Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І. Ақшаның қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.1 Ақша айналысын басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.2 Экономикасы дамыған елдердің ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.3 Металл ақша айналысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

ІІ. Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
Несие ақшалары және олардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
Ақша айналысы заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Банкноталар мен қағаз ақшалар айналымы жүйесі, оның
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
Кіріспе

Көптеген шетел басылымдарында ақша айналымы деген ұғым кездеспейді. 90 – жылдардың орта шеңіне дейін ТМД – мүше елдердің басылымдарында «ақша айналысы» деген ұғымдарға анықтама беріліп, ол бір – біріне дәл ажыратылады. Ақша айналымы деп қолма – қол ақша мен қолма – қол емес ақшаның қозғалысын білдіретін кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі бар ұғымдардың мәні мен құрылымын өзгеғртпей кейбір ерекшеліктер еңгізді.
Жоспарлы – орталықтанған экономика жағдайында ақша айналымының ерекшеліктері:
Қолма – қол ақша да, қолма – қол ақша да емес ақша да кәсіпорындардың шығаратын өнімдерін алдын–ала бөлуін қызмет атқаратын. Барлық қоғамдық өнім өндіру құралдары және тұтыну заттары ( өнімдер мен қызмет көрсету) түрінде, яғни бірінші жағдайда материалдар ттехникалық жабдықтау жүйесі арқылы, ал екінші жағдайда қоғам мүшелерінің табысына ( жалақы, зейнетақы және т.с.с ) сәйкес мемлекеттік сауда жүйесі арқылы бөлінеді.
Мемлекет заңмен ақша айналымын: қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақшаға бөліп, ақша айналымының қай түрі қандай бөлу жүйесін қызмет атқаратынын белгілейді. Сөйтіп қолма – қол ақша қозғалысы халықтың ақшалай табысын бөлуді көрсетсе, қолма – қол емес ақша қозғалысы өндіріс құрал жабдықтарын бөлуді көрсетті.
Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесін объектісі ретінде директивалық заңдармен реттеледі.
Ақша айналымы біртектес мемлекеттік меншік формасына қызмет көрсетеді.
Ақша айналымының алғашқы және қорытынды кезеңдері мемлекеттік банкте шоғырланып, оған мембанк бақылау жүргізді.


- 3 -
Қолма – қол ақша және қолма – қол ақша емес белгілерін тек мембанк монополды құқықпен шығарды.
Мемлекеттік жүйелер алдын ала өнімге баға белгілеумен және көрсетілген қызметтерге тарифтер бекітумен де щұғылданады.
Сонымен, ақша айналымы деп қолма – қол және қолма қол емес түрінде үзіліссіз қозғалыста жүретін ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша айналымының қазіргі мазмұнына сай келеді, себебі айналымда тек ақша белгілері жүреді.
Ал метал ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы ретінде олардың құны айналымда жүрді. Себебі металл монетаның ( алтын немесе күміс ) өз құны өзінде көрсетілген (номинал) құнына сәйкес келгендіктен ақша құнының қозғалысы тауар құнының қозғалысымен бір уақытта жүрді. Сондықтан құн айналымы тауар айналымы мен ақша айналымын біріктірді.
Қазіргі ақша айналымын құн айналымы деп айтуға болмайды. Оған себеп – қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша белгілерінің өз құны көрсетілген құнмен салыстырғанда өте төмен, тіпті жоқ деуге болады. Демек қазір құн айналымы деп тек тауар айналымын айтуға толық негіз бар.
Айналыста жүретін тек қолма – қол ақша, ол ақша айналымының тек бір бөлігі. Демек ақша айналысы деген белгілі бір мезгілде қолма – қол ақшамен өтелген барлық төлемдер сомасына тең ақша айналымының бөлігі. Ал ақша айналымы дегеғн қолма – қол ақша мен қолма – қол емес ақша белгілерінің тауар айналымын және тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың есеп айырысуын қамтамасыз ететін ақшаның қызметі. Сонымен ақша айналымы екі бөліктен: қолма – қол ақша айналысы және қолма – қол емес ақша айналымынан тұрады.
Айналыста тек қолма – қол ақша жүретіндіктен оны ақша айналысы деп атайды. Айналыс және төлем құралдары ретінде нақты ақша белгілері (банкноталар, қазыналық билеттер және ұсақ монеталар) айналыста жүркді.

- 4 -
Бұл кез келген мемлекеттің ақша айналымының аз бөлігін құрағанмен оның маңызы үлкен. Өйткені қолма – қол ақша халықтың ақшалы табысының басым көп бөлігін алу және оны жұмсауға қызмет етеді.
Қазақстан Республикасында қолма – қол ақшаны Ұлттық банк банкнота түрінде эмиссиялайды ( ҚР – ның ақша өлшемі – теңге), екінші деңгейдегі банктер оның эквивалентін қолма – қол емес формада төлеп алады. Коммерциялық банктердің операциялық кассасынан қолма – қол ақшаның көп бөлігі клиенттерге беріледі, яғни клиенттер заңды тұлғаклар болса, ақша кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасына түседі де, ал клиент жеке тұлға болса, ақша тікелей халыққа беріледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасындағы қолма – қол ақшаның аз бөлігі олардың өзара есепетеуіне жұмсалса өзара есептеу, негізінен, қолма – қол емес ақша белгілерімен жүргізеді), ал басым коп бөлігі халыққа әр түрлі ақшалы табыс түрінде (яғни жалақы, зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы, сақтандыру қайтарымы дивидендтер төлеу мен бағалы қағаздарды сатудан түскен түсім және т.с.с. түрінде беріледі.
Қолма – қол ақша негізінен халықтың ақшалай табысынан және оны жұмсаудан түседі. Бірақ ақшаның көп бөлігін. салық, жарна, сақтандыру төлемі, пәтер ақысы мен коммуналдық төлемін, қарызды өтеуге, тауар сатып алу мен көрсетілген қызметке ақы төлеуге, бағалы қағаздар мен жалгерлік ақы, айып пұл және т.с.с. төлеуге жұмсайды.
Қолма – қол емес ақша айналымы (төлем айналымы) – ол банктегі шот иесінің жазбаша бұйрығы бойынша шоттағы ақша қалдығының өзгеруі немесе ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметін атқару. Ол бүкіл ақша айналымының басым бөлігін ( 90 % - ке жуығын) құрайды. Төлем айналымы өлшеулер мен сатып алушылардың банктегі шотына немесе жазу түрінде немесе оларды өзара талаптарын есептеу жолымен жүзеге асырылады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Ғ.С.Сейтқасымов.
“Ақша, несие, банктер”, – Алматы: Экономика, 2001 ж
2. Көшенова.Б.
“Ақша, несие, банктер”, – Алматы, 2001ж.
3. Мақыш.С.Б.
“Коммерциялық банктер операциялары”, – Алматы: 2004ж.
4. Мақыш.С.Б.
“Ақша айналысы және несие”, – Алматы: 2004ж.
5. Ысқақова. З.Д.
“Банк ісі”, – Қарағанды, 2005 ж.
6. Ысқақова. З.Д.
“Бағалы қағаздар нарығы”, – Қарағанды, 1998 ж.
7. Актенов.Н.Г., Пессель.М.А
“Денежное обращение” кредит и банк, 1995 ж.
8. Я. А. Дободиной
“ Денежное обращение” финансы. ЮНИТИ, 1999 ж
9. В. Колесинкова
“ Банковское дело ”, “ финансы и статистика ”, 1996ж
10. И. И. Повлов
“ Денги, кредит, банк”, - Алматы, Казакхстан, 1994 ж
11. Г. С. Сейітқасымов
“ Денги, кредит, банк ”, – Алматы, Экономика, 1996ж
12. Ілиясов Қ., Құлпыбаев “ Қаржы ”, – Алматы, 2005ж
13. В. Д. Мелинков “ Основа финансов ”, - Алматы, 2005 ж
14. С. С. Сахариев
“ финансы ”, – Алматы, юредическая литература, 2004 ж
15. Романовский. “ финансы ”, учебник для ВУЗ, 2000 ж

- 31 -
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
........................................3
І. Ақшаның
қызметі.....................................................................
......................6
1. Ақша айналысын
басқару..............................................................
.........10
2. Экономикасы дамыған елдердің ақша
жүйесі......................................12
3. Металл ақша
айналысы.............................................................
..............14
ІІ. Ақша жүйесі және оның даму
кезеңдері...................................................17
Несие ... және ... ... мен ... ақшалар айналымы жүйесі, оның
сипаттамасы.................................................................
.............................27
Қорытынды………………………………………………………………...29
Пайдаланған әдебиеттер…………………………………………………..31
Кіріспе
Көптеген шетел басылымдарында ақша ... ... ұғым ... ... ... орта ... дейін ТМД – мүше елдердің басылымдарында ... ... ... ... ... ол бір – ... ... Ақша ... деп ... – қол ақша мен ... – қол ... қозғалысын білдіретін кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі ... мәні мен ... ... ... ерекшеліктер еңгізді.
Жоспарлы – орталықтанған экономика ... ақша ... – қол ақша да, ... – қол ақша да емес ақша да ... ... ... ... қызмет атқаратын. Барлық қоғамдық өнім
өндіру құралдары және тұтыну заттары ( ... мен ... ... түрінде,
яғни бірінші жағдайда материалдар ттехникалық жабдықтау жүйесі арқылы, ал
екінші жағдайда қоғам мүшелерінің табысына ( ... ... және т.с.с ... мемлекеттік сауда жүйесі арқылы бөлінеді.
Мемлекет заңмен ақша айналымын: қолма – қол ақша және қолма – қол емес
ақшаға бөліп, ақша ... қай түрі ... бөлу ... қызмет
атқаратынын белгілейді. Сөйтіп қолма – қол ақша қозғалысы халықтың ақшалай
табысын бөлуді көрсетсе, қолма – қол емес ақша ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау жүйесін объектісі ретінде
директивалық заңдармен реттеледі.
Ақша айналымы біртектес мемлекеттік меншік формасына қызмет көрсетеді.
Ақша ... ... және ... ... мемлекеттік банкте
шоғырланып, оған мембанк бақылау жүргізді.
- 3 -
Қолма – қол ақша және қолма – қол ақша емес ... тек ... ... ... жүйелер алдын ала өнімге баға белгілеумен және көрсетілген
қызметтерге тарифтер бекітумен де щұғылданады.
Сонымен, ақша ... деп ... – қол және ... қол емес ... ... ... ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша
айналымының қазіргі мазмұнына сай ... ... ... тек ақша
белгілері жүреді.
Ал метал ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы ... ... ... ... ... ... ... ( алтын немесе күміс ) өз
құны өзінде көрсетілген (номинал) құнына ... ... ақша ... ... ... ... бір ... жүрді. Сондықтан құн
айналымы тауар айналымы мен ақша айналымын біріктірді.
Қазіргі ақша айналымын құн айналымы деп айтуға болмайды. Оған ... ... – қол ақша және ... – қол емес ақша ... өз ... құнмен салыстырғанда өте төмен, тіпті жоқ деуге болады. Демек
қазір құн айналымы деп тек тауар айналымын айтуға ... ... ... ... тек қолма – қол ақша, ол ақша айналымының тек ... ... ақша ... ... ... бір мезгілде қолма – қол ақшамен
өтелген барлық төлемдер сомасына тең ақша айналымының ... Ал ... ... ... – қол ақша мен ... – қол емес ақша белгілерінің
тауар ... және ... ... мен ... есеп ... ... ... қызметі. Сонымен ақша айналымы екі бөліктен:
қолма – қол ақша айналысы және ... – қол емес ақша ... ... тек ... – қол ақша ... оны ақша ... деп
атайды. Айналыс және төлем құралдары ретінде нақты ақша ... ... ... және ұсақ монеталар) айналыста жүркді.
- 4 -
Бұл кез ... ... ақша ... аз ... ... ... ... Өйткені қолма – қол ақша халықтың ақшалы табысының басым көп
бөлігін алу және оны ... ... ... ... ... – қол ... ... банк банкнота
түрінде эмиссиялайды ( ҚР – ның ақша ...... ... ... оның ... ... – қол емес ... төлеп алады.
Коммерциялық банктердің операциялық кассасынан қолма – қол ақшаның ... ... ... яғни ... ... тұлғаклар болса, ақша
кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасына түседі де, ал клиент жеке ... ақша ... ... беріледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың
кассасындағы қолма – қол ... аз ... ... ... ... ... ... негізінен, қолма – қол емес ақша белгілерімен
жүргізеді), ал басым коп бөлігі халыққа әр ... ... ... ... ... зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы, сақтандыру қайтарымы дивидендтер
төлеу мен бағалы қағаздарды сатудан түскен ... және ... ... – қол ақша ... ... ... ... және оны
жұмсаудан түседі. Бірақ ақшаның көп бөлігін. ... ... ... пәтер ақысы мен коммуналдық төлемін, қарызды өтеуге, тауар ... мен ... ... ақы ... бағалы қағаздар мен жалгерлік
ақы, айып пұл және т.с.с. ... ... – қол емес ақша ... ... ... – ол ... ... жазбаша бұйрығы бойынша шоттағы ақша қалдығының өзгеруі немесе
ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметін атқару. Ол ... ақша ... ... ( 90 % - ке ... ... ... айналымы өлшеулер мен
сатып алушылардың банктегі шотына немесе жазу түрінде немесе оларды өзара
талаптарын есептеу жолымен ... ... 5 ... ... ... Құн ... Айналыс құралы
– Төлем құралы
– Жинақтау және қорлану құралы
– Әлемдік ... ... ... ... мәні ... қызметтерінде
көрініс табады, олар ішкі ақшаның негізін және құрамын сипаттайды. Ақша
қызметінің әрқайсысы тауарлардың айналымы процесінен ... ... ... ... бірі ... ... ... кездегі
экономикалық әдебиетте қызметтердің саны жөнінде әр ... ... ... ... ақша ... өте қарапайым және түсінікті үш
түрін анықтайды: құн өлшемі, айналыс құралы және ... ... ... ... ... ... К. Марксв жақсы жүйеледі және суреттеді, ол
жоғарыда аталған ақшаның үш қызметімен ... ... тағы екі ... ... ... және ... ... олар қазіргі кездегі және нарықтық экономикадағы ақшаның маңызы
мен рөлін өте ... ... деп ... ... біз 5 қызметін қарастырамыз.
Құн өлшемі. ... ... және ... ... ... ... ... өлшемі қызметі болып ... ол ... ... ... ... ... та тауарларды салыстырмалы ететін ақша
емес, тауарды ... ... ... ... адам ... саналады. Барлық
тауарлар қажетті еңбек өнімі болып табылады, сондықтан да ... құны ... ... олардың құнының өлшемі бола алады. Ондай тауар болып алтын
есептеледі, оны өндіру үшін құнды туындататын қоғамдық ... ... мен ... салыстыру үшін біртекті базаны иеленуіне байланысты, барлық
тауарлар өзара салыстырмалы болады.
- 6 -
Ақшалар құн өлшемі қызиетінде идеалды оймен ... ... ... ... ... ... ақшаға айырбасталғанға дейін орындалады. Құнның
тауарлық ... ... ... ... үшін тауарлар бағасын белгіілеу
жеткілікті, бұл жағдайда тауарларды өткізу сатып алушыда нақты ақша ... ғана ... ...... ... ақшалай көрінісі болып табылады. Ол тауарды
өндіру мен ... ... ... ... ... ... анықталады,
яғни баға бұл тауардың қоғамдық танылған құны болып табылады. ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың тепе – теңдігі
кезінде ол ... ... және ақша ... тәуелді болады. Нарықтағы сұраныс
пен ұсыныстың тауар бағасына сәйкессіздігіне байланысты оның құны ... ... әр ... ... ... салыстыру үшін оларды
бір масштабқа ... ... яғни ... ... ақша ... ... керек.
Айналыс құралы. Бұл қызметтің маңызын тауар айналымының Т – А – ... ... ... ашуға болады. Бұл жағдайда ақша тауар
айналымындағы делдал ... ... оның ... ... ... ... Формуладағы тауарлық айналымы екі актіден тұрақты: тауарды сату,
яғни оның ақшаға айналуы және ... ... алу, яғни ... тауарға
айналуы. Бұл жағдайда ақша айналыс құралы қызметіндегі делдал ... Ол ... ... үшін ақша ... қолда болуы тиіс, яғни ... ... ... ... ... ... алады. Егер сатып алушыда ақша
болмаса, онда ол тауарды сатып алмайды. Бұл жағдайда ақша басқа ... алу үшін ... ... Олар ... ... қалтасында жатпайды,
сатушылар оларды басқа қажетті тауарды сатып алу үшін қолданады, ақша үнемі
айналыста жүреді. Сондықтан бұл ... ... рөлі өте ... және ол ... екіншісіне айырбастау процесіне қызмет көрсету үшін қажет. ... ... ... 7 ... ақша үшін олардың құндық құрамы маңызды емес, яғни айналыс құралы
ретінде ақша шынайы ... ... ... ... ... салдарынан
айналыста шынайы толыққұнды ақшалар емес, қағаз ақша белгілері сияқты
олардың орынбасарлары болуы ... ... ... ... және ... айналымының дамуы, сонымен
бірге кредиттік қатынакстардың дамуы нәтижесінде ақшаның төлем құралы деген
тағы бір ... ... Бұл ... Т – А – Т ... ... Т
– А және А – Т деген екі метафора бөлініп шығады. ... ... гөрі ... ... ... қолына жылдамдық жетеді. Бұл жағдайда
тауарды сатушы кредит берушіге, ал сатып алушы – ... ... ... және ... актінің бөлінуі нәтижесінде ақшалар төлем құралы деген жаңа
қызметті ... ... ... ... ... ... құралдары
айналымға түседі. Ақша айналымы процесін бастамайды, оны анықтайды. Сатып
алушы тауар үшін ақша төлемейді, ... ... ... ... ... екен. Төлем міндеттемені өтегеннен кейін жүзеге асады, сәйкесінше,
ақшалар сату – ... алу ... ... ... жаба ... тек қана
оны аяқталады.
Нәтижесінде тауарларға қатысты ақшаның салыстырмалы дербес қозғалысы
жүзеге асады.
Егер ақшаның айналыс ... ... ... ... ақша ... ...... бір уақыттағы қозғалысы орын алса, ал ақшаның төлем
құралы қызметінде бұл ... ... ... ... ... ... қарыз алушы тауарды несиеге сатып алып сатушыға қарыз міндеттемесін
береді, ол белгіленген мерзімде ғана төленеді. Төлем ... ... ... К. ... ... ... «Бір тауар иесі қолма – қол ... ал ... ақша ... ... болашақ ақша иесі ретінде әрекет ете
отырып, сатып алады. ... ... ... ... ... ...... алушы
болады».
- 8 -
Жинақтау және қорлану құралы. Төлем құралы ретіндегі ақша ... ақша ... ... ... ... яғни ақшаның
жинақтау және қорлану құралы ретіндегі қызметін туындатады.
Бірінші актіде тауар сатылады да ақшаға ... бұл ... ... ... жиі бас ... тура ... Алтын
адамдардың көз жауын алады. Сондықтан оны жинақтау мен сақтауға ұмтылады,
өйткені бұл қор кез ... ... ... яғни кез ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда
ақшалар жинақтау құралы ... ... Және олар осы ... ... ... ... болып саналады. Адамдар өз байлықтарын ... өнер ... ... ... ... ... банктегі
аұша және т.б түрде сақтай алады. Бірақ ақшалар көбінесе осы ... ... ... өтімділік тән, өтімді актив төлем құралы ... ... және ... атаулы құны бар актив саналады. Ақшалар
төлем ... ... ... және олар құн ... ... олар әрекет етуші масштаб шеңберінде өзінің жеке тұрақты
құнын өзгертпейді.
Әлемдік ... ... ... ... барлық қасиеттерін өзіне
жұмылдыра отырып, ол қазыналық және ... ... ... тұтастығы
арқылы қаша формасының тікелей логикалық жалғасы болып ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар әрекет әдісімен
ақшалар ... және ... ... ... ... әлемдік нарықта жалпы
айрбас құралы, ... ... ... ... табылады». Осыған байланысты
әлемдік ақшалардың табиғаты, экономикалық ... ... ... ... айқын көрініс табады, мұндағы ақшаның өзіндік ерекшелігі
жаппай интернационалды тауар ретінде көрнеді. Халықаралық төлем құралы ол
құнның ... ... ... және ішкі ақша айналымына ұқсас қалыптасатын
құнның айрықша ... ... ... ... ... 9 ... Ақша ... басқару.
Ұлттық банк – заңды төлем құралын, яғни банкноталарды ... құқы бар ... ... ... Олар ... ... шығаруы арқылы және банктерге сатып, қолма – ... ... ... ... ... ... ... ақша бірлігі – теңге
болып табылады.
Ұлттық банк ... мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді, сақталу, жою және қолма – қол ақшаның
инкассициялау тәртібін орнатады.
Валютаны өзгертуге тек қана ... ... ... бар. ... ... ... ету шарттарын, мерзімін, тәртібін анықтау
құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне ... банк ... ... ... ... ... ... айырбастау бағамын анықтау тәртібін белгілейді.
Қолма – қол ақшаның айналымы, олардың банкінің кассасына үздіксіз
оралып ... ... ... ... ... өз ... ... байланысты ақша
банкноталарын өндіру және коммерциялық банктерге ... ... ... ... – қол ... жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен
салыстырғанда мүлдем өзгерді. ... ... ... корреспонденттік
шоттағы қаражаттарының қалдығы шегіде қолма – қол ақша түрінде толықтыру
алады, ... ... ... ... ... қол ақша қалдығына шек
қойылмайды.
Эмиссия – бұл мемлекеттің банкноталардың, ... ... ... Ол ... – қол ... де ... ... – қолсыз ақша
түрінде де болуы мүмкін.
- 10 -
Қолма – қол ақша ... ...... ... ... ... шығарылуын сипаттайды.
Қазақстандағы теңгенің көп ... ... ... бірі ... ... дәстүрлі қолма қолсыз есеп
айырысулардың біртіндеп қолма – қол есеп ... ... бұны ... ... деп есептеуге болады.
Бірақ 1995 жылдан бастап жағдай жақсара бастады, бұл ... ... ... ... ... ... қол ... үлес салмағы банк кассасында берілуі қысқарды.
Депозиттік банктердің эмиссиясы депозиттік қарыздық операциялардың
процесінде іске асады. ... ... ... ... ... құру үшін
қажет потенциялын жасайды. Банк салымдарын чек ... ... ... ... ... кезде кредит ақшалар ... Бұл ... ... 100 ақша ... ... үшін міндетті резерв 15
аұша ... ... ... 85 аұша ... банк ... ... берілуі
мүмкін.
Депозиттік банктердің эмиссиясын реттеу Ұлттық банктің ақша бағасы
сияқты, ақша агрегатын және ақша ... ... ... ... ... – бұл ... банк шығаратын ақшалары. Оған айналымдағы
қолма – қол ... ... және ... резервтер жатады. Міндетті
резервтер – бекітілген нормативтерге сәйкес Ұлттық банктегі арнайы шотта
кредит корреспонденттік ... ... ... банк ... ( бұл ... банктің келісімі бойынша тек қана ... ... мен ... ... баламалы әдісі деп аталады). ... ... ... ... ... ... ол ақша массасының жалпы ішкі өнімге қатынасымен анықталады.
Айналыс ... ... ... сайын, монетизация деңгейі жоғарылайды.
- 11 -
1.2 Экономикасы дамыған елдердің ақша ... ... ... осы ... ақша ... ...... кредит ақшаларына бөлінбеген жүйеге негізделген. Олардың әрбіреуі ұзақ
уақыт бойы дербес дамыса да әрі ... ... ие ... да, олар ... бір – біріне ұқсас.
Сонымен қатар, әрбір дамыған елдің осы заманғы ақша жүйесінің мәнін
толық ... ... ... тек өздеріне ғана тән ерекшеліктері бар.
АҚШ – тың ақша жүйесі. АҚШ – тың ақша бірлігіне ... 1786 ... АҚШ ... жатады. Доллардың атауы бірқатар еуропалық елдердің
айналыста болған күміс толерден шыққан. Қысқартылған ... - $. ... 100 ... тең. ... ... айналымда 1, 2, 5, 10, 20, 50, ... құны бар ... мен 1, 5, 10, 25, 50 ... құны бар ... 1 доллар қолданылады. Қолма – қол ақша эмитенттеріне Қаржы ... ... және ... ... жүйесі (ФРЖ) жатады. Қазына
мекемесі айналымға 1 – ден 10 ... ... құны бар ұсақ ... ... ... – ақ 100 ... ... ... ... және ... дайындалады. Қазына мекемесі ш ығарған купюрдың
айрықша белгісіне ондағы ... ... ... ... ... - ... NOTES» жатады. Қолма – қол ақша белгілерінің ... ... ФРЖ ... Онда ... RESERBE NOTES» ... жазу болады,
сондай – ақ ... ... ... ... ... нөмірі
көрсетіледі. АҚШ – тағы қолма – қол ақшасыз ақша эмиссиясы басқа шетелдерге
және ... ... ... ... Олармен айналымға чектер,
вексельдер, пластикалық карточкалар, электрондық ақшалар ... ... ... – қол ... ... үлес салмағы көп әрі бұл
үлес салмақ өсу тенденциясына ие. АҚШ – та ақша массасы классикалық ақша ... ... ... ... 12 -
басқарылады: құнды қағаздардың ақша нарығындағы операциялар, банктің
есептік мөлшерлемелерінің ... ... ... мен ... ... ... ... талаптарының өзгерісі.
«Еуро» еуропалық валюта зонасы. Бүгінгі таңда Еуропалық Одақта (ЕО)
ақша жүйесі бар. Ол Еуропаның 24 ... елі ... ... ұжымдық
«евро» ақша бірлігінде негізделген. ЕО – ның еуропалық ақша ... ... ... және ... ақша ... алдымен қолма – қол ақшасыз
айналымының есеп айырысу бірлігі ретінде енгізілді, ал 2003 жылы ... ... ақша ... ... мен ... түрінде қағаз ақшалар
шығалылды.
Ресейдің ақша жүйесі. 1995 жылдың 12 сәуірінде қабылданған «РФ ... ... РФ ... ... ... ... ... ресми ақша бірлігіне
рубль жатады. 1 рубль 100 ... тең. ... ... Киев Русь ... ... Ол ... ақша бірліктері гривна деп, ал, екіге тең бөлінгені
рубль деп аталады. Алтын мен рубльдің ... ... ... ақша ... мен ... шығалылуына тыиым салынған. Заңды
төлем күші бар ақша ... ... ... ... ... әрі ... Банкінің сөзсіз міндеттемелері болып табылатын банкноттар
мен ұсақ металл монеталар жатады. Қолма – қол ақшаны ... ... ... және РФ ... оларды алып тастаудың айрықша
құқығы Ресей ... ... ... ұйымдастырумен байланысты шығындарды кеміту мақсатында
1998 жылдың 1 ... ... ... ірілендіру
(деноминация) жүргізді. РФ – да ... ... ... ... Банкінің 5, 10, 50, 100 және 500 рубльдік құны бар
банкноттар, 1, 5, 10, 50 ... құны бар ... 1, 2 және 5 ... 13 ... ... ақша айналысы
Ақша өзінің материалдық – заттық құрылымы металл ақшалар ... ... ... және ... ... ... ... бөлінеді. Екінші
қоғамдық еңбек бөлінісінің нәтижесі – егіншіліктен ... ... ... ... тауар өндірісі қалыптасып, айырбас нақтылы ... ... ... ... ... ... металл заттар жүре
бастайды. Металл ақшаның пайда болуына ... ақша ... ... ... де ... болды. Алдымен белгілі бір массасы көрсетілген бірақ
формасы жоқ ... ... ... әр ... ... металл кесектері
айналымға түскен. Дегенмен, жаңа дәуірге дейінгі ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... болыпты. Осыған
байланысты қазіргі уақытта ... ақша ... ... оның ... бірдей, мысалы, фунт стерлинг, ливр, марка- “жарты фунт” деген
ұғым. Ал фунт – қадақ – ... ... 409 ... ... тең ... Киев
Русіндегі ақша өлшемі гривна күмістің фунты деген ... ... ... тең жартысы ( рубленая пополома) рубль деп аталған.
Металл ақшаның алғашқы түрі – ... ... оның ... да әр ... ( ... сым, ... және т.б.). Салмақты металл құймалары
айырбаста алып жүруі және ... өте ... ... ... баяу
жүреуіне әкеп соқтырған.
Біртіндеп металл ақшаның түрі де, салмағы да өзгереді. ... ... ақша ... ... бір ... бар ... мыс ... кейін жолақша сызығы мен нүктелері бар табақша, ең соңғыда екі жағында
сурып салынған массасы 1 ... 2 фунт ... ... ақша ... ... ... ақшалардың формасының неше түрлі болып өзгеріп, ... ... ... ... ақша айналымының табиғи даму жолын көрсетеді.
- 14 -
Қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғары сатысында металдан ... ақша ... ... ... ... дамуына байланысты
тауар сатушылардың арасынан көпестер (купцы) бөлініп ... олар ... тек ... ... ... ... монета деген заң
жүзінде құрамындағы белгілі бір металдың салмағын, сыртқы түрін ... ... ақша ... ... ... ... ... сап алтынның салмағы), массасын, типін, ремедиумын (заңды ... ... ... іс жүзіндегі массасының ауытқуы), эмиссия
ережесін және т.с.с. бекітеді. ... бет ...... сыртын –
реверс, жиегін – турт немесе обзер деп атайды.
Металл ақшалар ... ... және ... құны жоқ (немесе кембағалы) ақша
болып бөлінеді. Толық құнды ақша деп монета көрсетілген құн ... ... ... ... ... тең ... айтады. Ондай ақша
өзінің пайда болғанынан бастап жалпы құн эквиваленті болды және ... ... ... Толық құны жоқ ақша – монетада көрсетілген құн ... ... ... ... ... ... ақша. Ол толық құнды
ақшаның ұсақ бөліктері ретінде ... ... ... үшін ... ... ... Оны ... монета деп те атайды. Ақша
айналысы шапшаң болғандықтан тез ысылып салмағын, ... ... ... майда ақшалар алтын монеталар қоспасынан (мыс – никель, мыс –
мырыш ) және ... ... ... ... ақшаның үлес салмағы аз. Дегенмен майда ақшаны
айналысқа түсіру мемлекетке пайдалы. Ол пайда монетадда ... ... ... ... ... ... ... тең.
ХХ ғ. 70 – жылдары алтынға деноминация жүргізілді. Алғашқыда алтын
елдің ішкі ақша айналымында ... және ... ... ... ... 1976 ... бастап ол дүниежүзілік ақша қызметін ... 15 ... ... мемлекеттің ішкі айналымынан да, әлемдік нарықтын ... және ... ... ... ... ... ... заңдылықтары. Металл ақша айналысының
объективті заңдылықтарын және капитализм ... ... ... ... айналымға қосымша ақшаның қажеттілігін арттырып ақшаның дербес құны
жоқ ақша таңбаларымен айырбастап мүмкіндігін ... ... ... ... мына ... ... ... Біріншіден, ақша құн өлшемі қызметін қолдағы алтын ақша емес, ойдағы
ақша ретінде атқару ерекшелігіне;
... ақша ... ... ... өз ... ... ілезде
атқару ерекшелігіне, яғни тауар айырбасында ақша делдал ... Бұл ... іс – ... ... біраз себептерді қамтитын тарихи
ұзақ процесс:
• Монетаның табиғи ысылып тозуынан оның ... құны ... құр ... ... ... 1809 – 1829 жж. ... елдерінде монетаның
тозу себебінен 19 млн. фунт стерлинг монета айналыстан шығарылған;
• Мемлекеттің және жеке ...... ақша ... ... ... ... ақшаны саналы түрде бұзуы – ол
қазынаға ... ... ... ... ... асыл ... әдейі төмендетуі.Ақшаның құнсыздануы ... ұсақ ... көп ... душар етті. Олар патша
өкіметіне өздерінің қарсылығын білдіріп, 1662 жылы 25 маусымында
көтеріліске шықты. Тарихта ол ... ... деп ... ... ... мыс ... соғу ... Бүлінген 100 мыс
копеектің орнына 1 күміс копеек ... 16 ... Ақша ... және оның даму ... ... ... тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі - ... ... және ... ... ... ... ... Алғашқы ақша жүйесі ХVІ – ХVІІ ғғ. Капиталистік өндіріс бұл
қалыптаса ... ... ... ... оның кейбір жекелеген элементтері
одан да бұрын айналымда жүре ... ... ... және ... ... ... ... ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Ақша жүйесінің типі: ақша – ерекше тауар ретінде өсуіне, яғни жалпыға
ортақ эквивалент болуына ... ақша құн - ... ... ... ... Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің типтері
кездеседі:
• Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни ... ... ... ... және ол ... ... қызметтерін орындайды. Ал
несие ақшалары металға айырбасталады;
... ... және ... ақша ... бұл ... ... сай,
айналыстан толық құнды ақша, яғни ... ... ... тек ақша ... жүреді.
Әрбір мемлекетте жалпыға ортақ құн эквиваленті ... ... ... ақша ... ... және ... ... капитал жинау кезінде (XVI – XVII ғғ.) биметаллизм ақша жүйесі
пайда болып, одан әрі дамыды. Онда ақша ... ... ... ... ... ... – ол мемлекет ... ... ... ... ... ... мен күміске бекітке ақша жүйесі. Бұл жүйеде алтын мен
күміс тең құқықты ақша қос – металды валюта, онда екі ... да ... ... соғылып, айналыста шектеусіз қатар жүрген.
Биметаллизмнің үш түрі болған:
1. Қатар жүретін валюта ... ... мен ... ... 17 ... стихиялы түрде металдың нарықтық ... ... Қос ... жүйе – онда ... санының арақатынасын мемлекет
бекітіп, алтын мен күміс монеталар сол қатынаспен соғылды.
3. “Қосалқы валюта жүйесі”- онда ... мен ... ... ... ... деп ... іс ... күміс монета алтынның белгісі
ретінде жүреді.
Биметаллизм жүйесі Батыс Еуропа мемлекеттерінде XVI – XVII ғғ. ... ... ХІХ ғ. ... ... ... Ақша ... екі ... ақшаның жалпыға ортақ эквивалент қасиетіне қайшы келді. Алтын мен
күмістің арақатынасын айқындағанда да ... ... ... 1865 ... ... ... және ... биметализмді сақтап қалу мақсатында
келісім жүргізе бастады. Нәтижесінде (1865 – 1878 жж.) ... ... ... бекітіліп, ол бойынша металдан да құны 5 франк және одан
да жоғары болатын монеталар соғылып, күміс пен ... ... ... ... екі ... ... алтын мен күмістің нарықтық құнына
сәйкес келмеді.
Биметаллизм жүйесі өскелең ... ... ... ... себебі құн өлшемі ретінде екі металды қатар қолдану
ақшаның бұл қызметіне қайшы ... ... ... құн ... ... тек
тауар жүреді. Ондай тауар не алтын, не ... Оған қоса ХІХ ғ. аяқ ... ... ... байланысты күмістін құны кеми бастады. ... ... мен ... нарықтық арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Ал заң
жүзінде алтын мен күмістің ... ... ... ... ... монеталар айналысқа шығып, қазына қорына айналды. Алтын ... ... ...... ... айтылған “жаңа жақсы ақшаны
айналыстан ығыстырды” деген ... ... ... 18 -
Монометаллизм жүйесі. Капиталистік тауарлы өндірістің қарқынды дамуы
тұрақты ақшаны, яғни жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет етті. ... ... ... ақша ... ... ... – ол ... эквивалент ретінде тек бір ғана металл(не
алтын, не күміс) қолданылатын ақша жүйесі. Айналыстағы құн ... ... ... ... ... ... Күміс монометаллизм
Қазақстанда 1852 – 1893 жж., Голландияда 1847 – 1875 жж., ... ... жж., ... ... ... ... 1839 – 1843 жж. Жүргізілген ақша
реформасының нәтижесінде енгізіліп, ақша өлшемі болып ... ... 4 ... 21 ... бар ... ... ... Сонымен қатар
айналысқакүміске еркін айырбасталатын несие ақшалары да шығарылды. Дегенмен
күміс ақша елдің күйзеліске шығарған ақша ... ... ... ... ... бұл кезде басыбайлы шаруашылық (крепостничество) құлдырап,
мемлекет бюджетті мен сыртқы сауда балансының шаруашылығы елде жүргізілген
ақша реформасын ... ете ... Оған ... 1853 – 1856 жж. ... ... шығындарын өтеу мақсатында айналысқа қосымша несие ақшалары
шығарылды, іс – жүзінде олар қарыз ақшаға айналды. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... алтын монометаллизм ақша жүйесі ретінде ХYІІІ ғ. ... ... ол 1816ж. ... ... бекітілді. Ал басқа
мемлекеттердің көпшілігінде ХІХ ғ. үштігінде: яғни ... 1871 – ... ... ... ... ... ... 1873ж.,
Австрияда – 1892 және Жапонияда – 1897 ж., АҚШ – та 1900ж. ... ... ... айырбасталу ерекшеліктеріне байланысты алтын
монометаллизмнің үш түрі болады.
- 19 -
Алтын ... ... оған ... ... ... ... Елдің ішкі айналымында алтын монеталар жүреді не ол ... ... ... ... ... ... соғу рұқсат етілген;
• Айналымдағы несие ақшалары ( банкнота, майда ... ... ... ... және шектеусіз алтын монеталар
айырбасталады;
• Алтынды, шетел валютасы елден еркін алып ... және елге ... ақ ... ... екін ... ... рұқсат берілген.
Алтын монеталы стандарт капитализмнің алғашқы ...... ... ... ... өндірістің, несие жүйесінің, ... ... және ... ... шығаруға жол ашты. Алтын елдің ішінде
сыртқы саудада да еркін жүруі үшін мемлекеттің ... ... ... қоры ... ... дүниежүзілік соғыс бюджеттің тапшылығын арттырды. Оны жабу
мақсатында ... ... ақша ... ... банктің сақтаудағы
қорынан асып кетті. Сондықтан кембағалы ақшаларды алтын ... ... ... ... Осы кезде алтын монеталы ақша стандарт
соғысқа қатынасқан елдердің барлығында және басқа да ... ... ... ... тоқталып, алтынды шетелге шығаруға
тиым салынды. Алтын монета айналыстан шығару қор жинау және ... ... ... ... ... ... ... алтын құймалы стандарт
айналымға түсті.
Алтын құймалы ... – оның ... ... ... ... алтын монета айналымы құймайды және оны еркін соғу жойылды. Алтын
құймалы ... ... ... бір ... алтын массасының белгілі
бір салмағына айырбасталды.
- 20 -
Алтын девизді стандарт - ол ... ... ... бір ... айырбасталатын ақша жүйесі. Бұл жүйе Австрияда, Германияда,
Данияда, Норвегияда және ... да ... ... Осы ... алтын монетаның
еркін соғылуы жойылып, ол айналыстан да алынып тасталды. Міне тек ... ... ... ақша ... ... ... ... сақталды.
Ұлттық валютаның тұрақтылығын сақтау девиздік саясат әдісімен, яғни нарықта
валютаның курсының төмендеуіне немесе сату ... ... ... Сөйтіп,
алтын девизді стандарт кезінде бір елдің валютасы басқа елдердің валютасына
байланысты болды.
1929 – 1933 жж. ... ... ... ... барлық
мемлекеттерде әр кездегі алтын монометаллизмнің барлық формасы жойылды.
1944ж. Бреттон – ... ... ... валюта несиесі еркін
айырбасталатын валютасы бар мемлекеттердің қолдануы үшін мемлекетаралық
алтын ... ... ... ... ... ... бекітті. Оның
келешегі, яғни алтын долларлы стандарт – тек АҚШ ... ... ... жоқ, ... бұл ... ... ... мен үкімет
мекемелері үшін ғана берілді. АҚШ үкіметі өзінің алтын қорының азаюына
байланысты 1971 ж. ... ... ... ... сатуды тапты, сондықтан
алтын доллары стандарт та айналыстан шықты.
- 21 -
2.1. ... ... және ... ... ...... ... қарызды қайтаруда пайдаланатын (толық
құнды ақшаның орнына жүретін) құнның қағаз белгісі немесе қарызды өтеудегі
ақшаның төлем құралы ... ... ... да ... ... ... оларды, әдетте, банктер әр
түрлі шаруашылық процестеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... банк қарыз
алушыға өзінің несие ақшасын беруі мүмкін, яғни қарызды пайдалану ... ... ... ... ... өтеу үшін ... ... керек.
Қарыздың бір бөлігі банкке түскен қолма-қол ақшамен де өтеледі. Сонда ... ... ... және ... ... ... алу ... байланысты орындалатын несие операцияларының негізінде
жүргізіледі.
Банктің кассасынан қолма – қол ақша беру мен ... ... ... және ... ... – қол ... түсуі мен қарыз берешегін өтеудің
арасындағы байланыс әрбір жеке қарыз операциялардың: қарызды беру мен ... және ... ... ... – қол ... беру мен кассаға ақша түсіру
операциялардың жиынтық көлемінде көрінеді.
Несие ақшалары өте ерте заманнан ... ... ... ... ең жай – түрі ... сауда келісімдерінде жаңа дәуірге
дейінгі бір мың жылдықта Васионда пайда ... ... ... ... вексель, банкнота, чек, несие
карточкалары болып есептеледі.
Вексель ХІІ ғ. Италияда алғашқыда халықаралық сауда, кейін ішкі ... ... ... - ... ... ол ... алған
тауардың құнын төлем уақыты келгенде ... ... өтеу ... жазбаша түрде берген құжаты. Тауарлы ... ... ... деп ... 22 ... ... кәсіпорының жабдықтаушы кәсіпорынға сатып алған тауар үшін
ақшаны бірден төлемей оның орнына вексель жазып береді. Вексельдегі ... ... ... 3 ... ... ... тиіс. Егер сатушыға
көрсетілген мерзімнен бұрын ақша қажет ... онда ол ... ... ... және өзіне вексельде көрсетілген сомадан ... ... ... ... ... ... Банк ... жағдайда орнына қолма қол ақша төлейді. Сонда сатып алушы несие
берушімен емес, банкпен есептеседі.
Аударым векселін көптеген ... ... ... ... ... ... және төлеуші. Вексель беруші ол вексельді
толтырушы және ... жақ. ... ... ол ... көрсетілген
соманы алуға құқы бар вексель ұстаушы. Жай вексель бойынша ... ... өзі ... ал ... ... ... төлеуші үшінші жақ.
Вексель бойынша төлем авальмен қамтамасыз ... ... Онда ... ... деген белгі вексельдің бет жағына, немесе авлонжеге
жазылады. ... ... ... ... ... алады.
Несие ақшаларының келесі түрі – банкнота. Ол ХYІІ ғ. шегінде пайда
болған. Коммерциялық вексельдің айналым шегі ... шыға ... ... әр ... ... ... ... және оны иемденушінің талабы
бойынша төленуге тиісті банк берген қарыз міндеттемесі.
Банкнотаның негізгі коммерциялық ... ... онда ... Олар бір ... ... ... ... және мерзімі бойынша
ажыратылады:
• вексель бойынша несие беруші сатушы немесе ... ал ... ... ... ... ... жеке ... түсіретіндіктен вексельдің
жеке
- 23 -
кепілдігі бар, ал банкнотаны елдің орталық банкі ... ... ... ... ... ... ... Банкте сақталған бүкіл өнеркәсіп иелерінің қаржы қоры ... ... ... ... ... мерзімді төлем міндеттемесі, ал банкнота ... ... ... ... түрі чек. Чек ... ақша салу және қолма қол
ақшасыз есеп айырысу барысында пайда ... Чек ... оған ... ... ... қол ... чек ... беру немесе басқа бір
шотқа ... ... ... ... ... үкім. Чекпен есеп айырысу ... банк ... ... ... пайда болды. Алғашқы чек ж.
Ұлыбританияда ... ... ... ... ... ... қол ақша ... тауар сатып алғанда және қарызды кезеңде; үшіншіден, қолма қол
ақшасыз есеп ... ... және ... ... ... ... белгілі бір формасы болады, яғни ол кітапша түрінде шығарылады.
Чек қысқа мерзімге ... ... ... және есеп ... ... Ақшалы чек: иесі көрсетілген, кісі яғни атаулы чек және иесі ... ... яғни ... чегі болып екіге бөлінеді. Аұшалы чек пен
банктен қолма – қол ақша ... Есеп ... чегі ... чек деп ... Чек ... жыртылып алынған чектің парақтары сатылып шыққан
тауарлар үшін немесе көрсетілген қызмет үшін есеп ... ...... ... ... ... есеп айырысу, әсіресе, бір ... ... ... Әр ... ... клиенттері өзара есеп
айырысқан жағдайда тек орталық банкке толтырылады.
- 24 ... Ақша ... ... ... заңы – құн ... айналыс аясындағы көрінісі. Ол -
тауар – ақша қатынастары болатын ... ... ... тән.
Айналыстағы ақшаның саны К. Маркс ақшан ақша айналысы заңымен реттеледі.
Тауар байланысына қызмет ету үшін ... ақша ...... ... ... бір ... ... тиіс тауарлар бағасының
қосындысына (Стб); екіншіден ақша ... ...... өзгереді. Ақша айналысы заңы мына формуламен өрнектеледі:
Ақша айналысы заңының мәні – ... ... ... ... орындауы
үшін қажетті ақша мөлшері сатылуға тиіс тауарлар бағасының қосындысы бір
аттас ақша өлшемінің ... ... ... ... ... тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бірге төлем құралы қызметін
де атқаратындықтан айналысқа қажетті ақша ... де ... ... ... байланысты азаяды. Қарыз міндеттемелерінің бірсыпырасы
қолма қол ақшасыз есеп айырысқанда өтеледі, яғни олар ... ... ... ... есептеу жолымен де өтеледі. Сөйтіп несиенің ... ақша ... кері ... ... ... ... көп бөлігі
несиеге сатылса, айналысқа шығарылған әлдеқандай ақша мөлшері ... ... ... ақша ... ... Қорытындысында, айналыстағы ақша
мөлшерін анықтаушы заң мынадай формуламен өрнектеледі:
Онда:
А мөлш. – айналыс құралы және төлем ... ... ... ақша
мөлшері;
- 25 -
Стб – сатылуға тиіс ... ... ...... ... тауарлар бағатының сомасы;
Ст – қарыз және басқа міндеттемелер бойынша төленетін сома;
Сө - ... ... ... мен ... ... – ақша ... – айналыс құралы және төлем құралы ... ... ... ... теңдіктегі ел экономикасында сатылған тауарлардың бағасынан
айналыста әлдеқайда кем ақша ... ... ... ... ... Сол ... Ст ... теріс сан болады. Бірақ бұл
Қазақстан және басқа да директивалы ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар арасындағы төлемеушілік
проблемасы жай ақша массасын ұлғайтумен шешіледі дегенді көрсетпейді.
Айналысқа ... ақша ... ... даму ... ... көп ... байланысты өзгереді: айналыстағы тауарлар мөлшеріне,
тауарлар мен қызмет бағасының деңгейіне және т.б. айналысқа қажетті ... ақша ... ... кері пропроционалды өзгереді. Ал ақша
айналысына әсер ... ... екі ... ... олардың бір формасының
екіншісіне ... ... ... ... ақша ... ақша ... сандық
көрсеткіші. Белгілі бір мерзім арасында және белгілі бір ... ... ... өзгерістерді талдау үшін, сол сияқты ақша ... және оның өсу ... ... іс – ... ... үшін әр түрлі
көрсеткіштер қолданылады. Ақша массасының нақты құрамы әр мемлекеттің өзіне
тән ақша ... ... ... 26 ... ... мен ... ... айналыс жүйесі және оның
сипаттамасы.
Қазіргі жағдайда бұрын қалыптасқан ақша жүйесінің мазмұны ... ... ... ақша ... ... – қол ақшасыз айналым ақша
айналысының аз ғана бөлігін ... Ал 30 – ... ... алтынға
айырбасталмайиын несие ақша жүйесі орнықты. Бұл ... ... ... және оны алтынмен ... ету ... ... ... Ақша ... ... ... бағалы
қағаздармен қамтамасыз етеді. Ол ең алдымен қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... еді. Ақша жүйесінің дамуы ақша
айналымының шығындары үнемі қысқартылған, сөйтіп қоғамдық ... ... ... енді ... ақша жүйесінің пайда болуына жеткізеді.
Қазіргі қағаз – ... ... ... тән ... ... ... мемлекеттің ішкі және сыртқы ақша айналымынан ... ... ... ... (қор негізінен, банктерде сақталады);
• банктердің несиелік операцияларының негізін қолма қол ақша және ... қол емес ақша ... ... ... – қол ... айналымның дамуының нәтижесінде қолма – қол ақша
айналысының ... ... ... бұл екі айналамның орта
арақатынасы 1:3 ... ... ... ... ақша – ... ... ... құру және дамыту.
Қазақстан Республикасында қолма қол ақша ... оны ... және ... кері ... тек ... банк шұғылданады.
Ұлттық банк басқа банктерге баокнота және тиындарды қолма қол ... ... ... ... ... ... ... ретттейтін мемлекеттік орган – орталық банк, ... ақша ... ... ... банктің ақша –несие саясаты.
- 27 -
Ақша – несиелік реттеуге: реттеу тәсілдері; ... ... ... ... ... ... және ... кіреді. Мысалы, 70 жылдардан
бастап өркендеген мемлекеттер айналымдағы ақша массасының және ... ... ... ... ... 1975 жылдан бастап АҚШ ... ... ... (ФРС) ... ... 12 айда ... ақша
массасының өсу немесе қысқара қарқынының жоспары туралы әлсін - әлі есеп
береді. Бұл жүйе ... ... және ақша ... өсу қарқынын жиі
жиі ақпарат құралдарында хабарлап тұрады;
• Валюта курсын белгілеу, немесе баға (котировка) тәртібі – ол ... ақша ... ... ... ақша ... ... Қазіргі кезде ешбір мемлекеттің ақша өлшемін
алтын ... ... ... ... ... ... ... сондай – ақ валюта нарығындағы айырбасқа
түсетін валюталарға сұраныс пен ... ... баға кесу ... Ең кең ... баға кесу әдісі валюта “қоржынына”
негізделген, онда әрбір ұлттың валюта “қоржынға” кіретін басқа ұлттық
валюталардың біразымен салыстырылады.
Жалпы ... ... ... көшу ... ... және ақша жүйесінің негізгі – ақша айналымының объективті
қажеттілігінен туындайтын – ақша ... ... ... ... ... Ақша ... шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі ретінде
қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі диспорцияны шұғыл сезінеді.
- 28 -
Қорытынды
Ақша айналымы ...... бір ... немесе жеке тұлғадан
екіншісіне үздіксіз қозғалысы.
Ақша айналымы төлем айналымының бір белгісі болып ... ... ... ақша ... ... ... құралдарының айналымы
кіреді.
Ақша айналымының құрылысы бірнеше белгілермен сипатталады, оның ... ... осы ... қызмет көрсететін қарым – қатынастарының
түрі. Осы белгі бойынша ақша айналымы 3 – ке бөлінеді.
1. ... есеп ... ... – бұл ... тауар немесе
қызметтерді пайдалану кезінде есеп айырысуға көмектеседі.
2. Ақшаның несиелік айналымы – бұл ... ... беру және оны ... ... ... ... ... айналымы – бұл айналым шаруашылықтың қаржылық қарым
қатынастарына қызмет көрсетеді.
Ұлттық банк 2006 жылы ... ... ... ... ... ... ... соңғы жетістіктерге сәйкес онда әрі
жетілдіру мен дамыту, ... және ақша ... ... – құқықтық актілерді жетілдіру жұмысын жалғастырды. Төлем
жүйелерінің техникалық инфрақұрылымын жетілдіру, ... ... ... басқару тетіктерін жетілдіру жұмысы үнемі жүргізіледі.
Халықаралық қаржы ұйымдарымен және шетелдік орталық банктермен өзара
іс - ... ... ... ... ... ... ... банк
орталық (ұлттық) банктер өкілдерінің ... ... ... алтыншы
кездесуін ұйымдастырып өткізді. Төлем ... ... ... ... ... ... ... Австрия, Германия, Италия, Жапония елдерінің
орталық банктерінің, сондай – ақ Мемлекетаралық ... және ... ... ... ... және есеп ... ... 29 -
жөніндегі комитеттің өкілдері қатысты. Осындай кездесулер өткізудің мақсаты
тәжірибе алмасу және ... ... ... ... істеуін және дамуын
қамтамасыз ету саласындағы өзекті проблемаларды және қазіргі ... ... – ақ ... ... ... ... басым
бағыттарын бірлесіп талқылау болып табылады. Сондай – ақ ... ... ... Банк ... ... қаласы) ұйымдастырған «ТМД
елдерінің төлем жүйелері және бағалы қағаздарды есептеу жүйесі ... деп ... ІІІ ... қатысты.
Қазіргі замандағы қоғамда ақша өте үлкен және ... ... ... ... ролі ... балама түріндегі маңызымен анықталады, өйткені
бұл ролге айрықша арнайы тауарды бөліп шығару өндірісі мен ... ... ... Ақша ... ... ... ретінде әрекет етеді, ол
тауар өндірісімен үздіксіз байланыста болады. Осы бастапқы тұғырға сүйене
отырып, мынаны сеніммен атап ... ... яғни ақша ... ... ... бөлігі болып табылады, ол шаруашылық өмірдің
жағдайына және қоғамда болып жатқан экономикалық ... ... ... ... ... ... Ақша тауарлар мен ... ... ... ... ... ...... жүйесі арқылы жеткізушілер мен
тұтынушылар арасында ақша құралдарының қозғалысын туындатады.
Мемлекеттер экономикасын ...... ... ... рөлі
жоғары, онда бұл реттеу ақшаның монетаристік ... ... ... жыл ... орталық банк тарапынан ақша массасын өлшеудің ақшалай бағыт
– бағдары белгіленеді, ... ... ақша – ... құралдары көмегімен оны
реттеу жүзеге асады.
- 30 ... ... ... ... банктер”, – Алматы: Экономика, 2001 ж
2. Көшенова.Б.
“Ақша, несие, банктер”, – Алматы, 2001ж.
3. Мақыш.С.Б.
“Коммерциялық банктер операциялары”, – ... ... ... ... және ...... ... Ысқақова. З.Д.
“Банк ісі”, – Қарағанды, 2005 ж.
6. Ысқақова. З.Д.
“Бағалы қағаздар нарығы”, – Қарағанды, 1998 ж.
7. Актенов.Н.Г., Пессель.М.А
“Денежное обращение” кредит и ... 1995 ... Я. А. ... ... обращение” финансы. ЮНИТИ, 1999 ж
9. В. Колесинкова
“ Банковское дело ”, “ финансы и статистика ”, 1996ж
10. И. И. ... ... ... банк”, - Алматы, Казакхстан, 1994 ж
11. Г. С. Сейітқасымов
“ Денги, кредит, банк ”, – Алматы, Экономика, 1996ж
12. Ілиясов Қ., ...... ”, – ... ... В. Д. ... “ Основа финансов ”, - Алматы, 2005 ж
14. С. С. Сахариев
“ финансы ”, – Алматы, юредическая литература, 2004 ж
15. ...... ”, ... для ВУЗ, 2000 ж
- 31 -

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Меншік ұғымы,түрлері және меншік қатынастарының дамуы. Экономикалық жүйелер ,ұғымы,типтері және салыстырмалы сипаттамасы. Сұраныс және ұсыныс икемділігі оның түрлері. Ақша жүйесінің даму кезеңдері. Бәсеке модельдері,жетілген және жетілмеген бәсеке сипаттамасы17 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша айналысы заңы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь