Жүсіпбек Шайхисламұлының әдеби мұрасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ӨМІРБАЯНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7 1.1 Ж.Шайхисламұлының өмірі мен ол туралы пікірлер арасындағы қарама.қайшылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7 1.2 Ж.Шайхисламұлының Қытайдағы жылдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11 1.3 Ж.Шайхисламұлы шығармашылығының зерттелу дәрежесі ... ... ... ... ... ... 16
2ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... 20 2.1 Ж.Шайхисламұлы өлеңдерінің тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20 2.2 Ж.Шайхисламұлының айтыс өнерінде алар орны мен айтыстары туралы..25 2.3 Ж.Шайхисламұлының “жоқтауы” ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
3 ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ҚИССА.ДАСТАНДАРЫ ... ... ... ... 32 3.1 Ж.Шайхисламұлы жырлаған “Қыз Жібек” жыры мен ондағы ескі салт.дәстүрлердің көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35 3.2 “Мұңлық.Зарлық” дастанын алғаш хатқа түсіруші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42 3.3 Ж.Шайхисламұлының “Қасым жомарт” дастаны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43 3.4 Жүсіпбек қожаның “Қисса Наурызбай төре” дастаны ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 53
Қазақ халқының бай көркем қазынасының ұзақ та күрделі даму жолында, тарихында ХХ ғасырдың бас кезіндегі жазба әдебиет қомақты орын алады. Бұл кезеңдегі әдебиет қайраткерлері өткен ғасырларда қалыптасып, орныққан ақыл-ой ізденістерінің тәжірибесін, жетістіктерін пайдалана отырып, идеялық-көркемдік деңгейі биік асыл мұралар жасады, жаңа тарихи жағдайларда оларды жалғастыра дамытты. Сөйтіп, замана қажет-мүдделеріне ілесе алды, қоғам қалпын реалистік әрі романтикалық әдіспен бейнелеп, келелі де салмақты ой-тұжырымдар айтты. Қазақ көркем әдебиеті қоғамдық, әлеуметтік, саяси жағдайлардың аясында дамыған замана бейнесін өрнектей алғанымен де аса құнды. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ халқының экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени, жалпы рухани өмірінде болған аса маңызды өзгерістер көркем сөз өнері арқылы өзінің тиісті көрінісін тапты. Әрине, көркемдік көріністердің, бейнелердің деңгейі де, ауқымы да әртүрлі болуы заңды. Шым-шытырық қоғамдық құбылыстарды әр қаламгер өзінше түсініп, пайымдап, өз мүмкіндігіне сәйкес бейнелеп көрсетуге әрекет жасауы нәтижесінде идеялық көркемдік бағыт-бағдары, дәрежесі әр алуан және әр жанрдағы әдеби туындылар жарық көрді де, қазына қорын байытты.
1.Дәуітұлы С., Б.Атыханұлы // ХХғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Алматы: Ғылым, 1994. – 312 б. 2.Жүсіпбек Шайхисламов // Қаз. Сов. Энциклопедиясы. Алматы: ҚЭ Бас редакциясы, 1974. 4-т. – 671 б. 3.Шайхисламов Ж. Өлеңдері // Қазақ ақындарының антологиясы (ХХ ғасырдың бас кезі). Алматы: Ғылым, 1992. – 488 б. 4.Шайхисламов Ж. Үш үзік. Үрімжі: Шыңжан халық баспасы, 1993. – 300б. 5.Шайхисламұлы Жүсіпбек қожа. Топтама өлеңдері // Шалқар, 1991, 28 қаңтар 6.Жүсіпбек қожа шығармалары // ОҒК. 305, 370-бумалар; 187-бума, 4-дәптер. 7.Дәуітұлы С. Жүсіпбек Шайхисламұлы // Қазақ әдебиеті. 1987, 15 мамыр. 8.Рақымов Б.С., Әлібеков С.Т. Жүсіпбек ақынның әдеби мұралары // Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті Хабаршысы. – 2004. - № 2. – 6-11б. 9.Дәуітов С. Жүсіпбек Шайхысламұлы: Ақынның өмірі мен сворчествосынан деректер // Қазақ әдебиеті. – 1987. – 15 май, 10-11б. 10.Әлібек Т. Ақындық айналасы // Құланаян Құлмамбет. – Алматы: Әсем-Систем, 2004. – 121-211 б. 11.Әлібек Т. Жүсіпбек ақын // ҚР ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. = Известия НАН РК. Сер.филологическая. – 2003. - № 3. – 44-51б. 12.Қазыбек Н. Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы [Ақынның шығармашылығы туралы] // Түркістан. – 1999. – 21 шілде. 13.Мәсімхан Д. Жетісудың жетелі ғұламасы: [Ақын Жүсіпбек қожа Шайхисламұлы туралы] // Жетісу. – 2000. – 6 қаңтар. – 5б. 14.Мәсімхан Д. Жүсіпбектің Қытайдағы жылдары: Ақын Жүсіпбек Шайхсламұлы жайлы // Сарап. – Астана: Елорда, 2001. – 180-190 б. 15.Әлібек Т. Биік мақсат, бұралаң тағдыр // Әдебиет айдыны. – 2008. – 6 қараша (№ 45) – 7 б. 16.Мұсаұлы А. “Қиса сөз, қалам алсам болады оңай”: Ақын Ж.Шайқысламұлы мен оның ұрпақтары хақында // Парасат. – 1991. - № 4. – 22-23 б. 17.Қанарбаева Б. Ұлт мдениетіндегі алтын тамырлар: Ж.Шайхысламұлы жырлаған “Қыз Жібек” жыры // Ақиқат. – 2006. - № 3. – 18-21 б. 18.Жүсіпбекқожаның Өзипа қызбен (Шүкей) айтысы: [Ж.Шайхисламұлының айтысы] // Түркістан. – 1999. – 21 шілде. 19.Райханұлы Е. Жүсіпбек Шайхысламұлы туралы // Жас Қазақ үні. – 2007. – 30 қараша (№ 47-48). – 12 б. 20.Жүсіпбек қожа. Көк бұзау // Мұра. Үрімжі, 1990. № 2. 21.Қазыбек Н. Халқы сүйген қаламгерлер. – Алматы: Өлке, 2006. – 160 б. 22. Шайхысламұлы Ж. Қасым Жомарт: Дастан // Алдаспан. – 2002. - №7-8, 9-10. 23. Қасенұлы Т. Халық қазынасының қамқоры еді // Президент және Халық. – 2008. – 4 сәуір (№ 14) – 8 б. 24. Кірішбаев А. Қазақ әдебиеті тарихынан таңдамалы үзінділер. Үрімжі, 1989. 2-т. 960 б. 25. Шайхысламұлы Ж. Қиса Наурызбай төре // Хан Кене. – Алматы, 1993. – 61-145б. 26. Ауезов М. Казахское народное творчество и поэтическая среда. «Әуезов үйі» Ғылыми-Мәдени орталығы, 286-бума. 27. Шәкен Ж. Қытайдағы қазақ әдебиетін зерттейтін кез келді / әңг.Әбділдаханқызы // Айқын. – 2009. – 7 ақпан. № 7. – 5б. 28. Шайхысламұлы Ж. Қисса-и Анхазірет Расулдың Миғражға қонақ болғаны: Дастан // Азия. – 1994. – ақпан, наурыз. - № 8,9. 29. Шайхысламұлы Ж. Шахмаран; Жеті қаған: Дастан // Лениншіл жас. – 1991. – 19сәуір. Шалқар. – 2005. – ақпан (№ 122/123). – 8 б. 30. Шайхысламұлы Ж. Шахмаран; Жеті қаған; Қорқыт ата: Дастандар // Шалқар. – 2. – 2006. – қаңтар (№ 1,2). – 7 б.; наурыз (№ 5/6, 7/8). – 10б.: шілде (№ 15/16). – 11б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ						     МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ ... ... ... ... факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
Диплом (Бітіру) жұмысы
ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ӘДЕБИ МҰРАСЫ
Орындаған 4-курс студенті: А.Оралбек
Ғылыми жетекшісі: Қ. ... ... ...
Кафедра меңгерушісінің ... ... ... Ө.Әбдиманұлы ... 2011 ... ... 2011
Р е ф е р а ... ... ... үш ... ... және ... ... тізімінен тұрады.
Жұмыстың көлемі: 52 бет
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 30
Жұмыстың өзектілігі: Жүсіпбек қожа Шайхисламұлы туралы сөз болғанда, ... ... ... берілген "қазақтың ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы, бастырып ... ... ... ... дегеннен әрі аса алмаймыз. Себебі, ақынның өмірі мен шығармалары түрлі себептерге байланысты қазақ әдебиеті тарихынан қағыс қалды және оның еңбектері ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі ретінде де ... ... ... ... ... ... ... жазғанымен олардың дені бүгінгі күнде қолға толығымен жеткені саусақпен санарлықтай. Аман ... ... ... ғана ... ... ... жеке ... болып шыға бастады. Ақын Жүсіпбек қожа Шайхисламұлының қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар. Оның жазып ... ... ... Десек те, оның шығармаларына көңіл бөлініп, арнайы зерттелмей келеді. Ақын өмірі туралы ғалымдардың ... де ... ... ... Ал ... ... ... етіп тұрған құнды дүние. Біз Жүсіпбекті қазақ жазба әдебиетінің негізін салушылардың қатарында қарауымыз керек. Ақынның шығармашылығын зерттеу - оның ... ... ... ... көрсете алғандығын, сол жолдағы шеберлігін сараптауға жетелейді. Ақын поэзиясының негізгі көркемдік ұстанымдарын ... бір ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеті: Жүсіпбек Шайхисламұлының қазақ әдебиетінен алатын орны, Қытай қазақ жазба әдебиетін қалыптастырудағы рөлі, ... ... ... пен ... ... ақын туралы зерттеушілер арасындағы пікірлер қайшылығы туралы қарастыру.
Жұмыстың пәні мен нысаны: Зерттеу жұмысының ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ поэзиясына қатысты әдебиетшілердің, ғалымдардың, зерттеушілердің еңбектері және Ж.Шайхисламұлының ... мен ... ... л о с с а р и ... - ... ... өмірдегі жай-жағдайлар, адам тағдыры баяндалғанда, суреттелгенде жазушының сөз болып отырған мәселелерге қатынасы, ... да ... Ол ... өмір ... ... ... ... қалай іріктеп, реттеп көрсетуінен, кейіпкерлердің халін қалай сезінуден, соларды бейнелеу ... ... ... ... ... - ... әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы, өлең, жыр түрінде шығарылған әдеби шығармалар. Поэзия деген ұғым ... ... ... жазылған шығармаларды көркем прозадан, қара сөзбен жазылған әдеби шығармалардан ажырату үшін қолданылады.
Қисса - ауыз ... тән ... ... ... жыр, ... кітаби эпос. Мазмұны, құрылысы жағынан ғашықтық жырларға жақын. Махаббатты, ... пен ... ... ... ... ... ... Қисса араб, парсы әдебиетінде кең дамыған.
Дастан - әдеби-эпикалық жанр. Шығыс халықтары, әсіресе, ... және ... ... кең ... Дастан белгілі сюжетке құрылады. Құрылымында кейде өлең мен қара сөз араласып келе береді. Дастанның классикалық ... , , т.б. ... өлең ... ... он бір ... ... кейде жеті-сегіз буынды болып келеді.
Жоқтау - қазақ халқының дәстүрлі ғұрыптық салты; тұрмыс-салт жырларының бір түрі. ... ... ... ең көне ... бірі - Алып Ер Тоңғаны жоқтау. ... ауыз ... ... батыр, Алпамыс батыр, Ер Тарғын сияқты қаһармандық эпостарда кездеседі.
Айтыс - әдебиет жанры болғанымен ертеден ... ... ... ... ... Ойын, той, ас, қыз ұзату, келін түсіру сияқты қазақ тойлары жүйрік ат, білекті палуандармен бірге айтыс ақындары да ... олар ... ... той ... мен ... көтере түскен. Әрине мұндай жерде айтыстардың өз мақсаты, талабы, шарты бар. ... ... де көп. ... - ... ... ... үлкен өнер жарысы. Өткен ғасырда Жанақ, Сабырбай, Шөже, Сүйінбай сияқты ғажайып айтыс ақындары болған.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................................................................... 3
1 ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ... ... 1.1 ... ... мен ол ... ... арасындағы қарама-қайшылық................................................................................................................. 7 1.2 Ж.Шайхисламұлының Қытайдағы жылдары.................................................. 11 1.3 ... ... ... ... 16 ... ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.................... 20 2.1 Ж.Шайхисламұлы өлеңдерінің ... ... 20 2.2 ... ... ... алар орны мен ... ... 2.3 Ж.Шайхисламұлының "жоқтауы"................................................................... 30
3 ЖҮСІПБЕК ... ... 32 3.1 ... ... "Қыз ... жыры мен ондағы ескі салт-дәстүрлердің көрініс табуы.................................................................................... 35 3.2 ... ... ... ... түсіруші....................................... 42 3.3 Ж.Шайхисламұлының "Қасым жомарт" дастаны.......................................... 43 3.4 ... ... ... Наурызбай төре" дастаны.................................. 46
ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................ 50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... 53 ... ... бай ... қазынасының ұзақ та күрделі даму жолында, тарихында ХХ ғасырдың бас ... ... ... қомақты орын алады. Бұл кезеңдегі әдебиет қайраткерлері өткен ғасырларда қалыптасып, орныққан ақыл-ой ізденістерінің тәжірибесін, жетістіктерін пайдалана отырып, идеялық-көркемдік ... биік асыл ... ... жаңа ... ... оларды жалғастыра дамытты. Сөйтіп, замана қажет-мүдделеріне ілесе алды, қоғам қалпын ... әрі ... ... ... ... де ... ... айтты. Қазақ көркем әдебиеті қоғамдық, әлеуметтік, саяси жағдайлардың аясында дамыған замана бейнесін өрнектей алғанымен де аса ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... бас ... қазақ халқының экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени, жалпы рухани ... ... аса ... ... ... сөз ... арқылы өзінің тиісті көрінісін тапты. Әрине, көркемдік көріністердің, бейнелердің деңгейі де, ауқымы да әртүрлі болуы ... ... ... құбылыстарды әр қаламгер өзінше түсініп, пайымдап, өз мүмкіндігіне сәйкес бейнелеп көрсетуге әрекет жасауы нәтижесінде идеялық көркемдік бағыт-бағдары, дәрежесі әр ... және әр ... ... ... ... ... де, ... қорын байытты. ХХ ғасырдың басындағы әдебиет өзінің даму жолында талай қиындық-кедергілерді, тартыс-таластарды, қызу ... ... және ... ... ... ... басынан кеше отырып, бұрын қалыптасқан гуманистік-демократтық, ағартушылық, реалистік ... ... ... ... ... өкілдері реалистік дәстүрлерді жалғастырып, байытты, халықты жаңалыққа, прогреске шақыратын бүкіл азаматтық сарындарды күшейтті, көркем сөз ... ... ... ... драматургия жанрларымен молайтты. Бұл кездегі әдебиет тез дамуымен бірге, ұлттық тар шеңберде қалып қоймай, кең арнаға шықты, ... ... ... ... орыс классикасымен, батыс европа халықтарының қазынасымен өзара байланысып, нығая түсті. ХХ ғасырдың басындағы ... ... екі ... ... қысқа мерзімнің ішінде дамыса да, күрделі белестерден өтіп, сан алуан ұлылы-кішілі таланттарды туғызды. Осы тарихи кезең әдебиетін тұтас алғанда асқар ... ... ... ұлы ... ... өмірі мен шығармашылығы туралы оқушылар едәуір хабардар, біледі. Олардың шығармалары әркез жарияланып, түбегейлі болмаса да біршама ... ... басы мен ХХ ... ... ... ... ... деп атаған бір топ қалам қайраткерлері - Нұржан Наушабаев, Мәшһүр Жүсіп Көпеев , Шәді Жәңгіров, ... ... Омар ... ... ... ... белгілі. Олардың көбіне тән ерекшеліктер - Шығыстың классикалық әдебиетінен үлгі алып, оны ... ... ... дәстүрімен өздері де оған еліктеп шығармалар жазып, әдебиеттер байланысына, ... сөз ... ... ... ... ... ... ақындардың" бірсыпырасы халық мұрасын жинап, бастыру ісіне құлшына араласты. "Кітаби ақындардың" кейбір шығармаларында діни-патриархалдық көзқарасты қуаттау кездесетіні біржақты ... ... ... ... өз ... ізденістерінің ізі қалғаны бейнеленгені, әдеби процесте өзіндік орны, үлесі барлығы ескерілмей, толық зерттелмей келді. Олардың мұрасы қазақ әдебиетіндегі ... ... даму жолы мен ... оның ... ... ... жүйесін шығыстық әуендермен байыта түскенін зерттеу мақсатында қыруар материалдар, деректер береді. ... бір ... екі өлең ... сол ... бір ... екі сыр аңғарту, шындық таныту кез келген өлеңшінің қолынан келуі мүмкін. Ал өзі жазған өлеңдер арқылы ... ... ... ... бітімі мен мінезін таныту, сол арқылы өзінің өнер әлеміндегі тұтас творчестволық беті мен бағытын таныту кез келген қаламгердің қолынан келе ... ... ... ... ... ғана ... күллі қазақ әдебиетінің тарихында елеулі орны бар, Жетісу өңірінде өмір сүріп, ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетін ... ... ... мол ... ... ... ақын - ... Шайхисламұлы Айтқожин. Ол өзінің ғасырға таяу ғұмырында ... мол ... ... ... тот ... еңбек қалдырып кетті. Ғұлама ақынның жазған жырлары, жинаған фольклорлық дүниелері басылып та, ... ... де ... ... ... ... таралып, қазақ даласының рухани өсуіне ерекше ықпал еткені ... ... ... ... қожа ... ... сөз болғанда, Қазақ Совет Энциклопедиясында берілген "қазақтың ауыз ... ... ... бастырып таратушы, насихаттаушы, әйгілі ақын" дегеннен әрі аса алмаймыз. Себебі, ақынның өмірі мен шығармалары түрлі себептерге байланысты ... ... ... ... ... және оның еңбектері ойдағыдай бағаланбады. Жүсіпбектің есімі Шыңжандағы жазба ... ... ... ... бірі ... де ... ... соңғы өмірінде көптеген әдеби шығармалар жазғанымен олардың дені бүгінгі күнде қолға толығымен жеткені саусақпен санарлықтай. Аман қалғандары кейінгі ... ғана ... ... ... жеке ... ... шыға ... Ақын Жүсіпбек қожа Шайхисламұлының қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар. Оның ... ... ... ... ... те, оның ... көңіл бөлініп, арнайы зерттелмей келеді. Ақын өмірі туралы ғалымдардың пікірі де ұштаспай ... ... Ал ... зерттеуді қажет етіп тұрған құнды дүние. Біз Жүсіпбекті қазақ жазба әдебиетінің негізін салушылардың қатарында қарауымыз ... ... ... ... ... назарына ұсыну мақсатында осы тақырып алынып отыр. Жұмыстың ... ... ... ... орны ерек ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы, насихаттаушы, таратушы Жүсіпбек қожа Шайхисламұлы ... ... ... - ... ... ... мен ... туралы айтылған зерттеушілер пікірлері арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды анықтау; - Ақын өлеңдеріндегі оқушы қауымға берерлік тәрбиелік ... ашып ... ... ... ... ақын екендігін және өз заманындағы "көзі ашық, көкірегі ояу" сауаты бар бұл ... ... ... өзге ... ... анықтау; - Ақын шығармашылығындағы жоқтау өлеңдердің орнын нақтылау; - Жүсіпбек қожаның қисса-дастандарының мазмұнын аша отырып, ... ... ... ... ... ... ... қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы ретінде қарастыру; Жұмыстың теориялық-әдіснамалық негіздері. Осы зерттеу жұмысының теориялық-әдіснамалық негіздері ... ... ... ... М.Әуезовтің, А.Кірішбаевтың т.б. еңбектерді айтуға болады. Бұл жұмыс зерттеушілердің ақын туралы зерттеу ... ... ... ... Осы ... жұмысының жоғарыда аты аталған еңбектерден ең басты айырмашылығы мынада: зерттеушілер ... ... жеке ... мен ақын туралы жалаң көзқарастары қарастырылса, бұл жұмыс ақынды зерттеушілердің барлық еңбектері мен ... ... ... ... мен ... ажырата отырып, бір-бірімен байланыстырылған және де ақынның творчествосынан дәлел ретінде мысалдар келтіру болып табылады. Зерттеу жұмысының дерек көздері. Осы ... ... ... ... ... ... ... Б.Рақымовтың, Е.Райханұлының, Б.Қанарбаеваның, А.Мұсаұлының, Т.Қасенұлының зерттеу жұмыстары мен ... ... ... ... ... ... тәрбиелік мәнін ашу мақсатында Ж.Шайхисламның мысалдар келтіріліп, зерттеушілер қарастырған мәселелермен қатар қойылып, салыстырмалы түрде талданды. Теориялық-практикалық маңызы. Бұл ... ... ... ... ... ... жеке пін ... өтетін жоғары оқу орындарындағы филология факультетінің студенттеріне, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... оқу ... ... жоғары сынып оқушыларына, сондай-ақ дәстүрлі өнер саласында ... ... мен өнер ... ... ... ... табылады. Жұмыстың құрылымы. Осы зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан және ... ... ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... басындағы қазақ әдебиеті мен Жүсіпбек Шайхисламұлының бұл әдебиетте алар орны, жұмыстың өзектілігі, маңызы, мақсат-міндеті, теориялық негіз бен дерек көздері айтылса, ... ... ... ... ... деп ... Бұл бөлім екі тараудан жіне алты ұсақ ... ... ... ... өмірі және зерттеушілер пікірінің әр жақтылығы, Жүсіпбектің Қытайдағы жылдары, әдеби мұрасы, зерттелу дәрежесі, өлеңдері мен ... ... ... жоқтау өлеңдері, қисса-дастандары қарастырылса, қорытындыда ақынның бағаланбай қалған еңбегі мен қазақ әдебиетінде алар орны, зерттеу маңызы сөз болса, пайдаланылған әдебиеттер ... осы ... ... ... ... ... қатарынан құралған.
ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ӨМІРБАЯНЫ
1.1 Ж.Шайхисламұлының өмірі мен ол туралы пікірлер арасындағы қарама-қайшылық. Жүсіпбек Шайхисламұлы қазіргі Жамбыл облысының ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы зерттеулерде ақынның туған мен ғұмырнамалық даталарына байланысты керағар тұжырымдар айтылып келеді. Бұл орайда, Жүсіпбек туралы ... ... ... ... ... ... жүгінсек, Ақын Жүсіпбек қожа Шаихисламұлы 1854 жылы Оңтүстік Қазақстанның Сыр бойында, яғни Оңтүстік Қазақстан облысы, Қызылқұм ауданы, Қожатоғай аулында туып, 1936 жылы ... ... Іле ... ... тауы деп ... ... ... болған сыңайлы [1, 22]. Сондай-ақ, М.Ғұмарова [8, 6] мен Н.Катанов зерттеулерінде [8, 6] , ... ... ... [2, 533] ... ... ... ... Жетісуда туғаны айтылса, "Қазақ ақындарының антологиясында" [3, 83] С.Дәуітұлы даталары қайталанған. Енді Шыңжан өлкесінде басылған "Үш ... ... тың ... ... - ... жазу ... [4, 1]. Ақын ... сыйлап, құлпы тас қойған ұрпақтарының туған туыстары мен ауылдастарының шындықтан ауытқи қоймағандығы анық. Ендігі жерде әдебиет тарихын ... ... ... ... орынды сияқты [8, 6]. 1985 жылы құрастырылып, Шиңжан университеті тарапынан жарық көрген деген ... ... ... ақын ... мен ... ... ... "Ғұлама ақын туылған жері Жетісудағы Әулиеата (қазіргі Тараз) қаласының төңірегі ... ... ... Мыңбұлақ деген жерінде 80жасында қайтыс болған, бұған қарағанда 1857 жылы ... ... [12, 5], - деп ... әкем ... Әліпұлы 1906 жылы туған. 1990 жылы 85 жасынан асқан шағында осы Алматыда қайтыс болды. Кәдімгідей көзі ашық, сауатты адам ... Ол ... осы күні көзі тірі ... ақын-жазушылар біледі. Сол кісі кезінде екі елде де Кеңестер одағы мен Қытайда Көдек Маралбайұлымен де, ... ... де ... таныс, алыс-берісі болыпты. Әкпар Өсербайұлы деген жездем екеуі Жүсіпбекқожаның қиссаларын мен ес білгенге дейін көшіріп жазып, жаттап, әлекке ... ... ... ... жездемнің қисса оқығандағы үні, мақамы сондай жағымды еді, жұрт ұйып ... [12, 5]. ... ... ... ... ... бөлген С.Дәуітовтің ақын өмірі туралы жария еткен пікірлеріне ... ... ... ... Ол өз ... ... ... ауыз әдебиетін жинап, жарыққа шығарудағы еңбегі ерекше. Ол Қазан революциясына дейін де, одан кейін де әлденеше дастан, қисса, лиро-эпос ... ... ... ... жеке-жеке кітап етіп жариялаған. Ғасырлар бойы ел есінде ұмытылмай сақталып келген асыл ... ... оны ... ... ... ... жырлап өңдеу дегеннің өзі қаншама жұмыс екенін айтып жеткізу қиын. Осыншама қыруар ... бар ... кім, қай ... дүниеге келіп, қай жерде қандай қызмет атқарып, қай жерде ... ... ... сұрақ көпшілігін біраздан бері мазалап келгені белгілі [7, 8]. Ал, Қазақ энциклопедиясында: [9, 10] дегеннен әрі аспайды. Жүсіпбек ... ... ... кәрі ... ... ... келіп, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Сүйінбай атындағы совхозда тұратын 88жасқа келген арысбек ... ... ... ... ... алады: Ол: "Жүсекеңді өз көзіммен көрдім, қарлығаш құйрық ұзын сақалы бар, қара сұр, үлкен ... көзі ... ... ... кім ... да деп ... кісі еді. Егер ... Жүсіпбекті зерттеуші болсаң, Жамбыл облысы, Шу ауданының тұрғыны Сәйділ ақсақалға жолықсаң, сол бәрін де айтады, керек десеңіз, ... да бар" деп ... ... ... Бұдан соң Тұрысбеков Сәйділ қарияның үйіне келіп сұрағанымызда: "Мен ... ... ... ... көп ... ұмытылды... жүсіпбек қайда той, қайда жиын болса, сонда жүретін сері кісі еді. Жөні ... ... оның жайы ... ... ... отырып, жыр толғайтын, мақалдап-мәтелдеп сөйлеп кетсе, алдына жан ... ... ... ... , ... ... ғой, ал Жүсекеңнің аузынан естігеніміз бөлек еді. Қаумалаған халықтың бірде тына қалып, ішін тартқанын ... енді ... , , ... ... сөзін жаудыратын деді де, ақынның 1854 жылы туғанын қалың қоңыр дәптерден оқып ... Ал 1942 жылы ... тауы деп ... ... ... ... , ... Тұрысбектің елмен азалап қойысқанын өз аузынан естігенін тілге тиек етті. Дәл осы уақытқа дейінгі мәліметтерде ... ... ... ... ... ... Шүкей қызбен айтысына және 1900жылғы жырына зер салсақ, ақынның Сейдекең берген мәліметтегідей Шымкент облысы, Қызылқұм ауданы, Қожатоғай совхозында дүниеге ... ... [19, 12], - деп ... әкесі - Шайхислам жан-жақты білім ... өте ... адам ... Ол баласы бес жасқа толғанда молдаға береді. Міне, осыдан келіп, Ж.Шайхисламұлы бала кезінде ең алғаш ауыл молдасынан сауаттанып, ... ... ... ... ... діни ... алады. Мұнан әрі білімін Бұқара қаласына барып жалғастырады [13, 5]. Жас ақын білімін, пайым-парасатын әрі қарай ... түсу ... өз ... сол ... шоқтығы биік араб, парсы, шағатай, түрік, орыс ... ... ... Әрі ... тілдерді тыңғылықты меңгеріп, шығыс-батыс әдебиетінің классикалық үлгілерімен танысады. Шығыстың классикалық әдебиетін оқып, үйреніп, Фирдоуси, ... ... ... ... ... ... секілді классик ақындардың шығармалары өзіне баурай түсіп, жырларымен жете танысады. Ж.Шайхисламұлы аталған ақындарды өзіне ұстаз тұтып ... ... ақын ... ... ... ... ... ғана танысып қоймастан, араб елдерін, Түркияны аралап қайтады. Бұндай сапарлар ақынның шығармашылығының ... игі ... ... [21, 160]. Сол ... ... ... ақын ... қысқа өлеңдер жазумен шектеліп қоймай, шығыс аңыздарының желісімен ... ... ... ... ... өз ... ретінде таныла бастайды да, Қазан баспасынан кітап етіп шығарып отырады. Оқудан кейін дін қызметіне ... ... ... ... ... ... жолға түсіп, қазақтың сайын даласын шарлауға бел буады. Сыр сүлейлерімен, Сарыарқа мен Жетісудың әйгілі ақын-жазушыларымен жүздесіп, халықтың ... ... ... ... [13, ... тегі дін иесі - қожа ... ... өзі жөнінде "Жүсіпбек Қожаның Ләзипа қызбен айтысы" атты ... ... ... Шайхыслам әкем аты мен Жүсіпбек Сәулетті пайғамбардың нәсілімін [11, 45], - деп ... ... ... қожа ... екенін білдіреді. Осы тұжырымды ақын Шөкей қызбен айтысында да қуаттағандай болады: Шайхислам әкем аты, мен - ... елді ... ... ... деп. Әулеті Пайғамбардың - нәсілім қожа, Жүруші ем жаман қызды баса көктеп [18, 8]. Ал Ахметбек Кірішбаевтың еңбегінде ... ұлы жүз, оның ... ... жататыны [24, 367] тайға таңба басқандай көрсетілген. ... ... ... ... ... ... де осыған жуықтайды: Танымал ақын Жүсіпбек Қожа Шайхисламұлын жұрт Қожекең деп атап ... ... Іле, ... ... оны ... ... діни ... қарай деп атап кетсе керек. Ол кісінің нағыз есімі Жүсіпбек. Ілгеріде дін жолын қуған тарки адамдарды ... ... ... ... ... қожа, халпе, хазірет деп айырған [23, 8]. Марқұм Қожекең 1857 жылы ... ... ... ... ата ... ... ... жерінде туылыпты. Ата-тегі ұлы ұлы жүздің Дулат руынан деседі, атты өлеңінде деген жолдар кездеседі. Мұның қисыны бар. ... ... ... жері ұлы жүз ... мекен еткен өңір екені рас [16, 22]. Ал келесі бір дерек: Қожекең ... 1930 ... ... соңын өткізді. Текес орман алаңында 80 жастағы зейнеткер Тұрсынғазы ... ... ... ... ол кісі ... аралағанда үйге келмей кетпейтін. Себебі әжем Торғын (Рақыштың шешесі) деген кісі ... ... қызы ... Сол себепті Қожекең жиен деп жақын тартып жүруші еді" деп айтады. ... ... бұл ... тегі ... ... ... Ал Ләзипамен айтысына қарағанда нағашы жұрты Жетісудағы жалайырлар болғанға ұқсайды. Онда: [10, 131]. Ал ақынның Өзифа (Шүкей) ... ... ... ... ... аударған болсақ, ақынның біздің ұлы жүзге жиен, нәсілі қожа деген ойға кенелеріміз ... ... [18, ... жас ... ... қазақ даласын шарлап, Жетісу мен Сарыарқа, Сыр бойы мен Қаратау қатпарларында болып, от ... орақ ... ... ... ... ақын-жыраулармен тілдесіп, халық ауызындағы хисса-дастан, аңыз-ертегілерді, өлең-жырларды молынан жинап, қағаз бетіне түсіреді. ... орта жүз ... жиі ... ... ... мұрындық болмай қалған жоқ. Сол себепті Арқадағы ұлы ақын Абай, ... сал ... ... ... дәмдес болады. 1982 жылы бір сапарында Біржан салдың ауылында сауық-сайранға қатысады. Бұл кезде Біржанның 60, ... ... 35 ... ... ... 38 ... деп ... кезі екен. Сол сапарында Біржанның ауылынан аттанарда қатты тебіренген Жүсіпбек Қожа ат үстінде тұрып: Аман бол көріскенше Біржан аға, Жетпіс жеті ән ... ... ... ... ... ... оралып, Әніңді естір ме еді, жырғаламда, - деп қоштасқан екен. Жүсіпбек ақын, әрі халық ауыз әдебиетін жинаушы ғана ... ... ... бастайтын ағартушылыққа да үгіттеген [19, 12]. Жүсіпбек Қожа 1937 жылы Текес ауданының Мыңбұлақ деген жерінде 80 жасында қайтыс болды. Сүйегі сол ... ... ... ... ... жылдары ақын қабірінің басына ақсұр құлып тас орнатылып, онда "қазақтың ауыз ... ... ... ... ... ... әйгілі ақын жүсіпбек Қожа Шайхысламұлы" деп жазылған [9,11]. Т.Қасенұлы да өсы пікірді нақтылайды: "Жүсіпбек қожа 1937 жылы ... ... ... Мазақ ақалақшының қайтыс болғанын естіп баласы Аманқожа екеуі ... ... ... өтіп ... ... барғанда: "Ботам, үйге қайтайық, менің пірлерім қайт дегендей қылады" деп аттың басын ... ... ... ... Жол бойы бір ... ... ... аулына үйіне бастап барып қонақ етіпті. Сол күні таңға жақын намаздың парызын ... ... өтей ... ... ... ... болыпты" [23, 8].
1.2 Ж.Шайхисламұлының Қытайдағы жылдары. Ақын ... ... бір ... 1916 ... Ұлт-азаттық көтерілісінен бастау алады. Осы дүрбелең ақынның Қытай асуына себепші болған. Алайда ақынның сол кездегі қазақтың бетке ұстар ұлт зиялыларының ... орын ... ... Бірақ бұл жөнінде нақты нанымды дерек жоқ. Сол тұста дінді, имандылықты жаппай насихаттап, орыстың отарлау ... ... ... ... ... қатерді күні ілгері сезіп, орыс қудалауына ұшыраған ... ... ... ... ... да ... Ақынның тура 1916 жылы Қытай асып қоныстануы жайдан жай емес. ... Іле ... ... ... ат ... тіреген ақын өмірінің соңына дейін осында тұрады. Мұнда ол оқу-ағарту ... ... ... ашып ... ... мен ... ... дамытуға үлкен еңбек сіңірді. Іле аймағының Текес ауданына қарасты ... ... ... ... ... 1935 жылы ... аудандық қазақ-қырғыз мәдени ағарту бөлімшесі ашқан мектепке мүдір қызметін атқарады. Жасының ұлғайып, денсаулығының нашарлауына да қарамастан, сахарада жас ... ... ... ... ... дейін айналысады. Жүсіпбек Қожаның қолынан тәлім алған адамдардың кейбіреуінің әлі көздері тірі [15, 7]. Ж.Шайхисламұлы Жетісуға есейген, жігіт ... ... ... Бұл деректі "Қыз Жібек" жырының алғашқы басылымында ақынның өзі келтіріп өтеді: Үйсінге алғаш келгенде, Жиырма үш жасымда. Сол кездердің уақытында, Бар еді қайғы ... [11, ... ... ... ... ... ата ... жеке басының себептерімен кеткенін аңғаруға болады. Кей зерттеуге сүйенсек, ақынның туған анасы дулат қызы болғандықтан, нағашыларын пана ... ... өзі де осы ... ... ... Осы ... ақын ... қызбен айтысында қуаттағандай болады: Шайхислам әкем аты, мен - Жүсіпбек, Осы елді іздеп келдім нағашым ... ... - ... ... ем ... ... баса көктеп [4, 161]. Болмаса Бақтыбаймен қақтығысында: "Бұл елді санаушы едім нағашым деп, Жолы үлкен Ұлы жүздің ... деп" деп ... ... Жүсіпбек 1880 жылы шамасында Құлмамбет еліне, қазіргі Алматы облысы, Райымбек ауданындағы Ақсай деген ... ... ... ... қалады. Албан, бұғы елдерінде бала оқытып, кітап бастырумен шұғылданады. ХХ ғасырдың басындағы ұлт-азаттық көтірілістің кезінде шекара асуға мәжбүр болады [13, 5]. ... ... ... ... ... қайта оралмай, қалған өмірін сонда өткізгені айтылады [1, 144]. Алайда, М.Әуезовтің қолжазбасындағы: "В молодые годы ... ... ... ... степи. Наконец последние 20лет провел среди китайских казахов рода Қызай и только недавно вернулся в Россию и ... ... ... ... в ... ... деятельности, он не желает ограничиваться и в беседе с нами однообразным кругом тем о ... ... - ... ... ... ... 1927 жылы Жүсіпбекпен Қарқара жайлауында жеке кездескенін аңғаруға болады. Дегенмен, 30 жылдардағы қожа, молдаларға қарсы саясат Жүсіпбекті Қытай ... ... ... ... етеді. Пайғамбар жасына келгенде, 1916 жылдың дүрбелеңінде Қытай асып қоныстанады. Алайда ақынның сол 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісімен нендей қатысы бар ... ... ... ... ... жоқ. Біздің пайымдауымызша, сол тұста ақын дінді, имандылықты жаппай ... ... ... ... ... ... тұруға үгіттеп жүргендіктен, орыс отаршылдарынан өзіне келетін қауіп-қатерді күн-ілгері сезіп, орыстың қудалауына ұшыраған ... ... ... ... ... ... ... болғанда да ақынның 1916 жылы Қытай асып қоныстануы жайдан-жай емес. Ал Қытайдағы қазақтар арасында ... ... ... ... ... қожа онда да ... ... жазып, қытайдағы қазақ әдебиетінің негізін қаласып қана қоймастан, мектеп ашып, халықтың сауатын, ... ... ... де зор ... ... [14, 185]. ... да Жүсіпбек ақынды: "қазақ ақыны, қазақтың ауыз әдебиеті үлгілерін ... ... ... насихаттаушы" [2, 395] деумен ғана шектелмей, ең бастысы, оның ... ... ... ... ... ұлы ... екенін тұрақтандыруымыз керек. Танымал ақын Жүсіпбектің есімі Қытайдағы қазақ әдебиеті мен ... даму ... ... көп ... ... ... Шыңжандағы қазақ әдебиетінің қалыптасу төркіні ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталады. Әрине, тарих үшін бұл аса ұзақ ... ... ... ... ... ... даму кезеңі тұрғысынан қарағанда, ауыз толтырып айтуға тұрарлық кезең. Шыңжандағы жазба қазақ әдебиетінің ... ... деп, сол ... танымал болған ақын-жазушылар - Ақыт Үлімжіұлы, Әсет Найманбайұлы, Жүсіпбек Шайхысламұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Асқар Татанайұлы, Көдек Маралбайұлы сынды ... ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек Шайхысламұлы 1917 жылдары, ақ патшының тұсында, Қазан төңкерісінің алды-артында Қытай жеріне қашып өткен. Ол жай ... жоқ, ... ... сақталған ауыз әдебиеті мен енді-енді қалыптаса бастаған Абай мектебінің үлгілерін арғы жаққа ала барған. 1850-1900жылдар ... ... ... ... ... ... көптеген кітартары жарық көрген. Содан кейін оның шығармалары ол жақта да, бұл жақта да кітап болып басылмаған. Бұл ... ... ... ... ... дағынан қашып келген" деп, ал мұндағы кеңестік ... ... ... ... ... деп, бұл ... тұлғалар екі ортада қалып кеткен. Ал, шын мәнінде, олардың әрқайсысының қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар. ... ... ... ... ұшан-теңіз. Десек те олардың шығармалары мүлдем зерттелмеген. Жүсіпбекті қазақ жазба әдебиетінің негізін салушылардың қатарында қарауымыз керек. Жүсіпбек Шайхысламның халық ... ... ... бар, өз ... бар, кемінде 5-6 томдық еңбегі жарыққа шықпай жатыр [15, 7]. Ол жат өлкеде де сол ... ... ... құрбаны болған босқын елдің жанынан табылды. Ауған жұрты жайлаған жеті ... бірі - ... ... ... ем егеді. Шет жерде жүрген қазақтардың ақынға деген құрметін "Үш ... ... ... ... ... Қожаназар қарттың естелігінен айқын аңғаруға болады: "1937 жылы болса керек, қожа Текестің арғы жағасын жайлайтын алжан деген елді ... ... ... деген жерде қайтыс болады. Қожа қайтыс болған соң, сол елдің белді адамдары: "қожа тұқымы бәрімізге ортақ, сүйегін бермейміз, өзіміз ... ... деп ... айтыпты. Содан біздің елдегі Бораншай, Көпеш, Қасен деген адамдар араға жүріп әрең дегенде оларды иландырып, осы төбеге жерлеген еді" [4, ... қожа ... тек қана ақын ... ... халық мұраларын жинаушы ғана емес екендігін, оның үстіне бірегей ағартушы екенін жоғарыда айттық. Бұл сөзімізге, біріншіден, оның ... ... ... ... өлең-жырлары дәлел болса, екіншіден, ақынның ел аралап халық мұраларын жинап, ... ... ... ... оны ... ... ... тигізіп, сол арқылы туған елінің сауат ашуына мұрындық болған ұлағатты істері айғақтайды. Үшіншіден, ... ... асып ... ... ... ... ... өткізген жиырма жылын Жүсіпбек қожа негізінен ағартушылық-ұстаздық ... сарп ... ... ... ... 1920 ... ... Шиліөзек ауылынан Нақысбек ақалақшы (болыс) жаңаша һәм діни білім беретін мектеп салдырады. Осы ... ... ... ... ... етіп тағайындайды. Сөйтіп ақын жасының ұлғайып қалғандығына қарамастан, бала ... ... ... ісімен өмірінің соңына дейін шұғылданады. Бүгінде сол Текес (бұрынғы Қызылкүре) ... ... ... ... ... көріп, одан тәлім алған Қожаназар, Сәди, Болатбай, Әділбек сынды өте сауатты, білгір молдаларды кезіктіруімізге болады [14, 189]. ... ... ... ... бала ... ... ... Сәди қарт өзінің Жүсіпбек қожаны еске алып жазған бір өлеңінде: Оқып ем Жүсіпбектен жас ... ... ... ... ... осы ... талай сөздер қалды шығып, Бар әлі тағылымы көңілімде [3, 122], - деп ... ... ... ... ... пайдалы деп білген игі істердің барлығымен шұғылданған ... Бұл ... оның ... ... ... емшілік өнерін қазақтың халық емшілігімен ұштастыра пайдаланғанын , сол ... ... ... жан ... ғана емес, денсаулығының да ақаусыз болуына өз деңгейінде тер ... атап ... ... ... Ауыл ... күнделікті, жиі кездесетін жел-құз сырқаттарын ол кісі өзі ... шөп ... ... болған. Тіпті жаңаша емханасы болмаған Текес өңірінде Жүкең ылғи да көктем ... жас ... ... суын егу ... де шұғылданыпты. Мұның өзі медицинаны білмейтін сахарадағы малшы қауым үшін, Қытайдың отаршылдық езгісі астында емдеу, денсаулық сақтау істері дегенді мүлдем ... ... ... ... үшін ... бұл ... оларды тозақ отынан құтқарғандай шапағатты, пайдалы шаруа еді. Ақынның суреті жоқ, сақталмаған [8, 10]. Жүсіпбек Қожаны ... ... ... айтуына қарағанда, сақалды, үлкен мұрын, шүңірек көз, бүркіт қабақты болыпты. Үлкен-кішіні тек "ботам" деп сөйлейтін қара сұр кісі ... Жиын ... топ ... өлең айта ... реті келгенде айтысатын, мақалдап сөйлеп кетсе алдына жан салмайтын шешен адам болған. Сонымен қатар, ақын өте мейірімді, ақкөңіл, сергек, сезімтал ... ... сөзі ... ... ... ... еді. Жүсіпбектің қасына барып, оның оқыған өлеңдерін, жырларын, нақты сөздерін тыңдауға әркім-ақ құмар еді. Жүсіпбек Қожа ... бай ... ... ... ... көп ... да, оны жия бермеген [10, 132]. Бұдан басқа ақын ғылыми-зерттеу жұмыстарымен де өз деңгейінде кірісе айналысып, айналасындағы жұртты ... ... ... Сонымен қатар ақын тарихты зерттеу мен аударма жағында қыруар жұмыс атқарған екен. Өкініштісі, Қытайдағы ... оның бәрі ... ... отқа ... ... Дей ... бір ... қуат етерлік нәрсе, ел ішіндегі кейбір ұқыпты адамдардың жанашырлығының арқасында Ж.Шайхисламұлы аударған қазақшасы, сондай-ақ ұлы жүз тайпаларының тарихи шежіресі ... ... Бұл ... ... Текес ауданының мәдениет үйінде сақтаулы тұр. Бұның бәрін айтып, теріп жазып отырғандағы мақсатымыз ... ... ақын ... ... ... ... дәйегімен көрсету. Бүгінде Ж.Шайхисламұлы онша дәріптелмей жүрсе, ол ақынның ... ... ... ... [9, ... айтып өткеніміздей, ақынның өміріне қатысты деректердің басым көпшілігі дау тудырып отыр, зерттеушілердің де пікірі сәйкес келе бермейтін тұстар көп кездеседі. ... кей ... ... ... Қожа ... үш әйел ... адам екен. Үлкен әйелі Балжан Ақбайқызы 1941 жылы Текес ауданында дүние салған. Бұл әйелінен бала қалмаған. ... ... ... ұлты татар болыпты. Марияның әкесі аса мәдениетті, оқымысты адам ... ... ... ... ... ... ... көмектескен. Жүсіпбек 1916 жылы Қытайға өткенде Мария өз төркініне ... ... Кіші ... ... Қарқаралыдан алған. Бұдан бір ұл, екі қыз туылады. Ұлының аты Бекқожа, қазір Қытайдың ... ... ... ... [11, 46]. Ал енді ... ... жинап терген мағлұматтарға сүйенер болсақ, ол Жүсіпбек ақынды өз әкесімен жақсы араласып өмір сүрген деп ... ... ... бар әкем: [12, 5], - деп отыратын. Қолжазба қорындағы деректерде де ақынның екі әйелі болғанын көрсетеді: бірінші ... Сара - ... ал ... - ... ... ... ... қызы екен. Жүсіпбектің өз анасы дулат руының қызы көрінеді. Алайда Жүсіпбек қожаның жалғыз ғана Аман қожа ... ұлы ... Ол ... ән де ... күй де тартатын, жатқа жыр соғатын өнерлі екен. Бұдан туған ... ... ... бар ... ... ... ... материалдарына көңіл аударар болсақ, ол да Жүсіпбек қожаның көзін көрген Қалжатбай қартпен болған әңгімені ... ... "Ол ... ... бір ... яғни осы ... Шиліөзек, Қамыстыбұлақ, Төрткүл деген жерлерінде қысы-жазы іргелес болдық. Жаз жайлауға шыққанда ой ... ... ... ... Жүсіпбек қожа қартайған шағында біздің айт руы ішінде болды, ол туралы естігендерімді әрі Жөкеңнің өз аузынан тыңдағандарым мен есте ... ... ... ... берейін" [23, 8]. Ол кісі Сады руынан шыққан Жетен батырмен етене барыс-келісте болыпты. Жетен ... ... ... адам ... ... қожа ... ... қысым көргендіктен шамамен 1920 жылдары өз інісі Жырыққожа, баласы Аманқожа үшеуі Қытай жеріне өтіп, айт Сады руы ішінде паналапты. ... ... ... ... ... елдің қызы болып, ертеде дүние салған екен. Айт Сады ішіне келгенде Пәтима есімді қызбен некеленіпті. Бірақ бұл әйел бала көретмепті. Ал ... ... өмір бойы ... ... ... [19, 12]. ... ... шығармашылығының зерттелу дәрежесі. Ж.Шайхисламұлы өмірі мен шығармашылығы жете зерттелмей келгені көпке мәлім. Оның да өзіндік ... аз ... ... ол қожа ... ... ... принципін ұстанған кеңес идеологиясы дін біліміне жетік азаматтармен ымырасыз күресте болды. ... ... ... ... ... науқанның зардабынан Қытайға ауып, өмірінің соңғы 5-6 жылын жат өлкеде өткізді. Сонда дүние салып, сүйегі шет елде қалды. 60-70 ... ... ... ... ... та өз әсерін тигізбей қалмады. Ақынның туған халқына істеген қыруар еңбегі түгіл, есімі де ескерілмейтін ... ... ... ... қазақ кітаптарының тарихын немесе жыр-дастандарын зерттеу барысында кітап бастырушы ретінде ғана назарға алынды [15, 7]. Ол жырлаған діни ... ... сөз ... ... ... ұзақ ... дейін көз ілмей май шамның түбінде жұмыс істеп отыратын болғандықтан, таңның қалай атып кеткенін де ... ... ... ... ... ол өзіне деген бүркеншік ат қойып, кейбір шығармаларына осы псевдониммен қол қоятынын айтады [21, 145]. деп ... ... ... ... ... ... ... айрылмапты. кезіндегі қыспаққа қарамастан, ақын шығармаларын жүрегіне сақтап келіпті. Қазіргі күнде ... ... да ... жатқан кесек дүниелер соның арқасы. Бұл жерде жалпы Шыңжан өлкесіндегі қазақ зиялыларының шығармашылық табысы тұрғысында да бір-екі ауыз сөз айта ... жөн. 1982 жылы ... ... ... ... ... ісінің кең құлаш жайғаны соншалық, өрдегі әріптестеріміз қазіргі күнге дейін осы сала бойынша 6 томдық ... ... Онда ... ... , , , , , , , , , , , , , , , , , , ... көне кітаптардың, тағы да басқа кесек дүниелердің сақталып қалғанын ескерсек, еріксіз сүйсінетініміз ақиқат. Бұл аталған шығармалардың ... ... ... ... ... ... бір телініп жүргенін ескерсек, алдағы уақытта жалпы екі ел ... ... ... ... ... ... анық. Әрине, мұның өзі Жүсіпбекқожа сынды үлкен тұлғаларға да қатысты жағдай. Олардың сөз саптауларына, сөйлем ... ... ... отырып қай білімдар жазды екен деген ойға тірелгеннен гөрі баспа бетін көрген қисса, дастандарды ... ... ... айқындау тиіс [27, 5]. Дегенмен, әр кезеңдерде ол ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Б.Кенжебаев, Ә.Тәжібаев, Ә.Жиреншин, М.Ғұмарова, Ж.Шалғынбай, Ү.Субханбердиналардың есімдерін ... ... ... өзге ақын ... ел арасынан іздестіріп, жинақтарда, мерзімді баспасөз беттерінде жариялап, ол туралы құнды деректер жазып ... ... ... М.Сүлейменұлы, А.Кірішбаев сияқты қаламгерлер баршылық. Жүсіпбек мұраларын зерттеу енді ғана бастады десек артық айтпағанымыз, сөзімізге жоғарыда аталған, аталмаған жанашырлардың ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті тарихының ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы кезеңінде өзіне тиесілі орнын иемдену керек [13, ... ... бері ... ... ... деп ... ақын бозбала күнінен шығыстың және халқымыздың қара сөзбен айтылған, не жазылған хикаяттарын , аңыз-ертегілерін назиралы жолмен аударып, ... жыр ... ... ақын [12, ... ХІХ ... ... ... Петербург, Қазан, Уфа, Ташкент қалаларында дастандары, хисса-хикаяттарды, айтыстарды жеке кітап етіп шығарумен шұғылданған. Текестегі шәкірттердің ... ... ол кісі бер рет ... ... ... ... ... жазғаны мен жиғандарының жалпы саны секілді [9, 10]. Десек те, ... қожа бір ... ... бір толассыз баспадан кітап шығарды. Бұл жолда еңбегін де, өнерін де, ... да аяп ... ... ... ... ... ... деумен болған. Ол ондаған жыр, дастандарды хатқа түсіріп, болмаса, ел арасынан жинаған материалдары негізінде жұрттың ... ... игі ... ... ... ... игілігіне айналдырды. Бұған Жүсіпбектің Жетісу аймағындағы қазақ халық әдебиетін жинаушы, жүйелеуші әрі жариялаушы, ... ... ... ... ... ... "Қыз ... "Мұңлық-Зарлық", "Алпамыс", "Кенехан һәм Наурызбай", т.б.дастандар мен "Біржан-Сара" айтысы Жетісуда Қазаннан шыққан Жүсіпбек құрастырған кітаптар арқылы кеңінен насихатталды. ... 1927 ... ... ... ... жыр, ... ... айтылатынын, оның есесіне айтыс, жоқтау тәрізді ауыз әдебиеті үлгілері ерекше өрістегенін жазады [26]. Бұл туралы ... "Из ... ему ... ... мы ... целую теорию религиозно-героических поэм, изданных в Казани и во множестве экземпляров, распространенных в свое время в степи"[26], - дей ... ... ... идеясы ислам дінінің негіздерін насихаттайтынын атап өтеді. Дегенмен, кеңес өкіметі атеистік ... бет ... ... ұғынған ғалым сөз аяғын былайша бүркемелей қорытындылайды: "...этот материал, бесспорно требует оценки и анализа как с точки зрения распространения его на ... ... так и со ... ... и ... Но последние вопросы не входят в круг поставленных нами задач, поэтому воздерживаясь от каких бы то ни было ... на этот счет ... ... ... ... по ... самого Жусупбека способствовали ему заняться именно этими, не другими темами. Жусупбек - первый ... при ... ... в виде ... ... или брошюр все свои произведения" [26]. Сол себептен де, Жүсіпбек шығарған ... ... бар ... ... ... тойда жиі насихаттағандықтан, ел ішіне тез таралып отырған. Сөз жоқ, Жетісу ақындары мен жыршыларының өздеріне беймәлім ... ... ... ... мен діни ... үйренуіне Жүсіпбектің себепші болғаны анық. Кезінде Арқада Исмағұл Ибраев деген кітапханасы бар, ... адам ... ... ... ... облысы, бұрынғы Қарқаралы ауданы, "Восток" совхозында тұратын Тілеубек Өмірұзақов деген ... ... бір ... ... отқа ... етіп отырған жерінен көріп қалып, жиып алған 17кітабым (қисса, ... бар. ... да ... ... Қазанда басылған. Солардың көпшілігіне Жүсіпбекқожа Шайхисламұлының қолы қойылыпты. Мәселен, (1902 ж) (1900 ж) (1899 ж), (1894 ж), (1899 ж), (1898 ж), (1901 ж) , ... ... ... ... ... (1897 ж) деген шығармаларда аты-жөні анық жазылған. Ал, қалғандарында ешкімнің қолы жоқ ... осы ... ... ... Қазанда жарық көрген көптеген , сияқты діни желіге құрылған қисса-дастандар мен аңыздар, лиро-эпостық жырлар Жүсіпбекқожаның жазып, жолдауымен кітап болып ... ... бар. ... Кірішбаевтың жоғарыда аталған кітабында (1896 ж), (1894 ж), ... мол ... ... ... ... ... ... қиссаға айналдырғаны айтылған [24, 360]. назиралық дәстүр бойынша қазақ тілінде жырлаған. "Қисса Дутан ... (1903 ж) өз ... ... кітап етіп шығарады. "Бақтияр" және "Бақтиярдың қырық бұтағын" ел ... ... ... ... рет қара ... ... ... таратады. Кейін осы әңгімелердің ішінен іріктеп алып, "Қасен мен Ғайнижамал" (Нұрғазар) , "Қисса ... ... ... ... ... (1901 ж), ... "Шеризат" (көркемше), "Мұңлық-Зарлық", "Алтын балық", "Міңгі тату ерлі-зайып", "Ораз ... ... 13 ... ... ... [16, ... ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ӘДЕБИ МҰРАСЫ
2.1 Жүсіпбек Шайхисламұлы өлеңдерінің тәрбиелік мәні. Ж.Шайхисламұлы ең әуелі ақын. Ақын ... да ... ... ... бірі ... аса ... ... биік өрелі, ғұлама ақын. Ол аз өмірінде қыруар ... ... ... ... Амал ... ... әрі қашып, бері өтіп жүрген қиын тағдыр, Қытайда жүргізілген кесірінен ақынның мұрасы біздің қолымызға толығымен тимей отыр [27, 5]. ... ... ... бір топ ... ... ... ... толы. Атап айтқанда, Қ.Толыбаев жеткізген "Адамзат дүние қуып қартаяды", "Біреумен уағда етсең, ... ... ... ... кірі ... ... "Отырмын бір орында құр мұңайып", "Жетпіс бес" т.б.толғаулары адалдыққа, адамгершілікке, имандылыққа үндейді. Ол ... көп ... ең ... тақырыбы да осы имандылық, қайырымдылық негізінде. Мәселен, Жаратымсыз күмістен, Соғу берген мыс артық. Қадірсіз ... ... ... түс ... ... ақ ... бар қос артық [5, 7], - деп толғайды ақын бір ... Бұл ... ... тырысқаннан гөрі, ақынның пәлсапалық пайымына тәнті болуымен ... ... ... ... ... оның ... ... аңғару да қиын емес. Мәселен, қытай билеушілерінің жергілікті жердегі сойыл ... ... ... бір ... ... қояр болыс қып, Ордаңды қояр қоныс қып. Біріңді қояр ... ... қояр ... ғып. ... қояр зәңгі ғып Басыңды қояр ләңгі ғып. Біріңді қояр күнде ... алар ... ... қояр елу деп, Ел бірлігін бөлу деп. Біріңді қояр ... ... ... ... деп [5, 7], - деп ... отырып, жергілікті атқамінерлердің санасынан саңлау ашуды мақсаттайды. Ал ақынның тәрбиелік мәні терең, мысал түрінде жазылған ... де ... ... бір ... жыр, туындыларын тәрбиелік мәні зор мысал жанрында жазған. Бұл ... ... ... мен "Көк ... ... ... өлеңдерін атаған жөн. Көрсетілген туындыларында ақын хайуанаттар бейнесі арқылы адамдарды кішіпейілдікке, ел ішін береке-бірлік пен ... ... ... ... жас ... ... сайын маңындағы сиырларды келеке етіп, менсінбейтін мінезге ұрынады да ақыры жылқыларға қосылып етеді. Өгіз дәрежесіне ... ... ... ... ... жер тарпып өкіріп, жолатпайтын болады. Әбден ызаланған қасқырлар бір күні бәрі жабылып көк өгізді бас салады. Өгіздің қатты өкіруінен жылқы ... ... ... өзі көп ... ... қалады. Оның жан дауысын естіген тоғайдағы сиырлар келіп, ажалдан арашалап ... ... көк ... бір сиыр былай депті: - Шырағым, ер жеттің де өгіз ... ... ... ... ... жоқ ... ... ойлашы, біздердің неміз болдың. Көк өгіз мұны естіп тәубе еткен, Екенін қата ... ... ... Табынынан жақсылық көргеннен соң, Мұнан былай сиырмен бірге жүрген [20]. Өмірде өз орнын таппай жүрген ... өгіз ... ... ... "У ішсең - руыңмен" деген халық мәтелін естен шығармауды емеурінмен жеткізеді. Осы аз ғана ... ... ... ... ... жанрын жазудағы өзіндік қолтаңбасын байқамауы мүмкін емес. Бұл тұрғыда, ХХ ғасырдың бас ... ... ... ден ... ... ... С.Көбеев, т.б. қаламгерлер сапында Жүсіпбек қожа есімін де атауға негіз бар. Бір өңірде, бір кезеңде өмір ... ... ... жиі кездесіп, ол жеткізген ірі эпикалық жырларды жазып та алуы мүмкін. ... ... өзі ... ... ... ... ... жазып алғаны туралы деректер көрсетпейтіндіктен, оның есімі ауызға ілікпейді [8, 8]. "Өнерпаз қара жерге салар қайық" ... ... ... жиып ... қазы, сары май шайнағандар. Салқын үй, сапырулы қымыз күнде, Жинап ап жасау-жабдық жинағандар. Әнеки, бәрін дүние жалмады ғой, Адамы бұрынғының қалмады ғой. Ескі көз, ... бәрі ... ... жастар алмады ғой. Ешкімге жолдас болмас, дүние шолақ, Әркімнен соққан желдей өтер әлі-ақ. Кетпестей дүниені жия берме, Тағат қыл, бекер ... ... ... - деп ... мас ... ... ... адамдарға қарап қатты торығады. Осы сарындас "Тіршілік", ... өзің ... ... ... ... ... ... жолдас деп", "Еліне шопан құт болар", "Ойнайды қонысында бұғы-бұлан" тәрізді аздаған шығармалары ғылыми қорларда сақталған [8, 10]. Ақын өзі ... ... ... ... ... өмір ... ... дүниенің қызығы мен қиындығын толғағанда адам көңіл күйінің әрқилы сәтін бейнелеуде ешкімге ұқсамай, өзінше өрнек ... ... ... дүниеге алданып, Нәпсіге пенде сүйінесің. Жарықтың арты қараңғы, Ақырда бір күн күйінесің. Атадан алтау тусаң да Әр ... бір, бір ... ... оқи ... адам мен ... ... бір сипатта көргендей боламыз [3, 260]. Жүсіпбек адамзат үшін ең бір қиын, ең бір ауыр ... - тірі ... ... ... ... қалу ... баса айтады. Адамды тек адам ғана түсінеді.іштегі ойды тек ... ... ... бөлісе алады екенсің. Сыр алысу, сырласу, мұң шағысу, ... ... ... ... болу тек адам ... маңдайына бұйырған қасиет. Ақын оқушыға, міне, осындай ой тастайды. Ол адамға сыйлас та қимас жанның қаншалық керек екендігін шымырлата айта ... ойын ... ... ... дос болсаң, Атаның ұлы тектімен. Қажетіңе жарайды, Басыңа қиын іс ... ... ... кетпейді, Бір басын мыңға балайды. Яғни, ұяты мен парасаты қатар өрілген жанмен ғана ... сыр ... ... ... Ал, ... пасық ойлы жандармен бас қоса қалсаң, одан құтылуың ... ол ... ... ... ... ... ... есікке сүйрейді, көңіліңнің берекесін, сөзіңнің мәйегін бұзады. Ондай пасықтарға сырыңды ашпа, олардан іргеңді ... сал ... [8, ... ... Дос болсаң. Нәсілі жаман тексізбен. Алғаны мен бергенін, Сыртыңнан жүріп ... [6], - ... ақын осы ... жеткізіп отыр. Жүсіпбек достық туралы сыр шерткенде, өзінен бұрынғы ... ... ... Сүйінбай, Бақтыбайлар сияқты терең бойлап, жан-жақты толғайды. Оның: Тарыққанда қасыңда, Зарыққанда басыңда. Қайратты ... ... ... ... кемеңнің Құмға барып шөккені [3, 160], - ... ... тек ... ... ... ... ... жан серік досың болғанын қалайтынын, тілейтінін байқаймыз. Осы тұста ұлы Абайдың: Жаман дос - көлеңке, Басыңды күн шалса, ... ... ... ... бұлт ... ... таба ... - деген ұлағатты сөзіне бүкіл жан дүниеңмен беріліп, тебіренесің. Ақын екі ... ... ... адам ... ... ... қалай дәл тауып айтқан десеңізші?! Мұнда қарама-қарсы екі дүние салыстырылады, оның бірі - ақ та, ... - қара ... ... ... ... пайдасы үшін жанын беріп, "досыңмын, жақыныңмын" деп жүрген адам жан-жағыңыз күлкінің шуағына малынғанда дос екен, туыс екен. Ал, ... бір сәт ... ... айналғана бастаса, жауыңнан бетер табалаушың болмақ. Абайдың ұлылығы ... - ... бір ... ... ... ... аз ғана сөзбен ашып беруінде [10, 136]. Жоғарыда айтылғандай, ақынның көп өлеңдері мысал ... бір зат пен ... ... ... ... ... мәлім. Ол мұндай тұста тіпті еркін сілтейді. Айтайын деген ойын да нақты әрі салмақты береді. Мысалы, өмір жайлы, көңіл-күй, тірлік ... ... ... мен ... ... күн мен ... күнді, жүйрік пен шабанды саластыра, бірлікте ала отырып қатар өреді: Ақ сұңқар құстың баласы, Күйі ... қу ... ... асылдың баласы, Өзіндей болып туа алмас. Өзен-дәрия белгісі, Қырық күн шілде қыздырса, Түбі құрғап ... ... ... ... ... ... бұра алмас. Елдің жауын мұқатпай, Ердің көңілі жұбанбас [6] Бұл ... ... ... да ... бұрынғы өрен жүйрік жыраулардың дәстүрін одан әрі жалғастырып тұрғанын ... ме? ... ... жыр ... ... түскен өлең жолдарында ақыл, нақылмен бірге, ерліктің де ... анық ... [12, ... ала аяқ торы ... ... мал ... Сондықтан жұпыны ғана ғұмыр кешсе керек. Кедей байғұс өмірдің тауқыметін аз ... бе?! ... ... қадірлі қонағы, жекжат-туысы келіп қалса, қатты қысылады екен. Сондайда өлеңмен ғана көңілін жұбатыпты: Не ... не ... есен ... ... жіп таппайды жетелерге. Басынан ер жігіттің бақ тайғанда, Табылмас құрым киіз төсенерге ... ... ... ... меңгеруі өз алдына - дін ... ... ... ... ... ... ... құруды өзіне ар-намыс көрген, бата оқып, намаз шығармаған. Қазақ Кеңес Энциклопедиясында: "Ақын медреседе оқып сауат ... ... дін ... ... ... бас ... ... серілік салтымен көп жерді аралады. Сыр бойымен Қаратау өңірінің, Сарыарқа мен Жетісудың атақты ақын-жырауларымен кездесті" [2, 235], - деп ... бұл ... ... ... Ол өз өмір жолын өлеңмен толғай келіп: Дүние маған жолдас деп, Молда болар көп надан. Ауру дерті белгісіз, ... ерді ... ... оғы ... күн, ... кім бар таймаған?! Жүсіпбек сынды қожаны, Алланың ісі қаңғытып, Ойға-қырға айдаған, Қаңғып ... әр ... ... ... ... - ... өмірінде көп машақат көріп, ақырында туған жерінен жырақта болғанын байқаймыз. Байлардың көшіне ... ... ... өтіп ... ... ... аңғаруға болады. Ол шет ел, шет жерде жүріп, өз Отанына ішінің елжірейтінін де ... ... ... ... ... қайта бір басып, өскен өлкенің жұпар гүлін иіскеу - ұлы арман. Мысалы, туған жерге арнаған толғауында ... ... ... құт болар, Береке - Қыдыр дарыса. Тұрымтай торғай қу алмас, Қанаты сынып қайрылса, Ер ... ... ... ... көңілінен Өз елінен айрылса [4, 68] - деп ... ... ... ... 1916 ... елге ... алпыс екі жасында барып, сол жақта қалған жиырма алты жыл өмірін өткізіпті. Шынында, Жүсіпбек 1916 жылғы ... ... ... өтіп ... ... ... екі ... ол, сол жақта қалған жиырма жыл өмірін өткізіпті. Бала оқытыпты, той-думанда өлең, жыр толғапты. Ақын жат жер, ... ... ... ... ... ... ... Ел басқарған әкім төрелерден де көптеген зәбір-жапа көргенге ұқсайды. Екі ауылдың арасын ат тұяғымен шаңдатып, ылаң етіп ... ... ... ... сөз де ... өзің ... молда екенсің, Қалайша елу басы болды екенсің. Екі ауылдың арасында ит өлтіріп, Күнәға жақын біткен сорлы екенсің [6]. ... ... ... ... күледі, күліп отырып ойланады. Себебі, елу басы бір қауым ... ... ... ауыл ... ... әжептәуір адамның екі етегі далақтап ит қуып жүргені, ол аз десеңіз, сойылдап жүріп өлтіргені адам басына сыймайтын іс. ... ол ... елге қай ... ... ... қалай ғана ізеттілікке, парасаттылыққа шақырады. Осындай ортада Жүсіпбек сияқты кемел ақын рахат дәурен сүре алар ма?! Дегенмен, . ... ... ... да, жанкүйерлері де аз емес екен. Ол - қарапайым қоңыр шаруа, олар Жүсіпбектің әр ... ... ... жанған шыраққа, ән мен күйін желкілдеп өскен құраққа теңепті. Әлде біреуден бір нашар байғұс теңсіздік көрсе де, қатты сөз естісе де ... ... ... ... ... сөзі ... азап шеккен қаяулы көңіліне демеу, медет, қуат болыпты. Жүсіпбек өзінің өлеңдерінде Бұқар, Дулат, Сүйінбай сияқты ақыл-нақылды мол айтқан. Ондай толғау-жырларында ... ... ... жаңғдайлары кеңінен сөз болары даусыз. Ол бірде әділетсіз қара күштің озбырлығын сөз етсе, енді бірде жетім бала, жесір қатынның мұң-шерін ... ... ала аяқ ... ... сұмдардан, мысық мінезді пасықтардан сақтандырыпты [8, 9]. Ақын шығармашылығының тағы бір ... - бір ... бір ... ... тақырып сөз болады. Ол қазір жақсы әйелді сөз етсе, одан ... ... ... ... ... ... жырлап кетеді. Содан кейін өмір туралы жақсылықпен жамандықты толғайды [10, 134]. Бұл бағзы ауыз әдебиетімізден келе ... ... алыс ... ... сайын, Кемиді жуан ағаш жарған сайын. Кем қылсаң асырауын артқан нардың, Еңсесі төмен түсер барған сайын. Балқиды ... нұры ... ... ... ... ... ... [3, 69]. Мұны айтып отырған ақын ғана емес, бейне бәрін көріп, біліп отырған абыз сияқты. Лирикалық кейіпкер оқушысын сабырлы да салмақты ... ... ... , сол ... ... ... әрбір жағдайды ақылмен бақылап, оймен түю керек дейтіндей ақын [8, 7]. Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Амал не, оның бәрі сақталмаған. Дегенмен екі ... өлең ... Ауыз ... ... бұл ... өте мол: ... жоқ қара суда мұз ... Дәм болмас қой етінде тұз болмаса, Солқылдап екі шекем жүре алмаймын, Біреуі жолдасымның қыз болмаса, - ... ... ... ... ... ... ... Ақ үйден бір қаз шығар жұлқынып-ай, Баяғы бозбала күн еске ... ... үш ... ... [6], - ... ... ... аударалық. Осы екі шумақ жыр он бір буынды қара өлең ұйқасымен жазылғаны белгілі. Бір ... ... екі жол тек ... үшін ... да, ... ... екі ... жатыр. Алайда, көңіл бөлмей тыңдаған адамға бұл жай мүлдем білінбек емес.
2.2 Жүсіпбек қожа Шайхисламұлының айтыс өнерінде алар орны мен ... ... ... қожаның ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, бастырумен қатар өлең, жырды жазып та, суырып салып та ... ... ақын ... ... ... Оның тек ... ... қызбен, жалайыр Бақтыбай ақынмен өткен айтыстары ғана сақталып қалған. "Жүсіпбек қожа мен шөкей қыздың айтысқаны" ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... бас ... жеке ... ... ... кеңес кезеңінде "Айтыс" жинақтарына енгізілді [12, 6]. Ақын талай-талай жүйріктермен сөз сайысына түскен. Соның көбі дер кезінде хатқа түспеген соң ұмытылған. Тағы бір ... оның өз ... әлі ... ... ... ... ... 1897 жылы Қазан қаласынан деп аталатын кітаптың шығуы қалыңоқушы қауым мен ғылым үшін табылмайтын аса ... ... ... осы ... ... ... төрт рет ... көріпті. Атап айтқанда: 1897, 1910, 1964, 1965 жылдары. Ал, бірінші рет 1987 жылы ... ... бір ... ... басталады: . Бұдан біріншіден, халқымыздың ат қою ... ... ... айтыстың заңы бойынша қарсыластардың бір-бірін ықтыра, тиісе ... ... ... ... қыз - Алматының жағасындағы Шілік (Шелек) өңірінің қызы. Ол ... ... ... ... ... ер ... бұрын бастағанына қарағанда, оқиға қыз елінде өткендігін болжауға болады [8, 11]. Ілгері-бергі "Қабан мен Таутан", "Қыз Болық пен ... ... мен ... "Әсет пен Рысжан", "Иманжан мен Бибіғали қыз", т.б.ондаған айтыстарда осы дәстүр үзілмей келгені ... ... дін ... жыға алмасын сезген қыз, енді шексіз теңіз тұңғиығындағы балық түрлерін сұрап, ... ... ... кез оқ, ... ... сары ... ... қол аттанса салар салық. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Бар екен су түбінде неше балық? [18, 12] М.Жармұхамедұлы пікірінше: "Жан-жануар, әр алуан ... ... ... еткенде де, олардың түр-түсі мен жүріс-тұрысы, дене құрылысы мен ... ... ... мән ... ... ... ... сай, мәнді жауаптарынан кейін Шөкей қыз тоқталып, қарсыласының жолын береді. Мұндағы айтыстың басты ерекшелігі - қыз бен ... ... ... ... ... ... ой толықтыру әрі тыңдарман көпшілікке дін жолын насихаттау сияқты имандылық сипаттары мен ақындардың артық сөзге бармай, ... ... ... ... ... Тағы бір ... ... - қыздың әдептілігі, жігіттің ибалылығы десек, өте орынды. Екі ақын да ... ... асып ... ... соншама сыпайы. Екеуінің үндерінде жібектей есілген самал желдің лебі, ақ бұлақтың ... бар. Бұл ... ... пен ... ... жүйрік пен жорғаны мақтау атымен жоқ, керісінше ... ... ... ... жағы ... ... замандастар арасындағы зілсіз әзіл-қалжың, қақтығыс түрінде басталғанмен, бара-бара мазмұны тереңдеп жұмбақ айтысқа ұштасып ... ... төрт ... тірі ... ... ... біреуі өткен. Аттарын төртеуінің айтып берші, Әбден-ақ молда болсаң оқып жеткен?! - ... ... ... ... ... көкке шыққан, Шаһизада күрескеннің бәрін жыққан. Қыдырып Қызыр Илияс осы елде ... ... жүр ескі ... [19, 7] - деп ... қатады. Одан кейінгі жұмбақтар мен жауаптарына назар аударар болсақ, Қыз: Дүниені ... неше ... ... ... он ... мың патша Құдай Асықпай алты күнде жаратыпты. Қыз: ... алты ... ... әуел қай күн бұ ... ... бұ ... жексенбі күн. Қыз: Тұрағы бір Алланың қайда болар? ... ... бір ... кім біледі, Адамның Алла деген көңілінде-мыс. Қыз: Бұрынғы уақыттарда өтіп кеткен, Жамиғы нешеу екен пайғамбарлар? ... ... жүз ... төрт мың деп айтады. Қыз: Солардың ең абзалы кім болады? ... ... ең ... ... [18, ... отырсаңыз, екі ақынның сауаттылығы - дін тарихы, қоршаған орта мен табиғат құбылыстарының сырын ашып жауаптасуында анық ... ... ... сай ... жасырушы қыз да, жауап беру міндеті - жігітте. Екі ақын да білімін, парасатын ортаға салып, алыстан орағытып, бірін бірі ... ... уәж ... де, мынадай жұмбақ қояды: Әуелде біреу жалғыз, екеу егіз, Көзде жоқ көкіректе ... ... ... әр ... бір орны бар, Бір нәрсе сырты арық, іші семіз. Еш адам бұл ... ... ... мұны ... ұшан теңіз! - ... Қожа ... әрі дәл ... беріп, өзінің білімділігін тағы да тек айтыскер Шүкей қыздың алдында емес, бүкіл ел алдында дәлелдейді: Біреу жалғыз дегенің ... ... егіз ... күн ... ... ... іші ... дегеніңіз, Болмасын хақ шариғат, ғылымнан май. Көзде жоқ, көкіректе сегіз болса, Сегіз ұжмақ болмасын жаннат сарай [18, 13]. Екеуі тең түсіп көпке ... ... ... ... Шөкей қыз сөзге тоқтап, Жүсіпбекке сауға береді: Қыз тұрып жайқалтаға қолын салды, Суырып тоғыз қабат күміс алды. Тоғыз қабат күмісті бергеннен ... ... ... [16, 22] - ... бұл да ... ... алғы шарты, халықтың қалыптасқан салт-дәстүрі. Осы себепті де елімізде деген аталы сөз қалыптасқан. Ақындардың айтыс ... ... ... ... ... беташар, сыңсу) болсын, ғасырлар бойы берік сақталып, орныққан ел-жұрттың характерімен бірге, психологиясын да ... ... ... [17, ... ... бір ... ... Б.Жолбарысұлымен өткен. Сол себепті екінші айтысы деп аталады. "Жалайырдың жел жетпес жүйрігі" атанған жас ... да ... ... ... да аға буы ... ... ... Жүсіпбек дәстүр бойынша сәлем береді: Бұл елді санаушы едім нағашы деп, Жолы үлкен ұлы жүздің баласы деп. Жүсіпбек Шайхисламұлы, қожа - ... ... ... ... деп. Мен сізді сыртыңыздан естіп едім, Ішінде ақындардың сарасы деп. Көрмекке жүзіңізді құмар едім, Естігем көп ақынның ағасы деп. ... ... ізет ... ... білдірген жылы сөзіне дән риза болған Бақтыбай былайша ағалық ризалығын жеткізеді: Сен бе едің ... ... ... ... ... ... атын. Жүсіпбек Шайхисламұлы жиен болсаң, Әулеті әулиенің, қожа - затың. Жиенжан, сәлем беріп, сәлем алдың, Болған соң ақылың дана, таза ... да қара ... жан ... ... ... жоқ жаза ... бөктергіден сұңқар тумас, Аспаннан саңқылдайтын қаз алатын. Мен-дағы қуанамын көргеніме, Бұл жаққа дәм-тұз айдап келгеніңе. Шырағым, рахмет, жолың болсын, Ағаңа сыйлап ... ... ... да ... қалмай, бірден жауап беруі оның төселген айтыс ақыны екендігін танытады. Екі ақын да он бір буынды қара өлеңмен толғайды, екеуінің ... ... ... ... ... ... бар. Сөз саптауларына қарағанда, екі ақын бұрын кездеспеген ... ... ... түлектері болғандықтан бір-бірінің шығармашылықтарына сырттай қанық. Жүсіпбектің халық әдебиеті мұраларын жиыстырып, кітап шығарып жүргенінен хабардар қарт ақын өзінің сауатсыздығына өкінгендей ... ... ... ... ... Бұл ... дәм айдап келгеніңе" деген Бақтыбай сөзінен ел аралап жүрген ... ... ... ... ... ... ... Кездесу ХІХ ғасырдың соңына таман өткендігін шамалауға болады. Сонымен қатар, кейбір деректерде Жүсіпбекқожа көптеген айтыстарды да жазып, таратып, ... етіп ... ... ... ... басы ашық ... "Жүсіпбекқожа мен Зылиқаның айтысы", "Жүсіпбекқожа мен Ләзипаның айтысы", "Жүсіпбекқожа мен Шүкей қыздың айтысы" деп кездеседі. Тағы бір ойласатын жай, ... ... ... ... ... ... ... көрсете келіп, "Жүсіпбекқожа жазған бұл айтыстардың ішінде ... сал мен ... ... ... мен ... қыздың айтысы" 1910 жылы кітап болып шықты" деп көрсетілген. Ал менің ... ... ... ... айтысының соңғы беттері жоқ болғандықтан, ешкімнің қолын көре ... Мұны ... ... ... ... бұл ... кім жазғаны әлі анықталуға тиіс мәселе екендігінде [13, 6]. Иә, ғалымдар мен ... ... ... әлі күнге дейін мәмілеге келе алмай, итіс-тартыс айтыса беретін бір туындысы - . Бұл айтыстың көркемдігі, ой мен ... ... ... ... онда ... әлеуметтік мәселе туралы ешқандай сөз жоқ. Гәп, осы ... ... ... 1898 жылы ... сал мен Сара ... айтысы" атты кітабы шықты. Бұдан кейін 1899 жылы "Зайсан қаласынан жіберілді" деген қолжазба біраз өзгеріспен жарық көрді. Мұнда "Зайсан ... ... ... ... дерек жоқ, авторы жазылмаған немесе кімнің жібергені көрсетілмеген. ... ... Әріп ... ... бұл ... ... деп ... Тағы бір ескеретін жай, соңғы нұсқада біраз жаңсақтық кеткенге ұқсайды. Мұнда Біржан сал Сараның шешесімен, одан ... оның ... ... Ал, ... Сара ... ... атты ... ағасының ғана барын ескерсек, мұның өзін қалай ... ... ... оқырманның көңілін аудару үшін бе, жоқ әлде бұл сырттай тон пішу ме?! Соңғы он жылдың ішінде Сараның ... екі рет ... ... Бұл ... ... пікірі де бір арнаға түйіседі. Тек кейбір сөздер мен жолдардың ауысып кеткені ... ... ... ... ... ... жүргені болмаса, кітаптарда оншама айырмашылық жоқ. Кітаптарға айтыстан басқа біраз өлеңдер енген. Бұдан кейінгі басылымарда ескеретін бір жай, ... де, ... да ... ... ... ... жүргізу, кейінгі өлеңдердің қайдан, кімдерден алынғанын көрсету ... [19, ... ... ... газетінің 1986 жылғы 23 мамыр күнгі санында филология ғалымдарының кандидаты Т.Әбдірахманов пен ... ... Сара ... ... ... шықты. Екеуінің де өз ойларын ортаға салып, оқушымен сырласқаны өте дұрыс, ұсыныстары да құнды. Ө.Ақыпбековтің "Екі жыл екі отызға ... деп ... ... мүмкін ғой деген сөзінің жаны бар сияқты. "Біржан-Сара" айтысын зерттеушілер М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, М.Ғабдуллин, ... ... да ... ... ... ... ... Біздіңше де, айтыстың болғаны анық.
2.3 Жүсіпбек қожа Шайхисламұлының "жоқтауы". Қазақ халқында дүниеден озған адамдарға жоқтау, дауыс, көңіл айту - ... келе ... ... Оның өмір ... ... ... ... барған ақын өлеңмен көңіл айтпаса мін саналған. Осы себепті жоқтау тәрізді туындылардың өте мол ... ... ... ... жанрлардың әрқайсысының пайдалануында өзіндік орны бар. Бұл жөнінде А.Байтұрсынұлы, М.Әуезов, С.Сейфуллин, М.Ғабдуллин, Б.Уахатовтардан ... ... ... ... ... ... ... тартып келеді. Көне көз қариялардың айтуына қарағанда, Жүсіпбек де Жетісуда өткен көптеген танымал адамдарға жоқтау жазған. Амал не, солардың ішінен ... ... ... ... ... Ықсан ақынға айтқан көңілі" аталады. Бұл туындыны Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясы Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар қорына 1946 жылы әдеби ... ... ... ... Оның айтуында: "1901 жылы Ұлы жүз, дулат ішінде шымыр, одан тараған күнту деген елде ... ... бай ... ... ... ... ... 23 жасында өлген екен. Соған халыққа аты машһүр Шайхисламұлы Жүсіпбек қожаның айтқан көңілі болса керек". Жоқтаудың "Ықсан ақынға..." деп ... ... ол елге ... ... ... аяулы жан болса керек, яғни Ықсанның өзі де өлең, жыр, ... ... ... ұқсайды. Өйткені осы буманың ішінде Ықсанды деген сөз бар. ... ... ат ... ... әке-шеше, туған-туыстарына арнайы көңіл айтып, қимас көңілін білдіруі соның дәлелі сияқты. Ауыр қайғыдан қабырғасы қайысқан Назар байға: "Бұл ... ... ... О ... ғана ... ... адамзаттың түбі барар жері - сол. Өлмесе ... ... ... - деген секілді аталы сөздермен басу айтады [23, 8]. Не қыласың ... ... ... алды иесі ... ... өзіне. Қанбай қалды құлағың Сөйлеп бір кеткен сөзіне [10, 133]. Ж.Шайхисламұлының осы жоқтауы жүз жетпіс тоғыз бет. ... ... жыр ... ... ... дүние. Ақын өлімінің бүкіл адам баласына ортақ екенін, одан ешкімнің қашып құтылмасын жан-жақты айта ... ... ... ... ... сыйластыққа, адал көңілге жететін нәрсе жоқ дегенге ... бір ... ... ... кете ... өлімнің зіл батпан салмағын да еске салып: Балаңыз сіздің өлген соң, Бұзылғандай көрінді, Алдынан соққан қалаңыз. Құлағандай көрінді, Жел жағында ... [9, 10] - ... ... ақын ... ... ... ауыл-аймағына да жеңіл тимегенін барынша суреттеп, образды айтады. Бір затпен екінші затты салыстыру арқылы қазаның адам қабырғасын ... ... ... ... толғайды. Сөйте тұра ол қайғылы жандарға да басу айтуды ұмытпайды: Олар қайда өлмесе, Өзіңнің ата-анаңыз. Тудың - ... ... ... ... ... ... де ... Одан әрі жалқыдан ... жеке ... ... ... сол ... ... ... түсетін іске төзе білуге шақырады: Бұл жиһанның жүзінен, Сізден басқа адамның, Баласы, сірә, өлмеп пе?! Сізден басқа еш адам, Мұндай істі ... ... ... еш ... дүниеге келмеп пе?! [6] Жүсіпбек ақын, міне, осылайша, өліге - иман, ... - ... ... қайғы-мұңмен шөгіп қалған марқұмның ата-анасын төзімге шақырады. Жалпы, Жетісу өңірінде жоқтау ХХ ғасырдың өзінде кеңінен таралған және Қытай, Монғол ... ... өз ... ... ... жоқ. Бұл ... 20 жылдардың өзінде терең ұғынған М.Әуезов мынандай құнды пікірлер жазып кетеді: "Джетысуйские "жоқтау" оригинальны тем, что они ... ... к ... ... форм, раньше были характерны, в числе всех прочих свойств, еще и типичным малым размером, причем посвящены были ... ... ... өлеңді қазақ ақындарының көбі жазған. Ұлы Абайдың келіні - Мағыштың атынан толғаған ғажайып туындысын көзі ашық ... ... ... ... ... Әсеттердің де жоқтауы бар емес пе? Жоқтау, көбінесе, өлең түрінде айтылады. Қара сөзбен де кездеседі екен, олар ... ... ... ... ... түрі көп. Тіпті домбырада, қобызда күй арқылы да ... ... ... ... ... ... Бұл орайда "Ақсақ киік", "Қара жорға", "Боз інгенді" атасақ та жеткілікті. Ал, бүкіл қазақ қауымына белгілі "Қаратаудың басынан көш ... атты ... ... мен сөзі ... ... де, жарасымды. Бұл ғажайып шығармада халықтың тарихымен бірге, арман-мұңы, ... ... мен ... көз ... ... жоқтаудың ішкі-сыртқы табиғатын жан-жақты зерттей келе: "Жоқтауда өлген кісі жоқталады. Өлген әйелінің, апа-қарындастарының немесе шешесінің бір жылға дейін, яғни асы ... ... ... ... ең арғы көне заманнан сақталып келген. Жоқтаушылар күніне екі рет: күн ... күн ... ... ... ... ... жылауға тиіс. Жыр өлген адамның абзал қасиеттерін дәріптейді. Үй ішінің қайғысын, өлімнің ... ... ... ... өте ... айтқан деп білеміз.
3 ЖҮСІПБЕК ШАЙХИСЛАМҰЛЫНЫҢ ҚИССА-ДАСТАНДАРЫ
Ақын Жүсіпбек Қожа Шайхисламұлы дастандарының ... өзге ... ... ... жырлайтын нәзира дәстүрінде өмірге әкелген болса, бір бөлімін ... ... ... ... ... ... тақырыбы әр алуан болып келеді. Дегенмен батырлық, ғашықтық (махаббат) тақырыбына көбірек ден қойғаны байқалады. Бұған мысал ретінде ... "Қыз ... ... ... ... ... айтуымызға болады. Бұларды жазарда ақын қазақтың кітаби ақындарына ортақ үлгі, жасампаздық әдіске ... ... ... ... ... ... дарыны мен поэтикалық құлашын сынап көрген секілді. Себебі ол замандағы ақындардың бір-біріне еліктеуі, бір тақырыпты жазу ... ... өнер ... жарысып отыруы дәстүрге айналған үрдіс еді. Халықтың ... ... ... ... ... [8, 10]. Жоғарыда аталған "Ерназар-Бекет" пен "Шеризат" дастандарында сөз болатын оқиғалар патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... ... тура келеді. Ал, орыстардың қазақ даласын жаулап алуы, қазақтардың бодандыққа ұшырауы ың-шыңсыз жүзеге аса салатын процесс емес екендігі тарихтан белгілі. ... ... ... ... даласының әр тұсынан Исатай, Махамбет, Есет, Сырым, Кенесары, Наурызбай, Саурық, Қожеке, ... ... ... ... әр кезеңде халықтан қол құрап, орыс отаршылдығына қарсы майдан ашқаны жұртқа мәлім. ... ... ... кіші жүз ... орыс ... қарсы күресін негізгі желі етіп алған. Жүсіпбектің шығыс ақындарын көп ... ... ... ... ... ... назирашылық (жарыса жырлау) жолымен қайта толғағанын білеміз. ... ақын ... атты ... оқу - ... жазу - ... Білім ал, зияны жоқ ерте, кеште. Аударам қазақшаға қарап жатпай, Бұл өзі көне ... ... ... [5, 7]- деп ... ... бұл ... ... ертегісінен өлеңмен аударғанын айтады. Жүсіпбек Қожа шығыстың немесе ел ішіне кең тараған әңгіменің сюжетін ғана жырлаушы емес, ол өз ... да ... ... толғайтын аса ірі талант. Осы орайда оның атты мысал дастанын ... өзі ... ... ... аса көркем образбен жазылған. Теңеу, метафора, метонимия, салыстырулары оқушыны өзіне еріксіз тартары сөзсіз. Сіз бұл туындыны оқып ... ... ... ... көресіз. Ал, керісінше, нашар адамның итке істеген қиянатын көріп шошисыз. ... ... ... ... ... ауыр ... оны алады. деп иесі итін сабайды. Оқиға ит пен жыртқыштың айтысуы арқылы өрбиді: Тау мен тас - ... ... ... ... де сен жүрген жер айғай-аттан. Дейтұғын бір пенде жоқ, Жан бар ма сені қорғар ... [10, 124] - деп ... ... ... ... ... пана көреді. Дастанның айтайын деген негізгі идеясы да осы. Қазақ әдебиетінің тарихында ақындардың қисса жазуы - ... етек ... ... ... шығыс елдері аңыздары мен хикаяларының желісіне құрып қисса жазу қазақ ақындарында ертеден бері келе ... ... Бұл ... да ақын ... ... ... ұшан-теңіз. Ол жазған қиссалардың ішінен "Мұңлық-Зарлық", "Мың бір түн хикаясы", "Тотының тоқсан тарауы", "Жүсіп-Зылиха" сынды қиссаларын ... атап ... ... ... ... ... сөз ... көркемдігі мен көлемі жағынан бәрінен биік тұрған "Бақтияр" және ... ... ... деп ... ... ... ... атамай өте алмаймыз. Ақын Жүсіпбек қожа да аталған қиссалар сериясына елеулі еңбек атқарған адам. Себебі бір ғана ақын ... ... ... кең, ... ... ... ... жырлаған. Әрине, дегенде, бәрі жиналып алып, ұжымдық түрде жырлады деген ұғым ... ... Ол өзі ел ... ... ... ... еді. Сол ... желісін қуалап әрбір ақын бір немесе бірнеше жырға айналдырды. Содан ... ... бұл ... бір ... ... ... Бұл ретте "Нұрғазарын", "Шәкір-Шәкірат", "Еренғайып", "Көркемше (Шеризат)", "Мұңлық-Зарлық", "Алтын балық", "Мәңгі тату ерлі-зайып", "Ораз молда" қатарлы 18 ... ... ... ... ... қиссалардың тақырыптары сан алуан, оқиғалары қызықты, сюжеті күрделі, тілі ... Онда ... ескі ... ... мен далаларындағы әртүрлі қайшылықтар, жақсы мен жаман, ізгі мен жауыз, хан мен қара ... ... ойға ... ... Ақыр аяғында жауыздық жеңіліп тынады, зиянкестікке ұшыраған аяулы, адал жандар мұратына жетіп, ... та ... ... ... немесе таққа отырып, әділ билеушіге айналады. Ал Ж.Шайхисламұлы жырлаған жоғарыдағы қиссаларда жер-су, қала аттары ғана шығыс елдерінікі болғанымен, жалпы қисса бар ... ... ... ... ... психология, ойлау жүйесі...) қазақыланып кеткен. Бұл, әрине, ақын талантының жемісі [13, 5]. ... қожа ... бағы бір ... қиссаның бірі - "Тотының тоқсан тарауы". "О баста бұл да халық арасында ауызша, ертегі-аңыз түрінде әңгімеленіп жүрген ... ... ... ... еді. Оны ... ... жырлап қиссаға айналдырды" дейді Шығыс Түркістандық әдебиетші ғалым, Жүсіпбек қожа мұраларын жинаушы Әблез Шәріп. Ақын қисса жазуда ел ... ... ... ... пайдаланып қана қалмастан, араб, парсы тілдеріндегі әдеби ... да ... ... ... ... ... отырған. Мәселен, 1890 жылдардың ішінде Қазан қаласындағы баспадан кітап шығару ісімен айналысып жүргенде, сол ... ... ... Кәрім дейтін адам Жүсіпбек қожаға "Қасым жомарт", "Сәлімжан" деген секілді кітаптар тарту етеді. Ақын аталған кітаптарды өз ... ... ... көлемді қиссаға айналдырады да, әр екі қиссаны 1901 жылы сол Қазан баспасынан ... етіп ... [9, 11]. ... ... ... арасындағы қызмет істеушілер діннің (әрине ислам діні) ықпал көлемін ұлғайту һәм оның жұрт ... ... ... түсу ... діни ... ... ... қауырт жүргізіп отырғаны белгілі. Ол үшін олар тек исламның қасиетті кітабы "Құрани ... тыс, діни ... де ... ... ... ... аударумен айналысатын. Бұндайда әсіресе олар ақындардың күшіне көбірек иек арта отырып, дінді уағыздайтын ... ... ... ... ... ... отырған. Ж.Шайхисламұлы да қиссаларды жаңғыртып жырлайды. Мәселен, ол жырлаған "Дариға", "Сал-сал", ... ... бас", ... ахуалы" т.б.қиссалар бүгінде қытай қазақтары арасынан көптеп кездеседі [12, 8]. Жүсіпбек толғаған ... ... бірі - ... Бұл ... 1987 жылы ... Іле ... баспасынан жеке кітап болып басылып шығады. Осы дастанды ең бірінші рет Фирдоуси жазды деген пікір бар. Алайда оны кемеліне ... ... өзі көзі ... бүкіл дүние жүзіне осы шығармасы арқылы аты мәшһүр болған Әбдірахман Жәми еді. Бұл жыр ... ... да өте кең ... Төңкерістен бұрын Жүсіпбек деген атпен бес рет жеке-жеке кітап етіп Қазан қаласында бастырған. Жырда адамгершілік, кісілік, ... ... ... сөз болады, адал махаббаттың жеңбейтін қиындығы жоқ, алмайтын қамалы жоқ деген қағида ұсынылады.
3.1 Жүсіпбек Шайхисламұлы ... "Қыз ... жыры мен ... ескі салт-дәстүрлердің көрініс табуы. Ж.Шайхисламұлы ХІХ ғасырдың 90 жылдарынан бастап Қазан, Уфа, Ташкен баспаханаларында қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын, шығыс ... ... ... ... қолға алды. Қазақ кітаптарының тарихына көз жіберсек, "Қыз Жібек" [1900, 1903, 1905, 1908, 1909, 1910, 1911 жж.] жеті рет, ... [1891, 1901, 1910, 1913, 1916 жж.] бес ... , өзге де ... ... ... төл ... ... қайта бастырып, "Жүсіп-Зылиха", "Мұңлық-Зарлық", "Тотының тоқсан тарауы", "Қасым-Жомарт", "Шәкір-Шәкірат" сияқты ... ... ... ... ... ... мұрындық болған. Мұнан басқа "Пайғамбардың миғражға барғаны", "Кербаланың шөлі" , ... қыз" т.б. ... діни ... ... ... атын ... жұртқа жайған шығармасы - . Бұл туынды ... ... ... танымал. Ақын осы ғажап жырды 1900 жылы осы аталған шаһарда жеке ... ... ... еді. Мұны ... ... ... реніш білдірген. "Мен қожа Жүсіпбекпін, басында Қыз Жібектің хикаясын жұртқа өзім шығарып жайып едім, басқа адамдар ... ... ... ... ... ... ... жаздым. Оқығандарға міләл келмесін деп" - дейді ол. Ақын дастанды бірінші жырлағанын осы сөзімен ғана дәлелдеп қоймай, одан әрі ... де ... ... Алғы сөз іспетті бұл жыр жолдары кейінгі басылымдарға деген сылтаумен кірмей, қақас қалып келе жатқандықтан аз да ... ... ... ... қожа жырласа, Қыз Жібектің сөзіне. Енді әбден қаныңыз. Басында менен жайылды, Қисса болып бұл Жібек, Баспасына қарасам, Бәрі жала сөзінің - Еңіреп, жылап жүр ... - деп ақын бұл ... ... ... көп ... ... келмей, татарша "сөйлеп" тұрғанын қатты сынайды, мін көреді. Одан кейін аталған лиро-эпос жырын қайда, қашан жазғаны жайлы мәлімет те бере ... ... жыры өте ... ... ... 1892 жылы Әулие Атада (Жамбыл облысы) үлкен бір ас болып, жұрт көп жиналып, сонда Мұсабай жырау айтқан деседі. ХІХ ... ... ... ... ... ... сөз бар. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қорында жырдың екі нұсқасы сақталған. "Қыз Жібек" ... ... ... ... жыр ... де ... ... болғаны айтылады. Академик-жазушы М.Әуезов 1940 жылы "Қыз Жібек" жырына ғылыми талдау жасады. Содан кейін де көптеген зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... кейбір нұсқаларын жан-жақты зерттей келіп: "Қыз Жібек әңгімесінің негізі ескі ... ел ... ... ... қара ... ... Бері ... өлең өлшеуіне салып, суретті әңгімеге айналдырып, поэма қылып шығарған Жүсіпбек Қожа. Бұл күнде қолымызда ескі Жібек ... жоқ. ... ... ... ... еді, оған ... Жүсіпбек Қожа қанша жаңалық қосты, қанша өзгертті, ол туралы біз ешқандай долбар жасай алмаймыз. Бірақ бұл күнгі ... ... ... ... ... Қыз Жібек әдебиетінің ішінде жазбаның романы сияқты көрінеді ... [8, ... ... ... ... "Қыз ... жыры еліміздің тұрмыс-тірлігін, мінезін, психологиясын жан-жақты суреттеуімен біздегі бірінші жазылған романдай қабылданады", - дейді. Дәл осы ойды ... ... ... де ... ... 1894 жылы ... "Қыз Жібек" қиссасының тілінің шұбарлығын, оны шығарушы Жүсіпбектің жырын пайдаланып кеткенін қинала айта отырып былай дейді: "Кітап ел-елге тарап, поэманың шын ... ... ... да қолына тиеді. Өзі шығарған түпнұсқа бұзылып, шұбарланғанына қатты қапаланған ақын "Қыз Жібек" қиссасын 1900 жылы Қазаннан өз нұсқасымен бастырады" деп ... ... өте дәл ... [13, 5]. ... де "Қыз ... ел ... ішінде жазбаның романы сияқты көрінеді" деген тұжырымында белгілі бір шындықтың жатқаны айқын. Бір ... бұл ... ... дастан сияқты көрінеді. Өйткені Төлегеннің туғанынан бастап көз жұмғанына дейінгі өмір жолын зерлеп сипаттайды, ... ... ... ... ... әрең ... көргеніне" дейін эпосқа ұқсас. Бірақ жырдың ішіне ... ... ... ... ... мүлдем басқаша. Төлегеннің алдында көлденең тұрған ата жауы жоқ. Және ол батыр ... ... ... Өзі ... ... соң, қасында топтанған жасақ, қаумалаған сарбаз жоқ. Ақсарбас ... ... ел де ... жұрт іші "қой ... ... ... тыныш, бейғам. Осы жағдайлардың өзі-ақ "Қыз Жібектің" батырлар жырына жатпайтынын дәлелдесе ... ... жыры ... ... ... ... жыл ... сайын бағасы артып, құны биіктей түсетін ғажайып дүние. Мұнда қазақтың жаны, ішкі сезімі, ақ ... ... ... ... ... сұлулықты қалай қабылдайтынына дейін жан-жақты айтылады. Бір қызығы, ... ... ... қатысты болса, табиғаттың да көркі адамға байланысты екен. Оны Қыз Жібектің көштен бұрын кету себебіне сәл тоқталсақ та ... ерте ... деп, ... ... ... деп, "Көшпенен бірге жүргенде, Бетіме тозаң тиер", - деп, Көк пәуеске күймемен, Азаннан тұрып ... деп. ... сол ... ... ... жауабы, [16, 23] - деп ... ... ақын көш ... ... ... ... көк ... дала екенін баса айтады. Адам жаны қандай таза болса, табиғат та сондай кіршіксіз дегенге ... Қыз ... ... ... ... ... бір тал ... мөп-мөлдір періште осындай ғажайып табиғаттың кереметі, табиғаттың ерекше сыйы дейтіндей ақын. "Қыз Жібекті" Жүсіпбектің ... анық және оны ... ... ... ... бір дәлел ақынның 1910 жылы жарық көрген "Қисса Қасым Жомарт" атты туындысы бола ... Ол ... ... ... ... ... ... Нәзік белді бұралып, Аққудай мойнын тарады. Екі көзі жалтылдап, Нар кескен асыл қанжардай, Ішімді жарып барады. Ақ жүзіне қарап ем, ... ... ... ... сипатын қарасам, Ақ бетінде кіршік жоқ, Айдын көлдің қуындай. Екі көзі жарқырап, Патшаның алтын туындай. Аузынан ... ... ... алтынның буындай, Есімнен кетті кедейлік, Қызды көзім теседі. Көрген адам дидарын, Шыбын жаннан безеді, - деп ... көз ... бір ... ... ... ... ... Ал, енді Қыз Жібектің сипатына назар аударсақ: Ақ маңдайлы жалтылдап, Таңдай көзі жарқылдап, Алтын шашбау шашында-ай, Қыз Жібектің дидары, Қоғалы көлдің ... ... ... ... ... ... жауһар сырғасын. Көтере алмай тұр құлағы Бой нұсқасын ... ... ... пырағы. Қыз Жібектің ақтығы, - Наурыздың ақша қырындай, Ақ бетінің қызылы Ақ тауықтың қанындай. Екі беттің ажары, Жазғы түскен сағымдай. Жоғарыдағы екі ... бір ... ... шыққанын айтпай танытып тұр. Екеуіндегі ішкі саз, сөз орамы, айшықты образ, ұйқас, ой ... ... ... ... [17, ... ... ... қазақ ғалымдарының көбінің назарын аударып келді. Академиктер: Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, М.Сильченколар, ... ... ... Ғылым академиясының корреспондент-мүшелері: Ы.Дүйсенбаев, Н.Смирновалар әр кезде баспасөз бетіне құнды ... ... ... ... сөздердің өзінен біз, "Қыз Жібек" жырының қазақ ... ... ... ... оның ... ... даусыз Жүсіпбек қожа екендігіне көз жеткіземіз. Бұл күнде қажетсіз, көнерген деп ескерусіз келе жатқан ... ... ауыз ... көп ... ... біле ... Этнографияға назар аударар болсақ, ол алғашқы қауымдық құрылымы кезінде негізі қаланған ата-бабамыздың көне наным-сенімдерінің негізінде пайда ... ... ... ... қауымдық құрылыста қалыптасқан салттармен толықтырылып отырған. Олардың көпшілігі эпостарда, лиро-эпостарда, батырлық жырларда көптеп кездеседі. Соның ішінде күні бүгінге дейін халық ... ... те ... ... ... мен ... ... жолмен таныстыру салты. Оның негізі аналық қауымдық құрылыстан басталған. Жеке шаруашылығы кеңейген еркектер, өздерінен бөлек ... ... ... ... шаруашылығын жүргізетін күңдер жалдап алу үшін әйелдер тайпасының басшысына барып, жолығып, көсемдеріне сый беріп, өздеріне ұнаған ... ... ... ... болған. Еркек пен әйелді таныстырып қосатын жеңгетайлық салттың негізі солай қаланған. Кейін патриархат қоғамы күш ... ол ... мал ... көзі ... еркектер де атқаратын болғандықтан, қазақ ертегілерінде әйел-жеңгетайлардың образдары жамандық жасаушы мыстан, жалмауыз ... ... ... ... ... көшеді [17, 18]. Жүсіпбек Шайхисламұлы жырлаған "Қыз Жібек" нұсқасында, Жібек пен Төлегенді таныстыру кезіндегі Қаршығаның жесір қалған Жібек пен ... ... ... ... мақсатындағы Шегенің қызметі, патриархат қоғамының нәтижесі десек, өздері бөлек тұратын ерлер тайпасының өкілдері, шруашылығын жүргізу үшін күң сұрап әйелдер ... ... ... ... жас, ... икемді пысықтарын таңдау мақсатында қаз-қатар тұрғызып қойған. Соның ішінен он екі мүшесі сау көріктілігімен бірге жасын ғана таңдап ... ... ... күші ... ғана ... ... ... болған. Кейін қоғамдық алмасуларда оның бастапқы мәні ұмытылып, өзгеріске түсе келе "Қыз ... ... ... "Қыз ... ... Шектінің еліне келген Төлегеннің қалыңдық таңдап ел шетінде жатып ... ... ... ... ... ... ыдыраған кезеңде қаланғандығын аңғарамыз. Енді осы пікіріміздің эпосындағы көрінісіне назар аударайық. Жырдың мазмұны қысқаша мынадай болып ... Қара ... ... ... ... ... мен түйесін мыңғыртып айдап жүрген Жағалбайлы руының аса ірі байы ... үш ... ... ұл ... Елге оба ... ... ұл да ажал жетіп өледі, Базарбайдың тоғыз ұлы ғана өлмейді, ұлдарына бесік құда болып алдын-ала төленіп қойылған қалыңмалы да ... ... ... ... ... тағы да алты ... алады. Базарбайдың қырық төрт жасқа келген кіші қатыны ұл туады. Енді туған нәрестеге, алдындағы өлген тоғыз ұлының төлемі болсын деген ... ... деп ат ... да, ... ... ... ... өмірге келген інісін Сансызбай деп атайды. Тоғыз ұлынан да, ... ... алар ... ... ... ... малдан да айрылып, іші күйіп отырған Базарбай сол кездегі дәстүрді бұзып, енді өмірге келген ұлдарына құда ... қыз ... ... ... өздерінің ұнатқаны болар, тағы да өліп қалса ... ... ... ... ... ... ұнатпаса, алдарында беделімнен айрылып, бетім қайтар, ұнатқан қыздарын айтса, алып беруге манің малым жетер" - ... ... ... ел ... ... ... бос ұстайды. Бірақ ел кезіп ерте аласұрған Төлеген өзіне лайық қыз ... Сол ... ел ... ... ... ... Ақ ... Алты Шектінің елінде ақылына көркі сай Жібек деген сұлу қыздың бар екендігі туралы хабар әкеледі. Төлеген ... ... ... ... ертіп, жылқыдан екі жүз елу жорға алып, Шекті деген елге келіп, шатыр ... ... ... ... ... ... алсам да, алмасам да бір жорғадан беремін", деп жар ... ... ... ... ... бір-бір жорғаны иеленіп кетіп жатқанын көрген Төлегеннің ... ... ... ... төлеген малды бекер ысырап етіп, елден әкелген жорғаны таратып бітіруге айналды, әлі бір қыз ұнаған жоқ. Мынаны тоқтатпасақ, астымыздағы атымыздан да ... онда елге ... ... деп ... ... ... жолықтырмай Төлегенге елдің ең сұлу қызын ғана көрсетпек болып, қайтара бастайды. Осы кезде Шектінің ... ... қыз ... ... ... ... сол ... Жібек деген сұлу қызы бар, Сырлыбай деген ханның Қаршыға деген сенімді адамының құлағына жетеді. Қаршыға ести салысыменТөлегенді іздеп келіп ... ... ... ... уәде ... екі ... алып, Төлегеннің қасына ерген жігіттерді сол жерден еліне қайтарып, жайлауға көшіп бара жатқан Шектінің артынан қуа ... ... ... ... Төлеген алдында кетіп бара жатқан көштегі қыздардың бірінен соң бірін тоқтатып, беттеріне үңіліп, ... ... ... оны, , - деп ... ... [17, ... ... көшінің қай бағытқа кетіп бара жатқанын сұрап алу үшін Төлеген көзі оттай данып, сымға тартқан күмістей, ақ маңдайы жарқырап, ... нұры ... ... ... бара ... бір ... қасына келіп тоқтайды да, бұл Жібектің шешесі екендігін біліп, ... ... ... ... онан асып ... көз жеткізеді. Соңынан қуып жетіп, пәуескенің сыртынан дауыстап шақырған Төлеген іште отырған Жібек бетін көруге ... Сол ... ... ... ... ... елден талай жігіт қарастырғанын, бірақ солардың ешқайсысы Төлегендей болмағандығын, Төлегеннің ғана оған лайық екендігін ескертіп, ертіп ... ... ... ... ... болмай жерге кір, салмайтын құлақ сөзіңе, бай тауып маған әпкел деп, қашан ... ... екі ... ... мені ... ... не ... сөйлейсің, көрінбей жөнел, көзіме!", - деп ренжиді де, соңынан қаршығаның намысын аяққа басып, сағын сындырмайын деп, бетіндегі перденің шетін ғана ... ... ... ... ... да, ел ... жүрген саудагердің де бекер айтпағандығына көзі жетіп, көңілі толып, Жібекке ғашық болады [17, 20]. Қаршығаның Жібекті жалғыз атты ... ... ... ... ... келіп жеткенде Сырлыбай хан бастапқыда ренжісе де, Төлегенді көргеннен кейін көңілі толады, ... ... ... бата ... ... екі жүз елу ... ... қызының тойын жасап бермекке уәде еткенде, Қаршыға өзінің жеңгетайлық қызметіне белсене кіріседі. Шаңқай түсте именбей, Төлегенді Жібектің кіші ағасы Жиренбайдың ... ... ... өзіне тиесілі жеңгетайлық сыйға берілген үш жорғаны ... ақ ... ... ... ... ... қосып, қол ұстатарын, қыз қасына түнетерін алады. Жыр басталғанда жігіт пен қызды таныстыру мақсатындағы әйелдердің жеңгетайлық қызметі байқалмайды, керісінше, Төлегеннің өзі ... өзі ... ... ... ... ... ер ... мал тауып қалу мақсатымен, аяқ жетер жердегі өздері көрген, сыртынан естіген, құда түсу үшін басы бос қыздарды сұрастыра бастайды. Бірақ оны ... ... ... ... ... ... Оның себебі жастарды таныстырып қосып, олардың арасына дәнекерлік жасау әйелдердің ғана ... тән ... ... Оны Төлеген Төлеген өлгеннен кейінгі Жібекті Сансызбайға қосу мақсатында таныстарған Шегенің әрекетінен де байқаймыз. Қаршыға ... ... ... пен ... қосу ... жеңгетайлық қызметтері жырдың сюжеттік желісін ғана құрамай, ... ... да ... ... негіз болған. Бұл - жырды айтушының, сол кездегі халық арасындағы салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптарды жақсы білгендігі ғана емес, ер ... мал табу ... ... де ... көрінеді. Бұдан жырдың ішінде әйелдердің жеңгелік қызметі мүлде көрінбей қалған екен деген ой тумаса керек. Әйелдердің жеңгелік қызметтері де байқалады, бірақ, ол ... ... ... және жігіт пен қызды таныстырудағы әйелдер мен еркектердің рөлі бірдей емес, ер адамның қоғамдағы белсенділігі айрықша екендігі ... Оны ... мен ... ... ... ыңғайсыз, ұятты болып саналмайтындығы да аңғартады. Мысалы, Жібектің әкесіне Төлеген бата аяқ жасағаннан кейін, Төлеген қасына еріп ... ... ... ... ... ойын-той жасап жатқанда, 40 қатын жиналып, Жібекті Төлегенге алып ... ... үш күн ... ... ... ... қиналады. Қырық қатынның ақылы жетпеген істі жүзеге асыруда Қаршыға айласын асырып кетеді. Тапа-тал түсте, ... ... ... Жібектің отауына кіріп, ештеңеден тайсалмай оны ертіп алып шығады да, Төлеген отырған отауға апарып кіргізеді. Жырда оның осы ... ... ... ретінде айтылып, деген патриархат қоғамының қалдығы сезіледі. Бұл арқылы жеңге тек ... ... ... ... ғана болып, болашақ қалыңдықтың ішкі құпиясын бөлісер, сыртқа сыр ... ... ... тиіс ... саяды. Төлеген үш ай қалыңдық ойнап, елге қайтар түні Жібек түс көреді. Түсінде төлегеннің астындағы Көкжорға ат ер ... бос ... ... ... ... бидайық, қолында ұстап отырған тұйғынның желкесін қияды. Алдында жанып тұрған шырағын біреу үрлеп өшіріп ... Бұл келе ... ... ... еді. Сондықтан Төлеген жолға жалғыз шықса, сапардан аман келмейтіндігін ескерту үшін жақын жеңгесін Төлегенге жұмсайды... [17, 20] Жырдың соңғы ... ... ... ... ... уағдаласып қояды да, көшке мінейін деп едім, Сандалкөкті берсін деп жеңгелерінің бірін жұмсап ... ... ... бергісі келмейді. Сандалкөкті берсе, күн батқаннан кейін ақ отауға Жібектің қасына апарып ... ... ... де тыңдамайды. Керісінше, ерлер мінетін тұлпарды әйел адам мінуге болмайды деп ... ... ... ... өзі ... ... алады да, аяғын үзеңгіге салып тұрып, деп ырымдайды. Тұлпарды мініп қашып бара жатып, ... кіші ... киіп бара ... ... , - деп ... алады да, асыл тастарын үзіп жанқалтасына салған соң, Сансызбайға еріп, жағалбайлылардың еліне кетіп бара жатқан сырын айтады. Қара ағаштың қасында өзін ... ... ... мен ... ... ... ... атынан түсіп, бұрынғының салты деп Шегеге бүгіліп сәлем еткенде: "Тәңірлерің пана болып, бақтарың ашылсын", - деп бата ... [17, ... ... ... ... ... алып Сансызбаймен Жібектің қашуыжырдағы ең бір көрнекті тұсы еді. Оныншы күн таңында артынан Қорен қалмақ қуып жеткенде жекпе-жекте ... ... ... оған ... ... де ... дәстүріміздің көрінісі еді. Жібек пен Шегені алдыға жіберіп артынан қуып келе жатқан Қоренді тосып алуында батырлық жырларға тән сарын да ... ... ... ... келгенде айтарымыз, бүгінгі күнге дейін халық арасында сақталып келе жатқан жеңге сыйлау мен құрметтеу ... ... ... ... ... ... өткізіліп жүрген конкурсының өзегі аналық қауымдық құрылыс тан басталған. Тек ол түрлі мазмұн, мәнге ауысып ... ... ... ... Оның мол үлгілерін қазақ ауыз әдебиетінің кез келген жанрынан кездестіруге ... Біз ... ауыз ... кез ... ... кездестіруге болады. Біз жырындағы көріністердің бір қырына ғана тоқталдық.
3.2 "Мұңлық-Зарлық" дастанын алғаш хатқа түсіруші. Жүсіпбек Шайхысламұлының ұлы ... ... тағы не ... ... бұл ретте оның "Мұңлық-Зарлық" хиссасы туралы сөз қозғамай кетуге ... ... Қожа - ... алғаш хатқа түсірген ақын [19, 12]. Мұңлық-Зарлық хиссасының ең көне ... ... ... ... мен ... атындағы әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы. "Мұңлық-Зарлық" хиссасы, "Мұңлық-Зарлық" ... ... және ... ертегісі" деп аталатын нұсқалары Жүсіпбек Қожа Шайхысламұлы нұсқасымен таралған [16, 23]. Белгілі ғалым Ә.Шілтерханов "Мұңлық-Зарлық" хисса хикаятындағы жер ... ... ... ... онда ... атаулардың түгел дерлік Сыр бойында жатқанын көрсетеді және ... ... Сыр ... ... айтылатындығын айта келе, осы аңыздың ізімен Жүсіпбек Қожа Шайхысламұлы 1985 жылдың 10-шы қарашасында назиралық дәстүрінде ... ... ... [19, 12]. Осынау тұлғамыздың 2007 жылы 150 жылдық мерейтойы елеусіздеу қалғаны түсініксіз. Баспасөз беттері де, ... да ... ... ... ... ... ... дәуірдің ықпалымен Қытай жерінде өтуі де себепкер ... ... ... Десек те, Жүсіпбек Қожа туралы бір үзік толғаныс жасауды парызым деп санаған ... ... ... ... өз ойын ... соңғы өмірінде көптеген әдеби шығармалар жазғанымен олардың дені ... ... ... ... жеткені санаулы ғана. Себебі, ХХ ғасырдың 30-шы жылдарынан бастап Қытайда болған саяси тұрақсыздық, әсіресе 50-ші ... ... етек ... ... мәдениет революциясы тұсында халықтың бай рухани қазынасы саналған көне кітаптар социолизм қоғамға қажетсіз ескі ... ... ... ... бұйрық шығарған еді. Сол қатарда ақынның көптеген әдеби мұралары отқа ... ... ... ... ... ... ... өздерін де қуғынға ұшыратқан. Тек 80-ші жылдары Қытай саясатының оңала бастап, халықтың мәдени әдеби өміріне ден қойған кезеңде ақын ... ... ... бет ... еді. ... ғалым Оразанбай Егеубай ақсақалмен Жүсіпбек туралы әңгімелескенде, ол кісі Жүсіпбектің қабірін алғаш тауып басына құлыптас орнатқан ... бірі ... айта ... ... ... ... ... бірге жерленіпті, бәлкім, ол кісімен бірге жазбалары әлі де жатқан болуы мүмкін. Біз қабірді ... ... мен ... ... едік [19, 12]. ... ... қожаның "Қасым жомарт" дастаны. Жүсіпбек Қожа Шайхысламұлының өмірі мен шығармалары түрлі себептерге ... ... ... ... ... ... және оның еңбектері ойдағыдай бағаланбады. Кейінгі жылдары ғана шығармалары ... ... ... жеке ... ... шыға ... 1993 жылы Үрімжідегі Шиңжаң халық баспасы "Қасым Жомарт", "Сәйпіл-Мәлік", "Алпамыс батыр", сияқты үш хиссасын баспаға ... ... ... ... ... ... да 1993 жылы ... хиссасы дайындалғанымен, Жүсіпбек Қожа Шайхысламұлы деген атпен жеке кітап болып шықты. "Мәдени мұра" бағдарламасы аясында ақынның ... ... ... ... алынып, "Бабалар сөзі" ауыз әдебиеті сериясымен шығып жатқан топтамасында көптеген шығармалары жарық көрді [8, 11]. ... Қожа ... ... арнасынан жазба әдебиетке ойысу дәуірінде жасады. Әрі қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушыларының бірі. Әсіресе Қытай қазақ әдебиеті мен жазба ... ... ... роль ... ... Қожа ... ... тарихындағы үлкен ақын, сонымен бірге қазақ фольклористика тарихынан елеулі орын алуға тиісті тұлға. "Қасым жомарт" ... ақын ... ... ... ... іс-әрекетін сөз қылады. Қасымның бойына Құдай дарытқан жақсылықтың тек өзіне ғана емес, ... ... ... ... ... халыққа пайдасы тиіп жүргені туралы айтылады. Сонымен ... ең ... ... ... ... қасиет. Дүние жүзіндегі қарапайым, нағыз қонақжай ретінде қазақ халқының аты аталатын ... Қожа ... ... ... ... ... ... халқының ерекшелігін танытып отырғаны даусыз [22, 9]. Дастан Бағдаттың патшасы Харун ... пен оның ... ... ... өрбиді. Халифа қасына қара қылды қақ жарған, әділ де бек данышпан Жағыпар атты уәзірін шақырып алады да: Патша айтты: - Ей ... бір ... ... ... да ... ... тар. ... ғадылдігім бәрі бірдей, Бұл күнде менен өтер енді кім бар? - ... ... ... осы ... ... ... аңғарсақ болады, ол жай қонақ бара қалғанның өзіне қой ... ... ... ... ... сап ... жалатқан, әр жеріне гауһардан шеге қаққан, келген мейманға мейлі бай, мейлі пақыр, мейлі патша болсын, алдына бал мен ... ... ... ... ерлі ат пен түйе мінгізіп, жалаңашқа үстіндегі тонын шешіп, ғаріп-қасерге ... ... ... ... ... жігіттің жомарттығына әлемде ешкім жетпейтінін еш жасқанбастан айтқанынан анық байқауымызға болады: Жомарттығын айтайын сізге оның, Дүниеде аямапты мал мен жанын... Керегін түгел ... ... ... ... ... екен елу есік бір дүкенде, Кіретін ғаріп-міскін әрбір ... тоқ, ... ... қайыршылар күндіз-түнде. Ондай адам көрмедім тірі жанда, Жүзін көрген адамдар қалар таңға. Байлығы, жомарттығы жұрттан ерек, ... ... ме онан асып бұл ... [8, 11] - деп жауап қатады. Әрине, бұл ... ... де ... ашуландырып, ызаландыратыны белгілі. Ақырып, қаһарланған патша Жағыпарды он бір құлаш зынданға салып, шығармауды бұйырады. Осы ... ... ... ... көрінеді. Халифаның не үшін қабағы түйілгенін білген ханым мынадай ақыл-кеңес айтады: Ашумен уәзірді өлтірсеңіз, Үкімді ... ... ... ... ... ... ... Барғанда Тәңір алдында не дерсіз сіз? Ол Қасым әрі жомарт, әрі ... ... ... ... бір Құдайым. Қасымды өз көзіңмен көрмейінше, Уәзірді өлтіргенің жарамайды. Міне, ... осы ... ... ... ... ... ... Қасым еліне жомарт жанды әрі көру, әрі сынау мақсатында саудагер кейпінде қасына жолдасын ертіп жол тартады. Елге ... ... ... ... төрге отырғызып, жөн сұрасады. Алайда келген саудагердің патша екенін бір жаннан өзге тірі адам ... ... ... ... ... ... көңілін жайландырып, сыйын көрсету үшін Қасым сарайға ең алдымен, інжу де емес, жақұт та емес, ... ... ... көрмеген бір нәрсені әкеледі де, ол толқып барып, тоғыз түрлі күйге сала жөнеледі. ... неше ... ... қойып, дастарханға жүз түрлі тамақ әкеліп, бір кешке алып ұрып бие сойған Қасым жақұт ыдыстар мен фарфор шыныларға ... ... ... бір түп ағаш пен тоты ... алып келеді. Ағашпен тотының үстін қойып қалғанда, сарайдың іші керемет жұпар иіске ... де, әсем әуен ... ... ... аузы ... күйі ұйып тыңдап отырған мезетте, олардың орнына қолына домбыра алған бір ұл мен қызды ортаға шақырып ән ... Тоты ... алып ... қалғанына халифаның көңілі түсіп, қатты қапа болады. Алайда әнші жігіт пен қыз тоты құстан да асып ... ... ішін ... ... ... ... ... патша назарын еріксіз аударады. Осыдан кейін шат көңілде отырған патшаға әнші қыз үлкен кесемен қымыз ұсынады, патша ішеді де кесені бос ... ұлға ... Бір ... бұл ... ... бос кесе ... өзі қайтадан қымызға толып қала береді. Халифа аң-таң болып ... ... ... қайтарып, патшаны алтын тақтың үстіне алтын-дүрден көрпе салады патшаға қайырлы түн ... ... ... ... да риза ... Таң атысымен патшаны алтын ерлі атты жетектетіп, ... ... ... келе ... ... ... мені ... Қасымның менен асар жомарттығы жоқ, егер олай болса маған бұлбұлын ... ... ... еді, ол ... алып ... ... ... жүрген қылығы жомарттық емес, жай ғана мақтаныш деген ойға ... ... ... жете ... ... ... ... тап болады: Қасымның үйінен көргендерінің барлығы өз үйінің алдында тұр екен, тіпті өзі ... тоты ... ... ... ... патша қолына бір сұлу қыз хат ұсынады. Бұл Қасым жомарттан келген болатын. Онда бұл сыйды аз да болса, көптей көр, егер бұл ... аз ... ... ... тағы да қонақ болыңыз делінген екен. Қасымның жомарттығына көзі жеткен патша жомарт берген барлық нәрсені Қасымға әкеліп береді де, ... ... ... ... бұл не ... болса егер қайтармас ед, Қаталық бір тараптан болды ма деп. Мейманым, разы бол, қайтармаңыз, Бұл берген аз болды ма ... хош ... алып ... ... ... шын риза жан болсаңыз [22, 10]- ... ... ... ... ... алып ... жомартты көндірсе керек. Мұндағы ақынның айтпағы дүниеде сан ... ... сан ... ... бар. Бір ... оны өз ... ... ал кейбірі көптің тілегіне пайдаланады. Мәселен ақын суреттеуіндегі патша өз жиған-тергенін тек қара басының қамы үшін ғана жаратады. ... ... ... не өзіне, не өзгеге қимайды. Ал Қасым ... ... бар ... ... жоқ-жітігінің, кем-кетігінің орнын толтыруда, қажеттілігі мен мұқтаждығын қамтамасыз ету мақсатында қолданып, елді игі істерге ... ... ... ... ... жақсылығымен жұмақтың төрінен орын алатындықтарына шүбә келтірудің өзі мүмкін емес. Қасымның бұл қасиеті оқыған кез келген азаматтарға сабақ болары сөзсіз. ... тек ... қамы үшін ... ... мен ... не ... ... жандарға үлгі болатын бұл өнеге қайырымдылық пен мейірімділікке шақырады. Ал ... ... жаны ... ... ақ ... ... қарғыс емес, тек қана алғыс алатыны белгілі және біздің қоғамға мұндай ... ... ... ... ... ... қолынан келеді, ең бастысы тек жүректің қалауы, жүректің тазалығы болып табылса керек.
3.4 ... ... ... төре" дастаны. Жүсіпбек қожа бүкіл өмірін қазақ ауыз әдебиетін жинап, оның өзіне ұнаған жақсы ... ... ... ... етіп ... ... зерделі жан екендігін жоғарыда айтқан болатынбыз. Ақынның Қазан қаласынан жарық көрген қисса-дастандары отызға жуық. Жүсіпбектің сондай шығармаларының бірі деп ... Оның бұл ... ... қаласынан 1915 жылы өз алдына жеке кітап болып жарық көрген. Дастан бастан-аяқ ата-бабамыздың көшпелі тұрмысын жан-жақты ... Бұл ... ақын ... ... қыз ... ... сайыс, айтыс, күрес, теңге сияқты сән-салтанатын терең қозғап, әр қырынан әдемі жырлайды [15, 7]. Автор шығармасын Наурызбай төренің жастық-албырттық шағының ... ... ... ... ... Ханышайымсияқты ел ұйытқысы, кемеңгер қыздың өмірін бейнелейді. Ханышайым - кешегі ... ... ... ... ... ... ... Ханбибінің, Бәйдібек батырдың тоқалы Домалақ ененің (Нұрила), Келдібекбидің бәйбішесі Айбикенің жол-жоралғысын, үлгі-өнегесін ... асыл ... ... ... ... екі ... ортасына алтын көпір, дәнекер, ақ тілеуші бола білген абзал жан. Ел бүтіндігін, халық бірлігін шыбын жанынан да ... ... ... сұлудың өмірі бүгінгі жастарымызға үлгі-өнеге боларына күмән жоқ. Бұл жырда ақын Абылай ханның немересі Кенесары хан, ... ... ... кім ... ... сөз ... ... шежіресінен аз-маз сыр шертеді: Қасым хан Абылайдың бел баласы, Шығады тыңдасаңыз сөз данасы. Абылай Қалдан ханның ... ... ... сол анасы, [25, 71]- ... де, ары ... ... төрт ... ... айтады: үлкен ұлы Кенесары, Ержан, Құдайменде және кенже ұлы Наурызбай. Алайда алдыңғы үш ұлдың аналары басқа, ал ... ... ... ... Қасым өлген соң Кенесары елде хан болады, ал Наурызбай адуынды Науан батыр ... ... ... ... жар салып өзімен теңдес адам жер бетінде бар ма ... ... ... отырғандардың біреуі тұрып Тілеуқабақ деген дәулеті асқан бай ды айтады. Оның үш мың бес жүз жылқысы ... ... ... екен. Тілеуқабақтан мықты болу үшін оның сол жылқыларын айдап әкелу керектігін ескертеді. Мұны естіген Науан батыр ... ... ... ... ... ... де, жолға аттану үшін ағасының батасын алады: Өзіңнен басқа панам жоқ, Қайтып ... ... қиын ... ... ... жиырма төрт мың пайғамбар, Отыз үш мың сахаба... Және сізге тапсырдым, Ғайып ирен ... ... ... Абылай рухынан Медет сұрап қойдым бас [25, 95]. Бұдан кейін қасына 40 жігітті ертіп Үшбуырылға барып, адам баласы тірі өтіп ... ... ... ... еш ... ... аман-есен өтіп, байдың жылқыларын іздеп келе жатқанда, су ... ... ... ... не үшін жүргендіктерін түсіндіріп, жөн сұрасып танысады: Сұрасаң атам аты - Хан ... ... ... ... ... сіз сұрасаң мен айтайын, Інісі Кенесары, мен - ... ем бір ... ... ... ... кейін қалайын деп, Жылқысын Тілеуқабақ таппай жүрмін, Тастамай жалғыз тайын алайын деп, [25, 101]- ... ... қыз да ... Тілеуқабақтың қызы екенін, Әлі және Мұса атты екі ағасының барлығын, жылқыларының Тоғызарал суатында жайылып ... ... ... ... де, артынша ағаларына Науан батырдың жылқы алуға келгенін ... ... ... торы атын ... ... қыз батырлардың артынан барып кейін жылқыларды қалдырып, оның орнына өзін алып кетулерін өтінеді. Мұндағысы тоқсаннан ... қарт ... ... ... еді. ... жыл ... малының бір күнде басқалардың қолына өтіп, ада болғанын, түксіз қалғанын естіген әкесі қандай халде болады екен деген ой ханшайымды ... ... ... ... еді. Өйткені ағалары тек үйде ғана батыр екен, Науан батырға жолай да алмасын білген қыз осындай айлаға барады. Сөйтіп батырмен ... ... ... да ... орнықты болып, батырлар елге қайтады. Науанның аман келгеніне қуанған ... ... ... тауып келген олжасына дән риза болады да, асыл дүниелерін жылқыларға артып қызды алып келуге жібереді: Қолға алды тоғыз тұйғын, ... ... ... қырық жігіттің бәрі тұлпар. Толтырып төрт сандыққа асыл бұйым, Арттырды болмасын деп жолы дімкәр. Арада бірнеше күн ... ... ... ... келіп қонды [25, 109]. Науанның келгенін білген қыз да қасына он бес қыз бен он бес қатынды ертіп ... Асыл киім ... ... ... ... ... бір Құдайға сыйынып, аққу құс секілді байпаң басып, талшыбықтай бұралып келе жатқан ханшайымның дидарын көрген адам ғашық болып күйінетінін ... ... ... берген ақын екі жақты сәлемдесу салтынан аттап өткізбеген. Қолын соқып амандасуға келген сұлу ... тоты ... ... Ер ... қолын алмай теріс қарап, назар аудармай қояды. Сол кезде қыз ... деп тіл ... ... наз, Әруақтай хан болған. Бабаларың шаһизбаз Қайырулы сұңқардың, Ыңғайына кездескен, Аман кетпес қоңыр қаз. Аяғыңды көсілгіл, Қолыңды созып шешілгіл. Әуелі түнде көргенде Бойым ... мас ... ... ... ... ... ісіне көнсеңіз, Қолыңызды беріңіз Жаманды жақсы болсақ та, Пешенеңе іліндік [25, 117]. Осы ... ... ғана ... ер ... ... бұрып, шырмауықтай оралып қолын созады. Осы ерде ақын Наурызбайдың әдемілігін, барлық қыздың арманы болып жүргенін бейнелеу ... төрт қыз ... ... отыр, Көңіліне әр мақсұдын алып отыр. Бір құшсақ Наурызбайды арман жоқ деп Жазғандар жан дүниесін салып отыр [25, 129] - ... ... ... екі ... да ... көңілі толады. Ғашықтықтан көзі тұнған Науан тағамға мейіл де қылмайды. Ал жұрт болса қайту қамын қылып, екі ... бас ... ... ... ... мен хан елге ... ... сұлулығы кімнің де болса назарын өзіне аудармай қоймайтын. Олар оралғаннан кейін ордаға Кене келіп, Науанмен әзілдесіп отырған ханышаны көреді. Кенесары ... кісі ... сол ... ... көзі ... ол бүйрегіне шаншу болып қадалады да, өңі қуарып, түрі бұзылып сала береді. Хан өз ордасына келе берген ... оған ... ауыр ... ... ... суық хабар келіп жетеді. Ойнап-күліп отырған отырып талып қалған Ханышаны жиналған ханымдар шешіндіріп ... ... екі ... ... ... Одан кейін араға небәрі тоғыз-ақ жыл салып, Наурызбай батыр да жиырма бес ... ... ... ... қожа ... өмірі мен шығармашылығы жете зерттелмей келгені көпке мәлім. Оның да өзіндік себептері бар: біріншіден, ол қожа тұқымы ... ... ... ұстанған кеңес идеологиясы дін біліміне жетік азаматтармен ымырасыз күресте болды. Екіншіден, Жүсіпбек отызыншы жылдардағы жасанды науқанның зардабынан Қытайға ... ... ... 5-6 ... жат ... ... ... дүние салып, сүйегі шет елде қалды. 60-70 жылдардағы кеңес-қытай мемлекеттері арасындағы саяси-салқындық та өз әсерін тигізбей қалмады. ... ... ... істеген қыруар еңбегі түгіл, есімі де ескерілмейтін болды. ... ... ... ... кітаптарының тарихын немесе жыр-дастандарын зерттеу барысында кітап бастырушы ретінде ғана назарға алынды. Ол жырлаған діни ... ... сөз ... ... болмады. Дегенмен, әр кезеңдерде ол жөнінде пікірлер білдірген ғалымдар қатарында Н.Катанов, М.Жұмабаев, Б.Кенжебаев, Ә.Тәжібаев, Ә.Жиреншин, ... ... ... ... ... ... ... өзге ақын мұраларын ел арасынан іздестіріп, жинақтарда, мерзімді баспасөз беттерінде жариялап, ол туралы құнды деректер ... ... ... Ә.Шілтерханов, М.Сүлейменұлы, А.Кірішбаев сияқты қаламгерлер баршылық. Жүсіпбек мұраларын ... енді ғана ... ... ... ... ... жоғарыда аталған, аталмаған жанашырлардың еңбектері айғақ. Сөйтіп Ж.Шайхисламұлы есімі қазақ әдебиеті тарихының ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы кезеңінде ... ... ... ... ... 1917 ... ақ патшаның тұсында, Қазан төңкерісінің алды-артында Қытай жеріне қашып өткен. Ол осында бұрыннан ... ауыз ... мен ... ... ... Абай ... үлгілерін арғы жаққа ала барған. 1850-1900 жылдар аралығында Қазан, Семей баспаларынан Жүсіпбек Шайхысламның көптеген кітаптары жарық көрген. Содан кейін оның ... ол ... да, бұл ... да ... ... басылмаған. Бұл жақтан барған ақын-жазушыларды Қытайдағылар "Кеңес дағынан қашып келген" деп, ал мұндағы кеңестік социалистік әдебиет "Қытайға қашып кеткен" деп, бұл ... ... екі ... ... ... Ал, шын ... ... әрқайсысының қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар. Олардың жазып қалдырған еңбегі ұшан-теңіз. Десек те олардың шығармалары мүлдем ... ... ... ... әдебиетінің негізін салушылардың қатарында қарауымыз керек. Жүсіпбек Шайхысламның халық аузынан жинаған шығармалары бар, өз туындылары бар, ... ... ... ... ... ... ... қожа Шайхисламұлының тек қана ақын немесе жалаң халық мұраларын жинаушы ғана емес екендігін, оның үстіне бірегей ағартушы екенін ... ... Бұл ... ... оның ... өнер-білімге, сауаттылыққа үндеген өлең-жырлары дәлел болса, екіншіден, ақынның ел аралап халық мұраларын жинап, реттеп, ... ... ... оны ... ... қолына тигізіп, сол арқылы туған елінің сауат ашуына мұрындық болған ұлағатты істері айғақтайды. Үшіншіден, Қазақстаннан Қытайға асып барып, ... ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек қожа негізінен ағартушылық-ұстаздық жұмысқа сарп еткені жақсы дәлел. Жүсіпбек соңғы өмірінде көптеген әдеби шығармалар жазғанымен олардың дені бүгінгі ... ... ... ... ... ғана. Себебі, ХХ ғасырдың 30-шы жылдарынан бастап Қытайда болған саяси тұрақсыздық, әсіресе 50-ші ... ... етек ... ... ... революциясы тұсында халықтың бай рухани қазынасы саналған көне кітаптар социолизм ... ... ескі ... ... ретінде жойылуға бұйрық шығарған еді. Сол қатарда ақынның көптеген әдеби мұралары отқа жағылды. Тіпті Жүсіпбектің шығармаларын жаттаған, жариялаған адамдардың ... де ... ... Тек 80-ші ... Қытай саясатының оңала бастап, халықтың мәдени әдеби өміріне ден қойған кезеңде ақын шығармалары ақталып, оқырмандарына бет алған еді. ... ... ... Егеубай ақсақалмен Жүсіпбек туралы әңгімелескенде, ол кісі Жүсіпбектің қабірін алғаш тауып басына құлыптас орнатқан адамдардың бірі ... айта ... ... ... шығармалары өзімен бірге жерленіпті, бәлкім, ол кісімен бірге жазбалары әлі де ... ... ... Алайда ақын қабірі қазылып, қолжазбалары мен шығармаларын ізделмеген еді. Ақынның көптеген шығармалары қазақ әдебиеті тарихынан қағыс қалды және оның ... ... ... ... ... ғана ... халық арасынан жиналып жеке кітап болып шыға бастады. Мәселен, 1987 жылы Қытайдың Іле ... ... ... атты ... жеке ... болып басылды. 1993 жылы Үрімжідегі Шиңжаң халық баспасы "Қасым ... ... ... ... ... үш ... ... дайындап, деген атпен басып шығарды. Қазақстанда да 1993 жылы ... ... ... ... Қожа ... ... ... жеке кітап болып шықты. "Мәдени мұра" бағдарламасы аясында ... ... ... ... ... ... ... сөзі" ауыз әдебиеті сериясымен шығып жатқан топтамасында көптеген шығармалары жарық көрді. Жүсіпбек қожаның ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, ... ... ... ... жазып та, суырып салып та айтатын дарынды ақын болғаны баршаға мәлім. Оның кейбір ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... бас шенінде жеке кітап болып басылып, кеңес кезеңінде "Айтыс" жинақтарына енгізілді. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың бас кезінде мысал ... ден ... ... ... ... , т.б.қаламгерлер сапында Жүсіпбек қожа есімін де атауға негіз бар. Бір ... бір ... өмір ... Жүсіпбек Құлмамбетпен жиі кездесіп, ол жеткізген ірі эпикалық жырларды ... та алуы ... ... ... өзі жариялаған халық мұраларын кімнен, қашан жазып алғаны туралы деректер көрсетпейтіндіктен, оның есімі ауызға ілікпейді. Жүсіпбек Қожа ... ... ... ... ... ... ... жасады. Әрі қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушыларының бірі. Әсіресе Қытай қазақ әдебиеті мен жазба әдебиетінің қалыптасуында маңызды роль ... ... Қожа ... әдебиетінің тарихындағы үлкен ақын, сонымен бірге қазақ ... ... ... орын алуға тиісті тұлға. Десек те, ... ... ... төрт жыл ... яғни 2007 жылы 150 ... мерейтойы тойланбай, елеусіздеу қалғаны түсініксіздік тудырады. Баспасөз беттері де, қоғам да үн-түнсіз ... ... ... ... ... ... да ақынның өмірі соқтықпалы дәуірдің ықпалымен Қытай жерінде өтуі себепкер болып отырған шығар. Қысқартып айтқанда, Жүсіпбекқожа Шайхисламұлы көп ... ... ... ... ... ... санамызда күңгірт тарта бастағаны болмаса, қазақ тілінде кітап шығарушылардың көш ... ... ... ... ... ... Оның еңбектеріне баға беріп, талдау жасауға баса назар аударуымыз қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Дәуітұлы С., Б.Атыханұлы // ХХғасырдың басындағы қазақ ... ... ... 1994. - 312 б. ... ... // Қаз. Сов. Энциклопедиясы. Алматы: ҚЭ Бас редакциясы, 1974. 4-т. - 671 б. ... Ж. ... // ... ... антологиясы (ХХ ғасырдың бас кезі). Алматы: Ғылым, 1992. - 488 б. 4.Шайхисламов Ж. Үш ... ... ... ... ... 1993. - 300б. ... ... ... Топтама өлеңдері // Шалқар, 1991, 28 қаңтар 6.Жүсіпбек қожа шығармалары // ОҒК. 305, ... ... ... ... С. ... Шайхисламұлы // Қазақ әдебиеті. 1987, 15 мамыр. 8.Рақымов Б.С., Әлібеков С.Т. Жүсіпбек ақынның әдеби мұралары // Л.Н.Гумилев ... ... ... университеті Хабаршысы. - 2004. - № 2. - 6-11б. 9.Дәуітов С. Жүсіпбек Шайхысламұлы: Ақынның ... мен ... ... // Қазақ әдебиеті. - 1987. - 15 май, 10-11б. ... Т. ... ... // Құланаян Құлмамбет. - Алматы: Әсем-Систем, 2004. - 121-211 б. ... Т. ... ақын // ҚР ҰҒА ... Тіл, ... ... = ... НАН РК. Сер.филологическая. - 2003. - № 3. - 44-51б. ... Н. ... ... ... ... ... // Түркістан. - 1999. - 21 ... ... Д. ... ... ... ... ... қожа Шайхисламұлы туралы] // Жетісу. - 2000. - 6 ... - 5б. ... Д. ... ... ... Ақын ... ... жайлы // Сарап. - Астана: Елорда, 2001. - 180-190 б. ... Т. Биік ... ... ... // ... ... - 2008. - 6 ... (№ 45) - 7 б. ... А. ... сөз, ... алсам болады оңай": Ақын Ж.Шайқысламұлы мен оның ұрпақтары хақында // Парасат. - 1991. - № 4. - 22-23 б. ... Б. Ұлт ... ... ... ... ... "Қыз ... жыры // Ақиқат. - 2006. - № 3. - 18-21 б. ... ... ... ... ... ... айтысы] // Түркістан. - 1999. - 21 шілде. ... Е. ... ... ... // Жас Қазақ үні. - 2007. - 30 қараша (№ 47-48). - 12 б. ... ... Көк ... // ... ... 1990. № 2. ... Н. ... ... ... - ... Өлке, 2006. - 160 б. 22. ... Ж. ... ... Дастан // Алдаспан. - 2002. - №7-8, 9-10. 23. ... Т. ... ... қамқоры еді // Президент және Халық. - 2008. - 4 сәуір (№ 14) - 8 б. 24. ... А. ... ... ... таңдамалы үзінділер. Үрімжі, 1989. 2-т. 960 б. 25. ... Ж. Қиса ... төре // Хан ... - ... 1993. - ... 26. ... М. ... ... ... и ... ... Ғылыми-Мәдени орталығы, 286-бума. 27. ... Ж. ... ... ... зерттейтін кез келді / әңг.Әбділдаханқызы // Айқын. - 2009. - 7 ... № 7. - 5б. 28. ... Ж. ... ... Расулдың Миғражға қонақ болғаны: Дастан // Азия. - 1994. - ақпан, наурыз. - № 8,9. 29. ... Ж. ... Жеті ... ... // ... жас. - 1991. - ... Шалқар. - 2005. - ақпан (№ 122/123). - 8 б. 30. ... Ж. ... Жеті ... ... ата: ... // Шалқар. - 2. - 2006. - ... (№ 1,2). - 7 б.; ... (№ 5/6, 7/8). - 10б.: ... (№ 15/16). - 11б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Абай Құнанбайұлы өмірі1 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»6 бет
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет
Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының жалпы сипаттамасы148 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь