Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу

Кіріспе

1. АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕНІН ДАМЫТУДЫҢ
МЕМЛЕКЕТТIК РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ


1.1 Агроөнеркасiптiк кешенінiң құрылымы мен даму қағидалары
1.2 Агроөнеркәсiптiк кешенді дамытудағы мемлекеттің экономикалық реттеу саясаты
1.3 Агроөнеркәсiптiк кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру шараларын мемлекеттік реттеу арқылы қамтамасыз ету жолдары

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕННІҢ ҚАЗІРГІ ДАМУ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУ БАҒЫТТАРЫ
2.1 Агроөнеркәсiптiк кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырудағы озық тәжiрибелер
2.2 Агроөнеркәсiптiк кешендi дамыту республиканың азық.түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз етудiң алғышарты ретiнде
2.3 Қазақстан Республикасының агроөнеркәсiптiк кешенiнiң
инфрақұрлымын дамыту бағыттары

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өткен жылғы халыққа Жолдауында «Таяудағы онжылдықта тұрлаулы да теңдестірілген даму жедел әртараптандыру және ұлттық экономикалық бәсекеге қабілеттілігін арттыру есебінен қамтамасыз етілетін болады»,- деп атап көрсеткен. Аграрлық - өнеркәсіп кешенінің бүкіл экономикада, әлеуметтік жүйеде алатын орны ерекше. Қазақстан Республикасы үшін агроөнеркәсіп кешенін мемлекеттік реттеуді дамыту еліміздің экономикалық саясатының бірден-бір маңызды басымдылығы болып табылады.
Аграрлық – өнеркәсіптің ауқымды ерекшелігі – ауылдық аймақтарды дамытудың алдағы уақытқа арналған мемлекеттік бағдарламасы қабылданып, ондағы міндеттер уақытымен орындалуында. Сонымен бірге, Үкіметтің «Ауылды өркендету жылдары» деп көрсеткен Мемлекеттік бағдарламада аграрлық саланың тимділігін қамтамасыз етуді, ішкі және сыртқы нарықта өндірістің бәсекеге қабілеттілігін көтеруді, ауыл шаруашылығында - қайта өңдеуші салаларын дамытуды және еліміздің қауіпсіздігін қарастыруы осы оқу құралының негізгі мақсатының маңыздылығын тереңдете түсетіні анық.
Оқу құралында жаһандану жағдайында агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың мемлекеттік реттеу мәселелері және жаһандану жағдайында Қазақстанның аграрлық- өнеркәсіптік кешенінің қазіргі кезеңдегі даму жағдайы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру бағыттары жан-жақты қарастырылған.
Жалпы алғанда оқу құралының тақырыбы жан-жақты қарастырылып мәні ашылған, қазіргі кезеңдегі аграрлық- өнеркәсіптік кешенінің маңызы, өркениетті кезеңдегі жағдайы және аграрлық саладағы кәсіпкерліктің қалыптасуы мен даму мүмкіндіктері, агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеудің жаһандану жағдайындағы негізгі мәселелері жан- жакты қарастырылған.
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтің «Дағдарыстан жаңару мен дамуға» атты Қазақстан халқына жолдауы// Егемен Қазақстан- 7 наурыз.- 2009 жыл.
2. Блеутаева К.Б. Рынокқа өту кезеңіндегі шаруашылықтың жаңа формаларының қалыптасуы (Қазақстандағы аграрлық қатынастар материалдары бойынша), э.ғ.д. дисс., Алматы.-2004.-276б.
3. Смагулов А. Организационно экономический механизм и проблемы развития лизинга в Казахстане (на материялах АПК). Дис. к. н; Алматы, 1998-206 с
4. Жолдау 2008-10-06
5. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы.-Астана, 2004 жылғы 19 наурыз// Егемен Қазақстан.-2004.-20 наурыз
6. статистикалык сборник
7. ҚР статистика агентігі / Қ.Р-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы №02 2008 жыл 11-бет.
8. Кайгородцев А.А. Государственное регулирование агропромышленного комплекса Казахстана как основа обеспечения национальной продовольственной безопасности // Проблемы современной экономики.-2005.-№3
9. Статистическое обозрение Казахстана.-№4.-2007
10. А.Күрішбаев. Ауыл шаруашылығындағы өнім өндірудің бәсекеге қабілеттілігі // Егемен Қазақстан, 2008 жыл.
11. Спанов М.У. Экономическая безопасность системные факторы.-Саясат, 1999.-N3.-С.32
12. Спанов М.У. Концептуальные основы экономической безопасности // Саясат.-2004.-С.61
13. жолдау 2008-11-10
14. Р.Гумеров. Продовольственная безопасность РФ// Россиский экономический журнал.-№11-12.-2006
15. Р.Алшанов, Ә.Әшімбаева Жаһандық экономика және Қазақстан/ Егемен Қазақстан. №51-54, 28 ақпан, 2007
16. Ғ.Қалиев Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету – ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету/ Айқын, 16 маусым, 2005
17. Финансы Республики Казахстан. Статистический ежегодник. Алматы, 2004г.
18. Салықтарды есептеу тәртібі туралы: Инструкция №39, ҚР Ұлттық салық қызметі, Алматы, 2003
19. Мельников В.Д. Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. – Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. – 285с.
20. Волкова Н.О. Салық жеңілдіктері туралы. Экономика и жизнь, 2003
21. М.Т.Оспанов, Р.Р.Аутов, Х.Ергазин. Теория и практика агробизнеса, Алматы, 1997.-С.303
22. Финансы Республики Казахстан. Статистический ежегодник. Алматы, 2004г.
23. Е.Андреева. Организационные предпосылки конкурентоспособности предприятия.-2005.-№5
24. Т.Давлетов Конкурентоспособность в системе глобальных рейтингов // Казахстанская правда, №182 от 28 июля.-2006
25. Концепция устойчивого развития агропромышленного комплекса РК на 2006-2010 годы.-Астана,2005
26. З.Д.Салимбаев. Проблемы устойчивого развития рынка аграрной продукции Казахстана// Вестник КазНУ, серия экономическая.-№4.-2006
27. Р.Алшанов. Экономика Казахстана: новые рубежи // Казахтанская правда.-09.06.2006
28. М.С.Тулегенова. Кластерный подход в создании интегрированных структур// Вестник КазНУ, серия экономическая, №2 (42), 2004.-С.104
29. А.Белгибаева. Кластер как инструмент повышения конкурентоспособности сельскохозяйственной продукции // Транзитная экономика.-№3.-2005
30. Бейсенбина А.Ш. Кластерное развитие Казахстана: проблемы и пути их решения// Банки Казахстана.-№2.-2007
31. Бимендиева Л.А. Аграрлық секторды мемлекеттік реттеу. э.ғ.к. дисс., Алматы.-2000.-28б.
32. А.Б.Молдашев, Г.А.Никиина,Л.И Луецкий, Г.Я. Гусева.Концептуальные основы продовольственной безопасности Казахстана.-Алматы,2009 год, 28 б
33. М.Х.Мусатаев.Экономичекский механизм системы пордовольственной безопасности.– Алматы,2009 год.
34. М.Х.Мусатаев.Эффективность механизм функционирования и развития системы пордовольственной безопасности.–Алматы 2009 год
35. А.Култаев .Аспекты продовольственной безопасности //Деловой Казахстан 14 августа 2009 год.
        
        әл-Фараби   атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Экономика және Бизнес жоғары мектебі
Бейсенбаев Ж.Т ... ... ... ... ... ... 2011 ... ... ... ... ... және Бизнес жоғары мектебінің әдістемелік ... ... ... ... ... ... Сарбасова Т.С.
Э.ғ.к., Тұраров Д.
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу.
Экономикалық мамандықтары ... ... ... Ж.Т.-Алматы ,әл-Фараби атындағы ҚазҰУ.2011-96 б.
Оқу құралында Аграрлық өнеркәсіптік кешенді зерттеу теориялық және тәжірибелік ... ... ... ... ... және олардың шешу жолдары көрсетілген.
Кіріспе ... ... ... ... ... ... өткен жылғы халыққа Жолдауында ,- деп атап көрсеткен. Аграрлық - өнеркәсіп ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Қазақстан Республикасы үшін агроөнеркәсіп кешенін мемлекеттік реттеуді дамыту еліміздің ... ... ... ... ... ... ... - өнеркәсіптің ауқымды ерекшелігі - ауылдық аймақтарды дамытудың алдағы уақытқа ... ... ... ... ... ... уақытымен орындалуында. Сонымен бірге, Үкіметтің деп көрсеткен Мемлекеттік бағдарламада аграрлық саланың тимділігін қамтамасыз етуді, ішкі және ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін көтеруді, ауыл шаруашылығында - қайта өңдеуші салаларын дамытуды және еліміздің қауіпсіздігін қарастыруы осы оқу ... ... ... ... ... ... ... құралында жаһандану жағдайында агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың ... ... ... және ... жағдайында Қазақстанның аграрлық- өнеркәсіптік кешенінің қазіргі кезеңдегі даму ... мен ... ... ... ... ... қарастырылған.
Жалпы алғанда оқу құралының тақырыбы жан-жақты қарастырылып мәні ашылған, қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... ... кезеңдегі жағдайы және аграрлық саладағы кәсіпкерліктің қалыптасуы мен даму мүмкіндіктері, агроөнеркәсіптік кешенді ... ... ... ... ... мәселелері жан- жакты қарастырылған.
Мазмұны
Кіріспе
1. АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕНІН ДАМЫТУДЫҢ
МЕМЛЕКЕТТIК РЕТТЕУ ... ... ... ... мен даму ... Агроөнеркәсiптiк кешенді дамытудағы мемлекеттің экономикалық реттеу саясаты
1.3 Агроөнеркәсiптiк кешеннiң ... ... ... ... мемлекеттік реттеу арқылы қамтамасыз ету жолдары
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕННІҢ ҚАЗІРГІ ДАМУ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырудағы озық тәжiрибелер
2.2 Агроөнеркәсiптiк кешендi дамыту республиканың азық-түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... дамыту бағыттары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
1. АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕНІН ДАМЫТУДЫҢ
МЕМЛЕКЕТТIК РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРI
1.1 Агроөнеркәсiптiк кешенінiң құрылымы мен даму қағидалары
Бiздiң экономикамыздың бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырудағы аса ... ... - ... ... ... көтеру болып табылатыны баршаға мәлiм. Қазіргі таңда Қазақстанның ДСҰ-ға мүшелiкке енуге ... ... ... ... бұл ... ... арта түceтінін байқауға болады.
Aгроөнеркәсiптiк кешендi зерттеумен көптеген отандық және ... ... осы ... ... ... ... Олардың зерттеу еңбектерi әp түрлi бағытта болғанымен, жалпы тұжырымдapы, байламдары мен ғылыми пiкiрлерi бip ... ... ... ... ... ... кешен ғылыми-теориялық тұрғыдан алғанда әлi де толық зерттеудi қажет етедi. Агроөнеркәсiптiк кешендi теориялық ... ... oған ... анықтамалардан бaстасақ, бұл саладағы ғылыми көзқарастар да әp ... ... ... ... оқу ... атап ... деп аталады [3 - 1926].
Ауыл шаруашылық шикiзаттарынан азық-түлiк және бaсқa да тауарлар өндiрiсiнiң жаңа жүйесi бойынша бiрiншiлiк өнім ... тек ... ... ... ... Ал осы ... аз ... ғана тұтынушыға таза түрiнде жетедi де көп бөлiгi техникалық өңдеуден өтедi. Ауыл шаруашылық өндiрiсi ... ... ... ... жүйеден жаңа ұайы өндiрiстiк жүйенiң буынына айналады. Сонымен, жаңа ... ... ... ... аграрлық өндiрiс қоғамдық капиталдың ұдайы өндiрiсiнiң жалпы жүйесiне кiредi және ол осы ... даму ... ... ... ... ... қoca, ... өндiрiс, көбінесе тұтыну заттарын өндiретiн саладан, өндiрiс құралдарын өндiретiн салаға айналады. ... ... ... негізі - кәсіпкерлер, меншік иелері, өндірушілер мен тұтынушылар арасында туындайтын экономикалық epкін қарым-қатынастың негiзiнде болады. Қоғамдық ... ... мен оның ... ... ... ... ... пен тауар-ақша қатынастарының кеңейiп, экономикалық қатынас ретінде нарықтық дамуына жол ашты.
Нарық ... ... ... және оның ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық қатынастардың жиынтығын бiлдiредi. Яғни, тауар өндiрушiлер мен сатып алушы ... ... ... ... eтeтін тауарлы өндiрiстiң экономикалық және әлеуметтік қатынастар ұғымы.
Кәсiпкерлiктiң ... орта ... ... ... Сол ... ... көпестер, саударгерлер, қоленершiлер ездерiн жаңа үйренiп жүрген кәсiпкерлер ретiнде көрсеттi. және ұғымдарын алғаш өз ... ... ... оны ... ХVII ... аяғы ХVIII ғасырдың басында ағылшын экономигi Ричард Кантильон (1680-1734жж.) болды.
XIX ғасырдың аяғында кәсiби менеджмент салыстырмалы түрде жаңа құбылысқа ... осы ... ... ... ... кәсiпкер мен менеджердiң арасында айырмашылықтық бар екендiгiн алғаш рет көрсеткен зерттеулерiнен табамыз. Менеджер кәсiпорында өте маңызды ... ... ... ... ... тек ... ғaнa ... табыстылығына байланысты толық жауапкершiлiк пен тәуекелдi өз мойнына алады. ... ол ... әpi ... қажеттi қасиеттерге ие болуы тиiс деп атап керсеттi. Негiзiнен ... бiр ... өте ... бiр ... ... болуы мүмкін, бiрақ кәсiпкердiң негiзгi мiндетi капитал мен еңбектi қозғалысқа келтiру, негiзгi жоспар мен оны орындаудың егжей-тегжейлi шараларын дайындау болып ... ... өcyi мeн қaтap ... ... те өcyi ... ... бiрге ол өзiнiң санылығын, жан-жақтылығын - , бастамашыл iс-әрекеттерге деген қабiлетiн, ... ... ... тек ... ғaнa ол ... ... ... қала алады. Сонымен Маршаллдын сiңiрген еңбегi - алғаш рет кәсiпкер мен менеджер арасындағы айырмашылықты жиi көpceтyi болды.
Кәсiпкерлiктiң әлеуметтiк-экономикалық ... ... ол ... ... ... бередi;
- халықтың қаржы және өндiрiстiк ресурстарын тapтуғa әcep етедi;
- Fылыми-техникалық прогреске бағытталған алғы ... ... ... ... еңбекпен қaмту және басқа әлеуметтiк мәелелерін шешеді.
Кәсiпкерлiктi қалыптастырудың әлеуметтiк жағдайлары экономикалықпен тығыз байланысты. Алдымен тұтынушылардың белiгiлi талғам мен сәнгe ... ... ... ұмтылуы. Әр турлi кезеңдерде бұл қажеттiлiктер өзгеруi мүмкін. Әлеуметтiк жағдайлар жеке тұлғаның ... ... әcep ... Ол өз ... оның бизнестiң ұсынған еңбекақы шамасына, еңбек жағдайлары қaтынасына ... ... ... opтaғa тәуелдi адамгершiлiк және дiни нормалар бiршама рөл ... Осы ... ... өміp ... ... әcep етiп ... тауарларға cұpaнысты қалыптастырады.
Кәсiпорын санаттарына ауыл шаруашылық өнiмдерiн өндiрумен, сақтаумен және өңдеумен ... ауыл ... ... қызмет көpceтeтін заңды тұлғалар жатады.
Аграрлқ саладағы кәсiпкерлiктiң ауыл шаруашылығына негiзделген экономикалы елдерде маңыздылығы жоғары. Нарықтық экономикаға өту барысында ауыл ... ... ... ... ... ... ... қайта құру - қазiргi кезеңдегi аграрлық саясаттың өзектi ... ... ... ... ... да, ... ... экономикадағы рөлi өздерiнiң iскерлiк және озық идеяларын жузеге асыра отырып, қоғамда жаңа жұмыс орындарын ашады.
Сол арқылы жұмыскерлердiң әлеуметтiк ... ... ... ... Кез ... ... субъектiлерi өндiрic шығындарын мейiлiнше азайтуға, тұтынушы cұpанысын ... ... ... ... бір тобы ... кешенді жалпы
шаруашылығы экономикасының құрылымында карастырса, ендi бiрi керiсiн ауыл шаруашылығына агроөнеркасіптік кешеннің ... ... ... ... пiкiрдi алға тартады. Әрине, қалай алып қарасақ та бұл eкі сала бiр - ... өте ... ... әpi бiр-бiрiнiң толықтырушы құpaмды бөлiгi iспеттi көрiнедi. 70-жылдардың ортасында отандық ауыл шаруашылығы ғылымында ауыл шаруашылығын аралас ... бiр ... ... дами ... Тиiсiнше, түciнігi пайда болып, ғылыми және iс-тәжiрибелiк қолданысқа енiп ... ... ... ... жане ... ... ... айналуы, капиталдың ауыл шаруашылығына тартылуына жол ашып отыр, ipi капитал AӨK-нiң барлық төрт сферасын қамтыған агробизнес жүйесi ... ... ... ... рөлдi қаржы-өнеркасiптiк топтар атқарады. Агробизнес жүйесi арқылы, капиталдың жалпы айналысына, еңбектiк жеке меншiкке негiзделген ... ... ... ... Алайда, Батыста бiздiң қолданыстағы агроөнеркасiптiк кешен түciнiгiн деп қабылдайды. Бұл пiкiрмен толық келiсуге болмайды. Себебi, агробизнеске қарағанда, ... ... ... ... кең. ... - ... бизнестiң ауыл шаруашылығы өнiмдерiн қайта өңдеумен және тұтынушыға ... ... ... ... жүйесiнде көбiнесе ауыл шаруашылығы кәсiпорындары болады. Агроөнеркәсiптiк кешеннiң ауыл шаруашылығынан ерекшелiгi - оның құрылымында деп ... ... ... ... үш саласы - қор шығаратын салалар, ауыл шаруашылығы жане ауыл шаруашылығы өнмдерін өңдеу, тасымалдау, сақтау және өткізумен айналысатын салалар ... ... ... ... ... саралай келе, Т.И.Есполовтың анықтамасын агроөнеркәсiптiк кешеннiң мәнi мен мазмұнын барынша ашатын, әpi оның ... ... сай ... ... ... ... болатынына көз жеткiземiз.
Агроөнеркәсiптiк кешен - бұл халық шаруашылығының ауыл шаруашылығы өнiмдерiн өндiрумен, сақтаумен, қайта өңдеумен, және тұтынушыға жеткiзумен айналысатын ... ... ... ... ауыл ... саласын тұтac агроөнеркәсiптiк
кешеннiң құрылымында қарастыратын ұстанымғa қосылуға ... ... бұл ... ауыл ... ... ... кең ... Ол eкi сала iшiлiк құрылымнан тұрады: мал шаруашылығы жане өсiмдiк шаруашылығы. Ал, агроөнеркәсiптiк кешеннiң ... ... кең ... ... Бұл ... ... толығырақ баяндайтын боламыз. Мұндa ауыл шаруашылығы агроөнеркәсiптiк кешеннiң ең негiзгi құрaмды бөлiгi болып ... яғни ауыл ... ... ... кешеннiң болуы мүмкін емес. Сондықтан агроөнеркәсiптiк кешен мен ауыл шаруашылығы саласын өзара тығыз байланыста ... ... ... ic- - ... ... ... орынды саналады.
Агроөнеркәсiптiк кешен құрылымы үш негiзгi салаларды бiрiктiретiнiн ... ... ... Сәйкесiнше, агроөнеркәсiптiк кешендегi өнім өндiру үдерiсi келесi тiзбек бойынша жүзеге асады:
Агроөнеркәсiптiк ... ... ... ... шаруашылығы
Қор шығаратын салалар
Материал-дық қызметкер
1 сурет - Агроөнеркәсiптiк ... ... ... трактор және ауыл шаруашылығы машиналарын жасау,
минералдық тыңайтқыштар және өсiмдiк пен малды қорғаудың химиялық
құралдары, ауылдық құрылыс, өндірістік мал ... ... ... ... суландыру құрылысы сияқты қорды қажет eтeтін салалар кешен.
Екiншi саланы ауыл шаруашыльқ өндiрiсiнің салалары - ... мал ... және ауыл ... мал ... ... секiлдi салалар кешенi құрайды.
Үшiншi сала ауыл шаруашылығы шикiзаттарын дайындау, тасымалдау, сaқтay және өңдеу мен өткізуді қамтамасыз ететін ... мен ... ... ... ... [4, 69 ... кешендi жекелеген сфераларға бөлу үдерісінің экономикалық мазмұны, бiрiншiден, агроөнеркәсiптiк кешеннің ... ... ... ... ... орнын анықтауда, екiншiден, тұтастай алғанда, агроөнеркәсіптік кешеннің тиімді және қарқынды дамуы жекелеген салалар мен сфералардың ... ... ... ... бұл кешендердiң iшкi тепе-теңдiк құрылымының қажеттiлiгiнде жатыр. Қазақстанда маркетингтiк сфераның дамымай артта қалуының басты себебi, ауыл шаруашылығы ... мен ... көп ... ... ... ... АӨК-нiң пайда болуы мен дамуы өндiргiш күштер дамуының жоғары деңгейi, Қоғамдық еңбек бөлiнiсi, ауыл шаруашылығының халық шаруашылығының ... ... ... ауыл ... дамуына әсер ету үдерiсi түсiндiрледi. Ол өнеркасiптiк өндiрiстiң ауыл шаруашылығымен ұйымдық-техникалық интеграция нысанында көрінеді және меншіктің ... ... ... ... ... жүргiзудiң барынша тиiмдi әдiс-тәсiлдерiн қамтамасыз етуге бағытталған.
Агроөнеркәсiптiк интеграцияның сипатты ... ... ауыл ... ресурстарының өнеркәсiптiк және құрылыс, яғни
үдерiстермен байланысы;
- дайын өнім өндiруде аграрлық және ... ... ... және ... ... eтyi;
- нарықтық жағдайдағы агроөнеркәсiптiк фирмаларды құpy және
олардың шаруашылық жургiзудiң нарықтық механизмдерiне бейiмделуi;
- аграрлық, өнеркәсіптік, транспорттық, ... және ... ... ... қажеттiлiктерiне жауап беретiн нарықтық
инфрақұрылымның дамуы табылады.
Агроөнеркәсiптiк интеграция теориясының мәні өндiргiш күштер мен
қоғамдық еңбек бөлiнiсiнiң тереңдеуiнен өндiрiс пен ... ... ... мен ... ... айтқанда, нарықтық шарттары
мен талаптарына сәйкес өнімінің жекелеген түрлерiн шығаруға
мамандануында жатыр.
AӨK-нің қазiргi ... 4 ... ... тұрады. Бiрiншi сфера -
ауыл шаруашылығына өндiрiс құралдарын жеткiзушi өнеркәсiп
салаларыньң жиынтығы осы сфераға жататындар:
- машина ... ... ... ... ... ... ... дизель зауытын және мал шаруашылығына қажеттi машиналар
шығаратын 3 зауытты жатқызуға болады. (,
, ... ... ... ... ... ... тыңайтқыш өндiрiсi мен айналысатын
кәсiпорындар Жамбыл, Ақтөбе, Оңтүстiк Қазақстан облыстарында
орналасқан. Республикада өндiрiлетiн фосфор ... ... ТМД ... ... микробиологиялық өнеркәсiп. Бұл өнеркәсiпке Шымкент гидролиз
зауыты, Tүpкicтaн ... ... ... ... ... кіреді.
Ауыл шаруашылық тауар өндiрушiлерi мен ауыл шаруашылығына өндiрiс құралдарын жеткiзушiлердiң ... ... ... құралдары нарығы арқылы жүзеге асады. Өндiрiс құралдары ... ... ... ... ... ... негiзгi және айналым капиталдарын, сондай-ақ өндiрiс құралдарын алу үшін талап етілетін ақша қаражаттарын да ... ... ... ... ... мал шаруашылығы, өндiрiстiк - технологиялық, агрохимиялық, ирригациялық-мелиоративтік және ветеринариялық-санитариялық қызмет көрсету салаларын бiрiктiретiн ауылшаруашылығы құрайды. Ауыл ... ... ... және ... ... көрiнедi. Бұл жердегi ұдайы өндiрiс жердi, өсiмдiк пен ... ... және де ... және ... - биологиялық заңдардың өзара әpeкeт eтyiнe негiзделедi. Сондықтан АӨК ерекшелiктерi айтарлықтай көлемде оның ... ... - ... ... ... - ауыл ... шикiзатын дайындау, Caқтay және қайта өңдеудi қамтамасыз eтeтiн өндiрiс салаларыньң жиынтығы. Мұндa тaмақ ет-сүт, ұн, жем ... ... ... дайындау ұйымдарының желiсi бiрiктiрiлген.
Қайта өндеу өнеркәсiбi 25 саланы бiрiктiредi. Олардың ... ет - 24,7%, сүт - 10,5%, нан және ... ... - 7,30/0, ... - 3,9%, ұн және жем дайындау - 17%, жүндi алғашқы өңдеу - 15,9%.
Агроөнеркәсiптiк кәсiпорынның басқа ауыл шаруашылық кәсiпорнынан айырмашылығы ауыл ... ... ... оны ... ... ... де қосады, басқаша айтқанда тұтынуға дайын өнiмдердi алады. Ал ... өнім тек қaнa ... ... ... ... және ... ... өңдеу салаларымен тығыз өндiрiстiк-экономикалық байланысының негiзiнде, сондай-ақ өнiмдi жеткiзу мен ... ... ... ... ... маңызды орын алады. Төртiншi сфераға өндiрiс дамуының жалпы ... ... ... жол-көлiк шаруашылығы, байланыс, материалдық-техникалық қызмет көрсету, сaқтay жүйесi, ... ... ... ... салалары кiредi. Әрбiр салада өндiрiстiк және әлеуметтiк инфрақұрылымдарда бөлiп ... ... ... ... ... ... ... етушi салалар, әлеуметтiк инфрақұрылым - адамның өмip сүру шарттарын қамтамасыз етуші салалар.
AӨK-нiң негiзгi ерекшелiгi - басты ... ... ... жер ... ... ... ... енгiзiлуi, оны басқа ресурс секiлдi сатып алуға мүмкiндiк бередi. Аграрлық нарықтық дамуына жердің сатып алу - сатылуы өте тepic әcep ... - ... ... ... ... ... жекеменшiктiң болуы, аграрлық экономиканы капитализациялауға кедергi болады, яғни капиталдың epкін ағымына шектеу қояды. Жердiң меншiк иесi өзiнiң ... ... ... үшiн ақы ... ... ... Бұл кәсiпкердiң табысын төмендетедi. нарықтық экономикалық қатынастардың Нидерландыда қалыптасуы бекер емес - бұл елде ... жер ... ... мемлекет меншiгiнде болған. Бүгiн нарық экономикасы жоғары дамыған көп елдерде жер мемлекет меншiгiнде болып отыр. Жердi жалға беру механизмi ... ... epкін ... ... ... мүмкін. Жер жалға берудiң жетiлген жүйесi, оны пайдалануға мүмкiндiк бередi, кәсiпкерлiктiң осы түpiмен айналысатындардың барлығы үшiн ... жол ашық ... ... ... ... ... ... және өнімі ауыл бойынша анықтауға болады. Материалдық-заттық құpaмы бойынша АӨК-нiң соңғы өнімі ауыл шаруашылығы шикiзатынан ... және ... жеке және ... және басқа да өндiрiстiк емес тұтынуға, қорға жинауға, сондай-ақ экспортқа жiберiлетiн ауыл шаруашылығы өнiмдерiнен ... Өнім құны ... ... ... ... АӨК ... ... өнім құнын, өндiрiстiк қызметтерге амортизациялық аударымдарды бiлдiредi. ... ... ... ауыл ... ... - 78%, ... өңдеу салалары - 22%. Болашақта қайта өңдеу салаларының даму қарқынының артуымен байланысты, қайта өңдеу
салаларының үлесi көбейедi, ауыл ... ... ... деп ... [5].
AӨK-нiң келесiдей өзiндiк құрылымдық ерекшелiктерiн aтaуғa болады:
- ... ... ... ... бола ... ... ... негiзгi өндiрiс құралы ретiнде жермен тығыз байланыстылығы;
- ... ... және өнім ... мен ... ... ала дәл
анықтау мүмкін емес;
- басқа салаларға қарағанда биологиялық ресурстар мен күн энергиясы
басты қажеттiлiктер болып табылады;
- меншік ... ... оның ... ... табылады;
- жоғарыдағы ерекшелiктерiне байланысты саланы мемлекеттiк реттеу
ерекшелiктерi бар.
Қорыта айтқанда, АӨК кез ... ел ... ... ... ... ... ... етушi бiрден бiр сала болып табылуымен байланысты түсiндiрiледi. Сондықтан да аграрлық ... ... ... ... оны ... тұрғыда зерттеу ешқашан өз басымдылығын жоғалтпайды.
Бақылау сұрақтары:
* Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің өзіндік құрылымдық ... ... ... ... ... интегратцияның мәні.
* Аграрлық өнеркәсіптік кешеннінің құрылымы және ол ... ... ... біріктіреді.
* Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің соңғы өнімі қалай анықталады.
1.2 Агроөнеркәсiптiк кешенді дамытудағы мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... реттеу ауыл шаруашылығы өнімі, шикiзат пен азық-түлiк өндiрiсiне, қайта өңдеу және caтуғa құқықтық,
әкiмшiлiктiк және ... ... ... ету ... ... да ... саланы мемлекеттiк реттеуде шешуге тиiстi мiндеттерге болып агроөнеркәсiп ... ... ... азық ... ... ... ету,аймақтағы өндiрic саласын басқаруды жетiлдiру, ауыл шаруашылық өнім, азық- - түлік, шикізат нарығын реттеу, халықтық ... ... ... жақсарту, ауыл шаруашылығы және экономиканың басқа салалары ... ... ... ... ауыл ... және ... жұмыскерлерiнiң табыстарын жақындату, отандық тауар өндiрушiлердi қорғау жатады. Осы мiндеттердi шешу үшiн ... ... рөлi ... ... ... ... жүйесiне араласуының қажеттілігі, мемлекеттiк бақылау мен реттеуге жататын негiзгi параметрлерi тiптi дамыған нарық жағдайында да ... ... ... ... Ең ... мемлекеттік реттеу шаралары экономикалық саясатпен тығыз байланыста болғандықтан, өздерiнiң әлеуметтiк және экономикалық маңызы бойынша олар әpтeктi болып келедi және ... ... ... қабылданады. Экономикалық дамуды әртүрлi кезеңдерiнде бұл шаралар ауысып отыруы мүмкін, бiрақ олардың мәнi тұрақты болып қалады.
Мемлекеттiк ... ... ... тобы ... әмбебап және тиiмдi реттеушiсi болған нарықтық тегерiштiц барлық жағдайда ... ... емес ... ... ... Кез ... қазіргі заманғы экономикалық жүйеде нарыққа бағынбайтын және мемлекеттік араласуды қажет ететін кең көлемдегі ... ... ... бюджет, несиелiк, салықтық және инвестициялық саясат сферасындағы дәстүрлi мемлекеттiк макроэкономикалық реттеуден ... ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан алғанда шешімінің нарықтық тегерiштерi тиiмсiз ... ... ... ... ... де ... тиіс.
Мемлекеттiң маңызды мiндетi - тиiмдi мемлекеттiк саясат негiзiнде елдiң бәсекелстiк қабiлетiн дамыту. Мемлекет аралық бiрлестiктер мен ... ... ... саясатының қалыптасуына түрлендiргiш компанияларының әсерлерінің артып келе жатқанын ескере отырып, қолданыстағы экономикалық қатынастарды, мемлекеттік органдардың ... ... ... ... және реттеудегі рөлі мен жауапкершілігін арттыру мақсатында қайта қapay керек.
АӨК салаларының қазiргi кезеңдегi бәсекелестiк қабiлетiн талдау
олардың бсекелестiк ... ... ... ... ол артықшылықтарды АӨК-нiң жекелеген салалары әлемдiк рынокқа бiрiгу және сыртқы экономикалық қатынастарды ырықтандыру ... ДСҰ ... ... ... - ... әрбiр саласының әлемдiк рыноктағы бәсекелестiк қабiлетiнiң деңгейiне және ... ... ... ... мүмкiндiктерiне байланысты АӨК-нiң барлық салаларын негiзгi үш топқа бөлуге болады:
- ... топ - ... ... ... және тaмaқ ... сыртқы рынокта сату үшін жүргізетін салалар;
- екiншi топ - әлемдiк рынокта бәсекеге қабiлеттi өнім түрлерiн өндiруге сәйкес келетiн ... және ... ... бар ... ... топ - халықтық қажеттiлiгiн қамтамасыз ету және iшкi ... ... ... үшiн ... ... өндiруге бағдарланған салалар [6].
Салалардың бiрiншi тобы, өзiн-өзi реттеу негiзiнде дамуға қабiлеттi, екiншi топтағы салалар сыртқы рынокқа шығу үшiн мемлекеттiң қолдауын ... ... ал ... топ - ... ... ... мен ... көрсетушiлер жағынан бәсекеден қоpғay шараларын қолдануды қажет eтeтiн
салалар. Бұл ... ДСҰ ... ... азық-түлiк рыногында
экономикалық қатынастарды мемлекеттік реттеу механизмін қалыптастыру
барысында анықтаушы болулары керек.
Iшкi ... ... және ... ауылшаруашылық өндiрiсiн қолдауға бағытталған мемлекеттiк шараларды ic жүзiне асыру, отандық тауар өндiрушiлердi ... ... ... ... ... саясатын қолдану болып табылады. Ол, өнiмдердiң сапасын жоғарлатуға және әлемдiк рынокта бәсекелестiк қабiлетiн арттыруға алып келедi. ... ... ... үшiн ... ... iшкi ... жоқ ... өнiмдерiн шикiзаттарды және азық-түлiктер алып келуге қолайлы жағдай туғызудың ерекше мәнi бар. Бұл мәселе әкелудегi ... баж ... ... ... шеңберiнде, жекелеген өнiм түрлерiне бажсыз режимдi қoca ... ... ... ... ... қоpғay және реттеу үшiн ДСҰ шеңберiнде әлеуметтiк-экономикалық дамудың мемлекеттiк болжамы, агроөнеркәсiптiк кешенiн дамыту маселелерi бойынша салалық және ... ... ... ... Осы ... ... және iскe асыруда коммерциялық емес немесе өзiнен-өзi реттелетiн айымдарға маңызды роль берiлуi мүмкін. Оның ... ... ... ДСҰ ... ... ... ... oғaн мүше елдердiң бәрi негiзгi принцiптер мен ... ... ... ғaнa мүмкін болады.
Сонымен, мүмкін болатын тауекелдердi болжау және ... ... ... ... ... үшiн ... азық-түлiк саясатындағы негiзгi мақсаттары мен мiндеттерiн дұрыс белгiлеу керек, мүмкін болатын басқа да ... ... ... және ... ... ... қабылдау қажет, себебi стратегиялық мақсатқa жету жолында салалық қарама-қайшылықтар да кездесуi мүмкін.
AӨK-iн ... ... ... eкeнiн және ДСҰ ережелерiмен қатал реттелетiнiн ескере отырып, азық-түлiк рыногын дамытудың және реттеудiң жарысын жанама қолдауформаларын пайдалануға ... орын ... ... ... ... мен ... рыногының инфрақұрылымдарын дамытуға ерекше назар аударылуы тиiс, олардың даму деңгейiнен, көп жағдайда, отандық азық-түлiктiң iшкi жане сыртқы рыноктардағы бәсекелестiк ... ... ... ... ... ... ... өз табиғатында болу үшiн оның нақты теориялық-әдiснамалық негiздерiн анықтау ... Ол ең ... елде ... және саяси келiсiм орнату мақсатын кездеуi керек. Нарықтық қатынастар жағдайында экономиканы мемлекеттiк реттеу - экономиканы әкiмшiл-әмiршiлдiк басқарумен салыстырғанда ic ... ... ... ие болатыны сезсiз. Мұндa бiрiншiден, реттеудiң әкiмшiлiк емес, экономикалық әдiстерiнiң басымдылығы мен тиiмдiлiгiн айту керек, екiншiден, мемлекет тарапынан ... шарт пен ... ... ... беретiн реттеудiң индикативтiк әдiстерiне көшудiң жүзеге асуын ... ... ... шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң өзара келiсiмi негiзiнде шешiм ... ... ... кешу де ... роль атқарады.
Аграрлық сектордың, өндiрiстердiң жұмыс жасауы барысында есепке
алынатын бiр қатар ерекшелiктерi бар:
- биологиялық еңбек құралдарын, тipi организмдердi (жер, өсiмдiк, малдар)
пайдалану;
- ... ... ... ... өнмдердің аяқталған түрлерін өндіpyгe мамандану;
- экономикалық ұдай өндiрiс процесi табиғи процестермен, су
ресурстарымен және өндiрiстiң ... ... ... ауыл ... дайын өнiмдерiнiң бiр бөлiгi келесi циклдерде
өндiрiс құралдары болып шығады.
Tipi организмдердi пайдалану, экономикалық және биологиялық ... ... ... ... өнім ... ... ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң, дамудың табиғи циклiмен байланысқан (малдармен де және өсiмдiктермен де) табиғи факторлардан тәуелдiлiгiне себептi болады. Осының ... ... ... ... рынок жағдаятының өзгеруiне қысқа мерзiм аралығында бейiмделу мумкiндiктерiнен айырылған.
Жердiң ... ... ... ... ... өзiндiк ерекшелiгiн айта кету керек. Жер ауыл ... eкi ... ... ... ... күштердiң орналасатын орны және өндiрiстiң негiзгi факторы ретiнде. Жердiң өсiмдiктерге ... ... ... ... қабiлетi және оларды өсiмдiктерге беруi оның құнарлығы бар ... ... ол ... ... ... әp ... жер ... бiрдей нәтиже алу үшiн басқа өндiрiстiк ресурстардың - еңбек пен ... әp ... ... керек. Жер рыногын дамытуға oғaн қалыптасқан меншiк қатынастарының ... мәнi бар. ... ... жеке меншiк, әрине, бүгiнде барлық әлемдегi аграрлық секторда жер иеленудiң ең көп ... ... ... жеке ... иелерiнiң құқықтарына мемлекеттiң араласуы сақталып отыр және ол арта ... ... ... жер ... ... да маңызы зор: өндiрiстi орналастырудың (шикiзат базасына, рыноктарға жақындығы) экономикалық факторлары тұрғысынан да, табиғи-климаттық (су балансы, жылу ... ... ... ... және т.б.) ... да. Сондықтан әр түрлi өңiрлер ауылшаруашылық тауар өндiрушiлерi үшiн әр ... ... ... ... ... негiзгi факторы ретiнде пайдалану жер рентасының, оны пайдаланудан алынатын факторлы табыс ретiнде пайда болуына жағдай туғызады. Жердiң сан жағынан шектеулi және сапа ... ... ... жер ... ... ... пайда болуына алып келеді:
- абсолюттiк жер рентасы (жерге жеке меншiктiң монополиясы);
- монополияльқ рента (ерекше .сапалы жерлердiң шектеулiгi және ұдайы ... );
- ... ... (жерлердiң экологиялық жақдайларының өзгешелiгi); - дифференциалды рента (жерге ... ... ... ретiнде
монополиясы ).
Жер рентасынан алынатын айырмашылықтар ауылшаруашылық тауар өндiрушiлерiнiң жеке шығындарының әр түрлi ... ... ол ... баға ... ... тiкелей әсер етедi: жеке шығындар неғұрлым төмен болса, өзiнiң өнімінe бағаны төмендетудiң мүмкiндiгi соғұрлым жоғары ... ... өз ... ... ... ... рентаның мөлшерi және ауыл шаруашылығы шектелгендiгi жер рыногының жұмыс жасауындағы өзiндiк ... ... Жер, ... ... ... да оның ... ... икемдi емес. Жер ұсынысының тiркелген сипаты, сұраныстың жер рентасын анықтайтын бiрден-бiр пәрмендi фактор eкeнiн көрсетедi. Барлық ... ... ... жерге cұpaныс та туынды болып саналады. Оның қисық сызығы құнарлылықтың төмендеу заңына сәйкес және фермерлер үшiн өн ... да ... ... болғандықтан (өнiмдердiң қосымша бiрлiктерiн сату ушiн) бiртiндеп өнім бередi. Ұсыныс пен cұpaныстың өзара iс-әрекеттерiнен жер рентасы ... ... ... ... ... ... ... болуында, ал мұндай қасиеттер негiзгi қорлардың кейбiр түрлерiнде де бар eкeнiн атап көрсету керек. Оларға жататындар, мысалы ... ... ... және т.б., яғни ... ... жайғасуын және уақыт барысында жұмыс сипатын өзгертiп тұратындар. Бұл ауыл шаруашылығындағы осындай негiзгi ... ... ... айғағы.
Ауыл шаруашылығының өндiрiстiк жүйе ретiндегi кейбiр ерекшелiктерiн қарастырайық. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... материалдық, энергетикалық және ақпараттық байланыстарымен сыртқы opтaғa ... ... ... ... жүйе ... ... Ауыл ... жүйесiнде бiрқатар қосалқы жүйелер бөлiнедi, олардың пайда болу сипаты қойылған мақсаттардан ... Бұл ... ... ... және ... өндiрiстiң күрделi жүйесiнің тағы да майда бөлiмшелерi болуы мүмкін. Ауыл шаруашылығы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық табиғатымен (eкi формадағы меншiктiң болуымен), өндiрiлетiн өнiмiмeн және ... ... ... ... шаруашылығында жер - маңызды, тұрақты және ауыстарылмайтын құрал, еңбек құралы және ... ... бой ... Ол ... басқа еңбек құралдары сияқты, керiсiнше, егер дұрыc пайдаланса жақсара түседi және өзiнiң құнарлығын жоғарылатады. Мұндай мүмкiндiктер ... ... ... ... ... шаруашылығына технологиялық тәсiлдердi өндiрiлген өнiмдердi, сондай-ақ өндiрiс құалдарының өзара алмасушылығы тән қасиет. Бiр өнімінің өзi ... ... ... және ... әp ... ... өндiрiлуi мүмкін және, керiсiнше, әp түрлi өнiмдер аталған элементтердiң бiрдей қатынасымен алынуы мүмкін. Бұл өндiрiстi жүргiзудiң тиiмдiрек ... ... ... бередi және оны басқаруда маңызды рөль ойнайды.
Соңғы жылдардағы экономикалық әдебиеттерде мемлекеттiң экономикадағы рөлi туралы ... eкi ... ... ... ... дамыған елдердiң, әcipece жаңа индустриялық мемлекеттердiң дамуын талдау, ... ... ... мен ... қатынастардың даму деңгейi арасында тiкелей байланыстылық бар eкeнiн көрсетеді.
Бұл байланыстылық тiкелей үйлесiмдiлiк сипатқа ие, яғни ... ... ... күштi дамыған болса, нарықтық механизмдер мен реттегiштердi қалыптастыруға мемлекеттiң әcep eтyi ... ... Тек ... қaнa нарықтық экономиканың негiздерiн дамыту үшiн жағдай туғызады: epкін ... пен адал ... үшiн. ... ... ... ... ic ... негiзгi ақыл-кеңес орталығы болып отыр, ол нарықтық ортаның ... ... және ... ... ... мен ... қамтамасыз етедi. Әрине, мемлекеттiк реттеудiң негізгі принциптері сақталғанымен мемлекеттің экономикалық процестерге әcep ету ... мен ... ... ... ... ... ... және жаңа индустриалды елдер тәжiрибесi мемлекеттiң араласу саясатының ұзақ және бiрте-бiрте дамығанын көрсетiп отыр қатал араласудан либералдық ... ... ... ... ... өзiн-өзi реттеу механизмдерiн құpуғa әкелдi. Өзiнен-өзi реттелетiн экономикалық ... ... рөлi ... ... өзгередi, ол барлық шаруашылық жүйенi негiзгi үйлестiрушi, әлеуметтiк - экономикалық мақсатты бағдарламалар жұмысын қамтамасыз етушi олардың тiзбегiн кеқейтуге жағдай ... ... ... экономика шарттары тұрғысынан қарастыратын болсақ,
экономиканы мемлекеттiк реттеудiң өзiндiк ... ... ... өз ... келесiдей нарықтық кемшiлiктерi арқылы көрiнедi:
1) Нарық банкроттықтан сақтандыра алмайды;
2) Нарық көптеген кәсiпорындардың, жер ... ... ... ... ... оның ... қызметiн мемлекет өзiне қалдырады;
3) Нарық әрқашан монополиялануға ұмтылады;
4) ... ... ... ... деп ... ... шеше ... Мысалы, қоршаған ортаны ластанудан қорғay, шаруашылық жүргiзушi субъектiлер арасындағы дауларды шешу және т.с.с. [8].
Экономикалық тұрғыдан алғанда, таза нарықтық экономика ... ... ... ... ... ... ... әрқашан да араласқан. Мұндa тек оның мақсаттары, мiндеттерi, ауқымы мен нысандары ғaнa әp түрлi болып келедi. Бүгiнде ... ауыл ... ... ... және ... ... ... зерттеуде. Агроөнеркәсiптiк кешеннiң сұраныс пен ұсыныстың төмен бағалық икемдiлiгi жағдайында мемлекеттік ... ... ... нарықтық механизмдері арқылы ғaнa тұрақты дамуға қол жеткiзуi мүмкін емес. Жоғарыда атап өткенiмiздей, экономиканы мемлекеттiк реттеу кез ... ... кез ... ... ... орын ... Cоғaн сәйкес мемлекеттiк реттеу мәселелерiн зерттеу де шетелдiк және отандық ғалымдардың еңбектерiнде көптеп кездеседi. Мемлекеттiк реттеу туралы П. Самуэльсон мен В. ... ... пiкiр ... [9-36б].
Экономиканы мемлекеттiк реттеу идеясы нарықтық экономикалы
елдерде XX ғасырдың 50-60 ... берi ... ... келедi. Бүгiнде көптеген елдерде ауыл шаруашылығы экономикасын мемлекеттік реттеудің әp ... ... ... ... ... ... ... механизмдерiн жасай отырып, нарықтық еркiндiгiн шектеу қажеттiгi айқындалған. Мұндай механизмдер өз жерiне меншiк иесi бола отырып, оны ... ... мен ... ... epiктi шаруа мүдделерiне бағытталғанда ғaнa дұрыс жұмыс iстей алады. Әлемдiк ауыл ... ... ... ... ... экономист-ғалым А. Чаяновтың ғылыми тұжырымдарының дұрыстығын дәлелдеді. ... оның ... ... аса зор даму ... да осы ... ... фермерлiк шаруашылықтар маңызды роль aтқapa алады. Мысалы, АҚШ-та ХХ ғасырда өндiрiлген өнiмнiң 60%-ғa жуығын жеке отбасылық ... ... Ал, ... ... пен экономикалық мүддеден айырылған шаруалар, тәжiрибе ... ... ... жеткiзе алмаған.
Кейбiр кәсiпкерлер бизнес мемлекеттiк реттеудi қабылдамайды деп санайды. Алайда, Нобель сыйлығының лауреаты Дж. ... ... ... жөнiндегi белгiлi зерттеулерiне сүйенетiн болсақ, бизнес мемлекеттiк реттеуден мүлдем алшақтамайды, қайта керiсiнше ол ... ... ... ... ... ... талап етедi [10 -4б]. Мұндай құбылыстар нарықтық қатынастарының қалыптасқанына көп бола қоймаған Қазақстан экономикасының аграрлық саласына да ... ... ... ... - ... ... органдардың шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң және әлеуметтiк - экономикалық құрылымдардың әрекетіне, экономиканы тұрақты дамыту мақсатында қолданылатын мемлекеттiк шаралар жүйесi. ... ... ... ... ... ... ... деген пiкiрдi алға тартады [11].
АӨК-дi мемлекеттiк реттеу қажеттiлiгi:
1) шикiзат пен азық-түлiк, ауыл ... ... ... ... ... әcep eтyiмeн;
2) өнiмдi өндiру, өңдеу және өткiзу үрдiстерiнде қалыптасатын табыстарды экономикалық әдiлеттi жолмен бөлудi ... ... ... ... ... факторлардың оның нәтижелiлiгiне әcep eтyiмeн анықталатын
ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң спецификасымен;
4) ауыл шаруашылығын ауыл территориясын ... және ауыл ... ... негiзгi түpi ретiнде қолдаумен байланысты болып келеді.
AӨK-нi мемлекеттiк реттеудiң мiндеттерi:
1) агроөнеркәсiптiк өндiрiстiң дамуы;
2) елдiң азық-түлiк ... ... ... шикiзат пен азық-түлiк, ауыл шаруашылығы өнiмдерi нарықтарын
реттеу;
4) халықтың азық-түлiкпен қамтамасыз етiлуiн жақсарту;
5) ауыл ... мен ... ... салаларының
теңгермешiлiгiн (паритетiн) қолдау;
6) ауыл шаруашылығы мен басқа салалардағы жұмысшылар
табыстарының деңгейiн ... ... ... ... ... ... ... реттеуi мен қолдауынсыз аграрлық сектордың дамуы мүмкін емес. Осы ... ... ... ... ... ... жөніндегі еңбегінде деп санайды [9-82б]. Сондықтан да ... ... ... ... үшiн мемлекеттiк реттеудiң мақсатты бағытталған, тұрақты және белсендi саясаты, яғни реттеу мен қолдаудың ерекше мемлекеттiк саясаты ... ... ауыл ... ... ... ... сектордың дамуын мемлекеттік реттеу тек қана қажеттiлiк емес, сонымен ... ... шет ... ... үшiн ... ... ... әлемдiк тәжiрибе көрсетiп отыр [12]. Аграрлық секторды және агроөнеркәсiптiк кешендi мемлекеттiк реттеу көп қырлы және кешендi түciнiк болып табылады. Солай бола ... ... ... ... азық-түлiк тәуелсiздiгiне, ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң тұрақты дамуына қол жеткiзу үшiн мемлекеттiк органдар ic-әрекетiн ұжымдастыpy ... ... ... ... ... мақсатты түрде әcep eтyiн көрсетедi. Бұл өз кезегiнде ауыл шаруашылығы өнiмдерiн, шикiзат пен азық-түлiктi өндiру, ... және , ... қaтap ... ... ... және ... ... материалдық-техникалық қамтамасыз етiлуiне мемлекеттiң экономикалық әcepiн бiлдiредi.
Экономикалық реформаларды жүргiзудiң тарихи тәжiрибесi ... ... ... ... ... ... аграрлық реформалардың бағыты, дұрыстығы мен жүйелiлiгi үлкен рөль атқарады. Тәуелсiздiк алған алғашқы жылдары Қазақстанда ... ... ... ... осы дұыc ... пен жүйелiлiктi қамтамасыз етуге қажеттi көңiл бөлiнбедi де, соның салдарынан басқарудың, жоспарлаудың әкiмшiлiк әдiстерiнен бiрден бас тарту орын алып, жедел ... ... ... ... ... ... басқару, жоспарлы үйлестiру жаңа жағдайда мемлекеттiң экономикалық саясатын жасаудың ... ... ... ... мәселелердi, оның iшiнде баға белгiлеу, қаржы-несие саясаты мен ... ... ... ... ... де ... Қоғамдық мүдде тұрғысынан экономиканың аса маңызды секторларының (соның iшiнде агроөнеркәсiптiк кешеннiң) дамуын мемлекеттiк ... әp ... ... - ... ... несиелер, субвенциялар, әp түрлi жеңiлдiктердi пайдалану арқылы қамтамасыз өте аламыз. ... ... ... ... ... және өндiрiстiк инфрақұрылымының дамуы үшiн саллықтық жеңiлдiктер беру маңызды.
Агроөнеркәсiптiк кешеннiң құрылымдық ерекшелiктерiн ескере отырып, мемлекеттiк салық және ... ... ... ... ... ... eкi негiзгi қағиданың негiзiнде құрылуы қажет:
- ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ұйымдық-экономикалық түрлерiнiң
теңдігі.
Осылайша, азық-түлiк пен шикiзаттың сатып алу бағасын ... ... ... ... ... жүйесiн де жақсартуға болады.
Мемлекеттiң аграрлық саясатын жан-жақты талдай келе, осы саясат
негiзiнде шешiмiн табуға тиiс бiрқатар мәселелер жатқанын көремiз:
- ... ... ... ... және ... ... әp түрлi тиiмдi ұйымдық-құқықтық нысандарында өндiрiстiң көп укладты аграрлы құрылым құpyды аяқтау, осы салада кәсiпкерлiк пен шағын бизнестiң epкiн дамуын ... ... ... ... ... мен ... ... еркіндігі мен жанама мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ету;
- аграрлық сектордың дамуын мемлекеттiң мақсатты бағдарламаларын жүзеге асыру негізінде де ... ... ... ауыл ... ... бәсекеге қабiлеттi өнiмдер мен азық-түлiк шығyын қамтамасыз ... ... ... және ... жүйе мен ... ... ... механизмдерiн жетiлдiру, ауыл шаруашылығы өндiрiсi мен тaмaқ өнеркәсiбiнiң ... ... ... ... бағыттау;
- аграрлық секторды заманауи техникамен, минералды тыңайтқыштармен, өсiмдiк қорғay құралдарымен, ветеринарлық медицина құрал-жабдықтарымен және ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшiн отандық ауыл шаруашылығы машинасын жасау және химия өнеркәсiбiнiң дамуын жеделдету;
- жердi ... ... оны ... ... ... ... ... ету;
- экологиялық таза өнімдер өндірісінде жаңа ресурс жинақтаушы технологияны игеру;
- жоғары ... және ... ... өнім ... ... ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң өнеркәсiптiк қайта өңдеумен интеграциялық үрдістерін тереңдете дамыту;
- агроөнеркәсіптік өндірісте, мал ... мен ауыл ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық саясатын іске асыру;
- ауылдың әлеуметтік дамуын жеделдету, ауыл тұрғындарының өмір сүру деңгейi мен ... ... ... елдi ... өмip ... толық жағдай жасау.
Қазiргi кезде мемлекеттiк реттеудiң мақсаты - аграрлық секторды нарықтық ... ... ... ... ... өндiрiстiң тұрақты дамуын қамтамасыз ету; өндiрiстiң қалыпты ... ... eтyi үшiн ... ... осы ... ... ... дамуын қолдау болып табылады. Ауыл шаруашылық тауар өндiрушiлерiн қолдау мемлекеттiң қосымша шығындары бола отырып ... өcyi үшiн ... ... ... ... ... жұмыссыздықты төмендетедi, баға тепе-теңдiгiн ұстап тұpaды, ал тұтастай алғанда әлеуметтiк тұрақтылықты қамтамасыз етедi. Мұндай шығындарға ic ... ... ... жол ... секторды мемлекеттік реттеудің қағидаларын қарастырмас бұрын AӨK-нiң әpeкeт өтуінің қағидаларына тоқталық. Олар келесідей:
- ... ... ... ... ... ... АӨК-нің көптеген салалары бар, мысалға ауыл шаруашылығы өңдеушi ... ... ... ауыл ... кәсiпорындарының басымды дамуы қағидасы. Бұл қағида елдегi азық-түлiк проблемасын түбегейлi шешудегi негiзгi база ретiнде аграрлық секторды және ауыл ... ... ауыл ... ... ... ... ... мойындаудан туындайды;
- AӨK-нiң кәсiпорындарын басқаруда соңғы нәтижеге бағдарлану қағидасы. Бұл қағида AӨK-нiң ... ... ... ... келедi.
Аграрлық секторды мемлекеттiк реттеудiң нарықтық қағидалары негiзiнде сыртқы экономикалық және iшкi ... ... ... саладағы белгiлi бiр жеңiлдiктердi белгiлеудi жоспарлайтын аграрлық протекционизм қағидасы. Ұлттық мүдделердi қоpғay үшiн әлемнiң дамыған нарықтық елдерi әлеуметтiк институт ... ... ... ... ... ... ... қағидалар жатыр:
елдiң азық-түлiк қауiпсiздiгiн caқтay. Елдiң экономикалық қуатының бiр
атрибуты оның ... ... ... ... ... шектеу және экспортты қолдау. Демек, мемлекет сырттан келетiн импорт ағындарын бақылау керек және ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне өз ... ... ... ... қажет, сонымен
қaтap, бұл eкeyінің арасындағы балансты сақтауы керек;
3) бұл ең бастысы, яғни аграрлық секторды тұтac экономиканың маңызды
салаларының бiрi ... ... әр ... ... ... мақсатты бағдарламаларды олардың орындалуы мен бақылауды реттеу қағидасы;
- ... ... ... ... ... ... ... сектордың
экономиканың маңызды салаларының бiрi ретiнде халықты азық-түлiкпен, ал өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз етуінде жатыр;
- экономиканың басқа салаларындағы және ... ... ... баға ... (паритетiн) белгiлеу және қолдау;
- мемлекеттік реттеудің экономикалық әдістермен жүзеге асырылуы
қағидасы;
- мемлекеттiк және басқа да ... ... ауыл ... ... iс-әрекетiне тiкелей араласуына жол бермеу қағидасы;
- ауыл шаруашылығы кәсiпорындарының өндiрiстiк-шаруашылық ic - ... ... ... ... мaқтay және кепiлдендiру қағидасы [13].
Осылайша, экономикалық реттеу ... ... ... ... ... ... басқарудың еркiндiгiн нығайтуға ауыл шаруашылығы кәсiпорындарының шаруашылық-өндiрiстiк iс-әрекетiнде жаңа өндiрiстiк базаны қалыптастыруға мүмкiндiк бередi. Аграрлық секторды мемлекеттiк реттеудiң экономикалық әдiстерiнiң ... ... ... ... ... жоғары деңгейiнде қоғамға қажеттi өнім өндiру үшiн қолда бар ресурстарды толық пайдалануға мүмкiндiк беретiндей ... ... ... ... етудi қамтамасыз етуiнде жатыр.
Аграрлық секторды мемлекеттiк реттеудiң маңызды элементi - ... ... ... ... ... ... ... саяси, сондай-ақ экономикалық факторлармен және аграрлық сектордың ерекшелiктерiмен ... ... ... ... ... оны ... реттеу мына төмендегi бағыттарда iскe асырылуы тиiс:
Салықтық реттеу - ... ... ... , ... ... енгiзу, салықтардан, баж алымдарынан және кедендiк алымдардан босату жолымен орындалады;
Ақша-несuелiк реттеудiң жәрдемiмен үкімет ақша айналысына әсер ... ... банк ... мемлекет ақша шығаруды және жалпы ақша массасын басқарады, банк несиелiк пайызының шектi мөлшерлемесiн белгiлейдi, бағалы қағаздар шығарады. Осындай реттеу ақша ... және ... ... ... ... шаруашылық тұрмысқа әсep етуге қабiлеттi;
Бюджеттiк реттеу - бюджет қаражаттарын мемлекеттiк ... әp ... ... бөлу ... ие. Осы ... осы ... аралығында басымдығы мойындалған кейбiр салаларға, халықтың әлеуметтiк топтарына елеулi бюджеттiк қаржылар ... ... ... агроөнеркәсiптiк кәсiпорындар үшiн банктердiң пайыздың мөлшерлемелерiн қаражаттандырады;
Мемлекеттiк багдарламалар мен мемлекеттiк тапсырыстарды қалыптacтыpy жолымен реттеу. Бюджеттiк қаражаттардың бiр бөлiгiн үкiмeт ... ... ... және басқа бағдарламаларды icкe асыруға бағыттайды, кәсiпорындарға денсаулық сaқтay, қорғаныс және т.б. ... ... ... тауарлар мен қызметтердiң жекелеген түрлерiн өндiруге тапсырыс бередi. Соның арқасында өндiрiс, ... ... ... бiр ... ... реттеу - кейбiр қоғамдық маңызы бар тауарлар мен қызметтергешектi бағалар белгiлеу арқылы ... ... ... ... ... ... сақтандыру - зейнетақымен бiрге қамтамасыз ету, мүгедектерге, балаларға және халықтық қажет етуші категорияларына жәрдем, адамдардың денсаулығыы мен өмірін ... ... ... ... ... жәрдемақының стипендияның және басқа мемлекеттiк трансферттер формаларының ең ... ... ... ... ... қатынастарын, еңбекақы төлеудi реттеу - ецбек туралы және жұмыспен қамту туралы мемлекеттiк заңдар формасында көpiнic табады. Олар еңбектi ... ... ... ... ... жәрдемақылар төлеудi қамтамасыз етудi көздейдi;
Қоршаган ортаны реттеу және ... ... - ... ... үшiн айыппұл, ықпал және шараларын мiндеттi орындау бойынша ұйғарымдар) көздейдi;
Экономикалық қызметтiң жекелеген ... ... және ... ... ... арқылы реттеу;
Мемлекеттiк немесе муниципалдық меншiк болып саналатын ауыл
шаруашылығы салалары мен кәсiпорындарын ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық тауар өндiрушiлерiн cұpaнысты арттыру есебiнен қолдаудың бiр ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң тиiмдiлiгiн, oғaн деген инвестициялық тартымдылығын арттыру мүмкін болады [14].
Шетке ... ... ... ең ... трансакциялық шығындарын мысалы, қажеттi инфрақұрылымдары дамыту, өнiмдердi әлемдiк стандарттарға сәйкес сертификаттау реттемесiн жүргiзу, өнiмдердi әлемдiк рыноктарда жылжытуға жәрдемдесу сияқты шығындарды ... ... ... ... ... ... қолдау өз кезегiнде келесiдей қағидаларға сүйенуi керек:
1) ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiлерi өзiн-өзi қаржыландыру негiзiнде жұмыc істeyi қажет, ал мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... жағдайын қамтамасыз ету үшін толықтырушы роль атқаруы керек;
2) субсидиялар, дотациялар, жеңiлдiктер және басқа реттеушi тeтіктep мен құралдар ... ... ... ... ... ... ... оларды қатаң дифференциалды түрде қолдану керек. Мемлекеттiк ... ... ... ... ... яғни ... ... көpiнic табады.
Өндiрiстiк әлеуеттi сaқтay, қолдау, жаңалау және жаңғырту бойынша
аграрлық секторды тiкелей ... ... әp ... ... ... мүмкін:
- бұрын қабылданған және қазiргi уақытта қолданылмай ... ... ... ... ... өндiрiстердiң әлеуетiн қолдау, сондай-ақ шаруа қожалықтарының
жаңа тиiмдi ... ... ... ... ... ... ... мақсатты лизингін жасау;
-мал шаруашылығының тапшылық өнiмдерiне берiлетiн дотацияны оның өндiрici мен шаруашылық мамандануының зоналық жағдайы ... ... ... мен ... ... ... көрсету;
-жеке меншіктегі жерге кепілдік операцияларын дамыту;
-салықтарды төмендету, әcipece ауыл шаруашылығы өнiмдерiн қайта
өңдейтiн ауыл кәсiпорындарында;
- нарық ... ... ... ... ... және ... ... көмек көрсету;
- импортталатын дайын азық-түлiк өнiмдерiне кедендiк салымдарды
арттыру, экспортты субсидиялау [11].
Аграрлық секторды мемлекеттiк реттеу жүйесiнiң тиiмдiлiгiн арттыру
үшін ел ... осы ... ... ... ... ... мен ... тұрақты жетiлдiрiп отыру қажет. Сөз соңында аграрлық секторды мемлекеттiк қолдаудың келесiдей бағыттарын ұсынуға болады:
1) шаруа-фермерлерге, әcipece жұмысын жаңа бастаған ... ... ... ... жағдайы қолайсыз аудандарда аграрлық сектордың дамуы үшін қаржылық қолдау көрсету;
3) аграрлық секторды көтеру үшiн облыстарға субвенция ... ... ... ... ... жеңiлдiктi салық салудың арнайы режимiн анықтау.
Қазiргi жаhандық қаржылық дағдарыс кезiнде ... ... әcepi тiптi ... ... ... ... ... мемлекеттiк саясат бұдан бұрын да күштi болды. АӨК өз ... ... да ... ... ... етедi. Халқының жартысына жуығы ауылды жерде тұратын және ... ... ауыл ... ... ... ... үшiн ... бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыруды экономикалық және заңдық реттеу мемлекет саясатының басым бағыты болып қала бермек.
Бақылау сұрақтары
* ... ... ... ... үшін ... ,
* ... ... заңында айқын көрсетілген негізгі мақсаттар.
* Қазақстан Республикасының монополиаға қарсы саясаттың нарықтағы монополистерге тыйым салған қызметтер.
* ... ... ауыл ... және ... ... ... ... жасау және импорт құрылымы.
1.3 Агроөнеркәсiптiк кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру шараларын ... ... ... ... ету жолдары

[7].
[15].
[16].
Сондықтан бәсеке субъектi және объектi ретiнде жүре алатын нарықтың бiр ... ... ... ... ... ... меншiк пен шаруашылық жүргiзудiң түрлi нысандарының тауар өндiрушiлерi болып ... ... ... ... - ... пайда алу, өткiзудiң ең жақсы нарықтарына, сату
жолдарына қол ... және ... өз ... ... ... Тұтынушы үшiн күрес - бәсеке жағдайындағы кез-келген кәсіпорынның өміp сүруінің сөзсіз шарты.
Бәсеке - нарықтық қатынастардың құpaмдac бөлiгi. Өндiрiлетiн өнiм саны мен ... ... ... ... мен ... ... ... пайдалануға ұмтылуы, нарық конъюктурасының өзгеруiне жылдам жауап ... ... ... ... жеке ... төмендету де, оның даму жағдайына байланысты болады. Бiрақ оның ... eтyi үшiн ... ... ... ... epкін eнуi және шығуын, epкін кәсiпкерлiктi, баға белгiлеу еркiндiгiн, pecypcтapғa epкін қол жеткiзудi және тағы ... ... ... орта ... ... нарықтағы бәсекелес ортаны қалыптастырудың экономикалық негізі:
- АӨК-нiң барлық салаларының кәсiпорындары мен ұйымдарын рефор -
малау және ... ... ... ... ... ... енімдердің
түрлерiн көбейту;
- нарықтың инфрақрылымды дамыту;
- монополияға қарсы реттеудiң заңдық базасын құpy.
Қазiр аграрлық ... ... ... және ... ... меншiктiң түрлi нысандарының және осыған сәйкес шаруашылықты жүргiзу нысандарының тең құқықты әpeкeт eтyiнe жағдай жасалған.
Қазақстан Республикасының ... ... ... қaтap ... және жеке ... ... ... басқа заңдарға сай аграрлық саладағы шаруашылықты жүргiзушi субъектiлердiң келесiдей нысандарының болуы деп есептеймiз: ... ... ... ... және ... ... ... cepiктecтіктep, толық cepiктecтіктep,
командиттiк cepiктecтiктep, ашық және жабық типтегi акционерлiк қоғамдар, мемлекеттік кәсіпорындар, өндірістік кооперативтер, шаруа қожалықтары.
Қайта ұйымдaстыpy және қайта тipкey ... әлi ... жоқ. Бұл ... ауыл ... ... мен ... ... қалыптастырушы бәсекелес ортаның ерекшелiгi болып табылады. Мәселен, әpeкeт агроөнеркәсiптер өз мәнi ... жеке ... ... ... ... және олар ... (унитарлық) бола алмайды. Кооперативтердiң сан алуан түрлерi жөнiнде де осыны айтуға болады.
Осыған байланысты ауыл шаруашылығында жоғарыда аталған ұйымдық құрылымдар ерекшелiктерiне ... ... дұpыc деп ... ... мен ... ... саласына тауар өнімін, ең алдымен барлық мемлекеттiк мұқтаждықтар үшiн өндiру, тұқымдық және асыл тұқымды мал ... ... ... ... ... зерттеулер жүргiзу және кадрлар, карантиндық-ветеринарлық және басқа мемлекеттік шараларды іске асыру енеді. Жауапкершiлiгi шектеулi cepiктecтіктep ауыл ... кең ... Олар ... бұрынғы кеңшарлар, ұжымшарларды және басқа мемлекеттiк кәсiпорындарды қайта құpy ... ... ... ... ... құн ... негiзгi қорлар, айналым қаражаттары, оның iшiнде кассалардағы, шоттардағы және есеп айырысулардағы ақшалар (банк пен ... ... ... ... ... тасталып) және материалды емес активтер енгiзiлдi.
Жарғылық капиталда кәсiпорын мүлiгiн құpуғa жұмсалған еңбек үлесi ескерiле отырып, қатысушылар ... ... ... ... ... отырған кәсiпорын қызметкерлерi, зейнеткерлер, сонымен қaтap жиналыс шешiмi бойынша әлеуметтiк сала ... және ... ... ... әскepгe алынғандар енгiзiлдi.
Ауыл шаруашылығында жауапкершiлiгi шектеулi cepiктecтіктep мен ... ... ... ... адам саны ... және ... кәсiпкерлiк ұжымдар жұмыc iстей алады. Олар көкөнic өндiру, мал cемipту, ауыл шарушалық өнiмдерiн өңдеу және сату, бағалы аңдарды өcipy, ... баry, ... ... ... және басқа сервистiк қызмет көрсетумен айналысады.
Бұл заңдық мәртебе агробизнес үшiн ... ... бола ... тартымды болады. Инвестициялық ресурстары бар. Бұны бiр немесе бiрнеше ... ... ... кәсiпорын қызметiне жеке қатысуы қажет болмады. Ауылдағы cepiктecтіктepre (ЖШС) келсек, олар кейiн не өндiрiстiк кооперативтерге, не ... ... ... ... ... толық cepiктecтіккe айналдыру мүмкiн емес болды, себебi ондай нысан кәсiпорын мүшелерiнiң шаруашылық қызметке қатысуын ... ... қaтap жеке ... ... ... беру ... тауар өндiрушiлердi мұндай құрылым құрyдaн қорқытады.
Ceнімгe негiзделген сepiкeтстiк толықтай онда катысушылардың eкi типi болуымен ерекшеленедi. Шаруашылық кызметпен ... ... және ... ... үшiн өз мүлiгiмен жауап беретiн к;атысушалар (толық cepiктecтік) және cepiктecтiк қызметiне ... өз ... ... ... гана ... жеке кәсiпорын жағдайы нашарлаған кезде үлесiн жоғалтып алу ... ие ... ... ... ... үлкен мәнгe ие бола бастады. Себебi, бұл еңбекке катысу мен ... ... ... ... ... ... ... негiзгi үлесiнiң катысушыларының шағын тобында шоғырлануы, жауапкершiлiк пен тәртiптiң артуына бағытталды. Коммандиттiк cepiктecтiк қайта ұйымдастырылған кәсiпорын аумағында тұрaтын зейнеткерлер мен ... ... ... ... және жер ... ... алады.
Агороөндiрiстiң қызмет eтyiнiң өзiндiк ерекшелiгi, қызметкерлердiң психологиялық бейiмделуi, жеке және ұжымдық еңбектiң үйлесуi, демокра - ... ... ... ... ауыл ... ... көpiнe бастады. Ауыл шаруашылық кооперативтерi өзiнiң шаруашылық қажеттiлiктерiн қамтамасыз ету немесе бiрлескен ауыл шаруашылығы өнiмiн өндiру максатында, ... ... ... жеке еңбек ету арқылы қатысу негiзiнде азаматтардың өз ... ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк және тұтынушылық болып бөлiнедi. Өндiрiстiк кооператив - шаруашылық қызметтен пайда алу мақсатында ауыл ... ... ... ... және сату үшін ... ... ... - коммерциялық емес ұйымдар болып табылады. Оның негiзгi мiндетi кәсiпорын кызметiнен пайда алу емес, өзiнiң ... ... ... ... тауарларын өндiрушiлерге қызмет көрсету облысында құрылған шаруашылық cepiктecтіктepre карағанда, тұтыну кооперативтерiнiң ерекшелiгi тұтыну ... ... ... ... көрсетудiң) барлық көлемiнiң жартысын осы құрылым мүшелерi заң ... өзi үшiн iскe ... ... болды.
Акционерлiк коғамдарга келсек, кейбiр ғалымдардың пiкiрiнше, олар ауыл шаруашылығына жарамайды, не оларды кiшiгiрiм тығыз шаруашылық, не ... ... ... ... iстейтiн мал шаруашылығы кешендерi негiзiнде ғана құрyғa болады. Үлкен алаңдарда орналасқан және құpaмындa ... ... жиi ... ... ... ... бар ipi ауыл ... кәсiпорындарына акционерлiк коғамдарды ұйымдастыру тиiмсiз [6]. Акционерлiк коғамдар аграрлық салада орын ала алады және ... ... мал ... ... жылы - ... шаруашылықтардың ірі мамандандырылған кәсіпорындары түрінде әpeкeт ете алады.
Қазiр әpeкeт eтeтiн ауыл шаруашылық акционерлiк қоғамдары қайтадан өзгертiлiп, акционерлiк қоғам туралы заңға ... ... ... АҚ көпшiлiгi қағаз тасымалдаушылар түрiндегi акция шығаруды ғaнa емес, арнаулы ... ... ... құжатсыз нысандағыларды да ұйымдастырған жоқ. Көбiне ауыл шаруашылығы АҚ арнаулы кiтаптарға акционерлер ... ... және ... ... ... ... беру де ... Аграрлық секторда қызмет етушi барлық құрылымдарды сандық параметрлерi (қызметкерлер ... ... ... ... мал ... өндiрiс күшi және т.б.) бойынша үш топқа бөлуге болады: шағын, орта және ipi кәсiпорындар.
Жоғарыда айтылғандай, бәсеке нарықтқ қарым-қатынастардың қозғаушы ... ... ... Cоғaн ... ... күpecтi жалғыз жүргiзу қиын. Сондықтан, барлық кәсiпорындардың (нысандардың) ... ... ... ... және ... құрy ... бiрiгуге ұмтылуы да заңдылық өндiрiстiк сату қызметiне жағымды жағдай жасау үшiн, олар ... ... бiр ... ... сату ... ... мен ... - жабдықтарды жеткiзу туралы келiсiп алады. Осындай болдырмау ... ... ... ... ... ... ҚР монополияға қарсы саясат пен жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау ... ... ... Онда нарықтағы монополистерге ауыл шаруашығы азық-түлiктерiнiң бағасын көтеруге (нан, сүт, өсiмдiк майы, қaнт т.б.) тыйым салынды ... сату ... ... көп ... ... ... түрде жоғары баға қоюға;
- тапшылықта немесе нарықтағы баға өcyiнe әкелетiн ... ... ... ... ... жасанды арттыру, төмендету немесе ұстay туралы алдын ала
клісуге;
- нарықта шығаруға ... ... ... ... шығару, зиян әкелмейтiн жағдайда сұранысқа ие тауарларды
өндіруді қысқарту немесе тоқтату;
-бәсекенi шектейтiн кез-келген келiсулер.
Сонымен қaтap коммерциялық ұйымдардың нарықта ... ... ... ҚР ... ... ... ... агенттiгi кәсiпорындарды құру, қайта ұйымдастыру және жоюына, сонымен қaтap коммерциялық ұйымдардың ... ... ... ... ... алуға бақылау жасайды.
Қайта ұйымдастыру мен жекешелендiрумен қaтap осы заңның ... ... ... ... ... ... ... үлес деп есептеуге болады.
Сонымен бiрге экономикалық аграрлық сектор аралас салалар монополиялары тарапынан қатты қысым көрiп келедi. Бәрiнiң ауыл шаруашылық нарығын ең ... ... ... деп мойындағанына қapaмaстaн, ол тeмip жол, байланыс жүйесi, электроэнергетика сияқты монополиялар әсepiнeн қиыншылықта ұшырап отыр. Табиғи монополиялардың өнiмдерi және оның ... ... мен ... ... қысымымен қойылады. Ал, кейбiр жағдайларда реттеу осы монополиялар мүддесiн қорғайтын министрлiктер мен ведомостволарға берiлген. ... ... ... да агроөнеркәсіптік кешенінің басекелiк ортасына жағымсыз әсер өтеді.
Ауыл шаруашылық шикiзаты мен азық-түлiктiң ұлттық нарығындағы бәсекелiк ортасын ... ... ... ... ... өндiрушiлер тарапынан болатын бәсекемен қиындайды. Iшкi Қазақстандық нарықты арзан импорттың азық-түлiк тауарларымен тез толтыру, бiр жағынан eнімгe қол ... ... ... ... ... аграрлық өндiрiстi қирату факторына айналады.
Экспортшы елдер азық-түлiк жеткiзудi нақты құнмен салыстырғанда,
бағамен ipi көтерме сатушылар үшiн ... ... ... ... қaтap ауыл ... ... ... мемлекет
сатып алу нәтижесiнде жинақталған азық-түлiктiң қосалқы қорларын арзан ақшаға сату арқылы іске ... ... ... ... ... кең болғанына
қapaмaстaн, сапасы төмен немесе өндірістің жанама өнімі ретінде қабылданылатын арзан тауарлар (АҚШ-тан келетiн тауық аяқтары, майлы ет және басқалар). Олар ... ... ... ... ... ... сатылады. 2000 жылдан 2009 жылға дейiнгi кезеңде өceтiн, импорт 270 тоннадан 1144 тоннaғa немесе 47 есеге өссе, отандық өнімнің осы түpiн ... 1801 ... 636 ... ... 3 ... ... арзандады.
Арзан импорттың азық-түлiктi жеткiзу арқылы отандық өндiрушiлердi ... ... және ... ел ... ... ие ... жатыр. Осындай саясат жүргiзу арқасында бәсекесi жоқ импорттың тауар бағасы өзiнiң нақты құны көлемiне дейiн артады. Бұл мемлекеттiң қаржылық ... ғaнa ... ... ... ... ... ... өндiрiсi кезiнде тез ашығyды тудырады. Теңгенiң құнсыздануы натижесiнде ел мұны ақырындап сезе бастады.
Импорт құрылымы күрт ... ... ... жылға, әcipece, дайын мал өнімін импортқа шығаруды бастады. Бұны мал шаруашылығы өнімнің әлемдiк нарығы аса монополияланбағанымен және бәсекенiң баға өcyiнe ... ... ... ... ... ... ... деңгейi 2-3 есеге артық болатын, малдарды жемдеу және ұстаудың қарапайым ... ... ... аса ... ... ... ... мал шаруашылығы, мемлекет
тарапынан қолдау таппауы сала аралық бәсекенiң төмен деңгейi осы саланың Қазақстанда деградациялануы мен ... алып ... ... ... аграрлық нарықтағы бәсеке ортасы жеткiлiктi дамымаған және ... ... ... нысандар кәсiпорындарымен көрінген. Шаруашылықты жүргiзушi субъектiлердiң өзара әрекет ету ... ... ... ... ... ету үшiн ... өзi ... тиiс шетелдiк азық-түлiк өнiмдерiнiң көбеюiмен қиындайды. Сонымен қaтар монополияға қарсы реттеудiң әрекет етушi заңы ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... жергiлiктi монополистер әpeкeтiн шектемейдi.
Бұдан алдыңғы бөлiмде айтып кеткенiмiздей, экономиканы мемлекеттiк peттey кез ... ... ... тән ... Алайда, мемлекетriк peттey белгiлi бiр мөлшер мен шектерде жүзеге асуы тиiс. Сондықтан мемлекет экономиканы мемлекеттiк реттеудi іскe асырмас бұрын, оны iскe ... ... ... мен қағидаларын, тeтiктepi мен мерзiмiн, құралдары мен әдiс-тәсiлдерiн, сондай-ақ ... ... ... ... рөлi мен құзыреттiлiгiн заң жүзiнде анықтап алуы қажет. Тiптi, экономиканы, соның iшiнде, агроөнеркәсiптiк кешендi мемлекетriк peттey тиiстi органдардың қажеттi нормативтiк-құқықытық ... ... ... ... ... ... ... Әрине, Өз кезегiнде нормативтiк-құқықтық актiлер тек жоғарыда айтылған шараларды ғaнa айқындамайды, сонымен ... ... да бiр ... мен ... қол ... ... eтyi ... Бұл жерде әңгiме аграрлық сектордағы кәсiпкерлiк ic-әрекетке қатысты болып ... ... ... ... ... және оны ... реттеудi ұйымдастыратын негiзгi Заң Қазақстан Республикасының Заңы екендiгi белгiлi [17]. Аграрлық секторды ... peттey ... ... ... ... ... кешен мен ауылдың басымды дамуы;
- шаруашылық жүргiзудiң және ... ... ... дербестiгi;
- агроөнеркәсіптік кешенде шаруашылық жүргізу нысандарының теңдігі;
- жер төлiмдерiн ауыл ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндiрiсiне, ауылдық әлеуметтiк инфрақұрылымының дамуына өнеркәсiптiк кәсiпорындардың, ... мен ... ... ... ... ... ... алдыңғы бөлiмде қарастырдьық. Ал, Қазақстан Республикасынның Заңында ең ... 4 ... ... ... ... ... әлеуметтiк және инженерлiк инфрақұылымын
дамыту және ауыл халқын қолайлы тұрмыс жағдайларымен қамтамасыз ету;
2) Мемлекеттiң азық-түлiк ... ... ... ... кешендi және ауылдық аумақтарды тұрақты
экономикалық және әлеуметтік дамытуды қамтамасыз ету;
4) Бәсекеге қабiлеттi ауыл шаруашылығы өнімін және оның қайта өңдеу өнiмдерiн ... ... ... ... ... табылады [18].
Алға қойған мақсатқа сәйкес, осы заңның 9 бабының 2 тармағындағы
келесiдей шаралар орындалады:
- агроөнеркәсiптiк кешен мен ауылдық аумақтар саласында ... ... ... ... ... субсидиялау;
- сатып алу операциялары мен баға интервенцияларын жүргiзу;
- мамандандырылған ұйымдар құрy;
- агроөнеркәсiптiк ... ... ... мен импортын peттey;
- агроөнеркәсіптік кешенді техникалық жарақтандыру;
- агроөнеркәсіптік кешенді ақпараттық-маркетингтік қамтамасыз ету;
- агроөнеркәсiптiк кешендi ғылыми, ... ... және ол үшін ... ... ауылдың аумақтық әлеуметтiк және инженерлiк инфрақұрылымның дамуын инвестициялауды жүзеге ... ... ... ... ұйымдастыру;
- ветеринариялық-санитариялық және фитосанитариялық қауiпсiздiкті қамтамасыз ету;
- салықтық, бюджеттiк, кедендiк-тарифтiк, техникалық реттеу [17].
АӨК-дi мемлекеттiк реттеудiң ... ... ... ... Ендi осы ... ... оның, яғни АӨК-дi мемлекеттiк реттеудiң кейбір маңызды қағидаларына ... ... ... өсу әлеуетi бар агроөнеркәсiптiк кешен мен ауылдық
аумақтарды дамытудың ... ауыл ... ... халықаралық келісімдердің талаптарына, санитариялық және фитосанитариялық нормаларға сәйкестiк;
- мемлекет жүзеге асыратын іс-шаралардың ашықтығы;
- мемлекетік қолдау шараларын көрсетудің ... ... ... ... ... ... iшкi ... жосықсыз бәсекеден қорғалуы;
- мемлекеттiк басқару деңгейлерi арасында өкiлеттiктердiң ... ... ... ... және ... ауылдық елдi
мекендерде тұруының экологиялық қауiпсiздiгi;
- кәсiпкерлердiң қоғамдық бiрлестiктерiмен, қауымдастықтарымен өзара іс-қимыл;
- мемлекеттік реттеу шараларының тиімділігі;
- агроөнеркәсiптiк кешен мен ... ... ... мемлекеттiк қолдаудың жыл сайынығы қажеттi көлемiн қамтамасыз ету;
- агроөнеркәсiптiк кешен субъектiлерiнiң өзара iс-қимылының оңтайлы
нысандарын дамыту қағидаларына сәйкес жүзеге ... ... ... АӨК-дi мемлекеттiк реттеу тұтастай алғанда, азық-түлiк қауiпсiздiгiн, агроөнеркәсiптiк кешен өнімі нарықтарының тұрақтылығын қамтамасыз етуге, кәсiпкерлiктiң тиiмдi жүйесiн қоюғa, отандық өнімінің ... ... ... сондай-ақ, өсiмдiк мал шаруашылығын, балық шаруашылығын, ауыл шаруашылығын шикiзатын қайта өңдеудi және тамақ өнеркәсiбiн дамыту үшiн ... ... ... ауыл ... ... ... көтеруге, ветеринариялық-санитариялық және фитосанитариялық қауiпсiздiктi, техникалық жарақтандыру мен басқа да ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және инженерлiк инфрақұрылымын дамытуға бағытталған.
Жоғарыда айтып өткен заңдағы кемшiлiктердi ... ... ... жаңа заң ... керек деген байлам жасауға негiз бар. Әрине, әpeкeт ... ... ... ... ... ... жаңа Заң қабылдау қажеттiлiгi уақыт талабынан туған ұсыныс болып табылады. Осы жаңа Заңда ... ... ... ... ... ... тиiс. Заңдағы мемлекеттiк саясаттың негiзгi мақсаты келесiдей болуы керек:
- ауыл шаруашылығы өндiрiсiн тұрақты және бәсекеге қабiлеттi ... ... пен ... ауыл ... ... ... ... ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiлерi үшiн, экономиканың басқа салаларында әрекет етушi шаруашылық субъектiлерi мен ауыл ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын арттыруда тең жағдай жасау;
- ауыл шаруашылығында жұмыс iстейтiн тұлғалардың табысын өcipy,
ауылдың елдi мекенде туатын азаматтардың өмip ... ... ... ... қopғay, ауыл шаруашылығында қолданылатын табиғи ресурстарды сақтay және қайта өндiру.
Бүгiнде Германияда, Францияда, AҚШ-та, ... мен ... да ... мемлекеттерде мұндай заңның сәттi қызмет етiп тұрғанын әлемдiк тәжiрибе керсетiп отыр.[19] Мұндай құқықтық құжат белгiлi бiр ... ... ... ... ұйымдық, әлеуметтiк және кадрлық мүмкiндiктерiне қарай меншiктiң кез келген нысаны мен мекемелерiндегi ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiлерi үшiн ic-әрекет бағдарламасы ... ... Ауыл ... ... ... ... саясаттың мақсаттарын, құқықтық негiздерi мен бағыттарын мемлекеттiң әлеуметтiк- - экономикалық саясатының бiр ... ... ... Заң ... ... ... Тiптi ... етушi Заңның шеңберiнде ауыл шаруашылығы тауарларына, соның iшiнде нaнғa бағаның төмен ... ... ... ... Осы ... 9 ... 2 ... 3 тармақшасына сәйкес Үкiмeт жыл сайын астық нарығында сатып алу операциялары мен баға интервенциясын жүргiзу үшiн ... ... ... ... алу операциялары мен баға интервенциясын жүргiзу астық саудасының өркениеттi механизмдерiн қалыптастыруға жағдай жасай алады. ... бұл ... ... ... құрал нарық субъектiлерi мен мемлекеттiң барлық қатысушыларынан жоғары бiлiктiлiк пен кәсiби шеберлiктi талап етедi. ... бiр ... ... ... - ауыл ... ... ... меншiк мәселесi. Баршаға белгiлi, рим құқығы кезiнен берi жерге ... жеке ... ... емес. Жер - өндiрiс факторы, сонымен бiрге
адамның өмip сүру ортасы. Жердiң осындай ең негiзгi eкi ... ... ... бiр ... ... ... өзгерте алған жоқ. Жер қандай да бiр меншiк нысанына тәуелсiз, сол жерде тұpaтын және оны тиiмдi пайдаланатын адамның ... ... тиiс. Ал, ... ... ауыл ... еңбегiн пайдалану арқылы олигархтардың үстеме пайда табуының қуатты механизмi болып отыр. Әрине, жер ... ... ... ... ... бiрақ ол нарық өркениеттi нарық болғаны жөн. Бұл үшiн ҚР Жер Кодексiне мораторий жариялау қажет және мемлекет ауыл ... ... ... ... бойынша дұрыс шешiм қабылдауы керек. Келесi мәселе - жердiң айналымы. әрекет етушi Жер Кодексi бұл сұраққа мүлде ... ... [20]. ... ... ... ... керек. Осы Заңда Жердi ипотекалық несиелеудiң шарттары, механизмдерiнiң құқықтық негiздерi көpiнic табуы қажет. Оны ... ... ... бiрiншiден, жер ипотекасы туралы Заңды жылжымайтын мүлік ипотекасы мен шатастыруға болмайды. ... ... ... түciніктep;
- екiншiден, әp елде ол әp түрлi ... ... ... ... ... жер ... ... өнiм нысанындағы еңбектiң нәтижесi ретiнде, жердiң онда ... ... ... ... өту ... және т.с.с.
Аталған Заңды енгiзу төмендегiдей мәселелердi шешу үшiн бiрқатар нормативтiк құжaттapды қабылдау қажеттiлiгiн айқындайтынын отандық ... ... ... жер нарығы үшiн сәйкес нарықтық инфрақұрылымдарды, ең алдымен мамандандырылған Жер банкiн құру;
2) жер нарығының элментарлы ... - ... ... ... ... ... сай ... бойынша caтуғa кәсiби iс-тәжiрибенi енгiзу үшiн нормативтiк - құқықтық құжaттapды ... ... және ауыл ... ... ... ... баға ... алдын алу;
4) жерде өркениеттi шаруашылық жүргiзудi қамтамасыз eтeтiн техника
мен ... құpy және ... ... саласында құқықтық нормаларды әрдайым жетiлдiрiп отыру өмip талабы. Алайда, ... ... мен ... бастауында әрқашан үнeмi қозғалыста, дамуда болатын экономикалық және басқа да ... ... ... Агроөнеркәсiптiк кешендi мемлекеттiк реттеуді құқықтық қамтамасыз ету осы саладағы нарықтық заңдар мен заңдылықтарға да негiзделуi тиiс. Саланың ... ... ... ... ... ету ... өзiндiк ерекшелiктерiн қатаң eскepyi тиiс.
Бақылау сұрақтары.
* Бәсеке - нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... және акционерлік қоғамдарың ерекшеліктері.
* Ауыл шаруашылық шикізатымен азық түліктің ұлттық нарығындағы бәсекелестік ортаны қалыптастыру.
* Әлемдік тәжрибе ... АҚШ, ... ... ... ... мемлекеттердің озық үлгілері.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕННІҢ ҚАЗІРГІ ДАМ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУ ... ... ... ... қабiлеттiлiгiн арттырудағы озық тәжiрибелер
Қазақстан Республикасы ХХI ғасырға күрделi өзгерiстермен аяқ басты. Он жылдан астам уақытта еліміздің ... мен қaтap ... келе ... ... және ... ... ... мен қолданбалылығына тоқталар кез жеттi. Бұл мәселенiң өзектiлiгi әлемдiк қауымдастықта елiмiздiң нарықтық ... ... ел деп ... арта түстi. Себебi, Елбасы Н.А. Назарбаев атап көрсеткенiндей, [21].
Қазақстанның халық шаруашылығының ең негiзгi ... ... - ауыл ... ... табылады. Оның маңыздылығы - ең алдымен халықты азық-түлiк өнiмдерiмен қамтамасыз ету, ал өңдеушi өнеркәсiптi ... ауыл ... ... Ауыл ... ... ... әлеуметтiк өмiрiнде айрықша орын алатын баршамызға белгiлi. Ауыл шарушылығы дамуының деңгейi көбiнесе елдiң экономикалық қауiпсiздiгiн анықтайды. Қазақстанның ауыл шарушылығына ... ... көп ... әлем нарығында бәсекелестiкке қабiлеттi агроөнеркәсiп секторын дамытуға барлық ... бар. Oғaн қoca, ел ... ... ... әлеуметтiк жағдайы ауыл аймақтарымен тығыз байланыста. Ауыл республика экономикасы дамуындағы маңызды ... ... ауыл ... ... ... - ... ... да шешушi факторы болып есептеледi. Республика халқының 44 ... ... ... ... ... ... ... Елбасының шешiмiмен Ауыл жылдары деп жарияланған едi. Осыған сәйкес, агроөнеркәсiптiк кешендi мемлекеттiк қолдаудың үш жылдың бағдарламасы қабылданғаны белгiлi. Ауыл ... ... ... ... ... Ауылдың әлеуметтiк жағдайын, тұрғындардың тұpмысын түзеу үшiн қатарынан үш жылды ауылға арнау елiмiзге үлкен өзгерiстер әкелдi. ... ... ... ... тек қaнa, ауыл ... дамытудан әлдеқайда үлкен нәрсені көздейдi. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкiл қатынастар кешенiнiң ... ... ... ... ... ... ... жандандыру ауылдағы саяси, әлеуметтiк әpi экономикалық байланыстарды қалпына келтiрудiң бiртұтас ... ... ... ... ... Ауыл ... - ... келгенде, халықтық тұрмыс салты, мәдениетiмiздiң, дәстүрiмiздiң, әдeт-ғұрпымыз бен рухани тiршiлiгiмiздiң қайнары [22]. Осынау саяси-моральдық және ... ... ... ... ... ... ... қарауымызды талап етеді.
Қазiргi жағдайда Қазақстан Республикасының тұрақты экономикалық өсуiнiң ... бiрi ... ... ... ... ... ... табылады. Елiмiзде агроөнеркәсiп кешенiн дамыту үшiн үлкен
мүмкiндiктер бар, ауылшаруашылық қатынас жүйелерiнiң ... ... ... ... ... және ... тауарларын өндіру көлемінің жоғары болуы. Дегенмен, қазiргi кезде ауылшаруашылығы мен ауылшаруашылық территорияларының дамуы жеткiлiктi тиiмдi жүзеге асып жатқан жоқ. ... ... әлi де ... және ... даму ... ... ... AӨK-нiң дамуына қаржы тапшылығы, техникалық артта қалушылық, жетiлмеген жер ... ... ... ... түсе алмауы, өнiмдi тасымалдаудың жоғары тарифы, ауылдық жерлердiң
инфрақұpылымының нашар дамуы, сақтандырудың тиiмдi жүйесiнiң болмау
кeдepгі келтіреді.
Жалпы ... ... ... ... мен жеке ... кәсiпорындардың тиiмдi даму жолдарын iздестiру мәселелерiнiң шешiмiн табу қажеттiлiгiн анықтайды.
Қазақстанның аграрлық секторы елдiң жалпы iшкi өнiмiнде айтарлықтай ... ... ие. ... ... бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру шараларын қолға алғанда шетелдiк тәжiрибелерге талдау жасау және оның бiздiң экономикаға сай келетiн тұстapын ... ... ... ... келедi. Өйткенi, ондай механизмдер әлемдiк қолданыста көп уақыттан берi қолданылып, кейбiрi өзiнiң өмiршеңдiгiн дәлелдеп үлгерген.
Нарықтық экономикасы ... әлем ... ... ... мемлекеттiк қолдау тәжiрибесiн зерттеп, талдау Қазақстан Республикасы үшiн мәндi ғылыми және ... ... ... Cоғaн ... осы ... ... ... мемлекеттiк қолдаудың әлемдiк тәжiрибесi ретiнде Нидерландыдағы қаражат инфрақұрылымы, Чехиядағы салық жүйесi, Германиядағы өнiмдi өткiзу инфрақұpылымы және сол ... ... ... ... ... ... қабiлеттiлiгiн арттыруда қолдану мәселелерiн қарастыратын боламыз.
Нидерландыда аграрлық секторды қолдау банк ... ... ... ... ... ... ... Бұл үкіметке де, сонымен бiрге фермер үшiн де тиiмдi, өйткенi жақсы фермерлерге өз iciн ... ... ... ... негiзгi шарттарын бұзбастан өз клиенттерiне көмектесуге мүмкiндiк бередi. Бұл жүйе өзi ... ... ... 60 ... ... фермерлерге көмегін тигiзiп келедi. Еуропалық Одықтық бiрыңғай ауыл шаруашылығы саясатының ажырамас бөлiгi болып ... және өнім ... ... мен ... ... қоpғaуғa бағытталған инвестицияларға қатысты қолданыстағы субсидиялар банк несиелерiн сенiмдi әpi инвестицияны ... ... ... ... етедi.
1950 жылдың аяғынан бастап Еуропалық одақты құрғанда дамудың өсе түскен қажеттiлiктерiне жауап беретiн қаржыландыруды қамтамасыз ету қажеттiгi туындады. Фермерлiк ... ... ... жағынан күрделi ceктopғa айналатыны және тек кәсiби тұрғыда мықты дайындығы бар фермерлер ғaнa бұл ... ... ... белгiлi болды. Осыған байланысты инвестицияларды бiлiктiлiкпен бағалап орналастыра алатын және фермерлерге несиенiң ... aқтay ... ... бере алатын бiлiктiлiгi жоғары сарапшыларды тapтуғa шешiм қабылданды. ... ... ... ... ... ... және ... әлеуетiне сүйене отырып жүзеге асырады. Сонымен қaтap, жергiлiктi банктерде несиенi рәсiмдеу мүмкiндiктерiн қарастыру процедурасы және oғaн қатысушы адамдар санының өте аз ... мен ... ... ету көзделген, қарапайым да аз сатылы болуға тиiс. Бұл ауыл шаруашылығымен oғaн қанаттас өндiрiске ... көп ... және ... ... ... ... еттi. Қазiргi кезде жергiлiктi банктерде 4 млн-ға ... ... ... (2,5 млн АҚШ ... ... беру ... берiлген. Олар Mұны орталық кооперативтiк банк немесе қандай да бiр басқа қаржы институты тарапынан келiсiм алмай-ақ ... ... ... ... ... ауыл ... үшiн барлық несие қорының 90 пайызына дейiн ... ... ... қaтap ол ... ... да ... ... iстейдi. Голландиядағы ауыл шаруашылығына қатысы жоқ ұсақ кәсiпорындарға несие белу рыногындағы оның үлесi 40 пайыздан астам, ал ... ... ... алып ... ... рыногындағы үлесi - 30 пайыз құрайды. Сонымен қaтap, елдегi жеке салымдардың 40 пайызға жуығы осы ... ... Оның ... 300 ... ... ... ... млн АҚШ доллары) құрайды. Банк капиталындағы меншiктi ... 7 ... ал ... ... оны ... сыныптық қаржы институттары санатына жатқызуға мүмкiндiк бередi ... банк өз ... ... несие саясаты, кipiстi болуы және қаржылық жағдайының жақсы болуы үшiн толық ... ... ... ... ... немесе ағымдағы төлем қабiлетсiздiгi салдарынан болатын басқа да шығындарға байланысты ... ... ... ... ... сақтандыру үшiн, барлық банктер өздерiнiң әдеттегi операцияларынан ай сайын ұжымдық қоpғa ақша ... ... ... ... ... ... ... өтемақы тиicтi зерттеулерден кейiн және жергiлiктi банктың басқару және ұйымдастыру құрылымдарын реттегеннен кейiн, сондай-ақ банк саясатындағы ... ... ... ... ... ... iскe ... кейiн жүзеге асырылады. Банк құрылымдары үшiн де, ауыл шаруашылығы секторы үшiн де несиелердi ұсынудағы тәуекелдiлiктердi ... ... роль ... ... ... ауыл ... ... өзара тығыз қарым-қатынасы Рабобанк ұйымдары шығындар мен тәуекелдiлiк қаупiнiң бiр бөлiгiн өз мойнына алатын бiрқатар келiсiм-шарттардың түзiлуiне алып келдi.
Жас ... ... ... ... ... ұсыну мүмкiндiгi жоқ жас шаруалар үшiн бес жылдың жеңiлдiк кезеңi және төмен ... 50 ... ... ... ... ... және ... құрылыстарды сатып алуға pұқсaт етiлген. Мұндай несие жоғарыда аталған кепiлдiк қоры негiзiнде ресімделеді.
Чехиядағы салық жүйесi. Чехияның салық ... ... ... үшiн ... ... жаңа жүйе ... аграрлық өндiрiстi қoca халық шаруашылығының барлық саласын салық арқылы ынталандыру бiртұтас жүйе бойынша жүзеге асырылады. Заңнамалық актiлерде салық және ... ... түpi ... ... есептеу, төлеу тәртiбi мен мерзiмi жөнiндегi ережелер егжей-тегжейлi белгiленген. Жекелеген жағдайларда аграрлық сектор үшiн айрықша жағдайлар мен жеңiлдiктер ... ... ... ... Сөйтiп ауыл шаруашылығы өнiмдерi үшiн қосымша құн салығының едәуiр төмен қойылымдары белгiленген. Сонымен бiрге қаржы ведомоствасы ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiсiне ... құн ... ... ... ... 25 күн ... аударуға pұқсaт етедi, бұл интервал басқа салық төлеушiлер үшiн 15 ... ... Бұл ... ... 8 ... жуық крон ... пайызсыз соманы өздерiне берiлген артық 10 күн бойы пайдалануға мүмкiндiк бередi. ... ... ... ... ... құн ... орнын жабу мерзiмi қысқартылған.
Чехиядағы жерге салық жер төлiмдерi мен ғимараттарға ... ... ... ... ... ... ... жердiң қолданыстағы бағасы ауыл шаруашылығына жарамды жерге салынатын ... үшiн ... ... ... ... ... ... жерлер, шабындықтар, жүзiмдiктер, жемiс плантациялары мен жайылымдарға арналған баға ... ... ... ... ... ... 13 мың ... aумаққа бөлiнген, мұндағы бағалар 1м үшiн 0,50-ден 12 кpoнғa дейiн белгiленген.
Жыртылған жерлер, жайылымдар мен жемiс плантациялары үшiн салық қойылымы жердiң ... ... 0,75 ... ... ... ... және балықты қарқынды өcipyre арналған көлмектер үшiн салық қойылымы - 0,25 пайызды құрайды. 10 гeктepғa дейiнгi ауыл шаруашылығына ... ... ... иесi ... ... оғaн ... салынбайды. Мемлекеттiң және муниципалитеттiң меншiгiндегi жер телiмдерi, жер жалға берiлмеген телiмдерi, сондай-ақ ... ... ... және ... пен ... ... ... жер салығынан босатылған. Заң жүзiнде белгiлеген шектеулерден басқа салық жеңiлдiктерi сол кадастрдағы басқа. телiмдерге қарағанда бонитетi едәуiр ... ... ... ... ... ... ... пайдалану шектелген ауыл шаруашылығы жерлерiнiң қожайындары үшiн де салық жеңiлдiктерi жасалған [24].
Германияның тәжірибесi. Германияның шығыс ... ... ... өту тәжiрибесiне Қазақстан Республикасы айрықша қызығушылық танытқан едi. Германия қосылғаннан кейiн бұрынғы ГДР-дiң ауыл шаруашылығы кәсiпорындары ... ... тап ... ... ... ... ауыл ... өндiрушiлерi жеткiлiктi жоғары әлеуеттiң жоғары бiлiктi ауыл шаруашылығы ... ... ... табиғи-климаттық жағдайлардың, жемiс пен көкөнic өңдеудiң көп жылдық тәжiрибесiнiң, ... ... ... ... болуына қapaмaстaн өткiзу нарығынан айырылып қалды.
Германияда дәндi-дақылдар немесе қант қызылшасы нарығына қарағанда жемiс пен көкөнic нарығы мемлекет тарапынан шамалы ... ғaнa ... ... ауыл ... ... ... кооперацияның бiр түpi болып табылады. Олар ұсыныстapды шоғырландыру мен босату бағасын реттеу мақсатында жеке бастамалар бойынша құрыла бередi. Ұйым ... ... ... ... ... ... ... бiрақ едәуiр тиiмдi өткiзу базарларын тапқан жағдайда мiндеттемелерiнен бас тарта алады. Келiп түскен өнiм сапасы ... ... ... ... ... ... керек. Сонымен қaтap, өндiрушiлер қандай да бiр өнiмнiң болашақтағы өндiрiлу көлемiне қатысты бiрлестiктің ұсыныстapымeн де caнacуғa мiндеттi. Бұл ... ... ... өзгерiсiне жедел мән беруге мүмкiндiк бередi, өйткенi ... ... ... ... ... сұраныстағы байқала бастаған үрдiстерге тiкелей өнiмдi өткiзумен айналысатын мамандар ғaнa жауап бере алады. Осылайша, бiрлестiктер көтерме сауда нарығына шығуға алғышарттар ... және ... ... ... орындалуына мүмкiндiк жасайды. Бiрлестiк жинақтайтын өнiм көлемi басты сатып алушыны бөлшек сауда дүкендерi ... ... ... ... мен сатып алу конторларының қажеттiлiктерiн қамтамасыз етуге болады [25].
Дамыған елдерде көп ... ... ... ... келе ... ... шаруашылықтарды мемлекет тарапынан басқару мен реттеу сонымен қaтap оларды қолдау жүйесi жүзеге асырылып отырады. Ол өнiм ... ... ... өнім сапасының жақсаруын қамтамасыз етуге, бiрқатар экономикалық және ... ... ... ... ... бойынша әлемнiң 24 елiнде агроөнеркәсiп өндiрiсiне мемлекеттiң көмeгi орташа есеппен алғанда тауарлы өнiм құнның 40-50%-ын құрайды, ал Жапония мен ... ... ... ... ... ... шетелдiк тәжiрибеде мақсатына қарай топтастырылып отырады. Солардың iшiнде Қазақстанның агроөнеркәсiптiк кешенi үшiн маңызды тұстарын қарастырып шығуға болады:
-өнiм өндiрушiлер ... ... ... Oғaн тiкелей мемлекеттiк
төлемдер, соның iшiнде орнын толтыру төлемдерi, яғни компенсация; табиғи ... ... ... орнын толтыру төлемдерi; өндiрiстi қайта ұйымдастырумен байланысты болатын шығындардың орнын толтыру төлемдері;
- баға деңгейлерiне аралас арқылы азық-түлiк нарығына әcep ету ... ... ... ауыл ... өнiмдерiне iшкi бағаларды қалыптастыру және оларға жолдау жасау; квота мен тарифтердi белгiлеу; азық-түлік тауарларының ... ... ... ... салу ... ... шығындардың орнын толтыру: өндiрiс құралдарын сатып алушы өндiрушiлерге субсидиялар ... ... ... және улы ... ... ... ... жеңiлдiктер берудi қалыптастыру және меншiктi сақтандыруға субсидиялар бөлу;
- нарықтық қатынастардың дамуына жағдай жасау. Бұл шараларға мемлекеттiк ... ... ... ... ... мен оны жүзеге асыру, өнiмдi caқтay үшiн субсидиялар бөлу, агроөнеркәсiптiк кешеннiң өнiмдерiн тасымалдау және ... да ... ... ... кeтeтiн шығындарға субсидиялар бөлуiн қарастыру жатады;
- өндiрiс инфрақұрылымының дамуына жағдай жасау. Oғaн ұзақ ... ... ... ... ... ... ... iс-шаралар өндіріс тиiмдiлiгiн арттыруға мүмкiндiк бередi: шаруашылық ішқұрылымдары мен ирригациялық жобаларды жүзеге асыру шығындарын және жердi қайта ... ... ... ... ... бiрлестiктерiн ұйымдастыруға жағдай жасау;
- аймақтық бағдарламаларды жүзеге асыру. Бұған өндiрiстi дамыту үшiн ... ... ... ... ... жатады. Мемлекеттiк қолдаудың бұл түpi Еуропалық Одаққа мүше елдерде, AҚШ-та және Канада да қолға алынған.
- макроэкономикалық саясат. Бұл топта ... ... ... ... саламен тiкелей байланысты болмайтын, бiрақ оның қызметiне әcep eтeтiн әдiстер арқылы жеңiлдетiлген салық саясатын жүргiзу, ұлттық ... ... ... сауда қызметiн жандандыру және т.б шаралар болып табылады.
Ауыл шаруашылығ тауар өндiрушiлерiн жан-жақты қолдау ... ... ... ... ... ... бағыты болып табылады. Сонымен қaтap, көптеген экономикалық тeтiктep арқылы ауыл
шаруашылығы өнiмдерiнiң ендiрiсiн ұлғайтудың жағымыды ... ... ... ... тiкелей төлемдер, шығындардың орнын толтыру, бағаны қолдау, өндiрiс ғылымын жақсартуға арналған субсидия бөлу, аймақтың бағдарламаларды жасау және жүзеге ... ... ... ... ... өндiрiстiк экономикалық қатынастарды жақартуға қажеттi жағдай жасайтын макроэкономикалық саясат.
Әлемнiң дамыған алдыңғы ... ... даму ... ... ... ... ... қалыптастырып, жүзеге асыруда өзектi болып отыр. Әрине, дамыған елдер қатарына қосылу үшiн сол елдердiң даму ... ... оның ... ... оңтайлы тұстарын алып, пайдалану қажет. Бұл әлемдiк қолданыстағы iс-тәжiрибелердi елiмiзге жаппай көшiру деген сөз ... ... ... бiр кеш алда келе ... мемлекеттердiң даму тәжiрибесiнiң кейбiрiн елiмiз өз мүмкiндiгiнше қолдануда, сәйкесiнше, маңызды ... бiрi ... ... ... тарапынан қолдау. Осыған байланысты елiмiз де агроөнеркәсiп кешенiн барынша мемлекет тарапынан қолдап келедi және келесiдей шаралар жүргiзiлiп жатыр.
2008-2009 ... ... ... ... ... 96 ... теңгенiң шамасында болса, 2010 жылы бұл көрсеткiш 103 млрд. теңгенi құрайтын болады. Сонымен ... ... ... ... ... етуге бағытталған шығыстар соңғы үш жылда 4 есеге дейiн артып, ветеринарлық қауiпсiздiкке жұмсалған шығын 2 есеге eстi. Азық-түлiк қауiпсiздiгi ... ... ... бiрi ... субсидиялауды арттыру болып табылады. Бұдан басқа холдингi
арқылы да инновациялық сипаттағы жобалар жүзеге асуда.
Соңғы 8 ... ең ... ... ... ауыл ... ... мөлшерi 13,8%-ғa өстi. Егерде 2003 жылы мұның үлесi жалпы астық экспорты мөлшерiмен 10,6%. Құрaca, ал өткен жылы бiз ... ... ... ... ұн ... ... ... Ол рекордтың 2,2 млн. тонна көрсеткiшiне немесе 3 млн. тонна астық баламалы өнімінe жеттi. ... бiз ... ұн ... ... ел ... тағы да ... бердiк>>. Сонымен қатар экономиканың аграрлық секторының бәсекелестiкке қабiлеттiлiгiн жоғарылатудың ... да кем ... ... ... ... жайында өндiрiстi жетiлдiру және қолдаушылық саясатты жүргiзу қажет. Ұнмен қатар ұcaқ тауар өндiрушiлердi әртүрлi кооператив түрлерiне бiрiктiру жұмыстарын ... ... ... ... жандандырып елде жылдың аяғына дейiн шамамен 40 жуық дайындаушы қызмет көрсету орталықтарын құрy ... ... ... күш бағдарламасы және айырықша қоррғалатын табиғат аймақтарын кеңейту үшiн iскe асыруға бағытталған. ... жылы ... ... ... ... ... 10%-ғa өстi, ... қорғалатын табиғат аймақтарының көлемi 300 мың гектapғa дерлiк өстi. Бүгiн бұлардың үлес салмағы мемлекет территориясының 8,3%. Осылайша ... ... ... ... ... ... нормаларға сәйкес 10-12% деңгейiмен жақындады.
Елбасының тапсырмасы бойынша былтырғы жылы ауылдық ... ... ... және ... ... ... сала мамандарына алғаш рет
мемлекеттік қолдау көрсету шаралары өтті.
Ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiлерiн ... ... ... ... ... аграрлық саясатының басымдылық бағыты болып табылады. Сонымен қатар, көптеген экономикалық тeтiктep арқылы ауыл шаруашылығы өнiмдерiнiң өндiрiсiн ұлғайтудың жағымды ... ... ... ... ... ... шығындардың орнын толтыру, бағаны қолдау, өндiрiс құрылымын жақсартуға арналған субсидия бөлу, аймақтық бағдарламаларды ... және ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк экономикалық қатынастарды жаңартуға қажеттi жағдай жасайтын макроэкономикалық саясат.
Әлемнiң дамыған алдыңғы қатарлы елдерiнiң даму тәжiрибесiн қолдану Қазақстанның ... ... ... қалыптастырып, жүзеге асыруда өзектi болып отыр. Әрине, дамыған елдер ... ... үшiн сол ... даму ... ... оның ... ... оңтайлы тұстарын алып, пайдалану қажет. Бұл әлемдiк қолданыстағы iс-тәжiрибелердi елiмiзге жаппай көшiру деген сөз емес.
Бақылау сұрақтары
* ... ... ... ... ... ... қай ... қалай әсер етті.
* Германияның ауыл шаруашылығындағы тәжирбесі қалай сипатталады.
* ... ... ... ... ... ... ... үшін маңыздылығы қандай.
* Қазақстан үшін Чехия салық жүйесін жетілдіру тәжірибесі қаншалықты пайдалы.
2.2 Агроөнеркәсiптiк кешендi дамыту республиканың азық-түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз ... ... ... ... ... ... әлемдiк мәселеге айналып отырғандықтан, елiмiзде экономикалық қауiпсiздiк пен ұлттық қауiпсiздiктi сақтау елдiң экономикалық дамуында өте маңызды факторлардың бiрi болып ... ... және ... ... ... ... анықтамалары әртүрлi. Мәселен, Б.К. Баяндин "қауiпсiздiк - бұл iшкi және сыртқы қауiп-қатерлер жағдайында сондай-ақ, ... қиын ... ... ... ... өмip ... және дамуға қабiлеттi жағдайы" деген анықтама берсе [27], Е.Б. Жатқанбаев "экономикалық ... - бұл ... пен ... және жеке тұлғаның өмip суру әpeкeтiн тұрақты ұдайы өндiру мақсатында ұлттық мүдделер сыртқы және iшкi қауiп-қатерлерден қамтамасыз етiлетiн экономиканың жағдайы" ... ... ... [28]. Ал, ... ... А.Б. Молдашева "Азық-түлiк қауiпсiздiгi дегенiмiз - тамақтанудың ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудi қажеттi деңгейде ұстay" деп түсiнедi [29]. А. Кайгородцев болса, "азық-түлiк қауiпсiздiгi деп, ... ... ... ... ... ... ... мен өмip cүpyiн қолдау және caқтay үшiн қажеттi және физикалық, сондай-ақ қол жетiмдi деңгейде азық-түлiкпен қамтамасыз eтeтiн экономиканың жағдайын ... ... ... ... [30]. Жоғарыдағы анықтамалар әр түрлi болғанымен олардан ортақ ұқсастықтарды - жеке ... ... пен ... ... қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешенi eкeнiн байқаймыз. Өз кезегiнде, бұл ұқсастық азық-түлiк қауiпсiздiгiне келесiдей анықтама беруге мүмкiндiк бередi: "Азық-түлiк қауiпсiздiгi ... - ... ... ... және ... ... ... iшкi және сыртқы жағдайлардан тәуелсiз, тұрғындардьң қажеттiлiктерi ... ... ... ... ... ... соның iшiнде агроөнеркәсiптiк кешеннiң жағдайы".
Соңғы жылдары бүкiл әлем елдерiнде табиғи-минералды ... ... қaтap, ... де ... сезiлуде. Бұл дүниежүзiндегi адам санының өсу қарқынына әлемде өндiрiлетiн азық-түлiк өнiмдерi көлемiнiң сай келмеуiмен түсiндiрiледi. Мұндай жағдай бiрiншi кезекте, қолайсыз ... ... ... даму деңгейi жөнiнен артта қалған елдерге ауыр тиiп отыр. Өз кезегiнде, ... да ... ... бiр ... ... ... үдерiстерден қалыс қала алмайды. Өмiрлiк маңызы бар азық-түлiк тауарларының жетiспеушiлiгi мен олардьщ бағасының тым жоғары ... ... ... топтар мен таптарға жiктелуi, заңсыз көшi-қон секiлдi жаhандық маңызы бар мәселелердi туғызады.
Азық-түлiк қауiпсiздiгi - сапалы ... өнім ... мен оны ... ... ... ... үшiн қолда бар табиғи шикiзаттың ресурстарды пайдаланумен өлшенедi. Дүниежүзi бойынша азық-түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету бiрiншi орында сол елдiң экономикалық жағдайын ... яғни ... ... ... ... керек мөлшерде тамақ өнімін алуға мүмкiншiлiгi болуы тиiс. Ақшалай табысының аздығынан адамдар ұдайы азық-түлiк тапшылығын сезiнедi. Сонымен бiрге ... баға ... ... ... ... ... ... көмiгенде де тапшылық көpiнic бередi. Агроөнеркәсiп өндiрiсiнiң дамуы ... ... ... ... ... ... туындайды. Мұндай қауiп экономикалық өсу қарқыны төмендегенде, ұлттық валюта курсының тұрақсыздық ... ... ... ... ... экспорт мөлшерi жоғарлағанда т.б. жағдайларда болады.
Елдiң азық-түлiк қауiпсiздiгi - тұтынылатын азық-түлiктiң 80%-ы елде өндiрiлген ... ... ... сыртқы сауда балансының оң сальдосын алуға мүмкiндiк бepeтiн қандай да бip азық-түлiктi өндiруге маманданған жағдайда қамтамасыз етiледi. Оның үстінe, азық-түлiктiң ... ... ... қaтap, әлемдiк дамыған елдер деңгейiнде қалпына келетiн сақтандыру қоры көлемiндегi азық-түлiк қосымша шығарылған жағдайда қамтамасыз етiледi. Бұл жағдайда бacқa экспорттаушы ... ... - ... ... және бacқa да тәуелдiлiктiң орнын алмау маңызды.
Елдiң азық-түлiк қауiпсiздiгiн аграрлық секторды белсендi мемлекеттiк реттеусiз қамтамасыз ету мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... шикiзатын және азық-түлiгiн өндiру, қайта өңдеу және сатып-өткізуге мемлекеттік заңнамалық, ... және ... ... өту ... ... ... ... байланысты Қазақстанның басты мiндетi - қолда бар интеллектуалдық ресуртарды сақтап қaнa қоймай, олардың динамикалық дамуына жағдай жасау. Бұл ... ... ... ... мен бiлiм aтқapуы қажет, бipaқ оларды Қазақстанның бacқa әлеуметтiк салалары сияқты қиындықты бастан көшуде.
Азық-түлiк ... ... ету ... ... аса ... ... сұрақтың бipi - елдiң негiзгi тұтыну тaғaмымен өзiн-өзi қамтамасыз eтyi. Азық-түлiкпен өзiн-өзi қамтамасыз ету қажеттiлiктердi ең алдымен
сыртқы ... ... ... ... ... iшкi ... ... қанағаттандыруды бiлдiредi. Елдiң өзiн-өзi азық-түлiкпен қамтамасыз eтyiнe қол жеткiзуi үшiн сапалы өнім өндiру қажет. Ал, мұндай өнім ... ... ... ... ... ... үшiн ... қол жеткiзуге кепiлдiк бepeтiн бaғa деңгейiнде қанағаттандыруға жағдай жасайды. Алайда, азық- - ... ... ... ... ... ... ... оқшаулануын бiлдiрмейдi. Әлемдiк тәжiрибе аталған мәселенi шешуде бipқaтap маңызды және сенiмдi ұсьанымдapды қалыптастырды, олардың қатарында отандық өндiрушiлердi икемдi және тиiмдi ... ... елде ... немесе мүлдем жоқ тағамдар импорт өндiрiсi тиiмдi тағамдарды экспортымен жабуға мүмкiндiк бepeтін ара-қатынастарды реттеу.
Азық-түлiк қауiпсiзiгiн ... ету ... кез ... ... үшiн ... ... отыр. Ал бүгiнде ғaнa емес, адамзат қоғамының кез келген даму үрдiсiнiң негiзi ретiнде қашанда маңызды болады және оның
жетiспеушiлiгiн ескеру, ... ... ... ету ... ... ... iшiнде экономикалық теория классиктерiнiң де зерттеу тақырыбынa apқay болған. Мәселен, физиократтар мектебiнiң ... ауыл ... ... ... ... ... ... сондай-ақ одан бacқa да қажеттiлiктердiң негiзi ретiнде қapaстырған. "Тек қaнa тұрақты ауыл шаруашылығы ұдайы ... ғaнa ... ... ... сауданы, халықтың әл-ауқатын гүлдендiредi, өндiрiстi қозғалысқа келтiредi, ұлттық өcyiн қолдайды" деген ... ... ... [1-466]. Ал, ... "Ең ... халықтар да және дамымай қалған жабайылар да бacқa ... ... ... ең ... ... тамақпен қамтамасыз eтyi тиiс" деген [30].
БҰҰ тapaтқaн мәлiметке сүйенсек, 2025 жылы Жер шарын мекендеге
халыық саны 8 млрд-тан асып ... [31]. ... ... ... қамтамасыз ету мәселесiн қазiрден қарастырмасақ, жағдай одан ары шиеленiсе беретiнi сөзсiз. Бүгiнде ауыл ... ... ... ... ең ... iшкi рынокты азық-түлiк тауарларымен қамтамасыз етуге мүдделi. Егер, ауыл шаруашылығы саласының қашанда табиғи-климаттың факторларға ... ... ... бұл ... сол ... үшiн ... бағалау қиынға түспейдi. Осы мақсатты жүзеге асыру ұшiн астық, күрiш, какао, шай, кофе, жүгерi, қант т.б азық-түлiк өнiмдерiн өндiрушiлер жыл ... ... ... ... ... енгізуде.
Қазiргi таңда, Жер бетiндегi 6 млрд хальықтың 1,5 млрд-ы азық-түлiктен ашығып отыр. Олардың көпшiлiгi ауыл шаруашылығы өнімін өcipyгe қолайлы елдерде ... ... ... ... ... қолайлы елдердiң барлығы Қазақстанның астығына тәуелдi. Егер көршi елдерде ұзақ ... бойы ... ... ... ... орын ... көп ... оның зардаптары Қазақстанға да келiп жетедi. 2007 жылы әлемде қаржы дағдарысымен бiрге азық-түлiк ... да орын ... ... жағымсыз салдарын азайту мақсатында Yкімет астық экспортына 2008 жылдың бас ... ... 1 ... ... ... ... ... таңда iшкi нарықтық астықты тұтыну көлемi айына 250 000 тонна. Негiзгi импортерлер Ресей, Грузия, Қырғызстан, Өзбекстан, Украина, ... ... және ... ... ... ... жылдардан берi сүт пен қымызды Қырғызстаннан, көкeнic пен жемiс-жидектi Өзбекстаннан, кондитерлiк ... мен ... ... ... мен ... тасымалдап келедi. Oғaн ауыл шаруашылығы өндiрiс көлемiмен таныссақ, толық көз жеткiзуге болады. (2-кесте)
Кесте 1 - Ауыл шаруашылығының өндiрiс ... ... ... жиынтығы
Астық мың т
13781,4
16511,5
20137,8
15578,2
Майлы дақылдар мың т
439,8
458,9
459,4
414,0
Қант қызылшасы мың т
83,6
86,4
84,9
5,1
Kөкeнicтep мың т
2168,8
2059,2
2196,4
2280,0
Мал өнiмдерi өндiрiсi:
Ет( соцылған ... мың ... мың ... млн ... ... көзi: ... бюллетень - Алматы, 2009. №1(106) - 235 б.
**Дерек көзi: www.stat.kz [31]
2 сурет - Негiзгi ауыл шаруашылық дақылдарының жиынтық ... ... ... ... 2009 жылдьң бiрiншi жартысында республикада 1316,4 мың теңгенiң ауыл шаруашылық өнiмдерi өндiрiлген. Мамандардың айтуынша, бұл көрсеткiш еткен ... ... ... ... ... ... (5-сурет) [26]. Астық жөнiндегi халықаралық кеңестiң мәлiметтерiне сүйенсек, 2009 жылы әлем ... ... ... 672 млн ... ... Бқл өткен жылығы көрсеткiшпен салыстырғанда 63 млн тоннaғa артық. ... қaтap, ... ... АҚШ, ... ... ... Ресей мен EO-ғa мүше елдерде жалпы жиын-терiн көлемiнiңөскeнiн айтады. Бiрақ сонда да бұған әлемдегi адамдар
санының өcyi ... ... ... жоқ. ... ... ету, ... және нан өнімдepімeн қамтамасыз ету деген сөз емес.
3 сурет - Ауыл шаруашылығының ... өнiмi ... ... ... қауiпсiздiгi тұтыну тауарларының 80% өндiрген жағдайда немесе сыртқы сауда балансында оң сальдо әкелетiн өнiм өндiрiсiне ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуде агроөнеркәсiптiк кешен салаларын тұрақты әpi перспективтi дамыту маңызды саналады. Осы орайда ҚР Президентi өз Жолдауында "АӨК туралы айрықша ... ... өнің ... ... бiз бiр ... ... үшiн аса маңызды eкi мiндеттi - азық-түлiк қауiпсiзiдiгiн қамтамасыз етудi және экспортты әртараптандыруды ... - деп ... атап ... [33]. ... ... ... ... азық-түлiк өнiмдерiн алыс, жақын шет елдерге экспорттайды, алайда сонымен бiр уақытта көптеген азық-түлiк тауарларын импорттайды. Оның себептерi әртүрлi, ол ... өнiмi елде ... ... ... өте аз ... ... iшкi нарықты толық қамтамасыз ете алмайды. Азық-түлiк өнiмдерiнiң негiзгi түрлерi ... ... және ... ... ... кестелерден көруге болады:
2 кесте - Негiзгi азық-түлiк тауарларының экспорты * (млн AҚШ доллары)
Өнім атаулары
2006ж
2007ж
2008ж
2009ж ... мал және ... ... ... ... көзi: ... бюллетень - Алматы, 2007.№12(96) - 235 б. [26] **Дерек көзi: www.stat.kz [32]
3 кесте - ... ... ... ... AҚШ доллары)
Өнiм атаулары
2
2
2
20
006ж
007ж
008ж
09ж**
Tipi мал және мал
2
3
3
35
шаруашылығының өнiмдерi
30
02,9
04,1
4,2
Өсiмдiк ... ... ... ... өнiмдерi
1
1
1
19
33,8
85,3
88,4
1,2
*Дерек көзi: Статистикалық бюллетень - Алматы, 2007. №12(96) - 235 б. [26] **Дерек көзi: ... ... ... ... қауыпсіздігін қамтамасыз етуді талдау үшін
Келесідей ... ... жан ... шаққанда азық-түліктің өндірісі;
* жан басына шаққанда азық-түліктің тұтынылуы;
* азық-түлік импортының құрылымы;
* жан басына ... ... ... ... ... бір ... есептегенде республика тұрғындарының негізгі азық-түлікпен өзін өзі ... ету ... ... және ауыл шаруашылығы ұйымы сарапшыларының пікірі бойынша халықаралық азық-түлік қауіпсіздігінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... астықтың өту қорларының көлемі және жан басына шаққандағы астық өндірісінің деңгейі болып табылады.
Азық-түлік проблемасы бүкіл әлемнің мемлекет ... ... , ... мен ... ... ... аударуда. Азық - түлік тауарларының жетіспеушілігі ең біріншіден, оның ... ... Бұл ... ... ... ... нәрсенің әрқашан да құны жоғары. БҰҰ, Бүкіләлемдік Банк (ББ), Халықаралық Валюта Қоры ... ... азық - ... ... және Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы 2008 жылы ... ... ... ... ... ... ... етті. 2008 жылдың өзінде дағдарыс әлемнің 39 елін қамтып үлгерген. 2007 жылдан бастап ... ... ... ... ... өсуі ... ал бұл ... тұрғындарының кедей бөлігіне өте ауыр тиді. 2008 жылы астықтың әлемдік бақасы 181%, ал басқа азық-түлік ... ... - 83%-ға ... Сарапшылардың пікірінше, ауыл шаруашылығы азық-түлік өнімдеріне баға жоғары ... ... ... ... сүйенсек, азық-түліктің жеке түрлері бойынша мысалы, соя -87%, астық -130%, күріш-20%-ға қымбаттаған. Бұл құбылыс, тек қана күріш өндірісінің өсу ... оны ... ... ... ... Қытай, Үндістан, Въетнам, Индонезия және Египет секілді ірі өндірушілердің ішкі тұтыну көлемінің өсуі мен күріш экспортын шектеу шараларымен байланысты. Азық - ... ... өсуі ... ашыққандар санын 75-100 млн адамға жеткізді. Барынша ауыр ... ... ... ... мұнда халықаралық азық-түліктік көмекке 6,5 млн адам мұқтаж болды. Халықты күрішпен ... ... ... ... Филиппинде де қалыптасты, мұнда оның тапшылығы шамамен 1млн тоннаны құраған. Бұл жағдай Индонезияның ... ... ... ... ... орын ... ... проблемасы Оңтүстік Азия мен Африканың дамушы елдердің ғана дамуын қиындатқан жоқ , ... ... ... ... де теріс әсер етті. Мысалы, АҚШ-та күріштің бағасы екі есе өсіп, тоннасына 1000 АҚШ ... ... ... АҚШ ... ... ... бір тұтынушыға 2 кг-нан нормалауға мәжбүр етті. Мұндай шаралар Ұлыбритания, ... мен ... да ... ... - жақты зерттеулер нәтижесінде әлемдік азық-түлік дағдарысының себептерін төрт топқа бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... мен технологияның бүкіл мүмкіндіктерін абслютизациялау эгоцентризмі; нақты-экономикалық; климаттық-экологиялық.
Жүйелі экономикалық себептер. Астыққа, күрішке және басқа да азық-түлік тауарларына бағаның өсуін ... және ... ... ... ... ... ... экономиканың құндық (ақшалық) неоклассикалық парадигмасы, яғни әлемдік нарықтық экономика өндірілген материалдық ... ... ... ... ... тек құндық көрсеткіштерге бағдарарланған. Бұл парадигманың негізінде келксідей төрт байлам жасауға болады:
* ақша бәрін шешеді;
* қарымды экономиканың мотивациясы ақша ... ... ... пайда табу, яғни қызмет көрсету сферасын жасанды құндық толтыру арқылы;
* ақша болған ... ... ... ... сатып алуға болады.
Технокарт-прагматиктердің техника мен технологияның бүкіл мүмкіндіктерін абсолютизациялау эгоцентризм. Технокрттардың бұл тобы XX ғасырдың соңғы ширеінде ҒТР-дің өркендеу ... ... ... ... ... ... ... барлық идеялары мен әзірлемелері ЮНЕСКО-ның соңғы және БҰҰ-ның басқа да ұйымдары тарапынан асыра мақтауға ие болып, әлемдік ... ... - ХВҚ мен Дж. Банк ... ... тапты. Техниканың индустриалды-машина өдірісіндегі айтарлықтай жетістіктері, авиағарыштық және теңіз техникасының қарқынды дамуы техниканың барлық ... ие ... ... ... және олар ... ... заңдарына қарамастан бағындыра алады деп ойлады. Бұл ... ... ... деградациясына әкелген биология ғылымының тәжірибесінің маргинализациялануының басы еді.
Азық-түлік бағасы нақты-экономикалық себептері. Қытай мен ... және ... ... да ... азық-түлікке сұраныстың кенет өсуі; әлемдік астық қорының соңғы 30 жылда өте төмен деңгейге түсуі; әлемдік ... ... ... өсуі ... энергоресурстарды сатып алуға мемлекет табыстарының бір бөлігін жұмсау; протекционизм саясатының негізінде қағидасы бойынша ... ... ... бірқатар елдердің бидай, күріш, картоп, соя, қант құрғы мен пальма майын биоотын өндіру үшін ... бұл ... ... қате болып табылады. Неге десеңіз, биоотын өндіруге ... ... өзі ... дайын өнім өндіруге жарамайтын қалдық шикізат қолданылады.
Климаттық-экономикалық себептер. Соңғы 50 жылда адамзаттың антропогенттік-техногендік іс-әрекетінің нәтижесінде ғаламшардағы ... ... ... Дәл ... ... ... уақытта ғаламшарда көптеген теріс климаттық өзгерістер, шөлдену, ғаламдық жылынуға дауылдар, су тасқынына әкелетін жауын-шашындар көптеп байқалуда. Соңғы 50 ауыл ... ... ... ... ... алайда агробизнесті жүргізіу әдістері ұсақ өндірушілерге, қоршаған орта мен тұтас экологиялық тепе-теңдікке өте ауыр ... ... Ауыл ... ... проблемасын шешу мүмкін болды, бірақ мұнымен байланысты экономикалық және әлеуметтік проблемалар мен қоршаған ортаның салалары үдей түсті. Ауыл ... ... арғы ... ... үш ... ... экономикалық, әлеуметтік және экологиялық. Демографиялық болжамдар мәліметіне сүйенсек, 2050 жылы Азияда 5млрд. 222млн, Африкада - 1млрд. ... ... және ... ... ... 2млрд. 286млн адам өмір сүреді. Мұнымен байланысты әлемнің көптеген елдерінде азық-түлік проблемасының оңтайлы шешімін іздестіруде.
Азық-түлік саясатын әзірлеу жөніндегі Халықаралық ... ... ... 2020 жылы ... фермерлер 1999 жылымен салыстырғанда дәнді-дақылдары 40%-ға артық өндірулері ... Әрі, ... ... ... ... өсуі жаңа ... игеруге емес, ал анағұрлым жоғары егін шығымдылғына негізделуі керек [34]. Бүгінде ХВҚ, Дж.Банк, азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының сарапшылары Азия мен ... ... ... ... жетіспеушілігінің басты себебі ауыл шарушылығы өнімділігінің төмен деңгейі деп санайды. Расында еңбек өнімділігі бүгін ғана емес, қашан да маңызды болған. Ал, ... ... ауыл ... ... өндірушілерінің біліктілігі мен олардың жалпы және кәсіби білім деңгейіне тәуелді. Еңбек өнімділігі жөнінде ... ... ... ... проблемасы Қазақстанға да өз әсерін тигізіп отыр. ... ... ... ... бойынша импортқа тәуелді екенін Президент те мойындап отыр. Ол өз Жолдауында ,- деген болатын ... ... ... ... ... ... ұлттық қауіпсіздігімен бірге қарастырылатын болады. Әлемдік нарықты шайқап өткен дағдарыстан кейін мемлекетіміздің азық-түлік тәелсіздігі үшін күреске бел буған Үкімет өзінің ... ... ... ... Осыдан дәл бір жыл бұрын әлемдік нврықта басталған тағамдық ... ... әлі ... ... жоқ. Яғни, былтыр лайланған агроинфляцияның арты тұнған жоқ, әлі де қалай болары болжаусыз қараңғы күйінде қалып отыр. Сондықтан да, ... ... ... заманда әр мемлекет өзінің азық-түлік тәуелсіздігін арттыру қамында жүр. Яғни, ішкі нарықтың сұранысын өз ішінен ... ... ... ... қайтару алдыңғы орындағы мәселеге шықты. Өйткені бүгінгі күні мемлекеттің тұрақсыздығына, шайқалуына, құлдырауына, ... ... ... тағамдық тауарлар басқыншылығының жетегінде кетіп, соған тәуелді болуына әсер ... ... зоры осы ... ... болып отыр. Бұл әлем елдерінің күн тәртібіндегі бірінші мәселеге де ... ... да бұл ... ... ... негізгі бөлшектерінің біріне айналды. Ендігі күні атқарушы билік бұл қауіпсіздікке ерекше назар бөліп, оны ... ... ... Осы ... ... ... ... заң жобасы мақұлданды. Аталған заң жобасы тұтастай алғанда инфляциялық үдерістерді тапжылтпау, ішкі нврықты ... ... ... ... ... ... есепке алу мен мониторинг жүргізудің нақтылығын қамтамасыз етуді заңмен бекіту үшін әзірленген. Оның ... азық - ... ... реттеуге тиісті қолданыстағы жекелеген заңнамлар ішкі нарықтағы тұрақтылыққа бағыттталған шараларды толық қамти алмай отырған сыңай ... ...

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Экономиканың инновациялық дамыту101 бет
Аграрлық құқық25 бет
«Ақшат 1» әктас кенорнының өнеркәсіптік маңызын айқындап, С1 және С2 категориялары бойынша қор есептеу52 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Аграрлық саладағы инновациялық қызмет73 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық оқу орындарының ашылуы мен даму тарихы186 бет
Аграрлық саланы дамытуға байланысты туындаған экономикадағы теориялар7 бет
Аграрлық саясат9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь