... қарай құрметтеуге үндейді. Абай азамат үшін үлкен бақыт - халықтың қайғысы мен ауыртпалығын иыгына көтеріп, оған шама келгенше мол пайда ... деп ... ... ... осы ... ... ... дүниетаным жүйесінің негізгі мәні осы. Ал бұл тұжырымдамаларды Байтұрсынов үлкен шеберлігімен, білімділігімен дамыта білді.
Крыловтың орыс әдебиетіндегі ұлы тұлғалардың бірі екені, ... ... ... ... қалыптастырып, сол арқылы орыс халқының ұлттық мінез-құлқын, ұлттық рухын жеткізе алганы әлемге аян бола тұра оны ... ... ... ... Қай ... ... мысал жанры ғасырлар бойы жинақталган даналығын танытатындығы, ондағы жасырын астар, жымысқы тұспал, әжуа-мысқыл, ... ... сол ... табиғи ерекшелігін білдірумен қатар, солардың бәріне бірдей ортақ белгі -- оның айнымас бұқарашылдығы, ... ... ... ... ... ... ... бұқарашылдықты Ахмет Байтұрсынов төңкерісшілдік идея дәрежесіне жеткізсе, бұл М. Әуезов "Қырық мысалды" "қалың қазақ жұртның алғашқы ... ... ... сөзі" - деп,[116, 19 б.] берген бағасының өте лайықты екенін көрсетеді. Мысалдың арқауы -- ... мәні -- ... ... ал ... қаруы - ажуа мен мысқыл. Крылов озінің суреткерлік түйсігімен мысалдың эстетикалық зандарын Крылов жақсы меңгергендіктен орыс мысалының атасы ... да ... ... мысалдың мазмұнын Крыловтан алады да, уытты қаруды өз халқының философиялық даналығынан, ана тілінің ішкі мүмкіндігінен іздестіреді және ол да ... дөп ... ... ... ... өз ... өз ... санасына бейімделсе, ал А. Байтұрсынов болса өз тыңдаушысының ұзын ... ... ... ... ... өр ... нақтылап, егжей-тегжейлі баяндайды. Байтұрсынов Крыловты аударғанда жалпы мазмұнын ... да, оны қара ... ... өз ... ... ... шығарманың негізгі өзегі өзгермесе де, көлемі өзгеріп отырады. "Қырық мысалдағы" аудармаларды Байтұрсынов түп-түгел қазақ ... алып ... де, ... ... ... ... ... лайықтап, үкімін өз тарапынан айтады. "Шымшық пен көгершін" мысалын алатын ... ... ... ... ... шымшықты табалап, ақмақсың деп тұрған көгершін әп-сәтте өзі де соның ... ... ... бұл ... ... ... - "күлме досқа, келер басқа". Осыны жеткізу үшін А. Байтұрсынов оқиғаны толықтыра баяндап, біраз талғап алады да, қорытындысында біреуді табалау ... емес ... айта кеп, ... басқа ойға былай бұрып әкетеді:"Жазмыштан озмыш болмас деген созді ... деп ... айту ... - ... әрі: ... адам басы добы деген,
Қуса да қалай қарай домалайды" [19| - деп, мүлде басқа қисынға ... ... ... айтайын деген ойын, идеясын тереңдете түседі.
Ал, "Малшы мен маса" аудармасында ұйықтап жатқан малшыны шағуға келе ... ... ... үшін Сары маса оны өзі ... ... шағады да, оятып жібереді. Ұйқылы - ояу кісінің сермеген қолынан маса өледі, ... ... ... ... өзі аман ... Байтұрсынов осы мысалды аудару арқылы айтпақ болған ойын ... екі ... ... ... сөзі ...
Қазақ малшы ұйықтап жатқан,
Жыланды пәле делік андып баққан.
Пәленің түрін көрген мен - ... ... ... оянсын -деп сөзбен шаққан. ... осы сөз де ... ... ... ... батып кетеді деп.
Ұйқысы ашылмаған жұрт өзімді
Қорқамын Сары ... ... деп" ... төркіні Крыловтан келген осы шағын мысалды бүкіл Байтұрсынов шығармашылығының жарқ еткен сәулесі деп ... ... ... Крыловтан соң Пушкиннен, ол арқылы Вольтердсн, Лермонтовтан, Надсоннан, Жадовскаядан бірсыпыра дүниелер аударған.
Білімгс үйрету, білім беру Байтұрсыновтың үлкен бір арманы еді, ... ... ... ... түйінді мәселелері осы білімгс, оқуға байланысты қай кезде болсын өшпес қазына. "Оқу жайы" ... ... ... "Оқусыз халық қанша бай болса да, біраз жылдардан кейін оның байлығы өнерлі халықтардың қолына көшпекші. ... ... бір ... ... ... ... екінші жақтан білімсіздігін көріп тұрғандар басынып, елдіктен, тендіктен қалдырып, тиісті сыбағасына ... етіп ... ... бар қазаққа ескерерлік іс еді. Бұл заманда қолы ... ... ... әлсіздерге көш беретін өнер-білім" -- деп, [21] тұжырымдайды.
Ахмет Байтұрсынов ұстаздық ғылымы мен тәжірибесінде өз орнын алған, ... ол жай ғана ... ... ... ұлт ... ... ... бүкіл ғұмыры мен еңбегі ұлт санасын тәрбиелеуге, ұлт жайын жаңғыртып, ширатуға, ілгері бастауға арналған.
Ахмет Байтұрсыновты қазақ халқының рухани ... етіп ... - оның ... "іргелі жұрт қатарына қосу үшін жүргізген күресі және сол көрссте ұстанған бір қаруы - ... ... ... ... ... - ... азаматтық борышының негізі, идеологиялық платформасының тіреуі. Ол туған халқының тағдырын жан дүниесімсн беріле ойлады. Отардағы қазақ халқын "Оян, қазақ!" деп ... ... жар ... ... жоқ, көгалы жоқ қырға адамдықтың тұқымын шашып", "ұйықтап жатқан қазақты сары маса боп ... ... ... ... ... ... ... көгіне ермелеп шығып күн болуға" Сұлтанмахмұт Торайғыров өз талантын төксе, өнер -- ... құр ... бара ... халқына "Ай, қап!" деп санын соғып өкінген Мұхамеджан Сералин баспасөз арқылы шықты. Демек, алдағы міндет Ахаңның тілімен ... ... ... ата ... ... соң, ... жерде үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан қағылғанымыз - бәрі ... ... [22| ... ... ... ... ... оқу-ағарту ісінде Байтұрсынов дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен қазақтың ұлы педагогі, жазушысы-Ыбырай Алтынсарин. Ахмет Байтұрсыновтың алғашқы қадамы Ы.Алтынсарин ашқан оқу ... ... ... ... ... ... ... бірі Ыбырай Алтынсариннің де тағлымы деп ойлаймыз. Байтұрсынов -- оқу- ... ... ... ... ... жолға айналдырған, ғылымға түсірген, тәрбиедегі ұлттық рухтың үстемдігін мұрат тұтқан кісі. ... ... ... ... өңірінде де мектептер болған, бірақ біріншілік Алтынсаринге беріледі, себебі оған ... ... ... ... ... төл ... ... емес.
ЬІ. Алтынсарин кирилше негізінде әліпби құрастырып, оқулықтар жазса, Байтұрсынов ұлттың мүддесінде Ресейден бөлініп тәуелсіздікке жетуін ойлай отырып, ... ... араб ... ... жөн ... Осы тұрғыдан бүкіл қазақ тіл ғылымының бастау көзін ашып, сөз таптары, сөйлем мүшелері, ... ... ... ... белгілері, жазу емлелері туралы, оқыту әдістемеліктеріне дейін түгендеп, қазақша атап түйіндеген. Алтынсарин соқпағы Байтұрсыновқа жол ашса, Байтұрсынов жеткен биіктік ... ... ... ... ... толықтырушы тұлғалар. Байтұрсыновқа қазақ әліпбиінің атасы, түркі тілтану ғылымының ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов 1925 ж. Байтұрсыновқа жазған хатында: "Алтынсары баласы Ыбырай хақында өзің жазсаң болар еді. Ол ... ағаң емес пе? Егер ол ... өмір ... ... болар еді, ал сен ертерек дүниеге келгенде оның ісін жасарың хақ" -- деп, екеуінің бір-бірімен рухани ... ... бір ... айтып, үлкен сенім артса Алтынсарин мен Байтұрсыновта ұқсастық көп екенін Ы. ... ... ... білім берудің басты құралы... Біздің барлық үмітіміз қазақ халқының келешегі осы, тек осы мектептерде" - деп, жазған, бұл ойын ... ... жаны -- ... ... ... ... ... сондай болмақшы" - деп, [24] әрі қарай жалғастырып, іс жүзіне асырды. Байтұрсынов 1895 ж. ... ... ... ... ... ... Қалың ұйқыдағы қазақ халқын маса болып ызыңдап, ... ... құю ... оятуды алдына мақсат етіп қойды. Байтұрсынов "Әдебиет танытқыш" (Ташкент, 1926) атты еңбегінде шығарма талдағанда Алтынсарин өлеңдері мен ... ... ... ... ... ... ... лайықтап тұңғыш " Қазақ хрестоматиясын" (1879) құрастырса, бұл игі істі Байтұрсынов абыроймен жалғастырды. "Оқу ... (1 ... 1912), ... оқу ... (1913), ... (1920), ... ашқыш" (1926), "Жалқылау, айырыңқы әдіс" (1927), "Қай әдіс жақсы" (1928), "Әліп-би" (1928) тағы да 21 басқа оқу-әдістемелік ... ... ... Әрі бұл кітаптар әлі күнге дейін құнын жоймаған. Байтұрсынов - Алтынсариннің "Қайырымды түлкі", "Егіннің бастары" (И. ... ... әрі ... ... ... ... түсінсін, ойлансын, оянсын деген мақсаттан туындаған. Байтұрсыновтың дүниетанымында ұлтжандылық қасиеттің басым екені көрінеді. Мәселен, ол Алтынсариннің "Қайырымды ... сол ... ала ... оған өз ... қойды құстың жетім балапанын,
Қорықпай-ақ обалынан түлкі залым.
Қарасаң, ел ... аз ба ... ... ... ... жетім малын?
Пана боп озің сақта, құдіретім,
Кімде-кім балапандай қалса жетім.
Жұмсақ тіл, көңілі қатты залымдардың ... көр ... ... ... -- деген, |25| екі шумақ қосып, И. Крылов пен ... ... ... ... ... ... ... түскен. Ал "Қарға мен түлкі" мысалын ЬІ. Алтынсарин И. Крыловтан жеті ... етіп ... ... оны екі шумақ етіп ұлттық танымға лайықтап, ... ... көп ... Түлкі боп жүр, Залымдық өтірікпен мүлкі боп жүр, Солардың сұмдығына түсінбеген - ... ... ... ... боп жүр - деп [26] ... өз ... ... залымдардың тіліне еріп. Жүрмесек жарар еді мазақ болып" -- деп, [26] ... ... ... Байтұрсыновтың дүниетанымының қалыптасуына Алтынсариннің да ықпалы зор болған әрі Алтынсариннің іске асыра алмай кеткен көп ойларын Байтұрсынов одан әрі дамытып, ... ... ... ... ... ауыз ... де үлкен сабағы болғанын "Ер Сайын" мен "23 жоқтау" толық дәлелдейді. Эпостық жанр бойынша ... "Ер ... ... ... ... мәні бар ... белгілі, себебі батырлық, лирикалық-тұрмыстық эпостарда философиялық ойлар кездесіп қалатыны белгілі. Эпостарда ... ... ... бәрі ... ... ... ... бағытталған.
Дәстүрлі қазақ қоғамында халықтық жадының маңызды құрамдас бөлігі фольклор екені белгілі. Ғасырлар бойы жеке адам мен ... ... ... құндылық ұстанымы мен адамгершілік нысандары халқымыздың фольклорынан нәр алып, сусындап келеді. Ауыз әдебистінде халықтың қоршаған ... ... ... ... ... ... ... тұрақтанған моральдық-әдептік қағидалары жинақталады. Байтұрсыновтың да білім қайнарының бірі, рухани нәр ... ... ... ... ... ауыз ... ... да Байтұрсыновтың дүниетанымының қайнар көздері болды, әрі өзі де оларды ... ... ... ... 1923 ж. Москвада Күншығыс баспасында шыққан "Ер Сайын" жыры кітабы Шоқанның досы, ғалым Г.Н. Потанинге ... ... ... ал ... ... ... нұсқасының тараулары, Г.Потаниннің өмірбаяны берілген.
Жалпы "Ер Сайынды" Байтұрсынов 1915 ж. жазған, алайда белгілі себептермен ... ... 1923 ж. ғана ... Бұл ... ... ... "Жыршылар айтуынан алып, өндеп, өзгертуші Байтұрсынұлы Ахмет" - деген анықтама берген [10, 308 б.|. В.В. ... бұл ... ел ... ... ... 1870 ж. ... батыр" деген атпен шығарады. "Ер Сайын" жыры туралы М. Әуезов, Ә. Марғұлан, Ә. ... Р. ... ... С. ... 1939 ж. ... атты ... жинағына енгізген. Әрине, көлемі жағынан Байтұрсыновтың нұсқасы қысқа, алайда көркемдігі жоғары. Қазақ ауыз әдебиетінің эпос жанрын Ахмст Байтұрсынов жақсы ... ... ... нәр ... ... ... ... жыр оның қаламынан тумас еді. Жырда баланың атын қоярда дағдарған жұрттың ортасына өзі жалшы, киімі де жұпыны қарт ... ... отыз бір ... тісі ... жұртында,
Онан үлкен кісі жоқ.
Өзі жарлы болған соң,
Онымен жұрттың ісі жоқ, - деп, [6, 105-106 б.| суреттелсе, жыршы болмаса да, ... ... ... ... ... ой ... адам ретінде көрінетінін мына жолдар дәлелдейді.
Бәрің таппай тұрасың,
Беліндегі бес қару,
Тал бойына жарасқан.
Екі талай ... ... ... ... ... па?! [6, 105-106 ... ... қайнар көздері қазақ фольклоры екенін жырдың әр шумағы дәлелдейді, себсбі бұл жырды Байтұрсынов өзі халық ауыз ... нәр алып ... деп ... ... балаға ат қоюдың өзінде үлкен философиялық мән бар әрі оны кез келген адам емес, ... ояу адам ат ... "Ер ... жырында да Байтұрсынов осы дәстүрді ұмытпаған, сондықтан қазақтың сайын даласына мәшхүр ... алаш ... ... ... ... деген ниетпен дария кеуделі қарт атын қойған. Қазақтың философиялық даналығын, тарихын Байтұрсыновтың ... ... осы жыр ... ... жоқтау түрлеріне де қалам тартып, тілдің философиялық мәніне маңыз беріп, "ел аузындағы тіл ... ол ... ... ... ... [27, 3 б.|. ... болашақ ұрпаққа қаншама пайдалы пікір айтқан. Осы кітаптың беташары ретінде жазылған Шәңгерей Бөкеевтің ... атты ... ... ... бір-бірін сыйлау үшін келген, сондықтан біз де жан-жағымызға нәр сәулемізді түсіруге талаптанып, алдымыздағы ағаны, артымыздағы ініні, қасымыздағы құрбыны сыйлайық, өйткені өмір ... ... рет ... ... ой айтады. Қазақтың халық ауыз әдебиеті әдеби үрдістің заңдылықтары мен ерекшеліктерін зерттеуге мүмкіндік берді, сол арқылы тілдің, сөз ... ... ... мән берді.
Байтұрсынов әр жанрды туған әдебиетімізден іздейді. Аристотель белгілеген негізгі үш тетікті (эпос, лирика, драма) грек тілінен түп-түгел ... ... ... ... ... үлгілерін қазақтың тұрмыс-салт жырларынан іздеп табады. Сонда, ең ... ... ... ... даттау- сатираға балама болады. Осындай тәртіппен Аристотельше "Драма" деп ... ... ... - ... деп ... трагедияны Мерт яки әлекті тартыс, драманы- сергелдең, яки азапты ... ... ... ... деп ... де Байтұрсынов көңіл бөліп, оны өткеннен дерек алатын сөз төріне жатқызып, онда уақиғадан гөрі ... түс, ... көп ... ... ... ... сарынымен емес, уақыт, туыс сарынымен айтылатын әуезе, оқиғаның тек болғанын айтады деп ... бере ... ... ... ... елдердің туысын көрсетіп тізген Шәкәрімнің шежіресін мысалға келтіреді .
Осы кезенде Шәкәрім ... ... ... ... де дүниеге келген болатын. Ол ғылыми және философиялық ... ... ... ... рухын көтерді. Абайдың ағасы Құдайбердінің ұлы болғандықтан да болар, әрі екеуі де бір-бірімен рухани үндестік тапқан соң да болар Абай мен ... өте ... ... Жеті жасында әкесінен айырылған Шәкәрім Абайдыә тәрбиесінде болып, ұлы Абай мектебінен өтіп, кейіннен лайықты шәкірті болды. Шәкәрім өзбетімен оқып ... ... ... ... ... ... ... бастап, Х1Х-ХХ г. басындағы француз философтары Огюст Конт( 1798-1857), ағылшын позитивисі Герберт ... ... ... ... ... ... А. ... (1788-1860), т.б. еңбектерін жақсы білді. Абайдың қолдау көрсетуімен Шәкәрім Стамбул кітапханаларында, Меккеде қажылық сапарда ... ... ұлы ... Лев Толстоймен хат жазысып тұрған. Шәкәрім философиясында негізгі орында адам, оның мәні, табиғаты болды. Бұл мәселені ... ... ... "Үш ... ... ... алға ... дүниетанымдық мәселелерді қоя біліп, соны шешудің жолдарын іздейді.
Шәкәрімнің "Үш анығында" "жан қатты әсерленсе, денені қиыншылыққа түсіреді" - деп, жан мен ... ... ... ... [28, 13 б.]. Ал Байтұрсынов тәнді жан ... деп ... ... ... [29, 325 б.|. ... ... ... сияқты Батыс философтарының еңбектерімен таныс болды ма, жоқ па, оны біз нақты айта алмаймыз, бірақ Шәкәрім еңбектерімен таныс ... ... және ... кейбір ұғымдар, құбылыстар туралы мағлұматы болғанын жоғарыдағыдай пайымдаулары толық баяндайды. Сондықтан Шәкәрім философиясы да Байтұрсыновтың дүниетанымының бір ... көзі ... деп ... қатар Байтұрсынов жер мәселесін, тіл, дін мәселесінен жоғары қойды. "Бұл ... ... ... қай ... ... да көп: солардың арасында ең бірінші жер ... Біз бұл ... ... ... ... жоқ едік. Жазбағанда үміт күткендіктен яки керексіз деп ... ... ... жер деген сөзді жеңіл түсініп жүрген секілді" - деп, [30, 32 б.| айта ... ... ... ... ең зоры - жер ... Бұл қазақтың тірі я өлі болу мәселесі. Бұл турасында түсінік жетпей қаталасып, қазақты теріс жолға салғанымыз - 5 миллион адамның ... ... ... ... бұл ... ... ақыл айтқанымыз, қазақтың басқаларды да қате ұқпастай етіп, ... ашық ... ... - деп, [31] ... осы жер мәселесінің төңірегінде айтысты пікірлер қажет екенін жазады.
"Қазақ" газеті шыққанша Байтурсынов өзінің осы төніректегі ойларын ... ... ... ... отырды. "Тағы да жер жайынан" деген мақаласында қазақтың қайда барарын білмей дағдарып жүргенін, жер мәселесін шешу керектігінің шешімін таба ... ... ... ... ... ... ... алып қалудың қолайлысы жалғыз-ақ сол жақсы жерге қала салу, бұл қала салу деген сөз қазақтың бәріне айтылган емес, егін ... күн ... жері бар ... ... сөз, мұны ... адам аз ... - деп, [32] әлі де ойлана түсуді өтінеді. "Жерді қолда ... ... бос ... қазақтың өздерінен" деп жерден айырылып қалмау үшін бар мүмкіншіліктерді ... ... ... ... ... жерін патша үкіметі алып мұжыққа бөліп беріп жатты. ... ... шақ ... ... ... ... көшіру жөнінде, яғни орыспен қатар 15 десятина жер бөліп беру жөнінде үкімет орындарына арыз ... Ал ... жер ... "жерлсрің алуға кесіп жатқан жердің жанында болса, жер ... ... де жер ... ... ... болмаса, сендер үшін арнап жер кесуші шықпайды. Жер кесетұғын, өлшейтұғын адамды өздерің жалдап апарып істетіңдер" деп жауап берді, Байтұрсынов бұл ... ... ... соң ... ... ... жері жақын қазақтар жерін кескізіп алып жатыр, жақын еместерінің берген арыздары ойылып босқа жатыр" -- ... жер ... ... ... ашып ... ... қазақтардың отырықшы боламын деп жазған арыздарын құптамайды: "Қазақ ... ... ... арендаға алған есебінде жалдап алған жерлерген үй сал, қора сал, егін сал, мал жай ... ... емес пе? Өз ... ... ... қала ... деп ... сұраудың не жөні барын ұқпаймын". Қазақ шаруаларына жерді қалай пайдалану керектігін, не үшін жалдау қажеттігін түсіндіргісі келді. "Мұжыққа қарасақ - олар ... мал ... ... да, егін ... ... -- дей келе өзі ... жауап береді: "Әуелі өз жерін сақтау өшін. Екінші мал жайылған жер тозған жер болса, ... жаңа жер ... ... [34]. Байтұрсынов қазақ шаруаларына жерді үкімет өз пайдасынан қандай жолмен алады, қалай алады соған түсінік берді. Зиялы қауым мен орыс ... ... ... жердің тұрғындары болмаса, кебіне қазақ шаруалары орыс тілін түсінбеді, білмеді. Аудармашылардың өздері көп ... ... ... жасай алмайды. Сонымен қатар Байтұрсынов патша бұйрықтарын қазақшалап, олардың мән-жайын халыққа түсіндіруге тырысты және ... ... орыс ... жетік білетін, түсінетін қазақ жұмыс істеу керек дейді. Жерінен айырылып "қыстайтұғын жаңа жерді общество бермей, ... орын ... ... ... орналасқан жерінен мұжық қуып шығарған" қазақтардың жағдайын біліп "осылардың бәрі де қазақтың жол білмеген нашарлығының кесапаты. Қазақ пайдасындағы ... ... алу ... ... ... бұйрықтарды ең әуелі білу керек" - дей, [35] келе, жер алу турасындағы низамға ... ... ... ... ... ... 9 ... заңның 12 пунктін түгел көшіріп, осы газетте жарияланған заң жобасын жер бөлу ісіне пайдалануын, тусінбегенін сұрауға шақырады. Байтұрсынов өзінің "Көшпелі қон ... ... атты ... ... ... бастығы Глинканың: "Қазақтың артық жерін алып жатырмыз - өздерінің тілегі бойынша. Қазаққа тиісті жер беріп, ... ... ... ... ... ... тұрғанымыздың мәнісі мынау: көшпелі қалпында жер беріп, орналастырсақ қазаққа жер көп тиеді. Оны Дума арқылы бекітіп, қазаққа берген соң, ала ... Жер ... риза ... ... де мұжықпен қатар 15 десятинадан еркек басына жер береміз дедік. Айтуымыз мұң екен қазақтар отырықшы нормамен жер бер деп ... ... ... ... ... ... ... қазақтарға 700 мың десятина жер бердік..." -деген сөздерді жаза отырып, Ресей үкіметінің ... ... ... отырған айла-тәсілдерін ашып береді. Переселен шенеуніктерінің "отырықшы нормамен" қазақтарға не үшін шығарғандығын ... ... ... ... - ... қазақтар беруші. Алушыға көп алғаны жағымды, берушіге аз ... ... ... ... ... ойлау керек еді. Берушіге бес көп, алушыға алты аз, жағымдысын ойландар" - деп, [36] үкімет әкімшілігінің алдауына түсіп қалмауын ... сату ... әдет ... ... ... ... да, әдет қалмайды" деген, сол жер сату әдетін жер мол болса да, жер тар болса да тастамайтын көрінеді" - деп, [33] ... ... ... ... жөнінде кеңес айтады. Ал, "сьезд жасайық, осы мәселелері сьезбен шешейік" деп ақыл ... ... хат" ... ... мақаласында: "Сьезд болатын, жұртқа керек нәрселер сөйлесетін; Тілегіміз мынау деп тапсырылатын; Керегімізді айтып, тілегімізді сұрап жұмыс бітіріп келдік деп, еліне ... орын ... деп, ... ... орын ... олардың тілегі жататын" жағдайлар болса қажет емес, сонан соң оның ... ... ... "Сьезд керек жұмыс, пайдалы жұмыс. Бірақ сьездегі тілек шкаф бұрышында жатса пайда жоқ" деп, сондықтан сьезд өткізуге асықпай, оның ... ... ... ... ... керек деп жазады [37].
Ахмет Байтұрсыновтың салиқалы ойлары мен философиялық дүниетанымына ... жер ... тіл ... ... әсер етті. Себебі мемлекеттің тұтастығы, халықтың жағдайы Байтұрсынов сияқты ел қамын ойлаган зиялы ... ... ... ... жетекшісі Әлихан Бөкейханов үшін өмірінің соңына дейін ең негізгі мәселелердің бірі -- жер ... ... ... XIX ғ. аяғы - XX г. ... ... философияның бай тарихы бар десек, ол халықтық философиядан бастау алады. Абайдың "Қара сөздері", Шәкірімнің "Үш ... ... " ... ... ... және ... шығармалар болып табылады. Олардың әрқайсысының шығармалары философия тарихынан үлкен орын алуы ... ... ... ... ... ... негізін әдетте атеизм мен философиялық материализм құраған. Қазіргі кезде демократиялық қоғамды қалыптастыруға мүдделі болғандықтан, біз әр ... ... ... зерттеп, өзекті мәселелерді шешуде пайдалана білуіміз қажет.
XX ғ. басындағы қоғамдық-саяси ой-пікірлердің бәріне Байтұрсынов бақылау ... ... ... Олар ең ... ... ... ... үкілдерінің ой-пікірлерін ілгері дамытты, себебі Байтұрсыновтың дүниетанымының қайнар көздері халқымыздың ауыз ... ... ... ... сынды ғұламалардың еңбектерін меңгеріп, мемлекеттік, ұлттық мәселелерге араласқаннан кейінгі қызметі үлкен әсер еткен.
Жалпы Байтұрсынов қазақ өмірінің барлық жағына араласып қана ... сол ... ... да үлкен мән берген. Ол еліміздің дені сау, жанының мөлдір болуын, халықтың ... ... ... бір-біріне қайырымдылық көрсетуіне көңіл бөлген үш мақаласының мәні зор. 1922 ж. Орынборда ... ... ... - жаны ... атты мақаласында ел ішінің тазалығын сөз етіп, "тазалық - денсаулықтың басты кепілі" деген ... ... ... ... тазалық үшін күреске шақырады. Сондықтан біз Ахаң халқымыздың өмір-салты, салт-дәстүрін, тарихы жөніндегі тірнектеп жинаған ... ... ... ... да ... мен ... қалыптасуына әсер етті деп тұжырымдаймыз.
Қорыта айтқанда Ахмет Байтњрсыновтың дүниетанымының қайнар көздерінің бастауы ... ... ... менталитетін, сөздің мәнін бағалай білген халқымыздың философиялық даналығын терең біліп, игеруінен басталып, дала ойшылдарының еңбектерінен тағлым ала отырып дамыған деп ... ... ... пен ... ту ... ... идеяны іске асыруға тырысты.
1.2 Ағартушының діни философиялық, саяси көзқарастарының қалыптасуына әсер еткен тарихи әлеуметтік орта
XX ғ. алғашқы ширегінде қазақ ... ... ... күрделі де келелі өмірлік мәселелер және шешімі табылмай ... бара ... ... ... ... ойдың қарқынды түрде дамуына түрткі болды. Осы ... бір топ Алаш ... ... оз халқының бостандығы үшін білек сыбана күреске шықты. Олардың әрқайсысы қоғамдық ойдың дамуына үлес қосса, солардың ішінде Ахмет ... ... орны ... ... оны ... көптеген еңбегінің бірегей саласы болған философиялық, саяси-әлеуметтік көзқарастары дәлелдейді деп ойлаймыз.
Патша үкіметінің саясаты елдің берекесін қашырып, ұлттық болмыс пен бітім, ... осы үш ... ... Оның ... ... белгілі бір территорияны мекендейтін, тілі мен ділі, салт-дәстүрі ұқсас халықтардың саяси ұйымдасуы болғандықтан мемлекетті халықтың саяси болмысы дейміз. Өз ... ... әр ... ... ... кезең. Гегель мемлекеттілікте субъективті рухтардың жалпылама еркі көрініс табады [38, 10 б.]. Мемлекеттілігін сақтап, дамыта ... ... ... ... ... ... яғни ... ұлттық мақсат пен мүддені халықаралық деңгейде қорғаудың ең қуатты құралы болып табылады. Мемлекеттілік идеясы әр ... жеке ... ... ғана ... ... берік шаңырағы биік болады. Сондықтан Россия отаршылары мемлекеттік жадыны қолдан келгенше халық санасынан ығыстырып бақты. Оны жүзеге асыруда қазақ халқының ... ... ... ... ... ... билік түрлерімен алмастырды.
XX ғ. алғашқы ширегінде шиеленіскен саяси-әлеуметтік жағдайда Ахмет Байтұрсынов күрделі тарихи оқиғалардың ішінде болып, халық игілігі үшін ... ... ... ... кеңесінің торағасы С.Ю.Виттеннің атына жолданган петицияға Қарқаралыдағы митингіде 14,5 мың адам қол ... Бұл ... ... Ә. ... А. ... Ж. Ақбаев сынды ұлттық-либералдық қазақ зиялылары белсене ат ... ... ... 1905 ж. ... 17-де ... ... ... берген үнделердің орындалуы, ал қазақ өлкесі жағдайында жер мәселесінің әділ шешілуі, ... ... ... ... ... озбыр чиновниктерінің аластатылуы қазақ тілінде ұлттық басылымдар ... т.б. ... ... осы ... ... А. ... еңбегін жоғары бағалаған М. Әуезов 1923 ж. "Ахаңның елу жылдық тойы" деген мақаласында былай деп ... "1905 ж. ... ... ... біраз оқығандар бас қосып, кіндік хәкіметке қазақ халқының атынан петиция (арыз-тілек) жіберген. Ол ... ... ... ... ... - жер ... Қазақтың жерін алуды тоқтатып, переселендерді жібермеуді сұраған. Екінші - қазақ жұртына земство беруді сұраған. Үшінші - отаршылардан орыс ... ... ... ... ол күннің құралы барлық мысылман жұртының қосылуында қазақ жұртын муфтиге қаратуды сұраған. Петициядағы тілек қылған ірі мәселелер осы. Ол ... ой ... ... баласының дертті мәселелері осылар болғандықтан, Ахавдар бастаған іске қыр қазағының ішінде тілеулес кісілер көп шыққан, көпшіліктің оянуына себепші ... [6, 19 ... ... ... ... ... ... оқиға 1905-1907 жж. революция болды, алайда ол кезде ұлттық басылым болған жоқ, сондықтан орыс, татар тіліндегі басылымдарда ұлт ... ... ... ... баспасөз тарихы А. Байтұрсыновтың философиялық, саяси көзқарасына әсер ... ... 1907 жылы 27 ... ... ... ... пен Әбдрашид Ибрагимовтардың Әрекеті нәтижесінде қазақ тіліндегі тұңғыш бейресми "Серке" газетінің бір нөмірі шықты. Онда М. ... ... ... ... мен ... ... атты мақаласы жарияланды [39, 8-9 бб.|. А. Байтұрсынов ақпарат ісіне өзі де белсене араласқандықтан, газеттің маңызы ... ... ... "...газета -- халықтың көзі, құлағы хәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, халыққа газет сондай ... ... деп ... арын арлап, зарын зарлап, халықтың сөзін сөйлеп, ... ... ... ... тұрып, қарғаға көзін шоқытпасқа тырысады" [40].
Қазақтың маңызды екі баспасөзі 1911 ж. ... ... 1911 ж. 11 ... ... ... Мұқаметжан Сералиннің басшылығымен "Айқап" журналы, ал 16 наурызда Бөкей Ордасында Шөңгерей Бөкеев пен Елеусіз Бурин ... ... ... шықты. "Айқаптың" 1915 жылдың тамызына дейін шығып, 83 саны жарық көрсе, "Қазақстан" газеті 1913 ж. дейін басылып, 18 саны шыққан [41, 26, 30 бб. ... ... ... ... ... ие болып, мерзімді баспасөз арқылы халықтың көңілінен шығып, халыққа арнап сөз айтатын А. Байтұрсынов, Ә. ... М. ... ... ... ... ... тобы қалыптасып, 1913 ж. бастап "Қазақ" газеті шыға бастап, ұлттық-демократиялық бағытты уағыздады. Байтұрсыновтың саяси көзқарасына әсер еткен ... ... осы ... себебі ақпарат құралдарын қазіргі кезде төртінші өкімет деп атайтынын ескерсек, А. ... өзі ... ... ... ... ... бетіне басып, халық қалаулысына айналды, өйткені, "Қазақ" ... ... ... ... одан тыс Уфа, ... ... ... Петербург, Москва, Томск, Түркия сияқты жерлерге тараған [42, 55 б.|. ... ... 1913 ж. ... ... 1918 ж. наурызға дейін шығып, 265 саны жарық көрген. ... ... ... халықты ағарту, саясатқа деген ынтасын арттырып, ұлттық сана-сезімін ояту болғаны А. Байтұрсыновтың "Қазақ" газетінің №1 санында жазған ... ... ... ... ... дейді: "Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін "Қазақ" деп ... Ұлт үшін ... ... ... ... ... ... қызмет ету қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десең дер, азаматтар тұра жолдың бірі осы" [40]. ... ... ұлт ... жолында осы газеттің атқаратын ісі зор екснін меңзеген. М. Әуезов бұл ... дер ... ... қазақ зиялыларының патша саясатына қарсы күрес органы ретінде, қазақ ... ... ... ... ... шыға бастағанын атап өткен болатын. "Қазақ" газетінде Қазақстанның қоғамдық-саяси, рухани әмірінің мәселелері жарияланып тұрды. ... ... ... ... ... ... саяси партия құруда көптеген жұмыстар істеді әрі халық газет арқылы ел ішіндегі жағдайды біліп отырды. "Қазақ" газеті ... ... ... ... ... ... сөздер кімге пайдалы, кімге залалды екендігін күні-бұрын біліп, ... ... ... ... сақтанып тұрды" - деп, [40] Байтұрсыновтың өзі атап өткен болатын. ... ... ... ... кезінде майдандағы жағдаймен елді таныстырып отырды. Соғыс мұқтажы үшін ... ... ... ... ... ... ұлттық-демократиялық зиялы қауымды ойландырды, әрі 1916 ж. патшаның июнь жарлығы да қазақ зиялыларының көзқарасы мен қандай ... ... ... ... шешімге келуді қиындатты. А. Байтұрсыновтың көзқарасына, дүниетанымына әсер еткен тарихи оқиға осы 1916 жыл деп ... ... ... осы кезде дер кезінде сол оқиғаларға талдау ... тез ойын ... ... ... мұны толық дәлелдейді. Осы кезде "Қазақ" газетінде шыққан мақалаларда патша үкіметінің жер мәселесіне байланысты жергілікті қоныс аудару мекемелерініе озбырлықтарын ... ... ... "Қазақ" газетінің 1913 ж. 29, 30 сандарында "Қазақ жерін алу туралы низам" атты мақаласында былай деп ... ... ... ... ... ... ... қай жолмен алып, қай орынға көшіреді - оны қазақ білмейді. Жоғары хакімдердің қазақ жері ... ... ... ... болса да, ол бұйрықтарды мұндағылардың қайсылары орнына келтіріп, қайсылары орнына келтірмейді, "Қазақ жас ретін ... [43] - ... де, ... ... ... ... бетімен кетеді. "Мынауың жолсыз ғой" -- деп, [43] қазақ дауласа алмайды. Білмейтіұын қазаққа бәрі жолды болып көрінеді. Сондай ... ... ... ... көріп, әуре болып жүрген қазақтар көп. Шынында да, қазақтар өз құқын қорғап, низамда жазылған жобаларды нұсқаға ... ... ... ... ... ... Осы мақаласында одан әрі былай талдау жасаған: "Қыстау ... ... ... ... жаңа жерді общества бермей, жер алып беріп орналастыруға міндетті мекемелер оған қабырғасы қайысып қайғырмай, екі жыл, үш жыл, төрт жыл ... шаба ... егін сала ... ... орын ... ... жүрген қазақтарды көз көріп тұр. Қазақ жерін алу турасында шыққан низам, бұйрықтарды қазақ білсе, осындай жәбір көрушілер азаяр еді ... ... сол ... ... ... ... бұйрықтарына, заңдарына үлкен мән беріп, халық соны түсініп отыр ма, жоқ па, осыған ... ... ... ... ... пайдасындағы жердің артығын алу турасында шыққан низам бұйрықтардың ең әуелі білуге керегі - 1909-шы жыл, 9-шы ... ... ... ұнатып шығарған насихат бұйрық. Бұл бұйрық қазақ жерінің артығын ... ... ... ... ... ... бұл ... істеген істер жолды, мұнан тысқары істелген істер жолсыз болсын деп 9-шы июннің бұйрығы 12 пунктке бөлінеді" -- деп, 143J ... ... ... ... ... ... шырайлы жерлерін алу екенін түсіндірген. Шынында да, осы мақсатпен Щербина экспедициясы жабдықталып, оның берген ... ... ... ... ... ... ... жерлер бос емес, қазақтар өзі отырғанын дәл көрсеткен, сондықтан В.Кузнецов ... ... ... жіберіп, ол патша өкіметіне жағу үшін жалған мәліметтерді көптеп берген. Осындай тарихи жағдайларды жақсы біліп, дұрыс талдау жасаған Байтұрсынов "Жер ... ... ... ... "Қазақ жерінің тұтқасының екі ұшы екі қолда: бір ұшы қазақта, екінші ұшы ... Әдіс ... жағы ... алып жатыр, бос ұстаған жағы айрылып қалып жатыр. Жерді қолында қатты ұстау, бос ұстау қазақтың ... ... жері ... ... еді, ... жері ... ... іс қылсаңдар. ... ... ... алдырмасқа іс қылған қазақ жоқ. ... өз ... ғана ... өз ... ғана ... ... өз пайдасын ғана көздеп іс қылып, жұрт пайдасы мен зарарына тіпті қарамайды" - деп, [33] әділ ... ... ... ... шешу ... ... ... жүйесімен әлеуметтік өзгеріс жасауға мүмкіндік болмағандықтан ауылға земство енгізуді, осы бағытта реформа жүргізуді мақсат ... 1913 жылы А. ... ... деген мақаласында "Земствоның қолындағы істің бәрі де пайдалы болғандықтан жұрттың ... ... ... ... ... ... ... 50 жыл. 34 губернияда земство көптен бері бар", - деп салыстыра отырып, земство қолындағы халық тіршілігіне ... ... ... ... земский ақшаның билігі земствода болады. Земство әр жылға жұртқа керек жұмысқа смета жасайды, оны ... ... ... ... жиылған ақшаны орын-орнынша халыққа керек жұмысқа жұмсайды. Орынсыз халықтан тиын алынбайды, алған тиын пайдасыз жоғалмайды" [44]. ... ... ... ... ... ... ... қалай далаға кететінін оқу мәселесі бойынша былай түсіндіреді: ... ... ... ... ... ... жоқ, реальный училищеге оқиын десе, степендия жоқ, учительский школада земский степендияға қазақ баласы алынбай, Полтава губсрниясынан келген орыс балалары ... -- ... ... ... кету ... осы ... ал оқу -ағарту бойынша земствоның пайдасын Байтұрсынов былай көрсеткен: "Халыққа оқуды тегіс таратушы, жұртқа ... хат ... ... ... бар губернияда хат білетін жүз кісіден 80, 90 болады. Россиядағы ... ... ... жіберіп, топтап санағанда, жүз адамнан 20 адам-ақ хат білетін болып шығады, біздің қазақ облыстарында жүз ... 5 ... хат ... ... ... ... қазақ халқына көбірек керек деп түйіндей отыра, Байтұрсынов земствоның көп ... ... ісі ... ... және егін егу, сауда істеу, басқа кәсіп қылушыларға да земство көмектесетінін баса айтқан [44].
Әрине, Байтұрсыновтың өз ойын ашық ... ... ... ескеру қажет деп санаймыз, бірақ оның мақалаларын оқып отырған адам Байтұрсыновтың айтайын деп отырған ойы халықты жерді талан-таражға ... ... алып ... орыс ... ... ... күреске шақырғанын аңғаруы қажет. Байтұрсыновтың осы кездегі философиялық, саяси дүниетанымына әсер еткен тарихи оқиға патша өкіметінің қоныстандыру саясаты, жер мәселесі болды әрі ... ... ... жоғарыда аталған мақалаларда жариялай отырып, қазақ халқының арасында отарлыққа қарсы күресті нығайтуға ықпал етті. Ал ... өз ... ... ... және ... ... күшеюі, соғыстың ауыртпалығы халық бұқарасының қайыршылануына әкеп, қымбатшылық етек алғандықтан наразылық тудырды. Соғыс ел ішіндегі ... ... ... ... ... ... село ... да армия қатарына еңбек етуге жарамдыларын шақырып, ... ... ат пен ... құралдарын көптеп алғандығы шаруалардың аграрлық және ұлттық езгіге ... ... ... ... ... ... ... туралы Байтұрсыновтың "Соғысушы патшалар", "Бұл заманның соғысы" атты мақалалары бар. Бұл еңбектерден Байтұрсыновтың дүние ... ... ... ... туралы жақсы білетіні байқалады. Мысалы, "Соғысушы патшалар" деген мақаласында соғысқа бес ұлық патша, үш ұсақ ... ... айта кеп, ... ... ... ... Байтұрсынов әр мемлекеттің жер көлемі, әскери күш-қуаты, ... осы ... әр ... ... туралы мәліметтер береді [45]. Ал, "Бұ заманның соғысы" деген мақаласында соғысқа жұмсалатын құралдар мен соғысу ... ... өз ... ... Байтұрсынов соғысқа керекті бес нәрсені айтады: әскер, қару-жарақ, флот (соғыс кемелері), әскербасы, ... ... [46]. ... ... ел ішіндегі тарихи оқиғаларды ғана емес, халықаралық жағдайды да жақсы білген әрі ол жөнінде өзіншс талдау жасап, ... ... ... ... ... ... ой-өрісі, білімі жоғары болған, сондықтан да болар оның философиялық пайымдаулары да ... ... деп ... ... ... ... ... тұтас көзқарасты қалыптастырады. Француз философы Э.Каллоның айтуынша, философия тарихы тарихтың синтезі әрі интерпретациясы, ол ... ... ... ... ... ... мақсаттың ішкі заңына бағынатынын көрсете отырып, оқиғалардың барысына талдау жасайды [47, 193 б.|, ал А. ... ... ... ... ішкі ... ... арқылы әмбебап тарихи болмысты зерттеу болып табылады" - деп, [48, 618 б.| ... ... ... А. ... ... ... ... талдағанын айтпастан бұрын әуслі оған анықтама берейік. Тарихи үрдістердің ... және ... ... болады десек, объективті факторына табиғи- климаттық және экономикалық моменттер, субъективті факторлар деп белгілі бір идеяларға, эмоцияларға сәйкес ... ... ... ... Адам ... ... эволюция жүзеге асатын табиғаттан айырмашылығы, тарих адамнан тыс бола ... оны ... ... ... ... зандары адамдар арқылы жүзеге асатынына қарамастан, олар объективті болып табылады.
А. Байтұрсынов соғысқа керекті бес нәрсенің ішінде әскерді көрсетіп ... ... ... күш адам ... ... ... ... өндірістің экономикалық факторы. Сондықтан соғысушы мемлекеттердің әскерлері сол мемлекеттердің негізгі көзі бола ... ... ... ... ... болып табылады. Ал әскербасына жауапты міндет жүктеледі. Ол қалың тобыр әскерге жетекшілік жасап, соғыс қимылын жүргізеді, сонда "ат шаба ма, бап шаба ма" ... ... ... жеке ... ... ... ... көрінеді. Кез келген саяси жүйенің орталығы мемлекет болса, ондағы басты саяси мәселе өкіметті жаулап алу мен ... тұру ... ... ... осы ... ... ... соғыс кезінде 1916 ж. Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліске А. Байтұрсыновтың көзқарасы қандай болды? ... ... ... ... ... интеллигенция өкілдерінің Уәлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов сияқты жетекшілері халықты патша жарлығын орындауға қарсы шықпауға үгіттеді . ... ... ... осы үш жетекшінің "Алаштың азаматы" деген мақала-хаты шығып, онда "... қазақ қарсылық қылса, елге отряд шығады, ... ... ... ... кетеді, бас пен малға әлегі бірдей тиеді, ... ... ... -- дей, [42, 64 б.] ... ... ... үшін ... патша жарлығын орындауға шақырды.
Бұл дұрыс та болған шығар, себебі онсыз да еңсесі түсіп отырған халқының аман ... ... ... ... еді. ... алаш зиялылары бұл көтерілістің қазақ халқының өмірінде елеулі орын алатынын түсінді. Бұл патша өкіметінің отаршылық саясатына ... ... ... бір ... еді. ... ... ... Торғай мен Жетісу болып, одан Қазақстанның бүкіл территориясын қамтыды. Тарихшы К. Нүрпейісов дұрыс көрсеткендей, Алаш көсемдері көтерілісшілерге де, майданның қара ... ... да ... ... жоқ. Керісінше, олар майдан тылында еңбек еткен қазақ жігіттерінің сөзін сөйлеп, мұңын жоқтап, тыл ... ... ... ... ... ... ... аямады [42, 68 б.|. Ал 1917 ж. Ақпан төңкерісі жеңіске жеткеннен кейін, Алаш жетекшілері Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. ... М. ... т.б. ... ... ... мен Қытайға кеткендерді ата жұртына қайтаруға көмектесіп, көтеріліске қатынасушыларға үкімет тарапынан рақымшылық жасауға күштерін ... ... ... ... қарсы шықпауға шақырған себебі, патшаның жазалаушы отрядтары зећбіректермен, пулеметтермен қаруланған, ал ... ... ... ... ... бұл сол кез үшін ... дұрыс шешім еді. Осындай пікірде болған Байтұрсынов та істің артын ... ... ... ... мойындауымыз қажет. Осындай бір сын сағаттарда Байтұрсынов өзін өте салиқалы ұстап, білімділігі мен дүниетанымының тереңдігі арқасында әділ шешімдер жасай ... деп ... әсер ... тағы бір ... ... "Алаш" партиясын құру жолындағы зиялы қауымның қыруар істері саяси көзқарасына үлкен ықпал етті. 1917 ж. 21-26 шілдеде ... ... ... ... ... өтті. Оған Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария облыстары мен Бөкей Ордасынан, Ферғана облысының қазақтар мекендеген аудандарынан өкілдер ... ... күн ... ... 14 ... ішінде әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси өмірге қатысы бар маңызды ... ... оның ... ... ... жер, құрылтай съезіне дайындық, қазақтың саяси партиясын құру ... ... ... аударылды,Халел Досмұхамедов съсзге төраға, хатшылары А. Байтұрсынов, Ә. Көтібаров, М. Дулатов, А. Сейітов ... А. ... пен М. ... "автономиялы тәуелсіз қазақ мемлекетін құру", ал Ә.Бөкейханов "демократиялық, федеративтік және парламенттік Россия республикасының құрамындағы" Қазақстанда ұлттық-территориялық автономия құруды ұсынды. Съезде ... ... ... Ә ... ... ... ... қабылданған маңызды шешім - "Алаш" партиясының құрылуы болды. Оның бағдарламасы "Қазақ" газетінде ... ж. ... Алаш ... ... шешіміне сәйкес жалпықазақтық екінші съезд шақыру жөнінде ұйымдастыру комитеті құрылды. ... ... Ә. ... А. Байтұрсынов, М. Дулатов, С. Досжанов, Е. Омаров ... ... ... 5-13 ... ... ... өтіп, оған 80 -ге жуық делегаттар қатысты. Съездің күн тәртібі Алаш партиясы бағдарламасының ... және елде ... ... ... ... ... ... қазақ автономиясы мен милиция туралы Халел Габбасов баяндама жасады. Алаш ... ... Ұлт ... құрамына 15 адам кіріп, Алашорданың төрағасы болып баламалы сайлау ... Ә. ... ... ... ... ... шығып тұрған "Қазақ" газеті прогресшіл бағытта болып, қазақ ... ... ... ... жоқ роль ... ... ... "Сибирская речь" газетінің тілшісі Н.Я. Коншин 1918 ж. 28 шілдеде шыққан "Қырғыз автономиясы" атты мақаласында "Большевиктердің ... ... ... ... белгілі қырғыз қайраткерлері Ә. Бөкейханов, "Қазак" газетінің редакторы Байтұрсынов және басқа интеллигенция өкілдері ... ... ... ... болды" [42, 168 б.|. Бұл жерде айтып кететін бір мәселе Алашорда Кеңес ... ... 1918 ж. ... ... ... ... ... шарасыздан туған қадам болған болатын. Сондықтан олар жасырын жағдайда болған жергілікті кадеттер мен эсерлер партия ұйымдарының басшыларынан қол үзген жоқ. Ал ... ... ... ... жандармерия А. Байтұрсыновты түрмеге де жаппақшы болды, цензура газетке қатал қысым көрестті. Ахмет Байтұрсыновтың революцияға дейінгі қызметінде ... ... ... орын алады. Газет арқылы Байтұрсынов ащы армандарын, ... ... ... ... ... ... күш қоса ... қоғамдық-саяси күреске араласты, "Алаш" партиясының мүшесі болды, бірақ 1919 ж. Ахаң онымен байланысын үзеді. Бұған А. Мектеповтың пікірінше, В.И. Ленин қол ... ... ... ... ... кешірім жасау) мен Ђ. Жангелдиннің тікелей ықпалы тисе керек [9, 13 б.].1913 жылдың көктемінен өзі ... ... " ... ... бетінде Ахмет Байтұрсынов қазақ қоғамының келелі- келелі ... ... ... оны өзінің отарлық бұғаудан қазақты құтқару жолындағы күресінің құралына ... ... ... ... ... ... ... қатар, оны іске асыру үшін үлкен ұйымдастыру жұмыстарын да жүргізді. Жалпы қазақ съездерін шақыруға мұрындық болып, оларды ... ... ... ... ... Сондай съездің алғашқысы 1917 жылы 2-8 сәуірде Орынбор қаласында "Торғай облыстық қазақ съезі" деген ... ... Оған ... ... Съезде "Қазақ" газетінің бетінде Ахмет Байтұрсынов ашты. Ол ... ... ... Ол ... ... төңкерісі қазаққа бостандық береді" деп түсіндірді. Съезд ауылдық, уездік, болыстық және облыстық азаматтық ... ... ... ... ... ... ... шақыруға шешім қабылдап, Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынов бастаған сегіз адамнан ұйымдастыру бюросын құрды. Оған съездің бағдарламасын ... ... ... мен ... ... тапсырылды. Съезд мерзімді баспасөздің маңыздылығын ескере отырып, Орынборда шығарылып келген "Қазақ" газетін жиірек шығарып тұру қажет деп ... ... ... ... ... ... беру қажет деп, әрбір 100 үйге бір мектептен болуы ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов қазақтың ұлттық-демократиялық партиясы "Алашты" құруға белсене ... Оның ... ... ... және құрылтай съезін шақыруға ат салысты. Съезд 1917 жылы шілденің 21-нен 26-на дейін Орынборда өткен. Съезде ... ... ... ... территориялық-ұлттық автономиясын құру, жер мәселесін шешу, мемлекет басқару ісі, халықтың ... сот ... ... ... түрде бастауыш білім беру, қазақтың саяси партиясын құру т.б. ... ... ... Байтұрсыновтың белсенді араласуымен және оның үлкен ықпал етуімен талқыланып, олар жөнінде қазақ қоғамының өркендеуі, саяси-әлеуметтік қатынастарын жақсарту жөнінде ... ... ... ... ... Ресей құрамында қазақтың ұлттық-демократиялық мемлекеттін құрып, онда демократиялық әлеуметтік өзгерістер жүргізу көзделді. Ахмет ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діннің түрлеpi14 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
«Қазақ» газеті және оның қоғамдық саяси қызметі53 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет
А. Байтұрсыновтың ғылыми-әдістемелік мұралары69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь