Роман жанырындағы некелесу әдет-ғұрпы

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Роман жанырындағы некелесу әдет.ғұрпының көрінісі
1.1.Қазақ романдарындағы некелесу дәстүріне байланысты ғұрыптар.
1.2. Көркем шығармалардағы қызға берілетін қалыңмал мен жасау мөлшері
Роман жанырындағы мәйітті жерлеу және оның артын күту дәстүрі
2.1.Қазақ романдарындағы өлікті жөнелту дәстүріне байланысты
орындалатын ғұрыптар
2.2.Бақилық болған адамды, бір жыл өткеннен кейін еске алу әдет.ғұрпы
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақтың салт-санасы мен дәстүрі оның өмірлік заңнамасы.Ұлттың ұлттығын сақтайтын ең басты құралдары тіл,дін және дәстүр. Дәстүр дегеніміз ұлт үшін жазылмаған заң, бұлжымас қағида болуы тиіс. Дәстүр жалғастығын таппаса ұлт бар құндылығынан ада болады.Бұл ақиқатты дәлелдейтін алдымен уақыт. Онан кейінгісі –осы мәселені зерттеп, зерделейтін ғылым. Бұл орайда салдардың алдын алу бүгінгі ғылым атаулының басты мақсаты болуы керек. Себебі, ұлтты бір тұтастықта ұстау ана тілімізбен ата жолымыздың ғана қолынан келеді.Осы тағанды жоғалтып алу, біздің қазақты жоғалтып алуға әкелуі әбден мүмкін. Халықтың салт-дәстүр ұстанымындағы санасын түсінбесек рухани құндылықтың шыңына ешқашан жете алмаймыз. Рухани құндылықтың төмендігі санамыздың төмендігі деп есептеу ләзім. Этнография жөнінде тарих ғылымдарының доктары, профессор У. Шәлекенов «Этнология гректің «этнос»-халық, «графия»-жазу,үйрену деген екі сөзінен құралған»/1/ деген пікір айтады. Шындығында этнология терминіндегі логия сөзі гректің «logos», яғни ілім-ғылым мағынасына ие сөз екендігі көпшілікке аян. Демек, этнология дегеніміз халық турасындағы ілім болып шыға келеді. Этнография қазіргі халықтарды және ертеде өмір сүрген көне этностық топтардың шығу тегін, ру-тайпалық құрамын, қонысын, олардың өзіндік ерекшеліктері мен бәріне бірдей ортақ жайларды, тарихи және мәдени қарым-қатынастарын, рухани мәдениетін жан-жақты зерттейді. Жалпақ тілмен айтсақ, этнография ұлттың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, тұрмыс-тіршілігін түгелдей қамтиды. Қазақ халқының ғасырлар бойғы асыл қазынасы –ұлттық құндылықтары. Демек, біздің мақсатымыз көркем шығармаларда көрніс тапқан салт-дәстүрімізді тереңдей талдап, салт-дәстүріміздің мәні мен маңызын ұғындыру. Әдебиет арқылы ұлттық құндылықтарымызды сақтау жолдарын көрсету мен қатар салт-дәстүр ұстанымындағы санасын түсіндіру. Неке қатынастарын этнографиялық тұрғыда зерттеудің ғылым үшін де күнделікті өмір мүддесі үшін де зор маңызы бар. Бұл еңбекте әр түрлі дәстүрлер мен жол-жоралғылардың шын сыры ғылыми тұрғыда айқындалып, дұрыс мағлұмат, бағдар алуға көмектеседі. Халқымыздың этнографиясын роман жанырында жазылған шығармалардан қарастырамыз. Ақселеу Сейдімбек: «Адам баласы шыр етіп жерге түскеннен бастап, қартайып дүниеден өткенге дейін өмірі үнемі сан ғасырлық наным-сенімі, таным-түйсігі, қоғамдық даму барысындағы ізденістері жиналған салт-дәстүрлер аясында болады десек, ендеше, салт-дәстүр дегеніміз –халықтың рухани өзегі, мәдениетінің діңгегі, тілінің тірегі. Ал қазақ халқының мәдениеті-ұлттық тарих сахынасында өзі қалыптасқан мәдени мұрасы, халық білімі, сенімі, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі» \2\ дейді.
1. Шәлекенов У. Әлем халықтарының этнографиясы.-Алматы: Алтын мұра,
2002.-406 б.
2. Сейдімбек А.Қазақ әлемі.-Алматы: Санат,1997.-463 б.
3. Баялиева Д.Қазіргі қазақ баспасөзіндегі ұлттық мәдениет,салт –дәстүр және тіл мен стиль мәселелері. Қарағанды: 1999.-243 б.
4. Тарақты А. (Сейдімбек А.) Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре).-Алматы: Қазақ университеті, 1993.-224 б.
5. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы.-Алматы:Қайнар,1996.-288 б.
6. Сүйіншіден-көңіл айтуға дейін (Құрастырған Н. Төреқұл )-Алматы: Қазақстан,1998.-272 б.
7. Әуезов М. Әдебиет тарихы.-Алматы:1991.-243 б.
8. Тәжібаев Ә. Жылдар,ойлар. –Алматы,1997.- 280 б.
9. Қоңыратбаев Ә. Көп томдық шығармалар жинағы.-Алматы: «МерСал», Монографиялық зерттеулер.2004.-Т.5.-510 б.
10. Негимов С. Әдебиет әлемі.- «Ана тілі» баспасы,2008.-256 б.
11. Қирабаев С. Әдебиетті қайта оқу. –Алматы: «Балауса» баспасы, 2010.-320 б.
12. Қозыбаев М.Қ. Өркениет және ұлт. «Сөздік-словарь» баспасы -Алматы: 2001.-369 б.
13. Бердібай Р. Дәстүр қуаты. -Алматы: «Білім» ,2005.-312 б.
14. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея.-Алматы: Жеті жарғы, 1997.
1-кітап. 376 б.
15. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея.-Алматы: Жеті жарғы,1997.
2-кітап. 432 б.
16. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея.-Алматы: Жеті жарғы,1997.
3-кітап. 384 б.
17. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея.-Алматы: Жеті жарғы,1997.
4-кітап. 400 б.
18. Әбіш Кекілбайев, Үркер. «Жазушы» баспасы,Алматы-1981.- 445 б.
19. Шабданұлы Қ. «Пана» Алматы - «Көркем баспасы» 2004.- 536 б.
20. Әбіш Кекілбайев, Елең-алаң.Он екі томдық шығармалар жинағы.-Алматы: «Өлке» баспасы.-Т.5.-1999.-416 б.
21. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығрмалар.Роман.
Бірінші кітап.Алматы: Жазушы,-Т.10.-1976.-464 б.
22. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығрмалар.Роман.
Екінші кітап.Алматы: Жазушы,-Т.11.-1976.-488 б.
23. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығрмалар.Роман.
Үшінші кітап.Алматы: Жазушы,-Т.12.-1976.-480 б.
24. Мағауин М. Аласапыран. Бірінші кітап. Алматы, «Жалын», 1981.- 449 б.
25. Мағауин М. Аласапыран. Екінші кітап. Алматы, «Жалын», 1983.- 424 б.
26. Есенберлин І. Алтын Орда:Роман-трилогия.-Алматы: « І. Есенберлин атындағы қоры »,1999.-528 б.

27. Есенберлин І. Көшпенділер: Тарихи трилогия.- Алматы:
« І. Есенберлин атындағы қоры »,1998.-584 б.
28. Мүсірепов Ғ. «Ұлпан», Алматы: Раритет, 2006.- 255 б.
29. Исабай Қ. Өз тарихын өзіне қайтар халықтың...//Ана тілі,... 27 наурыз,2007ж.
30. Ғабиден Қ. Кие мен күйе // Жас Алаш,26 мамыр, 2004ж.
31. Барбол Ә. Қазаққа қауіп қайдан? // Жас Қазақ, 4 ақпан, 2008ж.
32. Қырғызбаев Ө. Жас келіннің сәлемін сатып алатын болдық немесе беташардың жаңа түрі қалта қағудың жаңа түріне айналды // Ана тілі, 4 тамыз,2005 ж.
33. Ғаббасов С.Ұлттық сана-ұлы ұстаз //Дала ман қала, 16 сәуір, 2004 ж.
34. Құрбанова Ш. Ұлттық тәрбие рухсызданып барады // Жас қазақ, 2 қараша, 2007 ж.
        
        Кіріспе
Қазақтың салт-санасы мен дәстүрі оның өмірлік заңнамасы.Ұлттың ұлттығын сақтайтын ең ... ... ... және дәстүр. Дәстүр дегеніміз ұлт үшін жазылмаған заң, бұлжымас қағида болуы тиіс. Дәстүр жалғастығын таппаса ұлт бар құндылығынан ада болады.Бұл ... ... ... ... Онан ... - осы ... ... зерделейтін ғылым. Бұл орайда салдардың алдын алу бүгінгі ғылым атаулының басты мақсаты болуы ... ... ... бір ... ... ана ... ата ... ғана қолынан келеді.Осы тағанды жоғалтып алу, біздің қазақты жоғалтып алуға әкелуі әбден ... ... ... ... ... түсінбесек рухани құндылықтың шыңына ешқашан жете алмаймыз. Рухани ... ... ... ... деп ... ләзім. Этнография жөнінде тарих ғылымдарының доктары, профессор У. Шәлекенов /1/ деген пікір айтады. Шындығында этнология ... ... сөзі ... , яғни ілім-ғылым мағынасына ие сөз екендігі көпшілікке аян. Демек, этнология дегеніміз халық ... ілім ... шыға ... ... қазіргі халықтарды және ертеде өмір сүрген көне ... ... шығу ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері мен бәріне бірдей ортақ жайларды, тарихи және мәдени ... ... ... ... зерттейді. Жалпақ тілмен айтсақ, этнография ұлттың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, тұрмыс-тіршілігін түгелдей қамтиды. ... ... ... ... асыл ... - ... құндылықтары. Демек, біздің мақсатымыз көркем шығармаларда көрніс ... ... ... ... ... мәні мен ... ұғындыру. Әдебиет арқылы ұлттық құндылықтарымызды сақтау жолдарын ... мен ... ... ... ... ... Неке қатынастарын этнографиялық тұрғыда зерттеудің ғылым үшін де күнделікті өмір мүддесі үшін де зор маңызы бар. Бұл еңбекте әр ... ... мен ... шын сыры ... ... ... дұрыс мағлұмат, бағдар алуға көмектеседі. Халқымыздың этнографиясын роман жанырында жазылған шығармалардан қарастырамыз. Ақселеу ... \2\ ... ... ғылымдарының кандидаты Дәмегүл Баялиеваның дей келе, \3\ деп ой ... ... ... ... Ғылыми жұмыстың өзектілігі қазақ отбасын құруда қандай жолмен ... ... ... ... бай ... мен ... ... қамтылған. Еңбектің басты атқаратын қызыметі халықтың ұмытылып бара ... озық ... ... ... одан ... алуға үндеу.Демек, еңбектің ғылыми-танымдық маңызы ,әсіресе қазіргі қазақ ... үшін ... ... ... ... ... ақпараттар тоғысқан әлемнің мылтықсыз майданында салт - ... ... ... ... ... ... Сондықтан ұлтжанды азаматтар ұлт үшін жан пидаға бара алатын жанкешті жауынгерге айнала білуі ... ... ... бара ... ... ... халықты салт-дәстүрдің төңірегінде ұйыстыру арқылы ғана шыға алатынымыз соқырға таяқ ұстатқандай кәміл. Осы тұрғыдан көркем әдебиеттегі ... ... ... ізгі ... паш ету, оны ... бұра тартып бұрмалауға жол бермеу-міндетіміз болғандықтан осы тақырыпты ғылыми жұмыстың өзегі етіп алдық. Өткенімізді дұрыс түсінудің негізінде ғана біз ... ... ... ... ... ... сүйене отырып жұмысымыз өткенді жан-жақты зерттеу арқылы некелесу әдет-ғұрпы мен мәйітті жерлеу және оның ... күту ... ... ... осыларға байланысты орындалатын көптеген әдет-ғұрыптардың шығу тегіне,қалыптасу,даму жолына және мәніне жан- жақты тоқтап, талдау жасауға тырыстық. Ненің ... ... ... ... ... ... ... бұл тақырыптың өзектілігі аңғарылады. Қандастарымыздың басқа дін жетегінде кетуі, тым еуропаға еліктеуімізбен қоса екі ... ... ... ... ұлт ... тұтастығымызды сақтап қалатын бірден бір жол ол біздің салт-дәстүріміз бен тіліміз. Демек, осы тақырыпты қай салада ... ... ... ... жұмысының негізгі мақсаты - көркем проза арқылы салт-дәстүріміздің орындалу жайын ұғыну және ғылыми жүйелеу.Қазақ ... құру ... ... және ... ... ... ... салу дәстүрі көркем прозада баяндалу жайын анықтау, тану. Ғалымдардың ... ... ... ... ... ... кезеңінде некелесу дәстүрінде және мәйітті жөнелту жөнініде орындалатын ... ... ... ... ... осы әдет-ғұрыптың орындалу барысын жете түсіну үшін ... ... ... ... тану үшін ... ... орнын, қызметін анықтай түспек.
Зерттеудің осы негізгі мақсатынан мынадай міндеттер келіп туындайды:
* Ғалымдардың ізденіс арналарын,салт-дәстүрімізді зерттеудегі ... ... ... және сол ... ... саралау.
* Салт - дәстүріміздің әдебиеттегі орны мен маңызын айқындау.
* Әдеби ... ... ... туындылардан жинақтап ғылыми тұрғыдан жүйелеп, ғылыми бағытта көрсету.
* Ғалымдардың зерттеу жұмыстарын және шығармаларды ... ала ... ... ... ... ... көзі ... дәлелдеу.
* Ғалымдардың ой-тұжырымдарын өзге әдебиеттанушы ғалымдардың еңбектерімен салыстыра тексеру,сондай-ақ бүгінгі кезең ... ... ... ... ... Ғылыми жұмыс барысында салыстырмалы сараптау,баспасөзге шолу, көркем әдебиеттегі текспен жұмыс, тарихи-әдістемелік тәсілдер кеңінен қолданылып,ғылыми тұрғыда сарапталды. ... М, ... ... А, ... Х, Жұртбай Т, Шәлекенов У, Төреқұл Н,Баялиева Д секілді тағы ... ... ... ... ... ... ... айқындауға көмектесті. Ғылыми жұмыстың практикалық қырын аша түсу үшін Әуезов М, Мұқанов С, ... Ғ, ... І, ... Ә, ... М, ... Н, ... Қ, шығармалары арқау болды.Сонымен қатар , , т.б, ... ... ... ... ... ... тұрғысындағы мақалаларға сүйендік. ... ... ... ... әр ... тарихи-этнографиялық зерттеулермен, әдеби мәтіндермен, дерек көздерімен байытылады. Зерттеуші ғалымдар еңбектері, деректер, кітапханалардағы құжаттар және ... ... ... ... ... ... өріс ... маңызы. Бұл зерттеу жұмысының нәтижелері әсіресе қазіргі қазақ қауымы үшін ... ... зор ... ... ... және ... оқу ... филология факультетінің студенттеріне, сондай-ақ қазақ халқының салт-санасына қызығушы зерттеуші отандық және шетелдік ғалымдарға қатысты болып табылады.
Жұмыстың құрылымы. Осы зерттеу ... ... ... ... екі ... ... және ... әдебиеттерден тұрады. Кіріспе бөлімде салт-дәстүріріміздің маңыздылығын әдет-ғұрыптарымыздың заман талабына байланысты өзгеріске ұшырағанымен о бастағы ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі, маңызы, мақсат-міндеті, теориялық негіз бен дерек көздері айтылса, ... ... екі ... ... ... тарау − деп аталады. Мұнда, қалыңдық айттыру,күйеудің ұрын бару ... ... және ... ... ... ... ... тұжырымдалып, роман жанырында жазылған шығармалардан мысал келтіріледі. ... ... деп ... бастан-аяқ осы ғұрыпқа байланысты орындалатын ғұрыптық қалыптасқан қағидалар баяндалып ,ғылыми тұжырымдалады және роман жанырында жазылған шығармалардан ... ... үйге ... ... ... тапса, қорытындыда ғалымдардың зерттеу жұмысы қаншалықты дәрежеде екендігі сөз болса, пайдаланылған әдебиеттер тізімі осы зерттеу жұмысына негіз ... ... ... ... ... ... некелесу әдет-ғұрпының көрінісі
1.1.Қазақ романдарындағы некелесу дәстүріне байланысты ғұрыптар. Некелесу ... ... кең ... ... ... қазақ халқының үйлену тойын өткізу дәстүрі жайында мол деректер ... ... мен ... ... ... ... ... бір тұжырымдар жасауға болады. Қазақ арасында жастай некелестіру ертеден келе жатқан дәстүр.Кей ... ... 13-14 ... ... балаларды 15-16 жасында балиғатқа толды деп үйлендіре ... Бұл ... ... ... ашық ... тапқан. ,-деген халық мәтелі бар. Халық түсінігі бойынша неғұрлым жастарды ерте үйлендірсе, олар ... ... ... аулақ болып,ұрпақтары көп,мықты болады деген сенімде болған. Неке құрудың негізгі жолы-құда түсіп,қалыңмал төлеп үйлену,жасаумен тұрмысқа шығу. ... ... ... ... ... ... ... мен жесір қалған кедей әйелінің қыздарына құда түсіп, азын-аулақ малын беріп, күйеу әкесі ... 9-10 ... ... өз ... алып ... да әдет ... қазақ етіп алу дейді. Қол бала болып жүрген қыз бала ... ... ... ... ... ... ғұрыпты құрғызбайтын. Малы бар адамдар екінші әйелді ұрпағының жалғастығы үшін, бір жағынан үй шаруасына байланысты әйел үстіне, немесе әйел өлгеннен соң ... ... ... ... ерлі-зайыптылардың жас ерекшеліктері болады. Мұндай жағдай көбіне әмеңгерлік әдетпен үйлендіру тәртібіне байланысты болады. Құда ... қыз ... ... ... ... ... ... бірі туыстық жақындығы жеті атаға толмай, қыз алыспау. Мұндай тәртіпті этнография ғылымында экзогамия дейді.Жеті атаға толмай қыз алыспау себебін ... ... ... ... жақындық некелескен уақытта ұрпақтың болмауына, яки аз болуына, тіпті оның азып ... ... ... ... да ... ... ескертсе,екіншіден қандас туыстар арасында жыныстық қатынастарға байланысты әдепсіздіктердің көбейетіндігінен сескенген; үшіншіден, жеті атадан ... ... ... ... ... ... ... жеті атадан асқан аталастарымен қыз алысу арқылы жақындасып, құдандалық қарым-қатынас бірлікті ұлғайта береді деп қарайды. Шынында да халық түсінігінде жаңсақтық жоқ. Егер жеті ... ... ... ... өскен елдің ақсақалдары жиналып боз биені айтып сойып,бата істеп,қыз алысуға ресми түрде рұқсат берген. Жақын туыстар ... ... өлім ... ... ... өліп жесір қалған әйел қайын атасына не туған қайынысының балаларына тұрмысқа шығуға болмайды. Ал қайын атасының інісіне, қайынағаларына,олардың балаларына ... қақы бар. Қыз бала ... ... ... аға-інілеріне тұрмысқа шықпайды,бірақ олардың балаларына шығуға болады. Сол сияқты жиен ... ... ... ... қақы жоқ, ... ... және нағашы ағаларының қыздарына үйленуге болады. Мұны қазақ халқы бөлелер арасындағы және жиендер мен нағашы жұрт ... неке ... ... ... ... неке дейді. Бұл некенің екі түрі болады:1) шешесінің аға-інілерінің қыздарына не әкесінің апа қарындастарының қыздарына ... яғни ... мен жиен ... ... 2) ... ... қыздарына үйлену,яғни немерелер арасындағы неке не шешесінің апа сіңілілерінің қыздарына үйлену,яғни бөлелер некесі. /4/ Ислам дінінің қағидалары бойынша туған ана,бірге ... ... ... апа, қарындастарына және емшектес туыстарынан басқа туыстарының бәрінің де алыс-жақындығына ... неке ... ... ... неке құру ... шариғат қағидалары жалпыхалыққа көп ықпалын тигізе алған жоқ.
Некелесу түрлері. Екі ... құда ... ... жолы ... болады. Арғынбаев Халел өзінің ғылыми еңбегінде былай топшылайды /5/○Кейде тағдырлары ұштасып достасқан екі ... ... екі ... ... ... тұрып кімде ұл,кімде қыз боларын білмей-ақ ниет қосып құда ... Мұны ... ... ... келе ... құдалық түрінің бірі- бесікте жатқан екі нәрестені атастырып қою.Мұндай құдалықты дейді. Құдалар шамасынша бір-біріне сый көрсетіп,кейде балаларының көйлектерінің ... ішек ... ... бірінің күйеу, екіншісінің қалыңдық болғанын әйгілеген.○Ел қорғаны болған азаматтар, ел ... ... ... ... бар ... ... өзі таңдаған. Қыз таңдау аяқталған соң күйеу жағы қыз әкесіне құда түсіп қалыңмалын түгел төлеп,әдет-ғұрып бойынша толып жатқан алыс-берістер, жол-жобалар, ... екі ... ... ... соң қыз ... ұзату,күйеу ауылында келін түсіру тойы жасалып, құдалық ... неке құру түрі ... бір түрі ... ... Бұл ... ... екі жақ ... қалыңсыз қыз беріп алысады. Сонда қалыңсыз айырбас жасайды.○Некелесудің бір ... алып ... Қыз алып қашу ... ... ... Қыз алып ... да бірнеше түрлері бар.○Некелесудің тағы бір түрі - әмеңгерлік. Қазақта ... ... ... ... ... ... мәні ... өлген жеңгені ағасының мұрагері есебінде қайынысы алады, немесе күйеуі өлген келінін қайынағасы алады деген сөз. Күйеуі ... әйел ... ... ... ... әмеңгерлікпен алудың толып жатқан тәртібі бар. Әмеңгерлік-күйеуі өлген әйелдердің барлығына бірдей жүреді.Қазақ халқына тән ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі мәліметтерді роман жанырында жазылған шығармалардан аламыз.
Назипаның Мардан деп атаған жауы анасы Сәрсенбектің аталас туысы, бір ... ... ... тоқалы өліп,қақсал кемпіріне үшінші рет қарап қалған бір бай шалға Назипаны бермек болып, жүйрік ... көп ... екі ... айғыр үйірлі жылқысын қалап алған.[19,7б]. деп қайтарыпты.[19,26б].Апа, мен бұл орданың қолында үйленсем, торында қалармын, ... ете ... өмір ... ғой , өзім ... ... ... келін тауып беремін,- деп Зуқа жүре жауап беріп еді, шешесі өзі ұзатқан қызын дереу шақыртып ала қойды да , ... ... ... ... ... әпкесі өзіне жағатын қыздардың атын тізіп салып еді. Кемпір оның ... ... ... ... ... ... күнікейлеріңнің керегі жоқ маған. Келін боларлық мына ауылдағы Қызыкен ғана!- деп отырып алды.
-Апатай- ау, ұлыңның өзінен үлкен ғой ол!
-Әзер ... ... жас ... бар ... дегендей, қасын керіп қарсыласа кететін кеселге жолығып қалғым келмейді!... Жібектей ... ... ... қызығып жүр едім!
-Қызыкеннің мінезі осы елдің бар қызынан табылады,апа! Ұлыңның өзі ... ... ... қызы ... ... Шешесі өршелене түсті:
-Е,оны еркіне жіберсең, қазір қордың қызын жақтырмайды ол! Қыз таңдап қиырлап жүргенімде Жеңісхан сөзінен айни қалса,жер сипап ... ... иіп ... ... ... ... ала ... артығы жоқ! Қызыкенімнің оң қолы он ауыр мен жеңілге бірдей , елпілдеп тұр.Құдай жеткізіп, соның келін боп түссе ғана ... ... ... ... ... ... жеңген шеше ақылына мұқтаж бола қойған жоқ. деп үкім шығара салды. [19,36-37б]. -Қазыбектің лағы теке болып ... де ... ... ... ақыл ... ... ... аты шыққанда көзі жарқ ете түсті Зуқаның.
-Асықпай ... ... не сөз? -дей сала ... ... ... ... ... Олай демей не дейін,малын өткізіп болып,ауылынан алғалы отырған келінімді өз қолымен басқа біреуге беріп жіберіпті. Мына Бәйкеннің ... ... тойы ... ... ... ... жүретін. Сонда да ұзатып бермей, әне -міне деп созып келе жатыр еді, сөйтсек арам ойлары бар екен.
-Қашан,кімге беріпті?
-Лақ би, ... ... деп ... бір бай ... ұзатыпты. Өткен іңірде ғана естідік. Ұзату тойы бұрнағы күні өтіпті.[19,58б]. Лақ жөніне келсе, ... ... ... ... ... қоса, құйрығына тіркеуімен, үш тоғыз* айыбымен қайтарады. Осыған көнсе, елдік ... Егер ... өзі ... ... өзін ... ... бастаған тоғыз деп те аталады, бесті өгіз,екі тайынша,үш қой, үш қозы. Бәйкеннен ... ... ... ... оның ... де екі рет ... Сақыш. Алғашында екенін байқамай қалған болашақ қайын атасы мен ... ... ... қол ... ... үй есігін нұсқады. Сақыш көрініспен төрге малдас құра отырып шай ішіп ... кім ... ... ... сол ... ата мен ... ағалар Сақыштың Бәйкенмен бірге екінші рет келе жатқанын көргенде сылқ-сылқ күлісіп,ұялтпау үшін ... үйге ... ... Қайын енесі үйден жалбақтай шығып қарсы алып, бетінен сүйді. Сол ақ екен ауылдағы ... бәрі ... ... ... ... келіп жүргені кімнің үйі, кімнің ауылы екендігін сонда білді болашақ ... ғана ... ... төмен салып үйге тартына кірді де, сырмақ ... бір ... қана ... Шай мен ... ... ... ұяттың қыспағынан терлеп тепшіп шығып, атына міне жөнелген Сақыш белден аса бере қамшының астына алды ... ... аты ... қой, қуып ... ... Күн ... жиын ... болып тұратын,қонағы көп үйді басқару Қызыкенге де қиындай берді.Балаларына бала ... ... ... келе қит ұрып ... ... бір ... сен ... алшы,мен енді балаларыма қарайын,құдай алдында саған ырзамын!-дегенге келді.Ондай қомағайлықты ойына жолатпай жүрген қажы аңыра қарады да ... ... жасы сәл ... ... да шешенің талабы бойынша алған бәйбішенің кемпір болып бара жатқанына назары енді түскен сияқты.
-Япырым-ай,бәйбіше жол ... да ... ... ... сені ... келін атап енеңнің мақтанғаны қане?-деп қалжыңдаса да ойланып қалды. Өзінің зор қажыр талап ететін, қауіпі мол ... ... ... бір ... есіне түсіп,бәйбішенің бұл пікірінің тым қате емес екендігін сездіре жауап қайтарды аздан соң. - ... ... ... ... ... да сенімді серігім болған сенің үстіңе әйел алу ойымда жоқ еді.Өзіңнің ойлаған басқа бір ... ... ... ... - Ол ... сөйлестім. дегенге келістік.Сенің қамыңды ойладым!.. Сен мен үшін ғана емес,ел үшін аса ... адам ... ... тұрағыңды көбейткіміз келді. Күтіміңе қарайтын, өзіңе лайықты біреуді ойласып та қойғанбыз. [19,239б]. деп қамады да , әкең мені ... ... ... ... алып ... ... шала ... апарып тастапты. Екі ауыл соғысып,азаматы көп,бай ауыл жеңді де,оларды тоғыз айыпқа ... ... мені ... ... алды. [19,355б].Құнанбайдың үлкен шаңырағында,Ұлжан қолында малға ие боп қалған Оспан еді. Ол ... түк ... ... үшін ... малды оп−оңай тізіп, топырлатып бір−ақ жөнелтті. Жақып, Жиренще, Оспан, Ғабитхандар болып Бөкей ауылына барып құда түсіп, киіт ... ... ... ... ... Оспан малы әрі қарғы бау, әрі қалың ... шоқ ... еді. ... аз ... аял болды да, ақыры Абай қайындайтын күн жетті. Тағы да Жиреншені бастық етіп, Ербол, Оспан, Ғабитхандар ... Абай ... ... ... Осыдан соң бір−ақ күн өтті. Келесі түнде Оралбай қасына құрбылас үш жігіт ертіп алып кеп, Керімбаланы алып ... Екі ... есін ... жалыны бұларды осындай шаққа жеткізді. Олжай іші болса, үстіндегі аспан жарылып, жай оты ... ... ... көп бар, ... ... ... қызы. Берген жері - Қаракесек Қамбардың ... ... ... ... сан рет айғыр үйірімен қыруар жылқы алған ... енді ... ... ... ... ... ...
Ертең біреудің басыбайлы меншіктісі болар күйім бар. Биыл күзде ұрын ... Кім ... ... ... нәрі бар ... ... ... Көп естіген боларсыз, қазақта мұңды қыз аз ба? , − деп әкеме өз ... да, ... кіші ... да екі рет ... ... ... ала ... Қыз ішінде жалғызы едім. Туғанымнан алақанына салып, аялап өсірген ... анам ұям еді. Әлі де өзге ... ... шығары жоқ. Бірақ күйім жадау болған соң, өз үйім өзіме қапас болды. Ал келер ... ... бір ... ... ... ... ... дегеннен де көп түңілетін шақтарым болады. −деп көп жылайтын да түндерім болады, − деп, қыз маңдайын нәзік саусақтарымен сүйеп, ыстық ... ... ... орамалын басты.[17,78б].
Сол келген салқын үнді, қатаң ажарлы жүргінші Мәкен басына әлек әкелген. Ол Дайыр дейтін Мәкеннің әмеңгері. ... ... ... тірі шағында Оразбай байдың жақын ағайыны осы Дайыр, өзінің кенже інісі Қайырға Мәкенді айттырған ... ... ... бес жыл ... өткен. Одан бері Әзім қайтыс болып, Мәкен жетім қалды. Кедей шаруа ... ... ... үй - жайы ... ... Енді қысқы соғым, жазғы сауын сияқтыны Мәкен үйі сол қайынжұрттан амалсыз ... ... ... ... ... де, ... ... Сол белгісіз жар деп бағына өскен. Бірақ былтыр бұған атастырған Қайыр, өзі құрбы жас, аттан ... қаза ... Енді міне жыл ... ... сол ... ... ... асқан жасы бар, үйінде аюдай қатыны бар мынау Дайыр Мәкен мен оның ... суық сөз сала ... ... ... ... ... ... жолдаған.
- ... ... ... ... Ал ... ... ... құмар болып айттырған Жәдігер, тоқал-қалыңдығын алар кезде де қатты сырқат еді. Бірақ құмар көңіл маза ... ... ... ... қызды алып келуге кіші баласы Ерке Құланды бас етіп бір топ жігіттерді жіберген. Тоқ Бұқа балаларының ... ... Тан ... ... құда жағы, қорланса да, амал жоқ, қыздарын келген жігіттерге қосып ұзатып жіберген. Бірақ дәм ... ... ... ... ... ... ақ отауға кіргізе бергенде аңсай күтіп жатқан Жәдігердің жүрегі ... ... ... ол ... ... ... келін болып оң жақтағы шымылдыққа кірген, бірақ, жар төсегіне жатпаған Ажар, әйел болмай жатып жесір ... ... малы ... деп Тоқ Бұқа ... оны ... ... жібермеді. Енді амал жоқ, жас қыз балаға жесір атанып қара жамылуға тура келді. Әрине, Сұлтанның асын бергенше жас жесірге ешкім ... ... ... ... ... ... ... шариғат заңын кесе-көлденең тартып, қақымен інісінің тоқалын өзі иеленбек болды. - Келініңді ... ... ... ... ... мен дайын. Тек келініңнің деген сөзі керек. Құранның мына бір сүресінде ... ... ... ... ... ... ... өз еркіне берілген. Келініңіз бөтен қайындарының біреуін тілемейтін болса, онда жол сіздікі... [26,132б]. Кішкентайымнан құдай ... ... ... қосағым еді, жазмыш жазбай айырылып едім, енді оған қайта қосылсам, алла тағала мұнымды күнә санамас деді. ... ... ... ауыз сөз бар ... Хат ... ... ... де жоқ. Бірақ хат кімнен екенін Ақберен бірден ұқты. Жүрегі шапқан аттай лепіре түсіп, қуанып қалды. Қолы сәл ... ... ... ... ... ауыз сөз ... хатты баланың өзіне қайтарып берді. [26, 332б.]. ... - Көңілі көтеріле ме ... үміт ... ... малы ... ... ... соң, жесір біздікі деп ойлағандақ қой. Былжырап сөйлегенімен жігіттің ойында қанша арамдық барын Есеней оңай түсінді. Қазақ айласының құйрығы бір- ақ ... ... өлім ... ... ... бір әкеліп алса, ол сорлы қыз ,1998.-584 б.
* Мүсірепов Ғ. , Алматы: Раритет, 2006.- 255 б.
* Исабай Қ. Өз ... ... ... ... ... 27 ... Ғабиден Қ. Кие мен күйе // Жас Алаш,26 мамыр, 2004ж.
* ... Ә. ... ... қайдан? // Жас Қазақ, 4 ақпан, 2008ж.
* Қырғызбаев Ө. Жас ... ... ... ... болдық немесе беташардың жаңа түрі қалта қағудың жаңа түріне айналды // Ана ... 4 ... ... ... ... ... ... //Дала ман қала, 16 сәуір, 2004 ж.
* Құрбанова Ш. Ұлттық тәрбие рухсызданып барады // Жас қазақ, 2 ... 2007 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Классика ғасыры» деп аталатын ХІХ ғ. мәдениеті3 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
«Қаһар» романы25 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
Іліяс Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Абай жолы романы12 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Абайдың романы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь