Мұғалжар тауы

КІРІСПЕ
І ТАРАУ МҰҒАЛЖАР ТАУЫНА ФИЗИКАЛЫҚ . ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА.
1.1 Мұғалжар тауының жер бедерінің ерекшелігі
1.2 Мұғалжар тауының геологиялық құрылысы
1.3 Пайдалы қазбалары
1.4 Мұғалжар тауының климаты және ішкі сулары
1.5 Мұғалжар тауының топырақ жамылғысы
1.6Мұғалжар тауының өсімдік және жануарлар дүниесі
II Тарау Мұғалжар тауы ландшафттарының қазіргі құрылысы мен ерекшеліктері.
2.1 Ландшафттарды жүйелеу және дифференциациялау
2.2Ландшафт құрушы факторларының литогенездік негізі.
2.3 Мұғалжар тауының ландшафтын экологиялық болжау
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Мұғалжар таулары - бұл аласа қыраттар мен шоқы топтарының меридионалдық тізбегі, солтүстігінде Ор өзенінің шығанақ ендігінен 480-дан оңтүстігіне дейін созылған. Мұғалжар тауларының оңтүстік бөлігі ең биік жəне тұтас болып келеді. Мұнда теңізден 657м биіктікте орналасқан Үлкен Бақтыбай биік шыңы бар. Бұл Батыс Қазақстандағы ең биік нүкте болып табылады.
Мұғалжар тауларының табиғаты ең керемет, айрықша таза жəне есте қаларлықтай шеп болып табылады. Олар бір жағынан Каспий теңізі хауызына қатысты (Ор жəне Ембі) өзендері, екінші жағынан шығысқа жəне оңтүстік - шығысқа, Солтүстік Арал жағалауы (Ырғыз) мен Торғай ойпатының жазықтықтарына ағатын өзендерге су айырығы қызметін атқарады. Бұл өзендердің жəне салаларының барлығы бастауын Мұғалжар тауларының қойнауындағы бұлақтардан алады. Атап айтқанда, Мұғалжар таулары Орал жоталарының шекарасына дейін жағалай созылып, Еуропа мен Азияны табиғи жағынан бөліп тұр. Осының құрметіне асудың биік нүктесінде белгі ретінде "Еуропа-Азия"ескерткіші орнатылған.
Батыс бөлігінде Каспий теңізі маңы ойпатына дейін жалғасатын Жайық-Ембі шоқысы, оңтүстік-шығысында дөңесті құмдар сілемдері: Арал маңындағы Қарақұм, Үлкен жəне Кіші Борсық, солтүстік- шығысында Торғай шоқысы.
Мұндағы өзендер аңғары бірнеше жағалай созылған террасаларымен кең. Су айырықтарының бойы жазық, жиі текшелі болып келеді. Егер Мағалжар тауларынан шығысқа қарай жүрсек, терең емес тұщы сулы көл шұңқырлары жəне тұзды сор көлдері мол, кең қыратты Торғай жазығында боламыз.
Мұғалжар тауы бірте-бірте қатарласа екі тармаққа бөлінеді, оларды қазан шұңқырлы ойыс бөліп жатады. Солтүстіктегі Алабас қазан шұңқырының ені 15-20 шақырымға жетеді. Батыс жотаның оңтүстік бөлігі биік келеді, беткейлері қатты тілімденген. Шығыс жотасын тайпақ төбешіктер тізбегі құрайды, оны Ырғыз өзенінің бастауы тілімдеген.
Мұғалжар тауы Ақтөбе облысы аумағында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге созылып жатыр. Ені 200 км-дей. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері - Үлкен Боқтыбай тауы (657 м). Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі қатар тізбекке бөлінеді. Олардын арасын беті сәл белесті ойыс бөледі (ені 15 -20 км). Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Аралық өңірде девон мен тас көмір дәуірінің құмтас пен әктас жыныстары таралған. Жоталар кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, кристалдық тақтатас, гнейс, гранит, тағы басқа жыныстардан құралған. Батыс Мұғалжар, немесе Бас жота бір-бірімен тіркесіп, меридиан бағытында созылатын жеке қырқалар тізбегін түзеді. Онтүстік бөлігі биік жөне қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар тауы аласа, төбесі тегіс шоқылар тізбегі түрінде. Солтүстік бөлігі айқын тау сипатында, оңтүстікке қарай бірте-бірте аласара береді де маңайындағы жазықтан аз-ақ көтеріліп тұратын аласа төбеге айналып кетеді.
1. В. П. Горощенко., И.А. Степанов «Табиғаттанудан сабақ беру методикасы» Алматы, 1981жыл.
2. «СССР физикалық географиясы» Алматы, 1986ж
3.Б. Асубаев, Г. Сулейменова, К, Ысқақова., С. Көбенкулова «Қазақстанның физикалық географиясы оқыту әдістемесі» А - 2004ж
4. Власова Т.В. «Материктердің физикалық географиясы» А, 1984.
5. Бейсенова Ә «Қазақстан табиғатын зерттеу және физикалық географиялық идеяларының дамуы» Алматы, 1990ж.
6. «География және табиғат» 2003 №6
7. В.П. Максаковский «География» Алматы 1997 жыл.
8. «Қазақ Совет Энциклопедиясы» Алматы 1974 жыл.
9. «Материктермен елдерде» Алматы 1983 жыл.
10. «Материктер» Ақназаров Х. Алматы 1989 жыл.
11. Колесник С.В. «Жалпы жертанудың негіздері» Алматы - 1952ж.
12. Мұқашев Ж.М. « Жалпы жертану» Алматы - 2002ж.
13. Атлас Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы - М., 1982.
14.Афанасьев А.В. Қазақстанның зоогеографиясы (сүт қоректілердің таралуы негізінде). -
15. Алматы: ҚазКСР ҒА баспасы, 1960.- 259 б.б.Байтақ Дала. Ақтөбе облысының туристік журналы.
16. Бекенов А.Б., Грачев Ю.А.. Қазақстандағы киіктің таралу жағдайы және оларды сақтаужөніндегі шаралар, ҚР БжҒМ зоология институты, 2001.
17. Бекенов А.Б. және басқалары. Қазақстандағы киік: таралу жағдайы және қорғаупроблемалары. Қазақстандағы зоологиялық зерттеулер. Алматы, 2002.
18. Брушко З.К.. Қазақстан шөлдерінің кесірткелері. «Қонжық», Алматы, 1995.
19. Быков Б.А. Вводный очерк флоры и растительности Казахстана. // Растительный покровКазахстана. Алма-Ата, 1966.
20. Веселов В.В. Қазақстанның жер асты суларының ресурстарын гидрогеологиялық аудандарға бөлу және өңірлік бағалау: (1961-2002 жж. ішіндегі зерттеулер нәтижелерін талдау). - Алматы, 2002. - 438 б.б.
21. Қазақстанның су ресурстары (жер бетіндегі және жер астындағы су, қазіргі жағдайы). -
22. Смоляр В.А., Буров Б.В. және басқалары. Анықтама. - Алматы: «Fылым» ҒЗО, 2002.- 596 б.б.
23. Волков А.В. К концепции особо охраняемых природных территорий России //Заповедники инациональные парки. - 1999. - №28. - С. 36-47.
24. Вопросы археологии Западного Казахстана: сборник научных трудов. - Самара:Актюбинская областная Государственная инспекция историко-культурного наследия, 1996.
25. Гаврилов Э.И. «Қазақстанның фаунасы және құстардың таралуы» - Алматы. - 1999.
26. Гаврилов Э.И. «Қазақстан республикасының құстар жөніндегі анықтамасы» - Алматы. 2000.
27. Гарецкий Р.Г., Шрайбман В.И.. Тұран тақтасының (Батыс Қазақстан) солтүстік бөлігініңқатпарлы іргетасының жату тереңдігі және құрылысы // Тр.ГИН АН СССР. 1960. 44 шығарылым.
28. Гвоздев Е.В., В.И.Капитонов және басқалары. Қазақстанның сүт қоректілері. - Қазақ КСР"Ғылым" баспасы. Алматы. - 1983.
29. Гвоздев Е.В. и др. Книга Генетического Фонда фауны Казахской ССР. - Изд-во "Наука"Казахской ССР, Алма-Ата. - 1989.
30. Гвоздецкий Н.А., Николаев В.А. Казахстан. М. Изд-во «Мысль», 1971. - 296 с.
31. Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природных ресурсов.- М.1999
32. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика. А.,1997
33. Акимова Т.А., Хаскин В.В. Экология М.,1998
34. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. А.,1998
35. Экология и безопасность жизнедеятельности (под ред. Проф. Л.А. Муравья ) М., 2000
36. Давитая Ф.Ф. Влияние антропогенных факторов на атмосферу и климат Земли. М., 1975
37. Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. Л., 1979
38. Журнал «Человек и природа» №1-1983, №3-1985, №7-1986, №10-1987
39. Добрахатова К.Д. «Лекарственные растения Казахстана». Алматы 1961 жыл.
40. Иванов В.В. «Реликтовые растение Могоджарских гор». Алма - Ата 1957 жыл.
        
        КІРІСПЕ
Мұғалжар таулары - бұл аласа қыраттар мен шоқы топтарының меридионалдық ... ... Ор ... шығанақ ендігінен 480-дан оңтүстігіне дейін созылған. Мұғалжар ... ... ... ең биік жəне ... ... ... ... теңізден 657м биіктікте орналасқан Үлкен Бақтыбай биік шыңы бар. Бұл ... ... ең биік ... болып табылады.
Мұғалжар тауларының табиғаты ең керемет, айрықша таза жəне есте қаларлықтай шеп болып табылады. Олар бір ... ... ... ... қатысты (Ор жəне Ембі) өзендері, екінші жағынан шығысқа жəне оңтүстік - шығысқа, ... Арал ... ... мен ... ... ... ... өзендерге су айырығы қызметін атқарады. Бұл өзендердің жəне салаларының барлығы бастауын Мұғалжар тауларының қойнауындағы бұлақтардан ... Атап ... ... ... Орал жоталарының шекарасына дейін жағалай созылып, Еуропа мен ... ... ... ... тұр. ... құрметіне асудың биік нүктесінде белгі ретінде "Еуропа-Азия"ескерткіші ... ... ... ... маңы ... ... ... Жайық-Ембі шоқысы, оңтүстік-шығысында дөңесті құмдар сілемдері: Арал маңындағы ... ... жəне Кіші ... ... ... ... ... өзендер аңғары бірнеше жағалай созылған террасаларымен кең. Су айырықтарының бойы жазық, жиі ... ... ... Егер Мағалжар тауларынан шығысқа қарай жүрсек, терең емес тұщы сулы көл шұңқырлары жəне тұзды сор көлдері мол, кең қыратты Торғай ... ... тауы ... ... екі ... ... ... қазан шұңқырлы ойыс бөліп жатады. Солтүстіктегі Алабас қазан шұңқырының ені 15-20 шақырымға жетеді. Батыс жотаның ... ... биік ... ... ... ... Шығыс жотасын тайпақ төбешіктер тізбегі құрайды, оны Ырғыз өзенінің бастауы тілімдеген.
Мұғалжар тауы Ақтөбе облысы аумағында орналасқан. ... ... ... 400 ... ... ... Ені 200 км-дей. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері - ... ... тауы (657 м). ... ... бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі ... ... ... ... ... беті сәл белесті ойыс бөледі (ені 15 - 20 км). Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Аралық өңірде ... мен тас ... ... ... пен ... ... таралған. Жоталар кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, кристалдық тақтатас, гнейс, гранит, тағы ... ... ... ... ... ... Бас жота ... тіркесіп, меридиан бағытында созылатын жеке қырқалар тізбегін түзеді. Онтүстік бөлігі биік жөне қатты ... ... ... тауы аласа, төбесі тегіс шоқылар тізбегі түрінде. Солтүстік бөлігі ... тау ... ... ... ... ... ... де маңайындағы жазықтан аз-ақ көтеріліп тұратын аласа ... ... ... ... тауы 48° с. е. ... аяқталады, оның оңтүстікте абстракциялық биіктігі 250 м-ден ... ... ... ... ... салалары арасындағы суайрықты құрайды. Солтүстікке қарай Ор өзені ағып ... ... тым ... кысы ... қар ... ... Қаңтардың ортасында температурасы -15 - 18°С. Жазы ыстық, құрғақ, шідденің орташа температурасы 21 - 25°С. ... ... ... 200 - 250 мм. Солтүстік бөлігінің қиыршықты тастақ даласында боз, ... ... ... ... қарай астық тұқымдасты жусанды шөлейтке ауысады (бетеге, жусан, тағы басқа). Жыраларда анда-санда қайың, көктерек, тал, мойыл кездеседі. ... тау ... жер ... ... ... өңір егін ... ... Егіншілікке пайдалануға жарамды жерлер тек аңғарларда ғана кездеседі. Жер асты суының қоры мол. Мұғалжар тауының қойнауында мыс, никель, ... ... ... ... және тас ... кен ... ... Олардың кейбіреулері (никель, фосфорит, тағы басқа) өндірілуде. ... ... ... ... Ор өзені ағып жатыр (Оралдың саласы), батысқа қарай Ембі өзені және оның салалары, ал шығысқа қарай Ырғыз өзені ағады. Мұғалжардан ... ... Арал ... ... ... ... Үлкен Борсық құмы жатыр. Мұғалжар тауының бейнесі 1.1-суретте көрсетілген.
Сурет 1.1 - ... ... ... ... ... - Арыс, Ембі - Шалқар темір жолдары тораптары кесіп өтеді.
Мұғалжарда дәстүрлі түрде қиыршық тас (тау ... ... және ... ... ... жүреді. 2010 жылы Ақтөбе облысының Шалқар ауданында ... тас ... жаңа ... эксплуатацияға берілді. Оның өндіргіш күші жылына 700 мың ... ... - ... ... қиыр ... ... ең ірі елді ... Біршоғыр селолық округінің орталығы.
Ауылдың батыс жағында ... ... ең биік ... ... ... тауы (биіктігі 657 м) орналасқан. Таудың үлкен деп аталуына себеп: Үлкен Боқтыбай тауының іргесінде, одан сәл ғана ... кіші ... Бала ... тауы бар. ... ... ... мен ертерек шыққан географиялық карталарда Боқтыбай тауы деп белгіленіп келеді. Дұрыс аталуы - Үлкен Боқтыбай.
Үлкен Боқтыбай және Бала ... ... ... аталуына себеп болған - ел аузында ерте осы жерді мекендеп, елін, жерін, сырт елдің шапқыншыларынан қорғаған ... ... мен оның ер ... ... ... ... бар. Сол қиын -қыстау кезеңде қазақ халқын қорғап қалуға елін, жерін шексіз сүйген батырлардың көптеп шыққаны белгілі. ... ... ... ... ... деген батырдың болғаны қазіргі халыққа бей мәлім. Егер бір сәт аңыздарға үңілсек, аңыздар былай деп сыр шертеді:
1723 жылдары ... ... ... ... да өз қайғысын аз әкелген жоқ. Жау күннен - күнге Мұғалжар тауларына жақындап, таяп ... ... қ ... ... ел ... Боқтыбай батыр жауға қарсы атттанады да, жауды ... ... ... ... орналасқан бір кішкене таудың бойында күтіп алады. Бірнеше күн жекпе -жек, дода ... ... ... ... ... жауды жеңіп еліне жеңіспен оралады. Әйтсе де жау ... ... ... ... да ... ...
Жау Боқтыбай батырды соғысу арқылы жеңе алмайтынын біліп, айлакерлік, арамдық ... ... ... Жау ... өз ... сұлу ... шешен тілді жігіт іздестіре бастайды. Себебі, Боқтыбай батырдың тілмен айтып жеткізе ... күн десе ... ай десе аузы бар ... сұлу қызы ... ... Жау өздерінің жоспарын батырдың қызы арқылы жүзеген асырғылары келеді. Топ ... сұлу ... ... ... бір ... ... қыздыы бұлақ басынан күтіп алып алдуға кіріседі. Ал аңқау қазақ қызы болса, ... шын, пәк ... ... ... ... ... бей - жай қалдырған ба адамды? Олар бірнеше рет ... ... ... қыыз ... ... - ... ... сүйіп, сол жігітпен қашпаққа бел буысады. Бірақ әкесі оган кедергі болатыны белгілі және жау ... ... ... Қыз ... ... де жаумен бірге қаша жөнеледі. Алайда қыз жау қосына ... ... ... ... Жау өзін кең ... еркін сезініп , - деп, тай салады.
Енді жоңғарлар халыққы қарай ағыла ... ... бұл жолы да ... ... ... ел ... бір ... шығады. Ол Боқтыбай батырдың баласы еді. Жау қосқа қарай шауып келе жатқанда әкесінін шықпағанын көріп, бала ... ... ... өліп ... ... көреді. Бұнын қарындасы арқылы келгенін де жүрегі сезеді.
Бойындағы намыс оты тұтанып әп ... ... ... киіп алып жауға қарсы ұрандап шаба жөнеледі. Боқтыбай батырдың киімін киіп шауып келе жатқан ... ... жау ... ... ... ... кек, ... намыс, жауға деген өшпенділік бойын билеп алған баласы болса, алдынан қарсы шыққан жауды қанмен жусатып, қырып ... Өзі де жеті ... ... ... Жаумен шайқасып болғаннан кейін халыққа, әкесі жатқан үйге қайтып барып, , - ... де ... ... ... жан ... ... Боқтыбай тауының бейнесі мен маңындағы жартас1.2 - суретте көрсетілген.
Сурет 1.2 - Үлкен Боқтыбай тауының шыңы мен ... ... ... ... ... айырылған халық егіліп көп жылайды. Жылағанмен қос батыр қайтып келмесі анық. Сол ... ... ... үлгі ... ... ... екі батырды Мұғалжар тауының етегіндегі тауға көмеді, басына Боқтыбай батырды, ... ... ... ... ... тау ... Боқтыбай, Бала Боқтыбай болып аталады.
І ТАРАУ МҰҒАЛЖАР ТАУЫНА ФИЗИКАЛЫҚ - ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА.
1.1 Мұғалжар тауының жер бедерінің ерекшелігі
Мұғалжардың ... болу жолы да, жер ... ... да Орал ... ұқсас. Одан айырмашылығы шығыс беткейлері көлбеу, батыс беткейлері жарқабақты келеді. Тау батыс, шығыс болып екі ... ... ... ... ... ... ... Мұғалжар - герцин қатпарлануында пайда болған палеозойлық таулы өлке. ... ... ... ... және ішінара палеозой мен мезозойдың әр кезеңінде нығыздалған шөгінді жыныстардан тұрады. Мұндағы тау қатпарларының тегістелуі Сарыарқаға ұқсас. Оның жер ... ... да ... жас ... ... мен эрозиялык, денудациялық процестер әсер еткен. Батыс Мұғалжар таудың бас жотасы саналады. Ол солтүстіктен оңтүстікке карай биіктей беретін тау тізбегі. ... пен ... ... ... ... биік көрінеді. Одан оңтүстікке карай біраз аласарады да, Жамантау тұсында Атжақсы өзенінің жоғарғы ағысында тік жар ... ... ... ... ... бөлігінде Жамантау тауы орналасқан. Жамантау тауы Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Жамбыл ауылының оңтүстік-шығысында 21 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 561 м. ... ... ... 8 ... ... ... енді жері 1,5 км. ... беткейі тік, оңтүстік-батысы көлбеу келген. Тау силур, девонның жасыл тасты эффузивті, габбро тәрізді интрузивті жыныстарынан түзілген. ... ... ... ... ... ... ... және бұталы өсімдіктер өседі. Баурайында көптеген бұлақтар мен өзендер бар. Мал жайылымына пайдаланылады. Атжақсы өзені Ақтөбе облысындағы Жем өзенінің сол ... ... 105 км, су ... алабы 4680 км2. Мұғалжар тауының солтүстік-батысындағы Намазтау тауының етегінен бастау алады. Арнасы кең, ағысы баяу. Жемге құяр жердегі ... су ... 2 м3/с. ... - ... ... суы ... Жаз айларында кейде суы тартылып, Жем өзеніне жетпей қалады. Таудың бұл бөлігі ... ... ... ... ... әктас, карбон мен пермнің құмтастары сияқты жыныстардан түзілген. Батыс Мұғалжардың биік шыңдары осы жыныстардың ең қатты шөгінділерінен түзілген. ... ... ... ... ... тұтас көрінбейді, жеке-жеке аласа таулардан түрады. Және оңтүстікке ұзаған сайын ... ... ... ... Бұл ... ұқсас толқынды кырат болып көрінеді. Ол кембрийге дейінгі кристалды тақтатастан, порфириттен, диабаздан, тағы ... ... ... ... ... ... ... таулары Орал тауының қатпарлы жүйесінің жалғасы болып ... ... да ... орографиялық белгілері протерозой мен палеозойдың ірі меридианды, антиклинориялы және синклинориялы тұнбалы, вулканогендік, ... ... сол ... палеозойға дейінгі, каледондық және герциндік плутондармен қалыптасқан. Ірі желілік меридианды бағдарланған тектоникалық аймақтарды құрайтын палеозойға ... және ... ... ... кең ... ... доломиттермен, әктаспен, төменгі және орта карбонның сазды тақтатастарымен құрылған үйілген синклиналды құрылымдар мен гранитоидты алқаптар кең дамыған. Шеткі ... ... 100-350 м-ге ... юраның, палеогеннің және неогеннің кремнийлі-карбонатты тұнбаларымен, құмдақтармен және құмдақ-саздақтармен, ал ... ... ... ... ... жиі жабылған. Үйілген мульдаларда мезозой-кайнозойдың салыстырмалы түрде алғанда қуатты ... ... ... ... ойпаңдарға бөлінген, екі меридианды тартылған бұйраттардан тұратын, Орал тауының ... аяғы ... ... ... ... ең ірі сала. Мұғалжардың аса көтеріңкі батыс бөлігі меридианды бағытта созылған және ... ... ... ... ... ... жүйесіз орналасқан көптеген кішігірім биіктіктерден тұрады. Тау беткейлері ұсақ жыралар мен енсіз салаларға тілімделген. Батыс беткейлері шығысына (10 м ... ... ... (15-20 м дейін). Ең жоғарғысы Үлкен Боқтыбай (657 м) және Екі ... (634 м) ... ... ... ... ... ... еңкіш ұсақ қырқалар мен жондар тартылған.
Батыс Мұғалжардың неғұрлым көтеріңкі бөлігінің рельефі Бас Мұғалжар мен Жанғали қыраттарының меридиональдық созылған ... және ... ... ... ... орта ... ... көрінеді. Тау етегі аймағының батыс жағында орташа есеппен жүз метрлік кемер айқын көрініп, кейінгі кездегі опырылған ... сай ... Тау ... ... ... да ... шашыранды жазығынан айқын көрінеді.
Батыс Мұғалжардың төменгі етегі тік морфоқұрылым үлгісін байқатады. Үлкен қырат ... мен ... ал ... өзі аттас антиклиналға сәйкес келеді.
Табаны кең аңғар ... ... және ... ... ... ... ... Мұғалжардың көтеріңкі бөлігіндегі аласа таулар меридионалдық бағытта созылып жатыр және ерге ұқсас белдермен байланысқан көптеген ... ... ... қыраттардан тұрады. Қиыршықтасты және тасты шыңды дөңгелек төбелер көп, олардың араларында ... тар, ... кең ... ... ... Бұл ... суайырық сызығы нашар көрінеді. Таулардың баурайлары көбіне ұсақ сушайған шұңқырлармен және тар арналармен ... ... ... ... тік (15- 20 м ... ... жақтағылары анағұрлым еңістеу (10м дейін). Аракідік өзендер мен жылғалардың бойларында ... 2-17 м ... ... ... ... Су шайған жерлер көп, олар үлкен емес, тереңдігі шамамен 1 м. ... ... ... ... қалған тереңдігі 1-2 м шурфтер сақталып қалған.
Батыс Мұғалжар палеозой дәуірінен кейін Шығыс Мұғалжарға қарағанда неғұрлым көп өзгеріске ұшыраған аймақ болып ... ... ... ... да ... кезеңге қарай үстіңгі жағы тегістелуі мүмкін. Қазіргі рельеф - ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Шайындылардың неғұрлым белсенділігі тіпті Солтүстік Үстірт оралдық құрам үйіндісі кейінірек пайда болған кезде орта плиоценде жүрді. Белсенді ... ... ... жаңа ... қалыптастыру кезеңінде болды. Батыс Мұғалжардың өзен алқабының тау тізбектерінің аралықтарында жайылмалар бар, бұл - бірнеше мәрте тектоникалық қозғалыстардың ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Жазықтың жоғарғы мезозойдан кейінгі желмен тегістелген қабаты ең биік 350-400 метр биіктікте орналасқан. Оның шайылуы салдарынан 290-340 метр ... ... ... болған, онда олигоцен тұнбалары бар. Шамамен 240- 300 метр ... ... ... - ерте ... ... ... бар денудациялық қабат дамыған. Қазіргі алқап бойымен, 180-250 метр ... ... ... ... ... ... Ол ... алқап түбіне сәйкес келеді және төрттік тұнбаларының астына ішінара жиналған.
Шығыс Мұғалжардың денудациялық рельефі қалыпты тектоникалық жағдайда ұзақ ... ... Бұл ... ... ... ... сақтауға ықпал етеді. Неғұрлым белсенді рельефтің жасалуы кейінгі миоценге, ерте және әсіресе, орта плиоценге жатады. ... ... ... өзен ... ... ... оның шығыс жағында меридиональ бағыты кеңейді. Одан кейінгі шоғырлану және ... ... ... ... ... көп өзгеріске ұшыраған жоқ.
Шығыс Мұғалжардың пенеплені Мұғалжар сыртындағы қазылған пенепленге қарай, Ырғыз өзенінің жоғарысына ауысады. Бұл шекті жазықтық дерлік, аласа ... ... мен ... ... ... палеозейдың желге ұшыраған жыныстары.
Мұғалжар сыртындағы пенеплен қабаты оңтүстік пен шығысқа жәймен 380-350 метрден 250-230 ... ... ... Қазіргі гидрожелінің өзінше алқабы (Ырғыз өзені және оның ... онда ... және ... ... ... орта және кейінгі төрттік жасындағы жайылмасты дәліздер бар.
Мұғалжардың ... ... ... ... борпылдақ неғұрлым балшықты борлы және палеогенді төбе-төбе рельефтермен көмкерілген. Бұл жалпы көтерілу салдарынан болып, кейін рельефтің ерте плантацияға ұшырауына байланысты тез ... ... ... ... - ... ... шеті, мұнда қатпарлы іргесі батыңқы, ал Мұғалжар биігінде меридионалды тартылған ... ... ... ... ... ... Оның неғұрлым ізбестті және құмды тегіндегі қанаттарында батысы мен шығысынан көмкерген ... ... ... болды. Биіктік балшығы төбелі рельефке (биік толқынды жазықтық) ұласқан, биіктігі 50 метрден аспағанмен, Оңтүстік Мұғалжар маңының ең жоғарғы нүктесінде (Мұзбел тауы - 404 ... ... ... ... ... ... темірдей құмымен құрсауланған Шағырай үстірті (биіктігі 160 метр), сол сияқты ақ шағылы мен шөнгінділері мол Үстірт сияқты төрттік кезеңге дейін ... ... ... мен ... шығыс табаны аралығындағы толқынды жазыққа Шаған өзенінің ... ... ... ... мол ... ... ... түрлі еңбек құралдарын жасауына, ал плейстоцендегі табиғи жағдайлар түз андарын көп ... мол ... ... ... ... ... ... тән шапқылар, тасбақа пішіндес өзектастар, қырғыштар жиі кездеседі. Бұл Мұғалжар тауының басқа өңірдегі палеолиттік кешендерден өзгеше екендігін ... ... ... ... ... мен ... ... палеолиттік ескерткіштермен техникалық және типологиялық жағынан аз да болса байланысы бар екендігі аңғарылады. Әсіресе мұндағы Мұғалжар 3 - 6 ... ... ... ... ... ... ... палеолитке дейінгі аралықты қамтитын тас құралдар Қазақстандағы палеолиттік ескерткіштердің хронологиясын, кезеңдестірілуін және корреляциясын ... ... ... ... бірі болып табылады.
Мұғалжар тауының жер бедерінің ерекшелігі қазіргі жер бедері жердің ішкі және сыртқы күштерінің әрекеті нәтижесінде қалыптасып отыр. Ішкі, ... ... ... әлі ... жоқ. Ішкі күштердің әрекеті кейінгі тау түзілу процестері, биік таулы аудандардың шетінде болатын көтерілулер мен ... ... ... Жер ... тоқтаусыз жүріп жатқан қозғалыстарды тектоникалық қозғалыстар деп ... Жаңа ... ... ... ... ... және төрттік (антропоген) дәуірлерін қамтиды. Бұл қозғалыстардың нәтижесінде Қазақстанның таулары жаңғырып, қатпарлы-жақпарлы ... ... Тау ... ... ... де жүріп жатыр. Бұған тау бөктерлерін терең тілімделген жас өзен аңғарларының болуы айғақ, сондай-ақ Қазақстанның биік таулы жүйелеріне тән ірілі-ұсақты жер ... де ... ... ... ... ... Жер ... процестерін сейсмология ғылымы зерттейді. Жер сілкіну - аса қауіпті апат әкелетін табиғат құбылыстарының бірі. Жер шарындағы сейсмикалық ... ... ... ... тәулік сайын орта есеппен 200-ден астам, ал бір жылда 100 мыңға жуық жер ... ... ... ... ... бәрі ... емес. Жер сілкіну - жер асты дүмпу күштерінің ... жер беті ... ... Жер сілкіну жер бетіндегі біліну, сезілу күшіне сәйкес халықаралық кесте (МЗК-64) бойынша 12 балға ... 1964 жылы үш ... ... ... бас әріптерінен құралған кесте қабылданды. ТМД аумағында қолданылатын осы кесте бойынша 1 балл мен 4 ... ... ... жер ... күшін жан-жануарлар мен адамдар сезеді. Ал 4 пен 9 балға дейінгі аралықта ... ... ... ...
1.2 Мұғалжар тауының геологиялық құрылысы
Мұғалжар тауының геологиялық құрылысы айтарлықтай қиындығымен ерекшеленеді. Ғалымдар таудың жалпы Мұғалжар тау жалғасы боп келетін Орал ... ... ... ... ... мұхит болған деп есептейді.
Мұхиттың түбінде белсенді түрде тектоникалық және жанартаулық әрекеттер жүрген. Пайда болған мұхиттық ... ... ... және аралдар қалың өсімдік жамылғысының қалыптасуына себепші болған. Ең төменгі өсімдіктер, папортниктер, қылқан жапырақтар ерекше жылдамдықпен ... ... ... ... тасты-көмірлі бассаейндердің қалыптасуына негіз болды.
Осы мұхиттардың біліктерінің шетіндегі жер қабығындағы жарықтардан жанартау әрекеті пайда болды. Лавамен қоса жердің беткі ... ... ... ... ... ... ... магний, магнитті темірлер көтерілді.
Мұғалжар тауының өзгешелігі оның тектоникалық құрылымының және үлкен терең жарықтардың пайда болу ... ... Олар ... ... ... ... созылып жатыр. Таулы бөліктегі рельеф формасы геологиялық құрылыммен ... ... ... ... ... ұштасқан, ал олардың араларындағы төмендеулер - синклинальдық құрылыммен ұштасқан.
Жалпы Мұғалжар таулары палеозой эрасының герцин ... ... ... 45 млн ... ... ) пайда болған таулы өлке. Олар негізінен магмалық, матеморфталған және ішінара ... мен ... әр ... нығыздалған шөгінде жыныстарынан тұрады. Мұғалжар таулары силур, девонның жасыл тасты эффузияларынан, габбро тәрізді интузифті жыныстардан түзелген Мұғалжар тауларында палезойдан кейін ... ... ... ... Мұны аймақтың жеке участоктарында шығып, беті жазық ... ... ... ... ... ... Таулары соның ішінде Біршоғыр маңайы пайдалы қазбаларға әсіресе құрлыс материалдарына өте бай. ... бұл ... ... тас ... ... ... ... Бұл шахтадан өндірілген тас көмір Ұлы отан соғысы жылдарында еліміздің көптеген аудандарын көмірмен қамтамасыз ... ... ... шақталық әдіспен өндірілген. № 61 разьезінен ... ... ... ... ... жол ... тіркеліп, еліміздің басқа аудандарында әкетіліп отырған. Көмірінің сапасы аздығына байланысты Біршоғыр шахтасы 1956 жылы жабылды.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... даму тарихы туралы мәліметтер жоққа тән. Дегенмен, осы кезеңге дейінгі метаморфтанған формацияларды зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және интрузиялық тау жыныстардың кездесетіні байқалады. Ғалымдардың басым көпшілігінің тұжырымы бойынша Қазақстан Республикасы аймағында архей мен төменгі ... ... тау ... ... ... өте көне тау жыныстарының төменгі шекарасы жоғарғы протерозой кезеңінің шегінен шықпайды. Қатты өзгеріске ... ... ... пен ... ... көне тау ... антиклинорийлі құрылымдардың ортаңғы бөлігінде кездеседі. Олардың беткі қабатын төменгі палеозой тау жыныстары жауып, Қазақстан Республикасының басым бөлігін алып жатыр, ал ... тау ... ... ... орталық бөлігінің батысында миогеосинклиналдік типке жататын кембрийге тиесілі тау жыныстары дамыған. Олар Есіл өзенінің аңғарынан ... ... ... ... мен ... ... дейін созылып жатыр. Олар кремнийлі - сазды тақтатас пен тиллит тәрізді конгломераттардан түзілген. Қазақстанның басым бөлігін ... ... ... ... ... белгілі. Каледон қатпарлығының әсерінен кішігірім аралдар пайда болып, олар теңіз деңгейінен көтеріліп тұрған. Кейбір аралдар жанартау әрекетінен ... ... ал ... қыраты төменгі палеозой дәуіріндегі теңіздің ең ірі аралдарының бірі болып табылды. Осы ... ... мен ... арқылы бірнеше арал доғалары бірімен-бірі байланысып, ... ... ... оңтүстік шекарасына дейін созылып жатқан. Осындай аралдар орталық Қазақстанның шығысында - Шыңғыстауда, Қазақстандық Алтай тауында да ... деп ... Арал ... ... Мұғалжардың орнында да болса керек.
Төменгі силурдың соңында қатпарлық күшейді. Каледон кезеңіндегі тау түзілуіне сәйкес келетін, осы ... ... ... жаңа қыраттар көтерілді, нәтижесінде бұрынғы аралдардың көлемі ұлғайып, жаңа аралдар пайда болды. Каледонда ... ... ... ... ... қыраттары, орталық Қазақстанның батысы мен солтүстігі. Ал, аймақтың басқа бөліктерінде, керісінше, төмен түсу мен тау ... ... орын ... ... ... ... мен ... жатады. Жоғарғы силурда теңіз алып жатқан аймақтың ауданы кішірейіп, силурдың соңында теңіздік жағдай ... пен ... ... ... ... ... ... шығысында, Мұғалжардың батыс беткейлерінде ғана сақталды.
Каледон қатпарлығынан пайда болған ... ... ... ... ... ... оның ... қабатын эффузиялық тау жыныстары жауып жатты. Силур кезеңінің ... және ... ... ... кремнийлі құмайттар, туфтар мен спилиттер Батыс Қазақстанда ... ... ... тараған.
Девон кезеңінің басында теңіз тек солтүстік Мұғалжар мен Жоңғар Алатауында ғана сақталды.
Қарқынды тау ... ... ... ... Девон кезеңінің тау жыныстары Алтайда, Тянь-Шаньның шығысында, Қаратау мен Мұғалжарда қызғылт құмайт және эффузилық тау жыныстар түрінде ... ... ... ... ... ... ... әсерінен жоғары көтерілу мен денудация өріс алды. Бұл құбылыс ерте және орта карбон шекарасына сәйкес келді. Мұғалжар маңының ... ... ... ... ал ... карбон теңізі алып жатты. Мұғалжарда карбонның тау жыныстары төменгі қабатында көмірлі фациялардан, ал ... ... ... тау ... ... кезеңінде бүкіл Қазақстан аймағында геосинклинальді режим платформалық жағдаймен ... Осы ... ... ... Каспий маңы ойпатында, Мұғалжардың батысында, Маңғыстауда және Жетісу Алатауының солтүстік беткейінде сақталған еді.
Юра кезеңінде континенттік жағдай Қазақстанның барлық ... ... ... да, тек қана ... пен ... ... трансгрессиясы сақталып қалды. Батыс Қазақстанда орта және соңғы юра кезеңдерінде триастағыдай теңіз сақталды. Орал-Ембі мен Маңғыстауда төменгі юра тау жыныстарында ... ... ... болды. Ортаңғы юрада солтүстік-батыстан теңіз суы енеді де, теңіз ... ... ... жиналуына жақсы негіз болды. Тау жыныстарының әр түрлі ... ... ... мен ... ... ... жағдай жасайды. Мұғалжарға жақын аймақтарда тау жыныстарының жиналуы ... ... тау ... ... бор ... теңіздік тау жыныстарына жатып, жоғарғы бордың тау жыныстары кәдімгі жазатын бордан ... ал ... ... ерте бор ... тау ... континенттік, бокситті фациялар кездеседі.
Жоғарғы плейстоценде Мұғалжар мен Сарыарқада алғашқы мұздыққа ерте ... ... мұз ... ... ... ... ал екіншіі мұздыққа көпір горизонттары сай болған. Мұнда қиманың жоғарғы бөлігінде криогенді горизонт анық байқалады.
Кейінгі плейстоценде Маңғыстауда, Арал маңында, ... ... және ... өңірлерде тас ғасырының мәдениеті дамыды: ашель кезеңі мустьер кезеңімен ауысты.
1.3 Пайдалы қазбалары
Қазақстан аймағы әртүрлі пайдалы қазбаларға бай. Таскөмір,табиғи газ, ... және ... ... ... ... ... тұзы, құрылыс материалының қоры жеткілікті. Олардың аймақ бойынша таралуы біркелкі емес. Мұның себебі аймақтың ... ... мен ... ... ... ... ... республика аймағы өзінің металлогенездік ерекшелігімен табиғи қорының мүмкіндігіне орай ... ... ... ... ... ... Каспий маңы ойпаты; Орал-Моңғол қозғалмалы белдеуіне қарасты каледон мен герцин қатпаралықтарында тұрақталған Көкшетау-Тянь-Шань және Шыңғыс-Тарбағатай; ... ... ... ... корогенез нәтижесінде дамыған Зайсан және Мұғалжар, Маңғыстау ... ... ... ... қалқанын, Мұғалжар көтерілімін, Батыс-Сібір тақтасының Қазақстанға енетін ... және ... ... оның ... ... еніп жатқан оңтүстік бөлігін қамтитын, эпигерциндік Еуразиялық жүйемен альпілік ... ... ... ... ... ... ... кобальт, қара және сирек металға хромит, мыс және тағы ... ... ... өте бай. ... өңірінде Хромиттау, Никельтау кен орындары ашылған. Біршоғыр бойында көмір кені бар. Осы маңдағы бор дәуірінің аяғында пайда болған мергельді әктас ... ... ... ... ... ... шыны ... Кемпірсай кенді алқабы- Ақтөбе облысы Орал тауының оңтүстігінде Орталық Орал көтерілімі ауқымында орналасқан аса ірі ... ... ... кен орындары шоғырланған алап. Хромит кен қоры жағынан дүние жүзі бойынша 2-орында. 1920 - 1936 ж. ашылған. Алап меридиан ... 88 ... ... кенді бөлігінің ені солтүстігіндегі 1 км-ден оңтүстігіндегі 50 км-ге дейін өзгереді, ауданы 1200 км2. ... ... ... барлығы 160 кен орындары, кен бүлінімдері мен минералданған нүктелер анықталған. ... ... ... ... және ... ... тау ... созылыңқы көтерілім түзеді, ол Орал тауы антиклинорийінің оңтүстіктегі ... ... ... Кен ... осы антиклинорийдің шығыс қапталында, аймақтық терең жарылым маңында ... ... ... ... ... және одан да жас түзілімдермен толған ойыс жанасады. Интрузивтің солтүстік бөлігі антиклиналь қатпарының флексурасымен күрделенген, оңтүстікте үш ... ... ... девонда жер бетіне көтерілген интрузив қатты үгілуге ұшыраған. Геологиялық құрылымдық карталау мен құрылымдық-іздеме бұрғылау ... ... ... ... дуниттен басым екенін көрсетті. Дунит массивтің оңтүстік - шығыс бөлігі мен солтүстік ... ... ... Перидотит пен дунит-гарцбургит белдемдерінде жатқан кен денелерінің өлшемдері шағын (қалыңдығы бірнеше метр, ұзындығы 10 - 100 м). Олар ... жиі ... ... ... ... ... құрамында Cr2O3 мөлшері 40%-ке дейін, ал Al2O3 - 30 - 38%. Ал ... ... кен ... ... ... ... ... метр, ұзындығы - 800 м-дей), Cr2O3 мөлшерінің жоғары (60%-ке ... және ... ... ... (7 - 11%) ... Кен ... негізінен, антиклиналь қанаттарында орналасқан. Кен орындарының барлығы кен түзілуден кейін тектоникалық қозғалыстар салдарынан блоктарға жіктелген. Тектоникалық құбылыстар лықсымалар мен ... ... ... мен ... түрінде білінеді. Интрузив аумағында Қазақстанның негізгі шикізат базасы саналатын Кемпірсай никель-кобальтты кендері орналасқан. Басты кен минералдары - ... және ... ... ... нонтронит пен гарниерит, қосымша минералдар - керолит, асболан, никельді хлорит, гетит, гидрогетит, тағы басқа Кен денелерінің ... 1 - 2 ... 21 - 26 м-ге ... Кен ... ашық ... ... ыңғайлы.
Мұғалжар герциндік құрылымы пайдалы қазбалары жөнінен өзіндік ерекшелігімен айқындалады. Кембрий кезеңіне дейін Шығыс Мұғалжар мен Ор-Елек антиклинорийінде ... және ... кен ... ... ... Олар: антофиллитті-асбесті Бөгетісай, Ақтасты графит және кианиттің іздері байқалатын Бригадное кен орындары.
Герциндік орогендік үрдістің салдарынан пайда болған құмайттар ... ... ... ... тас, ... ... және цемент өндірісінде пайдаланылады. Олар: Өтеген, Сазды, Ақшатас кен орныдарында өндіріледі.
Ырғыз темір кен орны жанартаулық және ... ... ... ... болған. Оралдың солтүстігінде Жетіқара алтын кен орны орналасқан. Сонымен қатар мұнда ... пен ... та ... ... ... ... жер қабықтары мүжіліп, көптеген кен орындары пайда болды. Олар: Кемпірсай ауданындағы Батамшы, Боранды, Бугор кен ... ... ... бокситті кенорындары Мұғалжар тауында- Мұғалжардың батыс беткейі мен Ор-Елек қыратында белгілі. ... ... ... ... мүжілуі нәтижесінде, жалпы қоры 1 млрд.т. каолин кен орны ... Орта юра ... Ор ... ... Орал немесе Мамыт көмірлі кен орны ашылды.
Мұғалжар ... ... тұщы су қоры ... ... ... белдемдерімен байланысты. Ор, Ырғыз, Жақсы Қарғалы сияқты ірі су айрықтық жазықтарда аллювийлік төрттік дәуірдің тау ... ... ... ... және ... ... орналасқан аймақ мұғалжар металлогения аймағы. Ақтөбе облысы жерінде Орал металлоген белдеудің оңтүстік жалғасы болып саналады. Соңғы геологиялық - ... ... ... ... ... ... ... Орал терең жарылысы Орал тауын батыс және шығыс бөліктерге бөлген. Кембрийге дейінгі кезеңнен бастап осы бөліктердің ... ... ... режимде дамыған. Оралдың миогеоцин - клинальдық батыс бөлігі Шығыс Еуропа платформасымен байланысты болып, онымен ... ... ... ... ... ... ... шығыс бөлігі байкал, каледон, герцин қатпарлықтарына ұшырады. Бұл қатпарлықтар күшті магматизмнің дамуына және көптеген эндогендік ... ... ... қолайлы әсерін тигізді. Нәтижесінде Мұғалжардың геосинклинальдық бөлігі батыстан шығысқа қарай синклинорийлік Сакмар, антиклинорийлік Ор-Елек, синклинорийлік Жасыл ... ... ... ... ... Ырғыз құрылымдық формацияларына (металден, белдемдерге) бөлінді. Аталған белдемдер бір-бірімен терең жарылыстар арқылы ұштасады. Антиклинорийлік және синклинорийлік белдемдерде ... ... жер ... ... ... ... ... ретінде танылады. Синклинорийлік белдемдерде қара металдар, мыс, алтын; антиклинорийлік белдемдерде ... ... мен ... ... ... ... ... Мұғалжар белдемінің кембрийге дейінгі метаморфтық кешендерінде кездесетін ... ... ... тау хрусталінің кендері амсолиболиттік фацияның аймақтық метаморфизмімен байланысады.
Мұғалжар мыс кенді белдеуі Мұғалжар ауданыңда орналасқан. Мұғалжар атырабында ... мыс ... ... бар ... ... ... ... Авангард, тағы басқа мыс-колчеданды кентастар кендерінің ашылуы Мұғалжарды жаңа ... ... ... жатқызды. Ең басты кендер негізінен Тагил-Магнитогор белдемінің (Оралдың бас мыс-колчедан белдеуі) оңтүстік жалғасы саналатын жасыл ... ... ... ... ... Колчедандық кендер мен кентастар белгілері, базальтоидтық вулканизмнің бастапқы сатылары кеңінен тараған және олардың әр түрлі жыныстары бір-бірінен күрт ... ... ... ... ... ... құрайтын геосинклинальдық ойаңдарда (синклинорийлерде) орналасқан. Жанартау-тектік формациялар ішіндегі кендер субмеридиандық және көлденең жарылыстар белдемдерінің қиылысқан немесе бір-біріне түйіскен жеке ... ... ... ... ... түйіндер вулканиттердің көмейлік және субжанартаулық фациялардың дамуымен сипатталады. Синклинорийлік құрылымдардың геотектоникалық дамуымен байланысты эффузиялық магматизмнің солтүстіктен оңтүстікке, ... ... ... ... ... ... белдемі) карбонға (Ырғыз белдемі) дейін, жасы әр түрлі колчедандык кендердің пайда болуына қолайлы жағдай жасады. ... ... ... тығыз байланысты аймақтық жасыл тастық метаморфизм күшінің төмендеуі де осы ... ... Осы ... ... ... ... Ор, ... Сакмара белдемін Кеңтоғай, Қосестек, Қарғалы, Ырғыз белдемін Қиялыкөл-Қарақұм, Бақсай сияқты кенді аудандарға бөлуге болады. ... ... ... ... ... ... сирек металдардың кендері орналасқан алқап. Сирек металдардың кентастануы ... ... ... ... ... ... амфиболит, кристалдық тақтатас) құралған және Шығыс Мұғалжар металлоген, белдемінде шоғырланған. Мұнда кембрийге ... ... ... ... граниттік магматизмімен байланысты мигматиттер, граниттік 597 гнейстер, граниттер кең ... ... жер ... акцессорлық кентастануы (монацит, циркон, рутил, тағы басқа) кембрийге дейінгі гранитоидтармен бір кеңістікте топтасқан. Бұл кентастанудан ... ... ... белгілері қалыптасады. Бұлардың ішіңде герциннің екі сатылы фанитоидтық магматизмімен генетикалық байланыста болатын сирек металл және сирек жер элементтерінің кентастануы ерекше орын ... ... ... ірі ... интрузиялары герцин магматизмінің бірінші сатысымен байланыста келеді. Молибден-вольфрам-висмут кентастануы (Итастыбұлақ, ... ... тағы ... осы ... ... ... металл кентастануының пегматиттік және пневматолиттік-гидротермальдық типтері бар. Ырғыз бойының сирек металды пегматиттері танталит-колумбиттік формацияға жатады. Пегматитті аландар ... ... ... ... ... мен ... құралған антиклинальдық құрылымдарда орналасқан. Пневматолиттік-гидротермальдық тип фейзендік (Шығыс), альбититтік (Борсықбай, Әйке, Қарасып, тағы басқа), циркон-монациттік ... ... ... ... кентасты формацияларды Итасты-бұлақ, Қарабұлақ біріктіреді.
Мұғалжар шыңы құмдарының кені - Батыс Мұғалжар бойында, Ор-Елек (Сакмара-Оралтау) көтерілімінің оңтүстік пен Ор ... ... ... ... Құм ... ... мен ... континентгік шөгінділеріңде шоғырланған. Ірілері - Батыс Мұғалжар алды ойпаңындағы Мұғалжар мен Айрық ... саз ... мен ... бар ақ ... ... құмының қалыңдығы 25 м-ге жетеді.
Біршоғыр бекетінен оңтүстік батысқа ... 25 км ... > деп ... алқапта алтын өндіретін кешен болған. Патшалы Ресей кезінде орыс - ағылшын көпестері келіп алтын өндірген. ... ... ... ... ... де ... ... құрамындағы металдың сапалы құрамының аздығына байланысты ... ... ... ... бұл ... ... металдар кендері орналасқан алқап. Сирек металдар негізінен ... ... ... ... ... және шығыс Мұғалжар металогендік зонасына жатады. Біршоғыр зонасы мыс рудалы кенді өнірге ... ... біз зор ... табалдырығында тұрмыз. Мақсатымыз - әлемдегі бәсекеге барынша қаблетті 50 елдің қатарына кіру. Бұл проблемаларды экономикалық ілгерілеу арқылы ... ... Ол үшін ... ... ... орындарды қайта ашып, жандандыру қажет. Бұл енді болашақтың басты мәселелерінің бірі.
Құмдағы кварц ... ... 95%. ... ретінде магнетит, лимонит, турмалин, хлорит, циркон, лейкоксен, кальцит кездессді. Құмда 91,6 - 99,0% SіО„ 0,4% Ғе20„ 2,52% СаО, 0.26 - 3,72% А1203 + Ті02, 0,77% МgО бар. ... 4 - 4,5 м-ге ... ... ... құмы жоғарғы эоцен жыныстарында ұшырасады. Ор-Елек көтеріліміндегі эоценмен жасты Қараағаш кенінің құмы жақсы ... ... 96,28% SіО2, 0,33% ... 1,26% А12О3 бар. Ор ойысындағы Мамыт кені эоценнің сексеуіл свитасы шөгінділерінде түзілген. Құмы сұр, ашық ... ұсақ ... ... ... ... мен ... ... болады. Бұл кеннің құрамында 96,3 - 97,3% SіО2, 0,33% Ғе2О„ 1,28 - 1,50% А12О3 бар. ... ... ... ... ... мен шыны ыдыс жасауға жарамды.
Қиыршық тас - өтімді ... ... Оның ... жері жоқ. ... зауыттарының, үй, жол құрылыстарының бірден-бір шикізаты. Содан да болар, кешегі ... алып ... ... ... ... жоқ. Оның ... акционерлік қоғамы басты. Аздаған уақыт тоқтап қалған өндіріс қалпына келтірілді. Зауыт село тұрғызушы міндетін де қайта қолына ... ... ... тас зауыты 1.3 - суретте көрсетілген.
Сурет 1.3 - Бершүгір қиршық тас зауты.
Бүгінде бұл Мұғалжар тауының ... ... ... ... өндіріспен тікелей байланысты десек, артық айтқандық емес. ... ... ... ... ... өсіп ... Ақтөбе облысының ішін былай қойғанда, халықаралық жолының құрылысы осы қиыршық тасты үлкен сұраныспен пайдалануда.
1.4 Мұғалжар ... ... және ішкі ... тауының климаты құрғақ, континентті, өзімен іргелес жатқан жазықтардың климатына ұқсайды. Қаңтар айының орташа тимпературасы - 14 0С, ... ... ... температурасы + 240С, жылдық жауын шашын мөлшері 250 мм. ... ... тауы ... ... ... ... ... жатқанымен жергілікті жердің ауа- райына ... ... ... ... ... ... арасында өзіндік мироклимат түзеді. Таулар ауа қозғалысын бөгеп, өз маңайын - 10 , - 20С ... да ... ...
Климаты шұғыл континентальды, жоғарғы жазғы температураларымен - шілдедегі орташа температура +250 - +260 С және біршама салқын -130 С, қары өте аз ... ... ... ... ұзақтығы 160-180 күн. Ауаның орташа жылдық температурасы +6,90 С, температуралар сомасы 100 С-ден жоғары, 320 С-350 С ... ... ... ... 200-220 мм; ... коэффициент 0,5-0,6. Желдің орташа жылдық жылдамдығы 4-4,5 м/сек., жыл бойына оңтүстік, оңтүстік- ... ... жел ... ... ... кейде - 30 - 350 С -қа дейін төмендейді Мұғалжар тауындағы соғатын суық жел бар, ... ол ... ... .Ол жел ... ... ... ... дауылға айналады. Шығыс және Оңтүстік - шығыс бағытта соғатын желдің жылдамдығы 20-30 м/сек. кейде одан да ... ... ... ... рет қайталанады. Көбіне жылдың суық кездерінде (қаңтар - наурыз, қараша - желтоқсан ) соғып ... ... ... ... ... ... ... көбірек түсуіне әсер етеді.
Мұғалжар желі - Мұғалжар тауы атырабындағы дауылды жел. Мұғалжар желінің әсері ... ... ... ... және Ақтобе облысының жерінің оңтүстігінде байқалады. Жел осы өңірге солтүстік батыс және ... ... ... Арал ... ... - ... жағалауындағы ойпат ауасының сорылып тартылуынан және өте кең аймақтағы орографиялық ... ... ... ... ... айналады. Шығыс, оңтүстік - шығыс бағытта соғатын желдің жылдамдығы 20 - 30 м/с, кейде 50 м/с-ка жетеді. Мұндай жел ... 30 ... рет ... Көбіне Қазақстан жеріне Сібір антициклоны (каңтар наурыз және қараша - ... ... ... ... ... ал ... жауын-шашынның көбірек түсуіне әсер етеді.
Климаты құрғақ, континенталды, өзімен ... ... ... ... аласа болғанымен тау жүйесі ауа қозғалысын бөгеп, өз маңын 1°-2°С-ка болса да ... ... ... ... ... мөлшері 300 мм. Жазы ыстық, кейде 38°С -қа дейін ... Қысы ... ... кейде -40°С-қа дейін төмендейді. Мұғалжар тауынан соғатын суық жел бар, ... ол ... ... ... ... ... әсер ... Таудан бірқатар ірі өзендер: Жем, Ор, Талды тағы басқа ағып шығады. Бірақ олардың көбі су ... қар ... ... да, ... тез ... ... Керісінше, онда жер асты суының мол қоры табылған. Қазір ауыз су ... де, ... үшін де жер асты суы ... Ал ... тауларынан, соның ішіндегі Үлкен Боқтыбайдың Шығыс етегінен басталатын ірі өзеннің бірі - ... ... ... ... көл, мұздықтар мен жер асты суының таралуы және олардың деңгейлік ерекшеліктері ең алдымен климат факторларына, жер бетіне түсетін жылу мен ... ... ... Су ... ... ... өзен және көл ағындарының маңызы аса күшті. Бірақ көпшілік өзен-көлдердің деңгейлері үнемі күрт ауытқып отырады: кей жылдары су ... ... ... ... 2-4 есе ... болса, қуаң жылдары көптеген айдындар мүлдем құрғап қалады. Аридтік аймақта жайласқан ... ... ... ... бірі - жер асты суы. Су ... ... ... біркелкі таралмаған.
Біршүгір тауларынан, соның ішіндегі Үлкен Боқтыбайдың ... ... ... ірі ... бірі - ... өзені.
Ол темір жолдың шығыс жағын жағалай ағып отырып, өзіне көптеген салаларды қосып алады. Қайдауыл стансасының тұсында ... ... ... ... ... өтіп, Шалқар көліне барып құяды. Шалқар көлі - Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы көл. Солтүстігі Арал албында, Шалқар темір жол ... ... ... ... деңгейінен биіктігі 167,0 м. Ауданы 5,65-7,9 км ², ұзындығы 7,0 км, ең енді жері 1,8 км. Солтүстік және солтүстік шығыс ... ... ... бөлігі жарлауытты. Көл ескі Шалқар көлімен бір қазаншұңқырда жатыр. Ертеректе суы ащы бір көл болған, 1937 жылы тас бетон ... ... көл ... ... ... ... ... және оңтүстік батыс ащы (ескі Шалқар көлі) көлдерге бөлініп қалды. Суы мол жылдары көл суының бір бөлігі ... су ... ... Ескі ... ... Суы тұщы, минералдылығы 400-500 мг/л. Шалқар темір жол станциясының тұрмыстық шаруашылық қажеттілігін өтейді, бау - бақша, мал суаруға пайдаланады. ... ... ... ... көлден қайта ағып шығатын. Шалқар көлі жоғарғы және ... ... ... ... ... ... суы тұщы болып келеді. 1927 жылы көлдің екі арасына шлюз құрылысы салынған болатын. Көл ... - 28,0 млн. ... ... Жыл сайын Мұғалжар тауынан ағып шығатын Қауылжыр өзені арқылы 10,0 млн. текше метр су ... ... ... Қала ... ... - осы Шалқар көлі. Тұрғындардың көкініс егіп, ... ... ... ... ... тұрмыс кешуіне үлкен септігін тигізіп отыр. Бау-бақша, көкөніс өнімдерін өндірумен 2906 адам шұғылданып, тұрғындардың қажеттілігін ... ... ... ... ... ... әкімі Р.М. Сыдықовтың инициативасымен көлге балықтың жаңа тұқымдары жіберіліп, ол ойдағыдай өнім беруде. Шалқар қаласының маңында жоғарғы палеоген сулы ... ... ... су 1961 жылы барланып, 1962 жылдан пайдаланылып келеді. Тереңдігі 60-100метр, қалыңдығы 35-150 ... Суы ... ... 2-8 метр жоғары атқылайды. Арынды су деңгейін 0,5-6,6 метрге төмендеткенде өнімділігі 35-1300 м3-қа жетеді. ... 2,3 г/л, ... ... ... натрийлі. Су құрамы (мг/л): кремний қышқылы - 32,3, хром - 15, фтор - 1, ... - 2, бор ... - 6,6 ... басқа еріген газды азот, көмірсутек, көмір қышқылы, аргон бар. Шипалы судың тәуліктік қоры 432 м3, ауыз суы ретінде ішуге ... 3080 м3. ... ... жағынан Арменияның Арзни курортының суына ұқсас болып келеді. Шалқар минералды суы ас қорыту, зат алмасуды қалпына келтіру үшін кеңінен пайдаланылады. ... ... ... Шалқар көлін сумен толтыратын басты су көзінің бірі. Қауылжыр ... ... 112 км. Су ... алабы 1670 км2, арнасы тар жағасы жарлы биіктігі 1-1,5 м. Ағысы баяу су ... ... 15-20 ... ... жаз ... ... иірімдерге көтеріліп қалады, суы мал суару үшін пайдаланылады.(9)
Ор өзені - ... ... ... ... ... ... ... аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 314 км, су жиналатын алабы 18600 км2. Ор Мұғалжар тауының солтүстік-батысындағы ... ... ... ... тағы ... Орск қаласы тұсында (Ресей) Жайыққа сол жағынан құяды. Аңғары кең (1 - 3 км), ... ... ... 18 - 20 ... ... ... 5 м, ... ағысында 80 м-ге жетеді. Өзеннің ірілі-ұсақты 14 саласы бар. Ірі салалары: Қамысақты, Ойсылқара. Жауын-шашын, ішінара жер асты ... ... ... тасып, су деңгейі 5 м-ге дейін көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 4,05 ... ... ... төменгі ағысында 13,0 м3/с-ке дейін (Майлытөбе тұсында). Суы көктемде ... ... сәл ... ... Өзен суы ... ... мал, бау-бақша суаруға, балық өсіруге пайдаланылады.
Жем немесе Ембі өзені - Каспий алабындағы өзен. Жем Мұғалжар тауының 365 метрлік оңтүстік-батыс беткейінен ... ... және ... ... қосылған жерінен бастау алады. Ақтөбе және Атырау облыстары жерімен ағып ... ... 712 км, су ... ... 40 мың ... ... Каспий ойпатының шығысын бойлай ағады. Каспий теңізіне жетпей тартылып қалады. Аңғары ... және орта ... ... байқалады. Төменгі ағысында тармақтар арқылы жалғасқан шағын шөл және сор тізбектерге айналған. Жағалауы құм және саз ... ... ... ... ... ... ... бөлініп қалады. Басты салалары: Темір, Атжақсы. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа ағысы ... ... ... 488 млн. м³, ... ... су ... Жанбике ағысы тұсында 11,3 м³/с. Қарашада суы қатып, сәуірде ... ... ... 400 мг/л, ең төм. ... ... 1500 мг/л. Жем ауыз су ретінде шабындық суғаруға, жайылым суландыруға пайдаланылады. Бастауынан сағаға ... ... ... 390 м. Жем қар ... ... Су ... 96%-ы, өзен ... 100%-ға дейінгі мөлшері су тасуы кезінде қалыптасады. Жем ... көп ... ... ... ... ... 15,5 м3/сек болғанда, көп жылдық орташа көлемі (Дүйсекесу посты) 488 млн.м3. Суы мол жылдары өзеннің ағыны 1 ... (1942 ж.) ... суы ... жылдары бұл көрсеткіш 40 есеге дейін азайып кетеді.
Жем алабындағы Темір өзені, Ақтөбе облысының Мұғалжар және ... ... ... ... ... 213 км, су ... алабы 8200 км2. Ақтөбе облысындағы Бұрма ауылының жеріндегі бұлақтардан басталып, Шеңгелші ауылы тұсында Жем ... ... Ірі ... - ... ... ... ... ені 3 - 10 км, жайылмасы 0,2 - 6 км. Арнасы жоғарғы бөлігінде 30 - 50 м, ... ... 150 - 200 м. ... ... ыза ... ... Жылдық орташа су ағымы Қопа ауылы тұсында секундына 6,55 м3. Сағасынан 34 км-ден 209 км-ге дейінгі аралықта 5 ... ... Суы ... - ... ... - ... татиды. Суы егістік, шабындық, мал суаруға, Темір қаласының, басқа да елді мекендердің мұқтажына пайдаланылады. ... ... ірі ... бірі - ... ... 99 км, су ... ... 3060 км2. Мұғалжардың батысындағы Жобал тауынан бастау алып, Лаққырған ауданының тұсында Темір өзеніне құяды. Жауын-шашын, жер асты ... ... Су ... ... көтеріледі. Жайылмасы - шабындық.
Мұғалжар ауданындағы Жем өзенінің тағы бір ірі саласының бірі - Көбелейтемір. ... 55 км, су ... ... 825 км2. ... Мұғалжардың батысындағы Мұзбел тауының солтүстігінен алып, Қаракөл ... ... ... ... 12 км ... ... ... құяды. Арнасы тар, жарлы. Жер асты және жауын-шашын ... ... ... - ... айларында суы тасып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Мал ... ... ... ... - ... би, Ырғыз аудандары жеріндегі өзен. Торғай алабында орналасқан. Ұзындығы 593 км, су ... ... 31600 км2. ... тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Торғай өзеніне қосылып, Шалқартеңіз көліне ... 136 ... ... бар. Елін, жерін, малын, қалмақтар шауып алғаннан кейін, бұрын Қазақстанның шығысын жайлаған ... ... ... ... ... ... Сырдария бойына ойысқан. Тобықты елі де Сыр ... ... ... ... Ырғыз, Торғай, Кеңгір өзенін қыстап, 1780 жылы ғана Сарыарқаға, Ұлытау, Қарқаралы, Баян, Шыңғыс тауларына ... ... ... ... Ырғызбай осы өзеннің бойында тұрған. Ырғыз өзені экологиялық апаттың алдында тұр. Киелі Ырғыз ... ... ... ... тал, Құрылыс, Жаныс би ауылдарына барған адам жағаларын ұстамай қайтпайды. Өздері мекен еткен ... ... ... ... ұстаудың орнына , керісінше бәсекеге түскендей бұл ауыл ... ... ... қыс бойы ... күл-қоқысты түгелімен өзенге қарай ысырып тастауды әдетке айналдырған. Көктемде сағасы суға толатын Ырғыз жайылса бітті, оның бәрін шаяды, өзен ... ... ... ... ... ... ... өте аянышты халде. Тіпті экологиялық апатты жағдайда деуге болады .
Сағыз - Мұғалжар ... ... ... ... ... Каспий теңізіне 60 - 70 км жетпей Тентексор тұсындағы төбекшіктерінде (Атырау ... ... ... жерге сіңіп кетеді. Ұзындығы 511 км. Су жиналатын алабы 19,4 мың км2. Жоғарғы ағысында ... тік ... тар, ... ... ... 5 - 15 ... дейін кеңейеді. Төменгі ағысындағы аңғары енсіз. Ұзындықтары 10 км-ден ... 100-ге жуық ... бар. ... ... Ащысай, Ноғайты, Топырақшашты, Жарлы, Мұқыр, Бұрмасай. Жауын-шашын суымен толығады. Жауын-шашын көп жылдары Каспий теңізіне дейін жетеді. Наурыз - ... ... ... Суы көктемде тұщы, жазда кермек. Ауыз суға жарамды. Жылдық орташа су ағымы Сағыз темір жол ... ... 3,2 м3/с. ... ... Ембі ... 190 м ... ... беткейінен, Қызыл, Әділсай және Дауылды жылғаларының қосылған жерінен бастау алады. Өзеннің ұзындығы 511 км. Бастауынан сағаға ... ... ... - 213 м. Су ... алқабының ауданы 19,4 мың м2. Негізінен қар суынан, жартылай жерасты сулары есебінен қорек алады. Сағыздың орташа көп ... ... ... - 3,2 ... ... ең ... ... - 4 5 м3/сек, орташа жылдық ағын 118 млн. М3, ... ... ... елді ... ... ... ... жойылатын жерінде, ағынының көлемі 30-40 млн. м3-ге дейін азаяды. Каспий маңы өзен-көлдерінің көпшілігі сияқты, Сағыздың суы да минералданған: суы мол ... оның ... ... 700-900 мг/л т, су ... ... кезеңдері аралығында 2000 мг/л-ге дейін жетеді. Жылына Сағыз 300 мың тонна тұз алып ... ... ... көп мөлшерде болуы өзен түбінің, өзен түбі суының және төңірегіндегі топырақтың тұздануына әкеліп соқтырады. Жазда ... ... суы ... ... ... да, мал ... да жарамсыз, ашқылтым. Тек қана кектемгі су тасу кезінде және жаздың алғашқы ... суы ... ... ... ... ... Дауылды өзені Байғанин және Темір аудандарының жерімен ағып өтеді. ... 56 км. ... ... тауының батысындағы қыратты келген жазық бұлақтарынан алып, Құмсай қыстауының ... ... ... ... ... ... құяр сағасында арнасы кеңейіп, сорға ұласады. Жауын-шашын, жер асты ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
Аумақ жер асты суларының қалыптасу, қарқынды айналымы және сорғуы саласы болып табылады. Палезойға дейінгі және төменгі-орта палезойдың жартасты ... жер ... ... ... ... су ... ... аймақ қуаты 30-дан 100 метрге дейін ауытқиды. Жер асты сулары 30-50 метрге дейінгі тереңдікте айналады, периферийлерде 250-300 метрге дейінгі ... ... Жер асты ... барлық жерде тұщы, 0,1-ден 1 г/л дейін, көбінесе гидрокарбонатты натрийлі, кальцийлі және магнийлі сирек ... ... - ... ... ... қыртысында минералдылығы 1,5-3 г/л және одан көп болатын ... ... ... ... су ... ... атмосфералық жауын-шашынның сүзгіленуі есебінен болады. Шеткі бөліктерінде жарықшақтық-карстық, сирегірек жоғарғы девон ... ... ... ... ... ... ... жарықшақты су тараған. Жер асты сулары 7-12 ... ... ... түрінде өзендер аңғарларына, сайларға құйылады. Минералдылығы 0,8-1 г/л сулар көбінесе гидрокарбонатты кальцийлі немесе араласқан.
Біршоғыр өңірінде жер асты суының мол қоры ... Бұл ... ... алабы деп аталады. Бүкіл мұғалжар артезиан алабының аумағында судың арын күші өте ... ... шеті ... ... ... Үстіртке дейін жетеді. Батысында Каспий ойпатымен, шығысы мен оңтүстік-шығысында Мұғалжар-Шошқакөлмен шектелген. Суы альб-сеноманның құмды қабаттарына жиналған. Солтүстікте, ... және ... ... ... ... ... қалыңдығы 20 - 50 м-ге, оңтүстік-батыста 150 - 180 м-ге ... Су ... ... ... 50 - 250 ... ... 500 - 600 метр тереңдікте кездеседі және минералдылығы ... ... ... 0,3 -1,5 ... 1 - 3,5 ... ... ... Ұңғымалардың су шығымы тәулігіне 400 - 1200 м3-ден 2000 - 3500 м3-ге дейінгі шамада. Ғасырлық қоры 700 млрд. м3-ден ... жыл ... орны ... қоры 300 млн. ... Бұл шама жыл ... 2 - 2,5 ... м3-ге ... суды пайдалануға мүмкіндік береді. Алап суы негізінен ауыл шаруашылығында пайдаланылады. Бұрғыланған скважиналардан атқылаған су жер бетінен 10-60 метр ... ... ... Тек алдын-ала зерттелген артезиандық сулы қабаттың жалпы табиғи тұщы су қоры 700 млрд м3 ... ... оған ... 300 млрд м3 су ... отырады. Мұғалжар артезиан алабында бұрғыланған әрбір скважина ... 450-1200 млн м3 су бере ... Бұл ... жылына кем дегенде 2,5 млрд м3 тұщы су алып, шаруашылықтың түрлі саласына ... ... ... ... ... ... да ... Ол Арал теңізінің солтүстігіндегі жер асты суы бар өңір. Ол солтүстігінде Мұғалжардан басталып, оңтүстікте Арал мен ... ... ... ... ... Артезиан Алабы ауылы ауылында әрқайсысының қалыңдығы 100 - 120 метрдей болатын және жоғарғысы полеогеннің, төменгісі бордың құмды ... ... ... және арыны төмен сулы қабаттар орналасқан. Үстіңгі (палеоген) сулы қабат 150 - 200 метр, астыңғысы (бор) 300 - 600 метр ... Су ... күші өте зор, ... ... су ... өздігінен төгіледі. Әр ұңғыманың тәуліктік су өнімі қабаттардың үстіңгісінде 500 - 1200 м3. Судың минералдылығы Мұғалжар маңында 1 - 2 г/л, ... ... ... 2 - 3 г/л, Арал ... 2 - 5 г/л. ... таяу ... ... Аққұлқы газ кендерінің маңында астыңғы сулы қабаттың минералдылығы 10 - 15 г/л, үстіңгі ... 60 - 75 г/л. ... ... ... ... тұщы және ... ... суының табиғи қоры 300 км3-ден астам. Одан жылына 450 - 480 ... м3 су ... жер ... елді ... тұщы ... қамтамасыз етуге болады.
Біршоғыр стансасы - Шалқар ауданының қиыр солтүстігінде орналасқан ең ірі елді мекен. Біршоғыр селолық ... ... ... таза ... және ... ... ... байланысты Біршоғырда XX ғасырдың басында (1910 ж) ... ... ... демалыс орны ретінде осы ауылдан туберкулез санаториясы салынған. Ауасының ... және ... ... ... хош ... ... желі бар, табиғаты сұлу өлке таза ауамен және қымызбен емдейтін сауықтыру орны ... Сол ... ... ... ... ... ағаш үйшіктер кейін тубсанатория палаталарына айналған 1924-1930 ... бұл ... ... ... ... қызметкерлері мен жұмысшыларын өкпе ауруынан емдейтін мекемеге ... ... мен, ... ... ... ... ... келіп қызмет көрсеткен. Қосымша шаруашылықта бау-бақша егіп,жылқы ұстаған.Соған байланысты Біршоғыр маңында деген сайдың аты және ... ауыл орны бар. ... ... ... де ... ... қасиеті бар өсімдіктер өте көп. Бұл өсімдіктерді бұдан көп жылдар бұрын Орал педагогикалық институтынын ... ... ... ... ... ... еңбек жазған екен. Сол еңбегінде Мұғалжар тауларында сирек кездесетін өсімдіктерінің дәрілік қасиеттері ... ... ... ... ... жайында жазылған деректер өте көп.
1.5 Мұғалжар тауының топырақ жамылғысы
Мұғалжар тауының топырақ ... ... ... ... ... ... 35-45 см. Бұл топырақтардың карбонаттығы жоғары. Ойпаңдар мен ылғалды жерлерде олар бірсыпыра ... ... ... де ... және ... ... ... Сортаңды жерлер тыңайтқыш қолдануды қажет етеді. Қара қоңыр топырақ қызғылт-күрең топыраққа ... оның ... ... аз ... ... ... ... шірінді 2 - 3% ғана. Саз топырақты жазық пен ... ... ... ... орын ... Мұғалжар тауының өсімдік жамылғысы негізінен бозды-бетегелі формациядан тұрады, олар: шашақты боз, жіңішке жапырақты боз, бетеге және сұлы өлең шөп, бандалы тағы ... қара және ... ... ... тараған. Ойыс жерлерде, әсіресе қазан шұңқырларда, тұзды топырақтар кездеседі. Тұздану үлкен ала-құлалықты тудырады. Атмосфералық жауын-шашынның азая ... ... ... және ... амплитудасының өсе беруіне байланысты сортаңдар оңтүстікке және ... ... арта ... ... ... қабаты дала сортаңымен үйлесімділіктегі карбонатты, фосфоритті және сортаңды қызыл-қоңыр топырақпен берілген. Оңтүстік бөлігінде ашық - қызыл аз ... ... шөл және шөл дала ... ... ... ... топырағы таралған. Құмның дымқыл қазандықтарында шалғынды-аллювиальды топырақ дамыған. Құмның ... ... ... ... ... ... ... боз, бетеге мен селеу өсетін қиыршық тасты, ашық ... қара ... ... ... ... Суайрықтары мен ойыстарда құмайт топырақ молдау. Онда негізінен селеу, көде, жусан өседі. Жер бедері күшті тілімденген ойыстарда ақ және қара ... ... ... ... кездеседі. Сайлардың жоғарғы беткейлерінде қараған, тобылғы, жабайы шие мен әр ... ... өзен ... ... ... емен, тал өседі. Мұғалжардың ұсақ шоқылы құрғақ даласында қара қоңыр топырақ қалыптасқан. Онда дала мен шөл ... тән ... ... ... ... қара ... ... жамылғысында бетегелі, үлпілдек селеу, көкпек шығады. Егер ... ... ... ... ... ... пайдаланылса, шығыс бөлігі тек мал жайылымына ғана пайдаланылады. Жануарлары да дала, шөлейт, шөл зоналарына тән аң-құстардан түрады. Дала мен тау ... ... ... ... қоян, қарсақ, қасқыр, түлкі, сарышұнақ, аламан мекендейді. Өзен-көлдерінде аққу, қаз, үйрек, қырда безгелдек кездеседі.
Қара-қоңыр топырақты белдем алып жатыр. Аумағы 90,5 млн. га, яғни ... ... ... ... ... ... қарай 3 белдем аралығына бөлiнедi: күңгiрт қара-қоңыр топырақты белдем аралығы - қоңыржай қуаң ... ... жыл ... ... ... өнiм ... ... қара шiрiк мөлшері 3 - 4%-дай. Аумағы 27,7 ... ... ... ... және ... ... тауының дала зонасы орманды даланың оңтүстігінде рес-публика жер көлемінің 20%-нан астамын алып ... Дала ... ... Сібір ойпатының оңтүстік шеті, Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжар бүтіндей дерлік, Жалпы Сырттың етегі, Каспий бойы ... ... ... ... ... және орталығының біраз бөлігі кіреді. Бұл зона екі подзонаға бөлінеді: 1) оңтүстік (гумусы аз) қара топырақты, ... ... ... ... 2) ... ... ... дала.
Бозды-әр түрлі шөпті дала дала зонасының солтүстік жартысын алып жатады. Мұнда алдыңғы зонаға қарағанда климат өте континентті келеді. Орташа жылдық ... ... ... 250-300 мм, жазы біршама ыстық, шілдедегі орташа температурасы 20-22 0 С. Қысы ... ... әр ... ... ... ... Дала ... шөп өсімдіктеріне бай, мұнда боз, бетеге, атқонақ, еркек шөп, кермек (қаңбақ) басым.
Ойпаңдарда және ... ... ... ... тараған: жатаған жоңышқа, сібір анары, жібек тәріздес жусан, дала қарабасы. Бозды-бетегелі дала зонасының оңтүстік бөлігін алып жатады. Мұнда климат ... ... ... бұл ... ... құрғақ дала деп те атайды. Оның көпшілік жерінде жылына 250-275 мм ғана жауын-шашын ... ... ... ... ... ... ертерек түседі. Шілдедегі орташа температура 22-24 0 С, қысы қатал, қары аз болады.
Мұғалжар тауының дала өсімдіктерінің ішінде шай ... шай шөп, ... шөп, ... ... ... ... де ... шоқысын тау жыныстарынан шыққан дала өсімдіктері жапқан. Өзектерінде қайыңның тоғайлары орналасқан. Уақытша суағарлар аңғарларында көлбақа, тарбақа, ... бақа ... ... жорғалаушылардан: тақыр, құлақты және домалақбасты құйқылжық, дала ешкемері, түрлі-түсті аусыл, ... ... төрт ... ... және ... тіршілік етеді. Құстардан: кішкентай бозторғай, шөл дала және бишікеш шақшақайлары, сарыторғай, ақбас тырна, балшықшы тырду және сарысағақ шүрілдек, дала ... ... ... ... ... және тағы басқаға тән. Синатропты түрлерден: торғайлар, үй қарлығашы, байғыз, бәбісек, айдарлы бозторғай.
Сүт қоректілерден кішкентай және сидамсаусақты кесірткелер, тікқұлақ ... ... және ... ... ... ... ... боз қосаяқ тіршілік етеді. Бұл жерде құм қояны, қарсақ, түлкі, аққалақ тараған. Бұлан жиі ... ... ... ... ... төрт ... ... шұбар күзен, ергежейлі боз қосаяқ, дала қыраны, безгелдек, жорға дуадақ, қарабауыр бұлдырық, қолаңтөс, үкі кездеседі.
Біршоғыр таулары негізінен дала ... ... ... Оның ... ... ... ... қара топырақты болып келеді. Тоғайлары мен тау аралық алаптары әртүрлі бақша дақылдарына өсіруге қолайлы және мол өнім ... Тау ... ... ... ақ ... ... ... қарағаш, бұталардан: шие, итмұрын, қарақат, торы және басқа жидекті бұталар өседі. Шөптесін өсімдіктерден дала зонасына тән боз, ... ... ... өсімдіктермен қатар, емдік қасиеті бар (қалыпты) халықтық медицинада кеңінен қолданылатын өсімдіктер өседі. Бұл өсімдіктерді халық ерте заманнан бері емге пайдаланған. ... ... ... ... адамдары әдейі келіп өсімдіктерді жинап кептіріп алып кетіп емге пайдаланып отырған. Сол ... көбі ... ... ... ... ... азаюда. Енді осы өсімдіктердің халықтық медицинада қолданылатын емдік қасиеттеріне қысқаша тоқталып жеке өсімдіктерге сипаттама ... ... ... 50 ... ішінде анағұрлым көп тарағандары мыналар:
Итмұрын (шиповник, Dogrose) - раушан гүлдер тұқымдастарына жататын бұта емге негізінен итмұрынның келтірілген жемісі солақтау ... ... ... ... ... ... өсімдігі 1.4 - суретте бейнеленген.
Сурет 1.4 - Итмұрын өсімдігі
Бұл өсімдіктің тұнбасын қаназайғанда, ұзаққа созылған ... ... ... ... ... кемігенде бауырға және бүйрекке тас жиналғанда асқазан бездерінің қызметі нашарланғанда пайдаланылады. Сонымен қатар ... ... ... ... және зәр ... ауырғанда, асқазан жұмысын реттеуге, бауыр, қуық ауырғанда пайдаланады.
Бүлдірген ... ... ... ... ... ... өте көп тараған, қазіргі уақытта азайып бара жатқан өсімдік. Гүлдегі ірі ақ ... ... ... ... ... ... ... жемісі мен жапырағы зәр айдауға, организмнен тұзды шығаруға, бауыр мен талақ ауруларын емдеуге пайдаланылады. Тау ... ... ... көп ... ... сайы ... тау аралық сай да бар. Бүлдірген өсімдігі 1.5 - суретте бейнеленген.
Сурет 1.5 - Бүлдірген
Қара андыз (девясил) - шоқтығы 2-2,5 м ... көп ... ... ... ... ірі, қатпарлы, әрі оның ернеулері ақ түсті болып келеді. Гүлдері алтын сары түстес. Дәріге негізінен, тамыры ... ... ... ... ... жыл сақтап, пайдалану өте тиімді.
Қызыл таспа (спорыш) - бұл бір жылдық шөптесін ... ... ... ... ... бар. Қызы ... бүйрек, қуық, зәр, шығару орындарына емге қолданылады. Әсіресе, бүйрекке тас жиналғанда оның тұнбасы өте пайдалы. Сонымен қатар әйел ... қан ... ... ... - Althea ... L. ... ... - Malvaceae). Көпжылдық шөптесін өсімдік құлқайыр тұқымдастарына жатады. Шағын өзендердің аңғарларында, бұлақ көздеріне жақын ... ... бұта ... ... ... Ірі қопа құрамайды, шағын шоғырмен кездеседі. Медицинада дәрілік ... ... ... және тамыры қолданылады. Тамырлар мен тамыр сабақтарында көмір сулар, органикалық қышқылдар, тері илейтін заттар және құнарлы майлар бар. Ұнтақ, тұнба, ... ... ... ... ... алу жолдарының талаурауы кезінде салқын тиюге қарсы дәрі ретінде пайдаланылады.
Таңқурай (малина, raspberry) - ... 30-120 см. Тік ... ... бар ... ... ... беті ... төменгі бетін ақшыл түктер басқан. Гүлдер ұсақ, ақ түсті ... де ұсақ ... ... ... ... ашық қызыл болады. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, ал шілде-тамыз айларында ... ... ... ... С ... ... қышқылдар бар. Таңқурайдың жемісін, гүлін, жапырағын дәрілікке пайдаланады. 30 гр ... 1 ... суға 20 мин ... ... ... ... тер ... үшін түнде жатар алдында 2 стаканын ішу керек. Сонымен қатар егер Қазақстаннын халықтық медицинасында ... буын ... ... ... ал шығыс елдерінде халықтық медицинада таңқурайды бедеулікке, жүйкенің жұқаруына қарсы қолданған. Сонымен қатар тер ... ... ... органдары ауруларына, жүрек қан тамыры ауруларына, қызуды түсіруге қолданылады.
Шайқурай (зверобой, hunter) - ... 30-100 см. ... ... ... сары ... Екі ... ... сондай-ақ көп бұтақтары болады. Жамырақтары сағағында қарама-қарсы орналасқан. Дәрілікке бұл ... шөбі ... ... ... эфир ... ... ... және илік заттар бар. Оның жапырағы ревматизм, жоғарғы тыныс органдары ... ... ... ... ... үшін кептірілген ұсақталған 1 ас қасық шөпті ыдысқа салып, үстіне 1 стакан қайнаған су құйып 10 минут қайнатады. Осы пайдаланған ... ... 3 ... ... органдары ауырғанда тамақтан 30 минут бұрын ішу ... ... ... бұл ... , препараттарын жасауға пайдаланылады.
Үлкен андыз (девасил) - көп жылдық шөптесін өсімдік жапырағы ірі,қаптарлы,әрі оның ернеулері ара тісті болып келеді. ... ... ... ... Емге ... ... ... Андыздың тамырын кептіріп,бірнеше жыл сақтап пайдаланған тиімді. Андыз тыныс алу мүшелерінің ауруларына пайдаланылады.
Ащы жусан - Artemisia absinthium L. Көпжылдық ... ... ... тән ... иісі бар ... гүлді тұқымдастарына жатады. Жусан - ежелгі дәрілік өсімдік. Жапырақтары мен өскіндердің гүлдеуші жоғары жағы пайдаланылады. Ертеден-ақ тәбет ашатын және ... ... ... зат ... ... ... Ащы ... жапырақтары мен шөбі көптеген тәбеттік және өт айдайтын жинақтардың құрамына кіреді. Кейде хош иісті ащы дәм, асқындырмайтын, өт бөлуге септесетін зат ... ... ... nettle) - көп ... ... өсімдік жапырақтары кезектесіп орналасқан. Қалақай өсімдігі 1.6 - суретте бейнеленген.
Сурет 1.6 - Қалақай өсімдігі
Сабағы ... ... ... денені тітіркендіреді. Қалақайды көлеңкеде кептіріп,қайнатып тұнбасын ішеді. Қан аздыққа ... ... емге ... Жас ... ... ... (веник) буға ұстап,тері ауруларын,жоюға қолданады.
Жай жұпаргүл - Origanum vulgare L. Көпжылдық шөптесін өсімдік, күшті хош иісі бар ерін ... ... ... ... ... ... орман шетінде, төбелердің етектерінде, бұталар арасында өседі. Гүлденудің бастапқы кезінде жиналған шөптің гүлді ұшар басы ... ... ... нерв ... тыныштандырушы әсер етеді, қақырық түсіретін қасиеті бар, тәбетті күшейтеді, асқазан сөлі жеткіліксіз бөлінген кезде астың қорытылуын жақсартады, өт ... тер ... және ... ... ... оты (очидавид) көп жылдық шөптесін өсімдік.Негізінен киік сүйіп жейтіндіктен деп аталған және бұл ... ... ... ... ... ... ... өте бағалы дәрілер жасалады.Өйткені бұл шөптің құрамында эфир майы,аскорбин қышқылы өте көп.Сонымен қатар киіктің ата-тегі мамонт пен қатарлас болып табылады,киіктің осы ... ... өмір ... осы ... әсер ... деп ... ... гүлімен жапырағының қайнатылған тұнбасы ішек-қарын ауруларына тыныс алу жолдары ауруларында қақырық жібітуіне ... ... ... ... ... ретінде қолданылады. Сонымен қатар халық медицинасында тамақ- жұтқыншақ ауруларына да ... ... ... аптечная, camomile) - үй маңында өсетін әдемі гүлді өсімдік халық медицинасында өсімдік гүлдерінің тұнбасынан жасалған дәрілерді асқазанның,тоқішектің қабынуын бауырдың, ... ... ... ... Дәрілік түймедағы 1.7 - суретте көрсетілген.
Сурет 1.7 - Дәрілік түймедағы
Ақ қайың (береза белая) - Біршоғыр тауларының арасында ағаш ... ... ... кездесетіні-ақ қайың .Қайыңның бүршүгі жапырағы шипалы қасиеті бар ... өте бай. ... ... ... ... ... мен ... ерітіндісі өт пен зәр бөлінуін жеделдетіп және сыртқы жарақаттың тез бітуіне жақсы көмектеседі.
Қайыңның сөлі де адам ... өте ... орта ... ... қайың ағашы бір маусымда 70 л тәтті шырынын бере алады.Қайыңның шырынын ерте көктемде яғни ... ... ... Ақ ... ... 1.8 - ... ... 1.8 - Ақ қайың
Долана- сабақтары тікенекті кішкене келген бұта .Жапырақтары ірі, қою ... ... ал ... ... түсті болды. Жемісі де ұсақ ұсақ, алма формалы ашық қызыл ... ... 8-10 см ... ... ... мен ... ... тұнбалар қан тамырының қысымын бәсендетуге, адам үйқысын реттеуге пайдаланылады.
Ақшешек (тысяча листник ) - Бұл өсмдікті ... деп ... ... ... деп ... Бұл ... гүлділер тұқымдасына жататын, биіктігі 60-70 см жететін тік сабақты. Мұғалжар тауларындағы сирек кездесетін көп жылдық шөптесін өсімдік. Ол мамыр ... ... айны ... ... ... ... ... тұрған жер үсті мүшелері жиналады. Ақшешектің құрамында эфир ... илік ... ... қышқылдар, К-С витаминдері мол болады. Мыңжапырақтың қан тоқтататын, қабынуға, аллергияға қарсы әсер ететін, жарақаттардың жазылуын тездететін, қан ... ... ... бар. ... да ... ... ... бұлардан басқа терідегі іріндеген жараға асқазан жолының жұмысын жақсартуға ... ... ... 1.9 - ... ... 1.9 - ... ... мачеха) - күрделі гүлділер тұқымдасына жататын ,көп жылдық шөптесін өсімдік ,жалпақ жапырақтары болады. Жапырағының астынғы ... ... түк ... ... ... ... Ал ... беті түксіз жылтыр болғандықтан қою жасыл түсті, әрі салқын болады . Өсімдікті деп атаудың да мәні ... Бұл ... ... ... өкпеге салқын тигенде, демікпемен ауырғанда қолданады. Өгейшөп тыныс органдары ауруларына, ішек-асқазан ауруларын емдеуге, ... ... ... ларингит, бронхо эктаз кезінде қақырық түсіруін жеңілдетуге пайдаланады. Сонымен қатар жапырағынан дәрі жасап асқазан ... ... ... ... ... ) - көбінесе Үлкен Жолжелкен деп атайды. Оны кез-келген жол бойына кездестіруге болады. ... ... ... ... ... ащы және илік ... ... тұзы, лимон қышқылы, витамині, ал тұқымында 150-20% эфир майы ... ... ... ... ... дәрі болып табылады. Қақырықты түсіру үшін 1 ас қасық жапырақты 1 стакан қайнап тұрған суға ... , 15 ... ... да , ... , ... ... 1 ас ... 3-4 рет ішеді. Жолжелкеннің жас жапырағын тері жарақаттанғанда қолданады. Сондай - ақ халықтың медицинада тәуіпдәрінің ... ... бері қан ... сорғыш дәрі ретінде пайдаланған. Тәуіпдәрі немесе Үлкен Жолжелкен 1.10 - ... ... 1.10 - ... ... Үлкен Жолжелкен
Түймедағы жүрек қантамыры аурулары, тыныс органдары, ішек, асқазан ауруларын ... ... ... қан ... ... ... ауруларына, әр түрлі тері жараларын емдеуге пайдаланылады. [10]
Осы өсімдіктерді жинар алдында өсімдіктерді жинау ... ... ... жеке ... жөн . ... Күрек , қайшы, пышақ секілді құралдардың болғаны дұрыс. Өсімдік жапырағын, гүлін, және тамырын ... ... ... ... ... ... әрі орынды пайдаланған дұрыс.
* Жинаған өсімдіктерді салатын рюзак, кішірігім ... ... жөн. ... бір жерден бірнеше жыл қатарынан жинауға болмайды. ... ... өсіп ... ... сол ... ... өсіп, өнуі үшін белгілі бір мөлшерін қалдырып отырған дұрыс. Сонымен қатар өте жас ... ... ... ... жетілгендерін алу керек. Өсімдік тамырларын толық піскен уаққытта күз айларында жинайды.
Ал жазғытұрым жинауға тура келетін болса, онда тамыр өсіп - өнуі ... ... ... керек. Өсімдік жапырағын толық гүлдеу мерзімінде жинайды. Ондайда төменгі және ортанғы жапырақтар ... ... ... ... ... ал ... жана бүртіп, тола бастаған да жинайды. Өсімдік қабығын бүршік толығып , сол жүре бастаған уақытта жас бұталардан жинаған дұрыс. ... ... ... ... ... ... ... жемісімен дәнін пісіп жетілгенде жинайды. Кейбір өсімдіктерде олар ерте ... ... ... ... жеміс пен дәнді ертерек жинаған жөн. Өсімдік жапырақтарының гүлдері мол сабағын күн ашық,құрғақ уақытта ... шық ... ... ... алған өсімдіктерді дереу кептіру керек. Жиналған өсімдік мүшелерін кептіру жұмысы көлеңке жел қағып тұрған жерге қағаз жайып,әлсін-әлсін аударып отырып кептіреді. ... ... ... ... ... ... ... істелген корапка салып, ішіне қағаз төсеп, қараңқыда сақтайды.Оларды жіпке тізіп,іліп жаю керек. Өсімдік сақтайтын жерде өткір иісті ... ... жөн. Емге ... өсімдік тұнбасын дайындауға эмальды немесе шыны ыдысты пайдалану керек. Бір ескере кететін жайт,осындай емдік өсімдіктерді дәрілік ... ... ... ... ... түрде кеңес алған дұрсы. Себебі, дәрігер кеңесі емдеудің ... ... ... ... ... ... ... айтылған Біршоғыр тауларының тауаралық сайларында кездесетін халықтық медицинада ертеден келе жатқан,емдік ... бар ... ... ғана ... ... бердік.
Өсімдіктердің сирек кездесетін, жоғалып бара жатқан, некендік және жергілікті түрлері
Таспа боз - Stipa anomala P.Smirn. ... - өте ... ... ... бара ... ... түр. ... қалың шым қабат құрайды. Сабақтары жалаңаш, буындары түкті, биіктігі 50 сантиметрдей. Жапырақтары енсіз, әдетте сабақты бойлай ... ... ... қысқа тілшелі. Гүл шоғыры тар, қысыңқы. Өскіні ұзын, ұзына бойы ... ... 7 мм ... ... бар ... болып келеді. Жалпы Сырт үстіртінің сарғылт топырақты жазықтығында кездеседі. Ксерофильді далалық өсімдік.
Бор рияны - Rubia cretacea Pojark. (сем. ... - өте ... ... ... бара ... жергілікті түр. Мекені - борлы таулардың баурайлары және ... ... Жем ... мен ... ... орта ... бор ... кездеседі.
Мейер шытырмағы - Lepidium meyeri Claus (Brassicaceae) - сирек кездесетін, жергілікті дерлік түр. Мекені - борлы ... ... ... - ... жусанды - бетегелі - ақселеулі өсімдікті дала, тыңайған жерлер және өзен аңғарлары. Мезоксерофит. Мұғалжар тауларында, Жем және Торғай ... ... Кіші ... ... ... Мекендеуші кеңістігі жерлерге егістік егу және мал бағудың нәтижесінде қысқарып келеді.
Мұғалжар ақжапырағы - Jurinea ... Iljin. ... - ... ... ... түр. ... - Мұғалжар жотасының (Бақтыбай тауы) тасты - қиыршық тасты далаға айналған баурайлары. Түр өте шектеулі және аз ... ... ... фаунасында Қазақстанның дала зонасына тән жануарлары мен құстары кездеседі.
Құстардан тау арасындағы бұталарды ... ... ... (куропатка) айтуға болады. Бұлар тауық тұқымдасына жататын аңшылық кәсіпке пайдаланатын құстар. Қазақстанда 2 түрі: сұр шілі (P. perdix), ... шіл (P. ... ... ... ең жиі ... - сұр ... Дене тұрқы 35 см, аталығының салмағы 500 г, ... - 350 г. ... ... ... онда ... ... қара дақтары, бүйірінде қоңыр жолақтары бар, басы мен мойны қызғылт сары түсті, бауыры - ақ және онда таға тәрізді ... ... ... Сұр шілі 1.11 - ... ... 1.11 - Сұр ... ... сирек қонақтайды, жерде жақсы жүгіреді, қауіп төнгенде қанатын жиі-жиі қағып, ... ... ... ұшып кетеді. Топтанып жүреді. Отырықшы құс. Жерді шұқырлап ұя жасайды да, оған ... шөп ... Ұяға 12 - 25 ... ... оларды аналығы мен аталығы 25 күндей шайқайды. Өсімдік тұқымымен, бүрімен, жәндіктермен (қоңыз, ... тағы ... ... ... ... жеп, ... ... Кәсіптік маңызы бар бағалы құс, әуесқойлық жолмен көп ауланады
Бүркіт - сұңқартәрізділер отряды, қаршыға тұқымдасының ... ... ... ірі ... құс. Латынша аты (Aquіla chrysaetos) деген ұғымды білдіреді. Түркі халықтарының көпшілігі (жемтігін ... ... ... ... деп атайды. Қазақстанда оның алты түр тармағы Маңғыстау, Үстірт, Мұғалжар, Сыр бойы, Қызылқұм, Бетпақдала, Сарыарқа, Тянь-Шань, Тарбағатай, ... ... ... ... тау ... ... ... - қырандар ішіндегі ең ірі әрі күшті, дене бітімі мығым, жылдам ұшатын құс. Бүркіттің бейнесі 1.12 - суретте ... 1.12 - ... құр ... түсі ... қарағанда біркелкі сұр, жақындағанда арқасы ақ шұбар, бүйірінде көлденең қоңыр жолақтары бар екені білінеді. Өсімдіктердің тұқымдарымен, ... жəне ... ... [15]. ... сұр көгершін (Columba livia) Қазақстандағы жабайы көгершіннің төрт түрінің бірі. Басқа көгершіндерге қарағанда ... ... ... ұзын ... ұшқанда білінеді. Жоғары жағы көкшіл сұр, жемсауы мен кеудесі көкшіл сұр-қызыл, бүйірі мен бауыры ақшыл көк. Тұмсығы сары, түбі қызыл. ... ашық ... Жас ... сұр ... түсі жоғары жағы қоңыр. Сақ, зымиян құс. Негізінен өсімдіктермен қоректенеді, сонымен бірге жеміс жəне көкөніс жейді.
Дыркептер (Columba palumbus ... ... ... ... ең ... Мойнының шетінде жəне қанаттарында өзіне тəн ақ ... бар. ... ... ... қанатының қысқа, құйрығының ұзын екендігі ұшқанда білінеді. Жоғары жағы көкшіл сұр, ... мен ... ... ... ... мен бауыры ақшыл көк. Тұмсығы сары, түбі қызыл. Аяқтары ашық қызыл. Негізінен өсімдіктермен, ... жəне ... ... ... ... емен жəне ... ... жаңғақтарымен қоректенеді, сонымен бірге қарақат, итмұрын, бөріжидек, бөрікқарақат жемістерін жейді.
Гуменник - ірі қаз, салмағы 3,5-4,0кг, түсі сұр - ... ... ақ. ... қаздан айырмашылығы тұмсығы екі түрлі түстен тұрады (сары таңғышты қара), басы жəне мойны қара ... ... ... жəне ... Ұшқанда екі буынды қайталанатын қаңқылдаған дауыс шығады. Ашулы құстары ... ... қазы ... ... ... ... ... жазда пушица, қияқөлең, қырықбуындар, күзде көкжидекпен рақаттана қоректенеді.
Бізқұйрық - ... ұзын жəне ... ... ұзын, біз сияқты. Тұмсығы жəне табаны сұп-сұр. Ұшуы шапшаң жəне жеңіл Үшкір құйрығын көтеріп алып ... ... ... ... ... ... жəне баяу ... ысқырық, аналығы - қарлыққан дауыспен бақылдайды. Барлық өзен үйректері сияқты аралас қоректіні.
Кəдімгі бөдененің салмағы 100г., қанатының ұзындығы 10-12 см, ... ... ... ... сары ... құс. ... ... қоңыр (күзде ақ), аналығыныкі ақ түсті болып келеді. Тек ... ... ... ... - көктемде наурыз - сəуір айларында келеді, тамыз -қыркұйекте қайта ұшып кетеді. Моногамды. Ұяларын жерге, ... ... ... маяларға, сиректеу ағаштарға жəне ЭТЖ тіреулеріне салады. Сəуірдің бірінші жартысында 1 - 3 ... ... ... ... ... 45 күн шайқайды, балапандар 55 күнде қанаттанады.
Қорегінің негізі - əр түрлі саршұнақтар, сиректеу құмтышқандарды, ... ... уақ ... ... ... ... жейді.
Ителгі - отырықшы немесе жыл құсы, ұялау қасиеті анық көрінетін моногамды. Басқалардың ұяларына ... ... пен ... ... ... ағаштарға сирек ұялайды. Аналық наурыз - сəуірде 3 - 5 жұмыртқа салады, балапандар 33-35 ... ... ... ... 40-45 ... кейін ұшады, енді бір айдан кейін өзін-өзі ... ... Уақ жəне ... аң мен ... аулайды, бұларды аспанда да жерде де оңай ұстап алады.
Ақбас ... ... ... ... ... ұясы - ... ... бір тақыр жер. Ұяда 2, сирек кезде 1 жұмыртқа болады. Ақбас тырна 1.14 - ... ... 1.14 - ... тырна
Жұмыртқаларды аналық пен аталық 28-30 күн шайқайды. Ұяларын түлкі, қарсақ жəне қойдан белсенділікпен ... ... ... ... ... ... ұя салу ... наурыздың аяғында - сəуірде келеді. Аналықтар ұяларын аталыққа жақын жерге ... Ұяда 3 - 9, ... 11ге ... ... ... Аналық жұмыртқаларды 20 - 22 күн, басқа деректерге қарағанда 28 - 30 күн шайқайды. Безгелдектің бейнесі 1.15 - ... ... ... 1.15 - ... ... ... түрде шығады. Балапандар 25 - 30 күн дегенде қанатына тұрады. Азығы аралас болады, жазда шөпті азыққа насекомдар қосылады. Құстың көп саны тек ... ... ... ... ... ... ... жүздеп кездеседі, жалпы саны мыңдап есептелінеді. Барлық жерде де саны ... ... ... ... 20-30 жыл ... ... кеткен жерлерде де кездсетін болды. Бұл турдің жиі мекендеген жерінде оны корғайтын қорықшалар ұйымдастыру қажет.
Қылқұйрық бұлдырық - Қазақстанның ... ... түр. ... ... ... қары аз ... ... - наурызда. Ұяда 3 сирек 2 жүмыртқа болады. Жұмыртқадан шықсымен балапандар ұядан кетіп өз күндерін өзі ... ... ... пен аналық бірігіп шайқайды, балапандарын да бірге қарайды.
Ақбауыр бұлдырық - Қазақстанда мекендейтін тұқымның 2 түрінің бірі. Наурыздың аяғында - ... ... ұшып ... ... мамырдың басынан тамыздың ортасына дейін салады. Аналық пен аталық бірігіп жұмыртқаны шайқайды жəне балапанды қорғайды. Балапандарға суды аталықтары ... мен ... ... 20 - 30 км ... ... Ақбауыр бұлдырық 1.16 - суретте бейнеленген.
Сурет 1.16 - Ақбауыр бұлдырық
Судың тұщысын да, ... да ... ... күн ... ... бірақ кейде 17 - 19 сағаттарда. Балапандарды маусым ішінде екі рет шығаратын сияқты. Тамыздан ... ... ... ... ... да ... ... Қазақстаннан кетеді.
Сабаншы - Мұғаджардың оңтүстігінде мекендейді. Ұясын жартастардың қуысына, үлкен тастардың астына жəне ... ... ... ... ... кейде күндіз белсенді. Күйге ақпан-наурыз айларында түседі, мырсындары сəуір-мамырда туылады. Бəсекелестері - түлкі, ақ күзен, тау сусар, жыртқыш ... ... - ... ... ит, ірі жыртқыш құстар. Қуғыншылардан жүгіріп қашады, қауіп келгенде өте жақсы тығылады.
Бұл тауда жерге ұя ... ... 9 ... түрі ... ... қара лашын, кәдімгі көксары, ақсары, дала бүркіті, ... ... ... ... ... және ... ... Тырна тұқымдастың үш түрі ақбас тырна, безгелдек және джек тіршілік етеді. Жылқышы, қызғыш, қарала шалшықшы және шаушүрілдек атты құстар ... ... ... ... ... ел аузында аталып кеткен төбе бар. Өйткені Орқаш аумағы - қыран тектес құстардың ең көп шоғырланған тұсы. Ол ... ... ... ... тұрған ескерткіш орнатылған.
Тұяқты жануарлардан шоғырланған ағаш араларын ертеректе бұландар (лось) мекендеген. Оған ағаш араларынан қазірге ... ... ірі ... ... ... тасқа салынған суреттері, бұлан бейнеленген бұйымдар дәлел бола алады. Қазір ол жануарлар ... ... Егер ... ... әкеліп жерсіндірсе тау табиғатын көріктендіре түскен болар еді. Кейіннен қайтадан көрші Орынбор өңірінен келе бастаған. Қазіргі кезде ... ... ... ... 3 - 3,5 ... - ең ірі Canidae тұқымдасының өкілі. Шоқтығымен есептегенде биіктігі ... ... ... ... ... 100-130см, салмағы 21-37 кг, өмірінің ұзақтығы 15-16 жыл. Сұр қасқыр 1.13 - суретте ... ... 1.13 - Сұр ... ... сұр ... Бұрын қасқырлар Еуразия мен Солтүстік Американың көпшілік бөлігінде мекендеген, қазіргі уақытта сұр қасқырлардың көптеген ... тек ... ... ғана ... (Saiga ... немесе бөкен, сыртқы пішіміне қарағанда жіңішке жəне ұзық аяқты қой тəрізді ерекше бір жануар.Ақбөкенде ең ... ... ол - ... ернінің үстінде салбырап тұрған жұмсақ жəне ойнақы тұмсығы, ісік жəне дөңгелек жүзді бет əлпетті жануар. ... жəне ... ... ... бір біріне жақын орналасқан жəне төмен қараған екі таңауы бар. Ақбөкендердің қазіргі Қазақстандағы аймағы негізінен 10 администартивтік обылыстарының: Батыс-Қазақстан, ... ... ... Қарағанды, Қызылорда, Оңтүстік-Қазақстан, Жамбыл жəне бірен-сарандап Ақмола жəне Алматы обылыстары жерінде шөлді жəне жартылай шөлді аудандарды алып жатыр. Бұл ... ... ... ... ... (Қарақалпақстан), аз мөлшерде (жекелеген жылдарда) - Тұрікменстан мен Ресей жерлері жатады. 1957 - 58 ж. ... ... саны 2 ... ... ... кәсіптік жолмен аулауға рұқсат берілді. Оның мүйізінен пантокрин дәрісі алынады, тұяғын күйдіріп, одан ... ... ... ... ... ... ... шалдыққандарды емдеу үшін пайдаланады.
Жабайы шошқа, қабан, доңыз (лат. Sus scrofa) - сүтқоректілер класының жұптұяқтылар отрядына жататын жануар. ... ... ... ... мен ... жерлерінде, өзен аңғарларында көп кездеседі. Денесі ірі, екі бүйірі қысыңқы, мойыны жуан, басы сүйір, тұмсығы конус тәрізді ... ... ... ... ... жұп ... бар, аяғы ... екеуі жақсы жетілген төрт саусағы болады. Құлағы үлкен және ... көзі ... ... ... ... қалың қылшық басқан. Аталығының арқасында жалы болады. Жыныстық жағынан 18 - 20 айда жетіледі. ... ... ... ... желтоқсанға дейін созылады. Аналығы (мегежіні) 4 - 10 торай туады. Тістері көп, бұдырлы. Қарыны жіктелмеген, күйіс ... ... ... ... ... ... құрт-құмырсқа, өсімдік тамырлары, ұлулар және ұсақ тышқандармен қоректенеді. Доңыз - кәсіптік ... бар аң, еті, ... ... пайдаланылады. Орта есеппен әр Доңыз 50 кг ет, 10 кг май, 250 дм2 тері және 0,5 кг ... ... қоян - ... ... ең ... Дене тұрқы 53 - 69 см, салмағы 3,5 - 5,8 кг. ... ... ... ... екі ... жуық ... Түсі әр маусымда әр түрлі. Жазда және қысқа қарай құйрығында қара жолақ пайда болады. Қазақстанның батысы мен ... ... ... ... ... Ақтөбе облыстарында таралған. Шөл, шөлейт, далалы жерлерді мекендейді. Тіршілік ... ... және ... ... ... ... 2, ... 3 рет, 3 - 9 көжектен табады. Қояндар көбейіп кетсе бау-бақшаға зиян келтіреді. Олар еті, терісі үшін ... ... (лат. Vulpes vulpes) - ... ... ит ... ... аң. Түсі ... сұрғылт сары. Құлағының сырты қара не қара қоңыр, құйрығы ұзын (ұзындығы 60 ... ... ... Жүні тығыз әрі жұмсақ. Реңі жыл маусымына қарай өзгеріп отырады (түлейді): жоны мен ... ... ... ... ... мен ... ұшы ... тартады.[1] Тұрқы 70 - 77 см, салмағы 6,5 - 6,8 кг. Селдір орманды ашық жерлерді, ... ... ... тау ... ... ... ... жатып, түнге қарай қорегін іздейді. Әдетте ұсақ жәндіктермен, көбінесе тышқандармен қоректенеді, қорегінің құрамында 300-ден астам жәндік пен ... ... ... ... ... ... - ақпан айларында ұйығып, 49 - 58 күннен кейін 4 - 6 (кейде 15) ... ... ... ... аң, әсіресе, қарабурыл Түлкінің терісі жоғары бағаланады. ... жеп, ... ... ... ... Құс ... зиян ... құтыру ауруының вирусын таратады.
Сарышұнақтар (лат. Spermophilus) - кеміргіштер отряды, тиіндер ... бір ... ... ... ... мен шөл, ... аудандарды мекендейтін 6 түрі (зорман, ұзынқұйрықты сарышұнақ, үлкен сарышұнақ, қызылұрт сарышұнақ, кіші сарышұнақ және реликт сарышұнақ) бар. ... ... 14 - 40 см, ... ұз. 4 - 25 см, ... 100 - 150 г. Жалпы түсі - ... ... ... ... жүні ... ... ... қалқаны кішкентай, көзі үлкен, алдыңғы аяғы төрт саусақты, артқы аяғынан қысқалау, артқы аяғы бес саусақты. Жоғ. жақ ... оң ... да, сол ... да 5 азу ... төм. ... 4 азу тісі болады. Тіршілік әрекеті көбінесе күндіз басталады, ін қазады. Жылына 6 - 9 ай ... ... ... ... ... ... ... 1 рет көбейіп, 2-ден 14-ке дейін ұрпақ әкеледі. 5 - 6 жыл тіршілік ... ... - ... ... ... оба, ... ауруларын таратады. Сарышұнақтың кәсіптік маңызы бар, терісі ... түрі - ... ... қарашұбар жылан - үндіз ашық жəне аз бұлтты ауа кезінде сағат 9-дан 18-ге дейін температура 18-32 С болғанда ... ... жəне ... ... астына паналайды. Шөлейтті гологлаз жəне ұсақ кеміргіштермен ... ... ... айларында диаметрі 30х6,5 мм болған 3-9 жұмыртқа салады, жастары құркүйекте шығады.
II Тарау Мұғалжар тауы ландшафттарының ... ... мен ... ... ... және ... ... тән негізгі көрсеткіштер қатарына аумақтың біркелкі сипаты, құраушыларының біртекті ұштасуы, құрылымының кешенді сипаты мен біртұтастығы, тұрақтылығы, зат және энергия алмасуының ... ... ... ... ... "тарихи қалыптасып, біртұтастығын сақтай отырып, ұдайы дамитын табиғат кешені" немесе "табиғи геожүйе" деген де анықтамасы бар. ... ... тип ... және ... ... ... жіктеуде жылу және ылғалмен қамтамасыз етілу жағдайлары, геоботан. белгілері ескеріледі. Жер шарындағы барлық ландшафтардың жиынтығын ландшафтық сфера деп ... ... ... мынадай негізгі типтері ажыратылады: үстірт, экстрааридті аласа тау және төбе, шыңдар, сусыз ойпаттар, құмдар және теңіз бойлық жазықтар. Ландшафтың ... типі ... ... ... және ... ... жиынтығымен ерекшеленеді.
Үстірт - дөңестер жазықтар көтеріңкі ... ... кең ... ... ойпаттың үстінен және Каспий теңізінің жағалауынан көтерілген, түрлі ... ... ... ... ... болады, дөңестер, кең жазықтар, ойпаң жерлермен кезектесіп отырады. Жалғыз төбелердің қалдықтары ондаған шақырымнан жиі ... ... Жер ... тән үстірттің ерекшелігі жыралар мен жарлардың болуы - ... ... ... етегі болып табылады.
Ландшафт дегеніміз генетикалық бірыңғай, зоналық және ... ... ... ... өз ... ... ... ерекше кездесетін қорытындысын жинақтайтын геосистема,Мысалы, Н.А.Солнцевтің мәліметі бойынша ландшафттардың тәуелсіз дамуы үшін ... ... ... қажет: 1) ландшафт қалыптасқан территорияның геологиялық фундаменті біртекті болу керек; 2) геологиялық фундамент пайда болғаннан ... ... ... сол ... дамуы бірдей болу керек; мысалы, бірыңғай ландшафтқа - бірін мұздықтар басқан, ал екіншісі одан тыс қалған екі ... ... ... 3) ... ... ... климат бірдей, климаттық жағдайдың қалай болса да ауысуына қарамастан біркелкі болады (ландшафт ішінде жергілікті климаттың өзгеруі мекендерде, ал фацияларда ... ... ... Дәл ... ... ... көрсетуі бойынша, жекелеген ландшафттар тарриториясында шектеулі скульптуралық рельеф формалары, топырақ жамылғысы, биоценоз пайда болады, соңында ландшафттың ... ... деп ... ... ... ... ... қалыптасады.
Н.А.Солнцевтің анықтамасында ландшафтың жергілікті табиғи территориялық комплекстердің заңдылықты құрылған система екендігіне ерекше көңіл бөлінеді, бұл өте қажет. Дегенмен, ... ... ... ... бір ... ... ... бірліктердің бір бөлігі немесе элементі бодып табылады, сондықтан оны географиялық қабықша мен оның жоғары структуралық бөліктерінің дифференциациясы мен дамуының қорытындысы деп ... ... ... осы екі ... ... геосистемалар иерархиясының басты ерекшеліктерін анықтайды.
Ландшафттар әртүрлі фациялар мен мекендерге жіктелетін болғандықтан оның ішкі ... ... ... ... ... ... бұл ... белгілі бір қатаң ережелі критериймен салыстырғанда біркелкі екендігін жоққа шығармайды. Ең алдымен мұндай критерийге ... ... ... ... ... ... азоналдық біртектілігі өзінің нәтижесін геологиялық фундаменттің, рельеф типінің, ... ... ... бұл ... генетикалық бірлігін анықтайды өйткені, олардың даму процесі біртүрлі сыртқы жағдайдың әсерінде болады. Ақырында, осының нәтижесінде ландшафттардың ішкі ... ... ... ... ... ... оның бір тәртіпке салынбағандығы деген емес, керісінше, жоғарыда көрсетілген жағдайлар орындалған ... ... ... ... ... мен ... жиынтығы заңдылықты. Жекелеген әрбір ландшафтқа белгілі бір тәртіппен орналасқан фациялар мен ... ... тән. ... ... ... және оның ... көрсеткіші болып типологиялық фациялар қатары есептеледі. Сонымен, ландшафтқа қолданылатын "біртекті" ұғымы қатаң ... ... ... да ... ... оның әртектілігімен үйлесімді болады.
Таулы аймақтарда ландшафттар жекелеген биіктік белдеулерде бөлінеді. Ландшафттар мен биіктік белдеулердің ара ... ... ... онда шын ... ... ... ... бөлігі деп қарастыруымыз керек. Жоғарыда көрсетілгендей, биіктік белдеулер әрқашан белгілі бір тұтас ... ... ... әртүрлі және территория жағынан бытыраңқы жерлерді қамтиды. Көбінесе әртүрлі белдеулердің үзіндісі әртүрлі экспозиция мен рельеф формаларында бір ландшафтта қиысуы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың назары табиғи территориялық комплекстердің жіктелуіндегі негізгі бірлікті анықтау аударып келді. Жекелеген ғалымдар осында негізгі ... ... ... емес деген түсінікте болған күннің өзінде де, практикалық жұмыстар негізгі бірліктің қажет екендігін, ... ... ... ... зор ... ... Мұндай бірлік болып регионалдық және жергілікті геосистемалардың тоғысқан орталығындағы түйін болып ... ... ... ... және ... ... бір-бірінен айырмашылықтары көрсетіліп, эпигеосфераның регионалдық дифференциациясындағы ландшафттардың төменгі орын алатындығы көрсетілген. Қосымша тағы бір айта ... ... ... және ... ... ... бірліктерді оқып үйрену әртүрлі әдістерді қажет етеді: егер локалды геосистемаларды оқып білу міндетті түрде далалық ізденістерді, ландшафттық съемкаларды және ... ... ... ... онда ... ... бірліктерді тану, негізінде ғылыми әдебиеттерді талдап қорыту, ... мен ... ... арқылы да жүзеге асады. Ландшафттарды оқып білудің ерекшелігі ... ... және ... ... ... ... ...
А.А.Григорьевтің тұжырымдауы бойынша ландшафт ең кіші территориялық бірлік. Өзі ... зона ... ... шеңберінде регионалдық бірліктердің негізгі қасиеттерін сақтайды. Дәл осындай ойды ... ... да ... еді. ... ... системаның жоғары деңгейімен салыстыра отырып біз соңғысының әртекті ландшафттардың күрделі территориялық үйлесімді екенін, зоналық және азоналдық ... ... ... ... ... ... аудандастырудың ең жоғарғы деңгейдегі бірлігінің өзі де физгеографиялық эталон бола ... яғни ... та, ... та ... ... ... ... бейнелей алмайды. Екінші жағынан В.Б.Сочаваның ескертуі бойынша жекелеген мекендер немесе жергілікті геосистемалар географиялық ортаның жергілікті ... ... ... алмайды, осының нәтижесінде ландшафт иерархиясында негізгі таксономиялық бірлік болып есептелмейді.
Ландшафтсыз локальдық геосистемаларды тану еш ... ... ... олар ... салыстырғанда ашық геосистемадларға жатады да оның бір бөлігі ретінде басқа да локалдық геосистемалармен байланысты болады. Кез ... ... ... ... ... ... басқа да мекендер мен фациялардың бар екендігін болжайды. Шындығында, беткейдің орта бөлігінің фациялары төменгі және ... ... ... ... ... ... ... жыралық мекендерсіз тау шыңының фациялары болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... емес, керісінше территорияда кездесетін системалардың заңдылықты үйлесуі, ал ол - ... ... ... қасиеттері: құрылымы, дамуы, эволюциясы және өзгермелігі ландшафттарды оқып білуде толық айқындалады. Осы деңгейдегі комплекстерде зат пен энергияның күрделі және ... ... ... және горизонтальдық системалардың географиялық байланыстарының қарым-қатынасын бақылау мүмкін. Егер вертикальдық байланыстарды талдау жасаудың бастапқы ячейкасы болып фация саналатын ... онда ... ... ... ... тән ... қатарлар арқылы айқындауға болады.
Ландшафт, фация мен мекендермен салыстырғанда ... ... және ... ... ... ол ... морфологиялық бөліктерімен салыстырғанда тез өзгермейді. Бұл жағдай қазіргі кездегі халық шаруашылығында ... адам ... ... ... жақсарту проблемаларын шешуде маңызды практикалық роль арқалады. Социалды-экономикалық көзқарас жағынан ... ең ... ... ... және ... ... ... есептеледі. Ландшафттарды зоналық-азоналдық біртектілік принципі бойынша жіктеу табиғи ресурстары ерекше территориялық байланыстарды қамтиды. Әрбір ландшафт табиғи реурстардың ... ... ... ... ... тағы ... ... Осының нәтижеінде ол белгілі шаруашылықтық және экологиялық потенциалға ие болады. ... ауыл ... ... ... ... ... ... В.Б.Сочава, В.Б.Четыркин - ландшафт территориясы бойынша аз көлемді алатын, шаруашылықты бір бағытта ... ... ... ... ... ... комплекстік ұсыныстар беруге болатын табиғи комплекс деп тұжырымдады.
Әртүрлі ландшафттарды ауыл шаруашылық өндірісіне пайдалану тұрғысынан қарастыратын болсақ, онда біз ... ... және ... жағдайлардың үйлесімді ерекшеліктерінен тұратын бірлік екенін көреміз. Ландшафттардың ... ... ... зоналарға, секторларға, биіктік белдеулерге байланысты агроклиматтық көрсеткіштері - жылумен, ылғалмен қамтамасыз етілуі жатады. Жергілікті ерекшеліктері ландшафттардың морфологиялық ... ... да, ... ... жер ... ... топырақ айырмашылығы, тілімденуі арқылы ерекшеленетін заңдылықты участок жиынтығы. |Бұл участоктар ландшафттардың морфологиялық бөліктеріне, ауыл шаруашылық ... жер ... ... келіп ландшафттың жер қорын құрайды. Сонымен, ландшафттардың агроөндірістік маңызы біріншіден оның табиғи жағдайының регионалдық ерекшеліктерінен, екіншіден ... жер ... ... ... ... ... пайдалануға қажетті ұсыныстар жасауға мүмкіндік туғызады.
Физикалық-географиялық ... ... пен ... факторлардан кейінгі тағы бір маңызды фактор-құрлықтың теңіз деңгейімен салыстырғандағы биіктігі. Осы жағдайдай Мұғалжарда бар ма?Осы фактордың әсерінен ландшафтық ... ... ... ие ... яғни ... ... ... өзіндік ландшафттық кластар тән. Гипсометрикалық жағдай жазық ландшафтардың ... ... ... алғашқы жүздеген метрлік тербелістерінде-ақ көрініс бере бастайды. Биіктіктің артуы ... бір ... ... ... ендік зонаға тән белгілердің жойылып кетуіне апармауы мүмкін. Бірақ сол шамаға жеткеннен кейін онан әрі ... ... ... ... ... отырып зоналық белгілер бірте-бірте солтүстік көрші зонаның белгілеріне алмасады. Сөйтіп, биіктік артқан сайын ландшафтық ... ... ... зоналардың оңтүстіктен солтүстікке қарай ауысатыны секілді тәртіппен ауыса береді. Бұл заңдылықты биіктік белдеулік заңдылығы деп ... ... ... ... ... жылу ... ... байланысты өзгеруі. Биіктік белдеулер мен ендік зоналар тек ... ... ... ... ... өзара ұқсас болуы мүмкін. Ал кейбір биіктік белдеулерінің (мыс, альпі шалғыны, Тибет пен Памирдың биік таулы суық шөлдері) ендік зоналық ... ... жоқ. ... ... зонаға ерекше биіктік белдеулік тән, яғни олар белдеулер ... ... ... тәртібі, биіктік шекаралары бойынша ерекешеленетін өзіндік белдеу қатарына ие. Экваторға жақындаған сайын белдеулер саны көбейіп, белдеулік қатар құрылымы өзгеріп, ... ... ... ... ... ... ... секторда биіктік белдеулік климаттың континентальдығы дәрежесіне, ылғалдану режиміне қарай анықталатын өзіндік ерекшелікке ие. Таулардың ландшафтық дифференцияциялануында абсолюттік биіктік қатар ... ... да ... роль ... Экспозицияның екі типі белгілі- инсолярлық және циркуляциялық. Бірінші типі ... ... күн ... бағытымен салыстырғандағы орны бойынша-күнгей және теріскей болып ... ... тип ... ... ауа ... ... ... қарай жел жақ және ық жақ деп бөледі.
Бұл айтылғандардан басқа таулардағы ландшафтардың ала-құлалығына әсер ететін орографиялық ... бар. ... ... ... ландшафтық дифференцияциясына тигізетін әсері басқа факторлардың әсерімен тығыз байланыс тапқан. Биіктік белдеулік өз ... ... ... ие бола ... да ... ... тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болған) оның жекелеген формалары ... ... пен ... әсерінен қалыптасады, сондықтан бұл әсерді жоққа шығаруға болмайды.
Координаттары - 48°45' с.е., 58°48' ш.б. ... ... ... - 390-634. ... ... ... бар, солтүстік бөлігінде құрғақ даламен (бетегелі-бозды және бұталы), ... - ... ... ... ... ... оңтүстік бағытқа созылған ұсақ шоқылар алқабы. Аздаған кішкентай сайлар аңғарларында көктерек және қайың шоғырларының аралдары бар. ... ... ... аумақтың 10%, бұталы нулар - 5%, ашық шөп ... - 70%, ... ... - 10%, ... ... - 5% ... ... азоналдық ландшафтар литологиялық- геоморфологиялық және гидрологиялық факторлардың басым ықпал етуімен қалыптасқан. Бұл ландшафтар аймақтық қасында жер бедері мен өсімдіктерінде ... тыс ... ... ... ... ... ... бойынша негізгілері үлкен аудандарды алып жатқан реликталық эолалық бекітілген, жартылай ... және ... ... ... ... табылады. Түрлі-түсті тұнба жыныстарының жартастарындағы жалаңаш және күшті тілімделген және эрозияланған шығып тұрғандары ... ... ... ... ... ірі азоналды элемент Оңтүстік Оралдың жалғасы аласа таулы Мұғалжар алабы болып табылады, оның есебінен кеңістікті ... ... ... - ... түрлер оңтүстікке қарай кіреді және бірден далаға айналған шөлдер аймағымен шектеседі. Азоналды ландшафтар жиі аса жоғары биологиялық өнімділікке ие болады, ... ... ... ... аударады. Дегенмен, эродирленген жартастар түрінде тұздалған сазды тұнба қабаттары жер бетіне шыққан жерлерде ... ... ... ... ... ... бірақ туризм үшін тартымдылығы жағынан өте құнды. Өзінің сиректігімен және белсенді пайдаланумен азоналды ландшафтар айтарлықтай қорғауға мұқтаж.
Аймақтық, ... және ... ... ... жерлері, жыл құстарының ұшып өту жолдары, киіктердің көшетін бағыттары биологиялық әртүрлілік орталығын құрады, олар өңірдің гендік қорын және ... ... ... ... рөл ... ... ... өсімдік жамылғысында негізгі макрокешендер бөлініп көрсетіледі: 1 - тасты-далалық жусанды-бозды (бетегебоз басым): шөлейттік ... ... және ... шымтезекті бос шымтезекті және тамырлы өсімдіктермен берілген, олардың арасында бетеге, ... ... ... боз, шөл ... және ... ... бидайық, ақжусан, майқара, селитралы және сортаңды жусан, итсигек, көкпек; 2 - жазық далалық жусанды-боз (биөрген, қаражусан, қау араласқан ... ... ... ... ... ... 3 - ... ақжусан, тұран жусаны және қара жусан, сораңдардан биөрген, қараматау, теріскен, күйреуік. Эфемерлердің және ... - ... ... ... шөл шытыры, жуалар, қызғалдақтар және тағы басқа барлық жерде болады. ... ... ... ... ... әсер ... ерте ... белгілі болған. ХІХ ғасырдың бас кезінде Г. Н. Высоцкий "Орыс жазығының оңтүстік бөлігіндегі рельефтің биіктігінің өзгеруі ... және жылы ... ... ылғалды да суық зонаға ауцысқаны сияқты әсер ... ", - деп ... еді. ... ... ... ... ... көп жауатындығы, сондықтан орманда дала зонасындағы қыраттарды ... ... ... ... ... ... бедлгілі. Жазықты жерлердегі ауа температурасы таулардағыдай биіктік артқан сайын төмендейді. Вертикаль бағыттағы температуралық градиент әртүрлі аудандарда әрқалай, әр жыл мезгіл ... да ... ... дегенмен орташа 0,5-0,6 0С-ға жақын. Сондықтан егер биіктік айырмашылығы 200 м ... онда ... ауа ... 1 0С- ға ... ... ... бірлікке төмендеуі, әрине, биіктік белдеулердің пайда болуы үшін ... ... ... ендік шекарасының ауытқуына әсерін тигізеді. Шындығында, ландшафттық зоналардың шекарасы көбінесе толқын тәріздес болып келеді, ... олар ... ал ... ... ... Дегенмен мұндай жағдайды белгілі бір тура өзгерммейтін заңдылық деп айта алмаймыз, өйткені табиғатта шекаралардың керісінше суреттерін де кездестіреміз. Сонымен жазықтық ... ... ... ... роль ... ... ... жазықтықтар аккумулятивтік жас рельеф формаларымен сипатталады, үстіңгі жер бедері аз тілімденген, борпылдақ шөгінділерден құралған, жер асты сулары жер ... ... ... ... жазықтардың жасы ескілеу, денудациялық процесстер басым, біршама жақсы тілімденген, жер асты суларының деңгейі төмен орналасқан.
Тауларды вертикальды бағыт бойынша тек қана ... ... ... сонымен қатар жер бетінің құрамы да өзгереді. Негізінен тауларды ... орта және биік ... деп үш ... бөлу, олардың пайда болу кезеңдерімен, жекелеген бөліктерінің жасы мен, тектоникалық қозғалыстарының интенсивтігімен, ... ... ... ... ... Осы ... ... өзгерістер тауларпдың шеткі бөліктерінен орталығына қарай ауысып отырады.
Биік таулы аймақтардың шеткі бөліктерін тауалды жазықтар немесе ... ... ... ... ... ... ... орналасқан таулармен салыстырғанда аридті облыстарда олар мезгілдік су ағындларымен шайылған, тауалды ... ... ал биік ... ... ... ... белдеулер, мұздықтардың әсерінен пайда болған рельеф формалары тән.
Деңгейлік немесе "баспалдақтық" көбіне таулардың геологиялық, петрографиялық, дислокациялану деңгйі әртүрлі ... ... ... ... ... ... төменгі тауалды бөліктерін неоген жасындағы конгломерат, құм-сазды жыныстар ... ... ... ... ... ... мезозой, палеозой эрасының жыныстары, ал ең биік шыңдарын массивті кристалдық жыныстар түзеді. ... ... ... ... ... ... атмосфералық циркуляциясымен байланысты. Оңтүстікте орналасқан таулардың осы деңгейіне ... ... суық ауа ... ... зор. Ландшафттық деңгеймен биіктік белдеулердің аралығында байланыс болғанымен, теңдік ... ... ... Ең ... ... ... төменгі, бірінші биіктік белдеу сәйкес келеді. Таулардың орталық бөлігінде белдеулер ... ... ұнда ... бір ... ... ... кездеседі. Дегенмен, әрбір ландшафттық зонаның орташа тауларында өзіне тән бір немесе бірнеше белдеулер системасы болады.
Ландшафт географиялық ... ... ... ... да, ... ... ... бөліктерінің өкілі болып саналады.
Геосистеманың әрбір компоненті барынша күрделі дене. Мысалы, біз сұйық немесе су компоненті ... онда ... ... ... су ... ... ... табиғи жағдайда, басқа компоненттермен тығыз байланыста пайда болған күрделі ... еске ... ... қатты заттары - алғашқы тау жыныстары ландшафт шегінде механикалық және химиялық ... ... ... атмосфералық газдарға қанығады. Географиялық компоненттердің негізгі ерекшелігі: оның әрбір компонентінде басқа да компоненттердің ... ... жаңа ... ие болады, ал мұндай қасиет таза және физикалық бірыңғай заттарда ... ... ... ауа ... физикалық, химиялық қасиеті бойынша құрғақ ауадан, ал табиғи ерітінділерден химиялық таза судың ... бар. ... ... ұйымдасу системасында географиялық компоненттер қарапайым дискретті денелер денелер (минералдар мен тау жыныстары, ... мен газ ... ... ... мен ... ... ... роль атқарады. Әртүрлі денелердің бір-бірімен әрекеттесуі мен сіңуі арқылы пайда болған геосистеманың компоненттерін біз ... ... ... ... деп ... ... ... баспалдақ жер бетіндегі табиғи денелерді ұйымдастырудың күрделі ... ... - ... ... ... ... географиялық компоненттер бірінші қатардағы структуралық бөліктер болып саналады, яғни оның вертикаль құрылымының бөліктері қызметін атқарады, өйткені геосистеманың ішінде оларға белгілі бір ... ... ... ... ... туралы сөз болғанда біз оның әрқайсысының өзіндік территориялық жіктелу деңгейінің бар екенін ұмытпауымыз керек. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... ал ландшафт компоненті фация компоненті бола алмайды. Геосистемалардың территориялық ... ... ... мен жекелеген компоненттер арасында белгілі бір таксономиялық шамаластық болу керек. Б. Б. Полынов үш ірі ... ... ... ... ... супераквальды және субаквальды (8 сурет).
Элювиальды фациялар көтеріңкі су айрықтық мекен-жайларда, яғни плакорларда орналасады да жер асты сулары өте ... ... ... ... мен топырақ түзілу процесіне әсерін тигізбейді. Мұнда заттар тек ауа қабаты арқылы ... ... - ... шаң-тозаңмен), ал шығын мөлшері төмен кететін су ағындары арқылы іске асады. Олай ... ... ... оның ... ... болу ... Мұндай жағдайда топырақ жамылғысының жоғарғы қабаты сілтісіздендіріледі де біршама тереңдікте элювиальды горизонт пайда болады. ... ... ... ... ... ... топырақ түзілу процесі біртіндеп төменгі қабаттарға ауысады. Көптеген геологиялық масштабқа сәйкес келетін уақыт аралығында ... ... ... ... де, онда ... тиісті элементтердің көп бөлігі шоғырланады. Элювиальдық фация жағдайындағы өсімдіктер жамылғысы минералды элементтердің топырақтан шайылу процесімен күресте ... Екі ... ... - ... ... ... ... элементтерді сіңіру мен олардың су ағындары арқылы топырақ жамылғысынан шығарылуы элювиальды ландшафттардың негізгі ерекшеліктері болып ... ... ... жер асты ... жер ... ... орналасқан мекен-жайларда қалыптасады да, буланудың нәтижесінде бірталай еріген қоспалар жер бетіне көтеріледі. Осының салдарынан ... ... ... ... ... ... толықтырылады, олардың миграциялық қасиеті өте жоғары. Сонымен қатар мұнда заттар жоғары ... ... ... ... ... де түседі.
Субаквальды фациялар суаттардың түпкі қабатында қалыптасады да, мұнда материалдар көбінесе ағын сулар арқылы ... ... ... ... ... ... біртіндеп жинақталады. Су асте мекен-жайлары құрлықтардағы мекен-жайлардан органикалық қалдықтардың минералдық ... ... ... зор, ... орнына мұнда сапропелдер пайда болады.
Осы негізгі үш типтің аралығында өтпелі кезеңдер де кездеседі, осыны есепке ала отырып, М.А. ... ... ... классификациясының толық схемасын ұсынды. Б.Б.Полынов пен М.А. Глазовскаяның мекен-жай классификациясымен салыстыруға болады. Осы ... әр ... ... ... ... ... ... факторларының литогенездік негізі.
Мұғалжар тауы ландшафттық құрлымы жағынан біртекті, біркелкілі болып келеді. Ландшафтқа берілген анықтамаларда оның біркелкі геологиялық фундаменті бар деп ... ... ... ... оның ... геологиялық фундаменті бар деп есептеледі. Біркелкілік дегеніміз салыстырмалы түсінік. Ландшафттың фундаментінің біркелкілігі қатпарлы негіздің құрылымымен, оның ... мен ... және ... ... ... байланыста болуы керек. Бірақ бұл байланыс көбіне жанама мінезді болады, әсіресе көне платформаларда, себебі мұнда қатпарлы негіз қалың ... ... ... ... ... ... фундаментінің негізгі көрсеткіші болып жер беті тау жыныстарының ... ... ... ... ... ... жаңа тектоникалық қозғалыстардың режимі есептеледі. Тау жыныстарының петрографиялық құрамы туралы сөз болғанда біз төрттік ... ... және ... дәуір жыныстары екекнін, олардың ландшафттың қалыптасуына қатысы әртүрлі екенін, ... ... ... ... ... ұмытпауымыз керек.Платформалық жазықтық ландшафттарда, шын мәнісінде, төрттік дәуірге дейінгі тау жыныстарының геологиялық колонкасы бір формациялық ... ... да ... ... ... ... ... Тек терең эрозиялық ойылымдарда ғана әртүрлі петрографиялық құрамдағы көне жыныстар байқалады, бірақ бұл ландшафттың геологиялық фундаментінің бірдей екенін жоққа ... ... ... ... ... формациялардың бір-бірімен ауысуы геологиялық фактордың емес, ландшафттың өзінде болатын ішкі процестердің әсерінен, тау жыныстарының алуан түрлілігі ландшафттың морфологиялық құрылымынан көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... табиғи шекаралармен шектеседі деген еді. Бұл сөзімен ол ландшафттардың шекарасының объективті түрде табиғатта болатынын және өз ... ... ... ... ... ... субъективті болмайтынын айтқан еді. Іс жүзінде ландшафтты зерттеуші ғалымдар олардың шекараларын анықтауда көптеген қиындықтарға кездескен еді. Бұл жайында пікір талас 50 ... бас ... өріс ... осы ... ... ... бүкіл ландшафттар шекарасының тік сызықты екенін дәлелдемекші болды. Бірақ көпшілік бұл пікірмен келіспеді, өйткені практикалық өмірде әртүрлі ландшафттардың бір-бірімен ауысатыны, ... ... ... ... ... ... ... геосистеманың дискретті концепциясына сәйкес еді. Дұрысында, кеңістіктегі ландшафттар шекарасы әртүрлі ені бар ... ... ... ... Ландшафттар шекарасының шығу тегі әртүрлі және бір ғана бастаушы ... ... ... ... ... ... ландшафттар дифференциациясы зоналық және азоналдық факторлармен айқындалады, яғни соңында кеңістікте осы факторлар ландшафт шекараларын анықтайды.
Жоғарыда көрсетілген себептер ландшафттың ... ... ... ... ... ... ... комплекстік деп айтуға да болады, өйткені олар көптеген жеке шекаралар жиынтығынан тұрады. Бірақ әрбір жекелеген компоненттің кеңістіктегі ауысуы ... ... ... ... шекаралардың табиғатының тиянақсыз екендігі белгілі, топырақ және ... ... ... да, анық та, ал ... ... шекаралар көбінесе анық болады. Сонымен қатар кеңістіктегі шекаралар уақыт бойынша өзгермелі, оның ... ... ... өзгеру деңгейі бірдей емес.
Қатар орналасқан ландшафттардың шекаралары өз маңызын морфологиялық құрылымның ... ... яғни ... ... ... - үш ... зат, сондықтан оның литосферада сыртқы (вертикальды) және тропосферада шекарасы болуы керек.
Эпигеосфераның табиғи территориялық комплекстерінің ... ... ... келе біз физ географиялық ерекшеліктерде зоналық және азоналдық факторлардың әсерін ажыратуға болмайтын табиғи шекараға ... ... ... бір-бірімен көршілес жатқан ландшафттық зоналар мен секторларға қарағанда ұзындығы жүздеген, ... ... метр ... ... ... физгеографиялық айырмашылықтарында кездестіруге болады. Біртүрлі зоналық және азоналдық жағдайда бір -бірімен іргелес қарағайлы ... мен ... ... ... шөл ... қаптаған ну тоғайды, далалық беткейлермен орманда сайларды кездестіреміз. Біз мұнда не ендік ... күн ... ... не ауа ... ... не жер ... құрылымының әртүрлілігімен байланысты емес географиялық жіктеудің түріне тап боламыз.
Жергілікті, типологиялық немесе ландшафт аралық дифференциация регионалдықтан әсер ететін территориясының ... ... ... салыстырмалы радиусының шектелуімен ғана емес, ең негізгі соңғысының табиғатымен мәнінің әртүрлілігімен ерекшелінеді. Егер ... ... ... ... ... мен оның барлық территориялық бөлшектеріне қарағанда тыс, яғни планетарлық себептермен айқындалса, онда жергілікті геосистемалардың ала-құласының негізі ішкі географиялық ... ... ... ... әртүрлі ландшафттарға тән ішкі процестермен олардың пайда болуы, ... ... ... ... жергілікті дифференциация әрбір ландшафттың пайда болуындағы бастапы нәтиженің әрі қарай дамуы. Ландшафтардың әртүрлілігіне ландшафтарарлық географиялық жіктелудің ... ... мен ... сәйкес келеді.
Жергілікті геосистемалардың ала-құласын анықтайтын ең негізгі активті факторларға экзогендік геоморфологиялық процестер механикалық және химиялық ... ағын ... ... және аккумулятивтік әсері, карст, термокарст, суффозия, опырылулар, ... ... Бұл ... жер ... ... яғни ... ... мезомикроформаларын, соңында бір-бірінен салыстырмалы биіктігі, экспозициясы, беткей формалары сияқты айырмашылығы бар территорияларды құрайды. Мұғалжардың батыс беткейі сулы болып келеді яғни егін ... ... және ... ... әрекеттерінің кесірінен мұғалжар тауының өзенді алқаптары ластанып, химиялық құрамы көп ... шөп ... ... ... ... жойылып кетуіне әкеліп соғуда.
Бір зоналық және азоналдық жағдайда, яғни бір ландшафтта күн радиациясының, ылғал мен минералдық заттардың таралуы ... ... ... ... ... ... әрбір бірлік өзіне тән микроклиматпен, су және тұздану режимімен сипатталады. Сондықтан әрбір орын өзіне сай әртүрлі экологиялық потенциалмен, чғни ... тән ... ... ... Организмдердің ортаны іріктеу қасиеттеріне байланысты территорияны мекендеу сол қасиеттерге үйлесімді болған ... ... және ... орынға бір биоценоз сай болу керек. Ақыр аяғында биоценоздың нақтылы орнының абиотикалық компоненттерімен қарым-қатынасы ... ... ... ... ... болады. Оны Л.Г. Раменский эпифация, Л.С. Берг - фация деп ... ... ... ... біртекті геосистема және территорияны физгеографиялық жіктеудің соңғы сатысы деп ... ... ... ... бір ... және азлоналдық жағдайда ортаның жергілікті процестерін өрістете алу негізінде қалыптасады. ... ... ... ... - географиялық нәтижесі сыртқы зоналық және азоналдық ортаға байланысты. Экспозициясы бірдей беткейлерге, құламалығы бірдей болғанда да, ... ... күн ... ... түспейді: біртекті орынның ылғалдылығы"фондық" жауын - шашын мөлшерімен "фондық" субстратқа байланысты.
Қазіргі тектоникалық қозғалыстардың қарқындылығымен ... ... ... ... дамуымен денудация процесінің қарқынына әсерін тигізбей қоймайды. Дамудың бастапқы қарқыны "экзогендік" әсерінен болса да, ... ... ... ... ... көбінесе оның дамуы ландшафттың пассивтік геологиялық фундаментіне байланысты ... ... ... ... ... құрамына, тау жыныстарының физикалық, химиялық қасиеттеріне, олардың жарылу түріне. Сонымен әртүрлі ландшафттарда бір типтік орында әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... азоналдық энергия ағынының трансформациялану әсеріне деп түсінуге болады. Осы трансформацияланудың алғашқы механизмі жекелеген орын ... күн ... мен ... жауын-шашын мөлшерінің таралуы. Күннен түсетін радиация беткейлердің ... ... ... ... қыс ... күн горизонтта төмен тұрғандықтан бұл айырмашылық айқын байқалады, сонымен беткейлердің тік ... ... ... ... ... ... салыстырғанда ендік бойынша өседі.
Әртүрлі орындардың температуралық ... ... ... тек инсоляциялық фактормен ғана анықталмайды, сонымен қатар суық ауа ... ... ... олардың жергілікті қазан шұңқырларда жинақталуы да үлкен роль атқарады. Әсіресе ландшафттаралық атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің ... ... ... ... ... ... беткейлермен ағыны фациялардың ылғалдануының алалығының негізгі факторы болып саналады. Беткейлік ағын мөлшері мен топыраққа сіңген жауын-шашын мөлшерінің ара ... ... ... байланысты: беткей тіктілігіне, формасына (дөңес, ойыс, тік), беткей ұзындығына, жауын-шашын қарқындылығына, механикалық ... ... ... және ылғал ұстау қасиетіне.
Қоңыржай және жоғарғы ендіктерде ландшафт аралығы дифференциацияға қар ... ... да ... тигізеді. Мұнда негізгі фактор жел, өйткені қар жамылғысының таралуы беткейлердің ... ... ... Қар жел жақ ... ... ық жақ ... жиналады. Сонымен жел жақ беткейде қар жамылғысының қалыңдығы тау етегінен ... ... ... ал ық жақ ... керісінше. Қар жамылғысының еруі оңтүстік беткейлерде ерте болады және беткейдің тіктілігі артқан сайын күшейе ... ... ... ... 100 болғанда қар 2-8 күн ерте ериді, жазғы жерлермен, солтүстік беткейлермен салыстырғанда.
Қардың қалыңдығына ... ... ... ... оның ... қасиетіне әсерін аз тигізеді. Сондықтан солтүстік беткейлерде топырақ қабаты қар ерігенше еріп ... ... ... ... ... көп ... ... оңтүстік беткейлерде қар жамылғысы топыраққа қарағанда тез еритіндіктен еріген сулардың топыраққа сіңуі азаяды. ... қар ... ... ... ... ... аудандар үшін маңызы зор, ал ылғалдану артық территорияларда топырақ жамылғысы күз айдында-ақ жауын -шашынға ... ... ... қар ... керектігі шамалы.
Әртүрлі фациялардағы су балансы мен ылғалдануды анықтау үшін булануға кеткен жылу мөлшерін білу ... ... ... яғни ... пен ... беткейлердегі артуы құрғақ климатты территорияларда айқын байқалады, ылғалды жермен салыстырғанда, мысалы беткейлі тіктілігі 50 болғанда бұл айырма ылғалды ... 45 мм ... ... климатта 163 мм; 100 -114-236 мм; 200 - 350-460 мм. Шын ... ... ... ... өзгеріп отырады., жазық жерлермен салыстырғанда оңтүстік беткейдің жоғарғы, ортаңғы бөлігінде аз, солтүстік беткейдің осы бөліктерінде аз. Әртүрлі экспозициялы беткейлердің ... ... ... ... жерге қарағанда көп.
Сонымен ылғалданудың жергілікті факторларының үйлесімділігі топырақ жамылғысының ылғалдануының ала-құлалығы мен қарама-қарсылығын анықтайды. Егер ... мол ... ... жеріндегі өсімдіктің тамыры өмір сүретін ортасындағы ылғалдың қорын бірге тең десек, онда, Е.Н. Романованың мәліметі бойынша оңтүстік беткейдің жоғарғы ... ол 0,5-0,7 ... ... ... ... оңтүстік беткей етегінде 1,3-1,4 ал солтүстікте - 2,0 ге жуық. Құрғақ және қуаңшылық ... 0,4-0,5; ... ... ... геометриялық айырмашылықтардың нәтижесін өсімдік жамылғысының дамуынан айқын көруге болады. Оңтүстік беткейлерде өсімдіктердің бүкіл даму кезеңі солтүстік ... ... ерте ... ... даму ... аз уақыттың ішінде өтеді. Солтүстік тайганың тіктігі 100 -тық ... ... ... ... ... жерлерге қарағанда 5 күн ертерек болады, дәл осындай солтүстік беткейде 6-8 күн кешірек. Беткейлердің еңістігінің өсуі ... ... ... ... ... ... ... қолайлылығы оңтүстік ландшафттық зонаға тән топтардың, сол зонаның шекарасын өтпей - ақ пайда болуына ... ... ... заңы"). Оңтүстік беткейлерде ылғалдану жеткіліктіболған жағдайда бір зоналық типті өсімдіктердің өнімділігі көп, ... ... өсуі ... ағаш қоры ... ... жамылғысының жергілікті қарама-қарсылығының артуы ылғалданудың айырмасына байланысты.
2.3 Мұғалжар тауының ландшафтын экологиялық болжау
Өсімдікті жердің негізгі ... ... ... ... ... келеді. Жайылымның өте көп күш түсуінен өсімдік синантропикаға ұшырауда, бұл ... ... бір ... ... Мал ... шөп шабудың, егіншіліктің бақыланбауы, елді мекендердің дұрыс күтілмеуі, көлік, пироген желілерінің дамуы секілді көптеген факторлар ... ... ... мен ... ... азып-тозу жүреді, соның нәтижесінде өсімдік әлемінде тұрақсыз атропогендік модификация қалыптасады, оның ... ... ... ... ... өнімділік кеміп, экологиялық жүйенің ресурстық маңызы жойылады.
Топырақ және өсімдік қатпарының бұзылуының анағұрлым ... ... ... ... орны елді ... маңында, көмірсутек шикізатын зерттеу және өндіру орындарында байқалады. Жекелеген жерлерде эрозия және дефляция ошағы орын алады, топырақтың генетикалық профилінің және оның ... ... ... байқалады.
Орал түбі үстірті ауданында жердің 35 пайыздан астамы жыртылған. ... ... мал ... ... ... бар. ... кезде көптеген жыртылған жерлер иесіз қалған, тыңайтуды қажет етеді. Кейбір жерлерде доминатты құрамы өзгерді, флоралық және фитоорталықтық әркелкілігі жоғалғаны тіркелді.
Торғай ... ... ... ... ... ... өсуі ... алып, ауыл шаруашылығы жерлерін: жер жырту, шөп шабу, жайылым, қыстақ және басқаларды бақылаусыз пайдалану себеббінен ресурстық әлеует жоғалады.
Мұғалжар ауданының жекелеген ... ... көп ... және ... ... ... тораптар алқаптардың көп бөлігін алады. Көптеген алқаптарда мал жайылуда, бұл ... ... ... өзгертуге апарып соқтыруда.Солтүстік Арал маңы және солтүстік Үстірт ауданының аумағы шөл дала десе болады, мұнда мал ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жайылымның 20 пайызынан астамы жарақсыз болып ... ал ... бірі ... әр ... зақымданған.Аталған барлық факторлардың ақары облыс жерін шөл далаға айналдыруды жеделдетуде.Облыстың көптеген аумағында болатын науқандық ... аса ... бөлу ... өйткені өрттің салдары экологиялық жүйенің, әсіресе өсімдік және жануарлар әлемінің толық жойылуына апара жатыр. Мәселен, қосымша жыртылатын алаң ... ... ... өрт шалудан сақтайды, осылайша экологиялық жүйенің қозғаусыз қалуын сақтайды.
Өртке қарсы күрес жүргізілмейтін немесе мерзімінде және ... ... ... ... зор көлемді аумақтар өртке шалдығуда.
Облыстың атмосфера қабатын ластаушы көздер Ақтөбе қаласында, ... ... ... Хромтау аудандарында шоғырланған пайдалы қазындылар шығаратын кен орындары және ... ... ... табылады.
Ақтөбе қаласындағы атмосфераны ластаушы көздер акционерлік қоғамы, акционерлік ... ... ... болып табылады. газбен және сұйық отынмен жұмыс жасайды, соның салдарынан ауаға 70 % азот ... ... Ал ... ферроқорытпа зауыты атмосфераны қатты заттармен ластайды.
акционерлік қоғамы атмосфералық ауаның - 80% газ күйіндегі көмірқышқыл тотығын құрайды.
Қаланың атмосфералық ауа ... ... ... ... ... 2008 жылы ИЗА 10,5 ... ... Шалқар аудандары Арал экологиялық апат аймағына жақын орналасқан. Сонымен бірге ауыз су ... ... ... елді ... ... ... Ауыз су құрамындағы тұздылық, нитраттың, тағы басқа химиялық элементтердің артуы тұрғындар денсаулығына зиянды әсерін тигізуде.
Ластаушы көздер АҚ - ның көне ... ... ... ... Алты ... ... атмосфералық ауада, топырақта кездесетіні байқалады.
Ақтөбе қаласындағы қатты тұрмыстық қалдықтар полигонын пайдалану 1987 жылдан ... оның ... 20 га. ... ... ... және оны ... экологиялық талаптарға сай жүргізілмейді. Қалдықтарды жинауда бейберекеттікке жол беріледі. ... жыл ... ... ... 260 мың куб м ... ... 2001 ... қаңтарында полигонга 2,23 млн. тонна қалдық жиналған. Полигон инженерлік құрылыстармен және ... ... ... ...
Қазіргі уақытта полигон қалдыктарға толық, бірақ қалдықтарды полигонға тасу әлі де ... ... ал бұл ... полигонға іргелес аумақтардың санитарлы - эпидемиологиялық және экологиялық ... ... ... ... ... ... және жер беті суының, жердің интенсивті ластаушы көзі, инфекциялық ауруларды таратушы.
2008 ж. Ақтөбе қаласындағы тұрмыстық қалдықтар полигонының жаңа ... ... Жаңа ... ... ... 15 жыл, жыл сайын 260 мың текше метр қалдық тасылады.
Қазіргі уақытта Ақтөбе облысы бойынша атмосфералық ауаны ластайтын 172 ... ... ... ... Жаңажол мұнай - газ өндіретін кен орны да жатады. Шаң тазалағыш, өндіріс қалдықтарының дұрыс жұмыс істемеу салаларынан немесе іске ... бұл ... шаң - ... ... ... белгіленген мөлшерден 4 есе, азот қос тотығы 2 есе, күкіртті ангидрид шамамен 0,2 есе артып отыр.
Ақтөбе облысының ландшафттарын антропогендік ... ету ... ... ... ... ... болады (А.В.Чигаркин бойынша):
а) табиғи күйіне жақын ландшафттар, территорияның оңтүстік ... және ... ... ... қамтиды;
б) аздап өзгерген ландшафттар (көбіне фаунасы мен өсімдіктердің сипаты ... ... ... ұшырамаған, көбіне мал шаруашылығымен айналысатын құрғақ - далалы Байганин және Ойыл ... ... ... ... (көбіне өсімдігі мен топырағының сипаты жағынан) далалы,
Антропогендік факторлардың әсерін және табиғи ресурстардың құлдырап, ... ... ... ала ... ... облысын геоэкологиялық картаға сүйеніп, бірнеше экологиялық аудандарға бөлуге болады.
Алдын - ала ... ... ... ... ... ... геоэкологиялық деградациялық критерийі қойылады. Табиғи ресурстарды және олардың түрлерін аудандастыру және карталау территориялық түрде, соның ішінде табиғи территориялық ... ... ... қажет. Ақтөбе облысында геоэкологиялық деградацияның мынандай критерийі анықталды: өте жоғары, жоғары, қалыпты- жоғары , қалыпты жәнетөмен.
Ақтөбе облысы бойынша ... ... ... ... ... ... өте ... деңгей - 12%, жоғары -14%, қалыпты жоғары - 24%, қалыпты - 27%, төмен - 23% - ке жуық ... ... да, ... ... және табиғатты ұтымды пайдалану мәселелері алдағы уақытта әлеуметтік, экологиялық жэне экономикалық тұрғыдан шешілуі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік хал-ахуалына, ауылдағы халық санының азаюына, туу дәрежесінің ... ауру ... ... тағы ... ... әлеуметтік даму деңгейінің төменгі параметрлеріне әкеліп соқтырады.
Облыстың атмосфера қабатын ластаушы көздер Ақтөбе қаласында, сондай-ақ Темір, ... ... ... ... ... ... шығаратын кен орындары және энергетикалық нысандар болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... тасу әлі де жалғасып отыр. Полигон атмосфералық ауаның, жерасты және жер беті ... ... ... ... ... инфекциялық ауруларды таратушы.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қорыта айтқанда, Мұғалжар тауы Орал тауының оңтүстігінде Қазақстан жеріндегі табиғи жалғасы болып табылады. Мұғалжар тауының Орал тауынан айырмасы, оның ... ... ... ... беткейі тік болып келеді. Мұғалжар солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылған. Бір-біріне параллель жатқан Батыс және ... ... ... ені 15-20 км ... ... орналасқан. Оның кейбір жерлерінде ұсақшоқылар да бар. Мұғалжар оңтүстікте төбелері тегіс аласа қырқаларға және жеке-дара тұрған Шошқакөл таулы ... ... ... ... ... да - ... және ... жыныс-тардан түзілген ежелгі таулы өлке. Ең биік жері -Үлкен Боқтыбай (657 м). ... ... ... ... ... өз алдына ерекше. Далада ашық кеңістікте өмір сүруге бейімделген әр ... ... өмір ... ... ... өмір ... жерінің түсіне ұқсас және олар жылдам жүгіреді немесе тез ... ... ... ... ұзаң ... ... Мұғалжар тауының дала сүт қоректілеріне саршұнаң, қосаяң, суыр, са-сық күзен, дала ... ... Бұл ... егінге көп зиян келтіреді. Саршұнақтар ін қазып топырағын сыртқа шығарып, үйіп тастап, жер бетін өзгертіп ... ... ... ... Ең ірі ... жануарлардан борсық, қасқыр, түлкі, тұяқтылардан бұрын үйір-үйір болып жүрген бөкендер кездеседі. Мұғалжар тауының құстардан ... ... ... дала торғайлары, тырна, балшықшы, боз торғайлар бар. Жыртқыш құстардан дала бүркіті мен ңұладыны, көзқұйрық кездеседі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТІЗІМІ:
Итмұрын -Dogrose
Бүлдірген -Strawberry
Қара ... ... Black ... ... ... officinalis L.
Таңқурай -Raspberry
Шайқурай -Hunter
Қалақай -Nettle
Жай жұпаргүл - Origanum vulgare L.
Дәрілік түймедағы -Camomile
Ащы жусан - Artemisia absinthium L.
Ақ қайың(береза ... Birch ... оты ... Saiga ... (тысяча листник ) - Arabіs
Өгейшөп (мать-и- мачеха) - Tussіlago farfara
Таспа боз - Stipa anomala P.Smirn. ... ... - Rubia cretacea ... ... - Lepidium meyeri Claus
Мұғалжар ақжапырағы - Jurinea mugodsharica Iljin.
ҚҰСТАР
Шіл (куропатка)
Бүркіт - Eagle
Көкшіл сұр көгершін - Columba ... - Columba palumbus ... ... ... ... (Anus ... қыраны(сокол, ястреб) - Falcon, hawk
Ителгі(сокол-балобан) - Falіocherrug
Безгелдек (стрепет) - Otіstetzax
Қылқұйрық бұлдырық (шилохвостка (разновидность дикой утки)) - ... ... ... ... - ... ... (манул) - Felіs manul
ЖАНУАРЛАР
Сұр қасқыр -Canidae
Ақбөкен -Saiga tatarica
Жабайы шошқа - Sus ... ... Chestnut ... ... ... -Spermophilus
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. В. П. Горощенко., И.А. Степанов Алматы, 1981жыл.
2. Алматы, ... Б. ... Г. ... К, Ысқақова., С. Көбенкулова А - 2004ж
4. Власова Т.В. А, ... ... Ә ... ... 2003 №6
7. В.П. ... ... 1997 ... Алматы 1974 жыл.
9. Алматы 1983 жыл.
10. Ақназаров Х. Алматы 1989 жыл.
11. ... С.В. ... - ... ... Ж.М. > Алматы - 2002ж.
13. Атлас Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы - М., ... ... А.В. ... ... (сүт ... ... негізінде). -
15. Алматы: ҚазКСР ҒА баспасы, 1960.- 259 б.б. Байтақ Дала. Ақтөбе облысының туристік журналы.
16. Бекенов А.Б., Грачев Ю.А.. ... ... ... жағдайы және оларды сақтау жөніндегі шаралар, ҚР БжҒМ зоология институты, 2001.
17. Бекенов А.Б. және басқалары. Қазақстандағы ... ... ... және ... ... ... ... зерттеулер. Алматы, 2002.
18. Брушко З.К.. Қазақстан шөлдерінің кесірткелері. , Алматы, 1995.
19. Быков Б.А. Вводный ... ... и ... Казахстана. // Растительный покров Казахстана. Алма-Ата, 1966.
20. Веселов В.В. Қазақстанның жер асты суларының ресурстарын ... ... бөлу және ... ... ... жж. ... ... нәтижелерін талдау). - Алматы, 2002. - 438 ... ... су ... (жер ... және жер ... су, ... жағдайы). -
22. Смоляр В.А., Буров Б.В. және басқалары. Анықтама. - ... ҒЗО, 2002.- 596 ... ... А.В. К ... ... охраняемых природных территорий России //Заповедники и национальные парки. - 1999. - №28. - С. 36-47.
24. Вопросы археологии Западного Казахстана: ... ... ... - Самара:Актюбинская областная Государственная инспекция историко-культурного наследия, 1996.
25. Гаврилов Э.И. - Алматы. - 1999.
26. Гаврилов Э.И. - ... ... ... Р.Г., ... В.И.. ... ... (Батыс Қазақстан) солтүстік бөлігінің қатпарлы іргетасының жату тереңдігі және құрылысы // ... АН ... 1960. 44 ... ... Е.В., ... және басқалары. Қазақстанның сүт қоректілері. - Қазақ КСР "Ғылым" баспасы. Алматы. - 1983.
29. Гвоздев Е.В. и др. ... ... ... ... ... ССР. - Изд-во "Наука" Казахской ССР, Алма-Ата. - 1989.
30. Гвоздецкий Н.А., Николаев В.А. Казахстан. М. Изд-во , 1971. - 296 ... ... А.А., ... Е.Б. ... природных ресурсов.- М.1999
32. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика. А.,1997
33. Акимова Т.А., Хаскин В.В. ... ... ... М.С. ... ... ... Экология и безопасность жизнедеятельности (под ред. Проф. Л.А. Муравья ) М., 2000
36. Давитая Ф.Ф. Влияние антропогенных факторов на атмосферу и ... ... М., ... Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. Л., 1979
38. Журнал №1-1983, №3-1985, №7-1986, №10-1987
39. Добрахатова К.Д. . ... 1961 жыл.
40. ... В.В. . Алма - Ата 1957 жыл.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұғалжар тауына физикалық – географиялық сипаттама14 бет
Кенорынының орналасуы туралы мағлұмат50 бет
Визуалды тілдерде графиканы программалау. Нұсқаулық54 бет
Генри Форд4 бет
Мақатаев мұқағали (мұқаметқали) сүлейменұлы4 бет
Мұхаммеджан Тынышбаев3 бет
Оқу əдістері жəне құрал жабдықтары 12 бет
Оқушылардың білімін, дағдылыры мен ептіліктерін анықтау әдістері32 бет
Рысқұлов Тұрар4 бет
С.сейфуллиннің "тар жол, тайғақ кешу" романы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь