Өндірістік кәсіпорындардың Каспий маңы өлкесіне антпропогенді әсері

АНЫҚТАМАЛАР, БЕЛГІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР 4
КІРІСПЕ 5
1 ӘДЕБИ ШОЛУ 6
1.1 Экологиялық қауіпсіздік тұрақты дамудың шарты ретінде 6
1.2 Тәуекелді сандық тұрғыдан бағалау 11
1.3
Химиялық заттар әсерінен тұрғындар денсаулығы үшін тәуекелін бағалау әдісі 19
1.3.1 Экологиялық.эпидемиялық зерттеулердің негізгі түрлері 22
1.3.2
Биомониторинг және тұрғындар денсаулығына қоршаған орта әсерін бағалау үшін оның шамасы 26
2 ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ОБЪЕКТІЛЕРІ 28
2.1 Экологиялық, техногендi тәуекелді сандық бағалаудың әдiстемелiк негiздерi. 28
2.2 Ластаушы заттар әсерінен денсаулық үшін тәуекелді бағалау әдісі 39
2.3 Зерттеу аймағының сипаттамасы 45
2.4 Атырау облысындағы «Эмбімұнайгаз» ӨФ және «КазМұнайГаз» АҚ өндірістік қызметі. 48
2.4.1 «Эмбімұнайгаз» ӨФ туралы жалпы мағлұмат. 48
2.4.2 Түзілген қалдықтардың сипаттамасы 53
2.5 «Жылыоймұнайгаз» МГӨӨ.ның жер ресурстарына әсерін бағалау әдістері 56
2.6 Каспий маңы өлкесінің экологиялық жағдайына статистикалық сараптама 59
3 НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ 63
3.1 Рамалық конвенцияның негізгі ережелерін талдау 63
3.2 ҚР қоршаған ортаны қорғау бағытындағы заңнамалық базаның нәтижесіздігі 65
3.3 Каспий маңы өлкесіндегі МГӨӨ.ның топырақ жамылғысына әсерін бағалау. 68
3.4 Каспий маңы өлкесіндегі МГӨӨ.ғы экологиялық және техникалық тәуекелді бағалау нәтижелері 74
3.5 Каспий маңы өлкесінің экологиялық қауіпсіздігін жоғарылататын ұсыныстар тізімі 79
Қорытынды 81
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 82
Зерттеліп отырған жұмыстың мақсаты: Каспий маңы ойпаты аймағының экологиялық жағдайына эколого-химиялық зерттеу, сонымен қатар экологиялық және техникалық тәуекел дәрежесін бағалау жұмыстарын жүргізіп, басты ластағыштарды анықтап, кері әсерді төмендету бойынша ұсыныстар енгізу, сонымен қатар аталмыш аймақтың экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында профилактикалық іс-шаралар енгізу.
Аталмыш мақсатқа сәйкес келесідей міндеттер орындалды:
- Каспий маңы өлкесінің экологиялық жағдайына, экологиялық және техникалық тәуекелді бағалау жұмыстарына әдеби шолу жасау;
- Каспий маңы өлкесінің басты ластағыштарына кешенді сараптама жүргізу;
- Экологиялық және санитарлы-гигиеналық қызметтердің өзара қарым-қатынасын қарастыратын «Салауатты Қазақстан» бағдарламасына сәйкес қоршаған орта жағдайының Каспий маңы өлкесі тұрғындарының денсаулығына әсерін анықтау.
- Зерттеліп отырған аймақтың экологиялық жағдайын жақсартуға негіз болатын кешенді іс шараларды өңдеу және енгізу.
Магистрлік диссертацияның өзектілігі:
- Зерттеліп отырған аймаққа МГӨӨ-ның антропогендік әсеріне экологиялық және техникалық тәуекелін, сонымен қатар эколого-химиялқ бағалау жұмыстары жүргізілді.
- Тұрғындардың денсаулық жағдайына санитарлы-гигиеналық бағалау жұмыстары жүргізілді және тұрғындардың денсаулық жағдайы мен қоршаған ортаның ластығы арасындағы байланыс анықталды.
Магистрлік диссертацияның практикалық маңыздылығы: зерттеу нәтижесінде алынған мағлұматтар аталмыш аймақтың экологиялық жағдайын жақсартуға бағытталған арнайы бағдарламаларды өңдеп жүзеге асыру үшін қажетті бастапқы мәліметтерді құруға негіз болады. Бұл мәселенің шешілуі Қазақстан Республикасы үшін өзекті екенін айта кеткен жөн.
1. Ананьева Р.В., Харченко С.Г. Механизмы управления риском/ В сб. «Национальная безопасность России: проблемы и пути обеспечения». 8, М.: Изд-во РАГС, 2008. С. 151-172.
2. Харченко С.Г. К вопросу о перспективах возможного развития законодательства в области экологической безопасности// Вестник Российской экономической академии им. Г.В.Плеханова. 2007. 4(16). С. 30-33.
3. Меньшиков В.В Концептуальные основы оценки экологического риска. М.: Изд-во МНЭПУ, 2001.-46 с.
4. Онищенко Г.Г и др. Основы оценки риска для здоровья населения при воздействии химических веществ, загрязняющих окружающую среду/Под ред. Ю.А. Рахманина.- М.:НИИЭЧ и ГОС. 2002.-408 с.
5. Шойгу С.К., Шахраманьян М.А. Безопасность России. Правовые, социально-экономические и научно-технические аспекты. -М.: МГФ «Знание», 1999. -592 с.
6. Филопулос Я. Формирование политики и институциональная основа риска в ЕС. М.: ТЕИС, 2005.- 92 с.
7. Ваганов П.А., Ман-Сунг Им Экологический риск: Учебное пособие.- СПб: Изд-во С.-Петербургского Ун-та, 1999.
8. Данилов-Данилян В. И., Лосев К.С. Экологический вызов и устойчивое развитие.-М.: Прогресс-традиция, 2000.-416 с.
9. Исидоров В.А. Введение в химическую экотоксикологию: Учеб пособие. – Спб: Химизидат, 1999.
10. Родионов А.И. и др. Технологические процессы экологической безопасности /Основы энвайроменталистики/.3-е изд. Перераб. И доп. – Калуга: Изд-во Н. Бочкаревой, 2000 – 800с.
11. А.Т., Степанова С.А.Экология, охрана природы, экологическая безопасность / Никитина – М.: Изд-во Новь, 2000.
12. Меньшиков В.В., Швыряев А.А. Опасные химические процессы и техногенный риск: Учебное пособие. –М.: Изд-во МГУ, 2003.
13. Мартынюк В.Ф., Прусенко Б.Е. Защита окружающей среды в чрезвычайных ситуациях. – М.:ФГУП, «Нефть и газ» РГУ нефти и газа им. И.М. Губкина, 2003.
14. Доброчеев О.В. Рассеяние тяжелых газов в атмосфере. Физический механизм. Математические модели. М.: РНЦ “Курчатовский институт”, 1993.
15. Едигаров А.С. Метод расчета зоны поражения при аварийных выбросах токсичного газа// Российский химический журнал.- 1995.Т. 39.- № 2.-С.94-100.
16. Едигаров А.С. Численный анализ различных моделей турбулентного переноса в задаче диффузии тяжелого газа. – Инженерно-физический журнал, 1991, т.61, № 3, с.501-503.
17. Едигаров А.С. Численный расчет турбулентного течения холодного тяжелого газа в атмосфере// Ж. вычисл. математики и мат. Физики. 1991. Т.31.- №.9.-С.1369-1380.
18. Детков С.П., Детков В.П., Астахов В.А. Охрана природы нефтегазовых районов.- М.: Недра, 1994.
19. Аверин Л.В., Кондрашков Ю.А., Щевяков Г.Г. Исследование процесса перемешивания на участке взаимодействия струи с поперечным сносящим потоком//Инженерно-физический журнал.-1985.- Т.Х IХ. № 5.-С.751-756.
20. Сафонов В.С., Одишария Г.Э., Швыряев А. А. Теория и практика анализа риска в газовой промышленности. - М.: «Олита», 1996.
21. Авалиани С.Л., Андрианова М.М., Печенникова Е.В., Пономарева О.В. Окружающая среда. Оценка риска для здоровья (мировой опыт). - М., 1996.
22. Меньшиков В.В., Швыряев А.А., Захарова Т.В. Анализ риска при систематическом загрязнении атмосферного воздуха опасными химическими веществами: Учебное пособие. – М.: Химич. фак. МГУ. 2003.
23. Беспамятнов Г. П., Кротов Ю. А. Предельно-допустимые концентрации химических веществ в окружающей среде. - Л.: Химия, 1985.
24. Быков А.А. и др. Методические рекомендации по анализу и управлению риском воздействия на здоровье населения вредных факторов окружающей среды. – М.: Анкил, 1999.
25. Захарова Т.В., Меньшиков В.В. Проведение оценки риска для здоровья населения от загрязнения подземных и поверхностных вод в районах размещения отвалов промышленных отходов // тез.кон «Проблема оценки риска загрязнения поверхностных и подземных вод в структуре» ТЭК.-М.: ВНИИГАЗ, 2001.-С.157-180.
26. Торегожина Ж.Р., Наурызбекова Ж.К., М.А. Жунусова, Батыс Қазақстан «Интергаз Орталық Азия» АҚ-ның қоршаған ортаға әсерін бағалау.- Международный научный журнал «Ізденіс/Поиск».-2012.-№4(2)7-С136-199 бет.
27. Безопасность России. Правовые, социально-экономические и научно-технические аспекты. Региональные проблемы безопасности с учетом риска возникновения природных и техногенных катастроф. – М.: МГФ «Знание», 1999.
28. Богдановский Г. А. Химическая экология. -М.: Изд. МГУ, 1994.
29. Швыряев А.А., Меньшиков В.В. Оценка риска от систематического загрязнения атмосферы в исследуемом регионе: Методические указания к задаче практикума. – М.: Химич.фак. МГУ. 2002.
30. Волков Э.П. Контроль загазованности атмосферы выбросами ТЭС.- М.: Энергоиздат, 1986.
31. Внуков А.К. Защита атмосферы от выбросов энергообъектов. - М.: Энергоиздат, 1992.
32. Кузьмин И.И., Пантелеев В.А. Оценка риска от техногенных атмосферных выбросов и задача управления риском в регионе //Сб.ВИНИТИ «Итоги науки и техники». Сер Проблемы безопасности при чрезвычайных ситуациях. - М., 1993. - № 4.- С.38-44.
33. Торегожина Ж.Р., Акберлиев А.Б. Анализ текущей экологической ситуации в Каспийском регионе. Нефть и газ/ 2012.-№5(71).
34. Оценка рисков для организмов человека, создаваемых химическими веществами: обоснование ориентировочных величин для установления предельно допустимых уровней экспозиции по показателям влияния на состояние здоровья. Гигиенические критерии качества окружающей среды 170. – Женева: МПХБ, ВОЗ. 1995.
35. ГОСТ Р 51897-2002. Менеджмент риска. Термины и определения: Издание официальное. – М.: Госстандарт России, 2002.
36. Кузьмин И.И., Махутов Н.А., Хетагуров С.В. Безопасность и риск: эколого-экономические аспекты.- Спб.: Санкт- Петербургский экономики и финансов. 1997.
37. Торегожина Ж.Р., Жунусова. М.А. Қауіпсіздік және тәуекел. Оқу әдістемелік құралы.-Алматы: Қазақ университеті, 2012.-63с.
38. Безопасность России. Правовые, социально-экономические и научно-технические аспекты. Региональные проблемы безопасности с учетом риска возникновения природных катастроф. - М.: МГФ «Знание», 1999.
39. Легасов В.А., Чайванов Б.Б., Черноплеков А.Н. Научные проблемы безопасности техносферы // Безопасность труда в промышленности.- 1988.- №1.-С.44-51
40. Гридэл Т.Е., Алленби Б.Р. Промышленная экология: учеб. Пособие для вузов / Пер. с англ. Под ред. проф. Э.В. Гирусова. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2004. – 527 с. (Серия «Зарубежный учебник»).
41. Меньшиков В.В. Безопасность жизнедеятельности. Безопасность и экологичность технических систем – М.: Изд-во МГУ, 2003. – 265 с.
42. Торегожина Ж.Р., Жунусова. М.А.Экологический ущерб предприятий Восточного Казахстана. Современная наука глазами молодых исследователей// Материалы X международной научно-практической конференции «Тюменский государственный университет» (Ишим, 25 апреля 2012 г.).-Ишим, 2012.-290с.
43. Гидаспов Б.В., Кузьмин И.И., Ласкин Б.Н., Азиев Р.Г. Научно-технический прогресс, безопасность и устойчивое развитие цивилизации // Ж.ВХО им Д.И. Менделеева. т. XXXV Химическая безопасность.- 1990.-С. 409-414.
44. «Аналитические справки о состоянии окружающей среды в областях в 2004 году / Отчеты ОТУООС, 2005.
45. Агентство по статистике РК. «Охрана окружающей среды в Республике Казахстана»/ Статистический сборник. Под А.А. Смаилова. – Алматы, 2000. - 64 с.
46. А.Ф. Порядина и А.Д. Хованского.Оценка и регулирование качества окружающей природной среды. Учебное пособие для инженера-эколога. – М.: НУМЦ Минприроды России, Издательский Дом «Прибой»Ю 1996.
47. В.А. Грачева. Промышленная экология: Учебное пособие /. – изд. 2-е, перераб. И доп. – М.: ИКЦ «МарТ»; Ростов н/Д: Издательский центр «МарТ», 2007. – 555 [1] c. – (Серия «Учебный курс»).
48. Информационный экологический бюллетень Министерства охраны окружающей среды Республики Казахстан, 2001 г.
49. Рохлин С.М., Рыженков И.И., Фетисов А.А.Экономика рационального использования нефтяных ресурсов недр.-Москва: Недра, 1991. – 236с.
50. Информационно-аналитический обзор «Контрольно-инспекционная и правоприменительная деятельность в области охраны окружающей среды Республики Казахстан за 2009 год. / Комитет природоохранного контроля: МООС РК, 2008.
51. Торегожина Ж.Р., Жунусова. М.А. Каспий маңы өлкесінің мұнай кен қорларының тәуекелін бағалаудың қазіргі заманғы әдістері/ Алматы: Қазақ университеті, 2013.
52. Программа производственного мониторинга окружающей среды за 2006-2009 гг.
53. Концепция экологической безопасности Республики Казахстан на 2004 – 2015 годы. – Астана, 2003.
54. Аналитические материалы в области охраны окружающей среды для подготовки доклада Правительства Республики Казахстан «Об итогах социально-экономического развития Республики Казахстан за 2009 год, задачах на первый квартал 2009 года и в целом на 2009 год».- Астана, 2008.
55. Аналитическая справка о деятельности государственной экологической экспертиз/ Астана: Департамент экологического регулирования МООС РК, 2008.
56. Классификатор отходов: Приказ Министра охраны окружающей среды РК от 31 мая 2007 г., № 169-п (с изменениями и дополнениями от 07.08.2008 г.)
57. Инструкция по проведению оценки воздействия намечаемой хозяйственной и иной деятельности на окружающую среду при разработке предплановой, плановой, предпроектной и проектной документации/ Утверждена приказом Министра охраны окружающей среды Республики Казахстан от «28» июня 2007 года, № 204-п
58. Булатов А.И., Макаренко П.П., Шеметов Ю.В.Охрана окружающей среды в нефтегазовой промышленности.-Москва: Недра,1997. – 483 с.
59. ГОСТ 17.4.3.02-85. Охрана природы. Почвы. Требования к охране плодородного слоя почвы при производстве земляных работ.
60. Бызова Н.Л., Гаргер Е.К., Иванов В.Н. Экспериментальные исследования атмосферной диффузии и расчеты рассеяния примеси. – Л.: Гидрометеоиздат, 1991.
        
        МАЗМҰНЫ
АНЫҚТАМАЛАР, БЕЛГІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР
4
КІРІСПЕ
5
1
ӘДЕБИ ШОЛУ
6
1.1
Экологиялық қауіпсіздік тұрақты дамудың шарты ретінде
6
1.2
Тәуекелді сандық тұрғыдан бағалау
11
1.3
Химиялық заттар әсерінен тұрғындар ... үшін ... ... ... зерттеулердің негізгі түрлері
22
1.3.2
Биомониторинг және тұрғындар денсаулығына қоршаған орта әсерін бағалау үшін оның шамасы
26
2
ЗЕРТТЕУ ... ... МЕН ... ... ... ... бағалаудың әдiстемелiк негiздерi.
28
2.2
Ластаушы заттар әсерінен денсаулық үшін тәуекелді бағалау әдісі
39
2.3
Зерттеу аймағының сипаттамасы
45
2.4
Атырау облысындағы ӨФ және АҚ ... ... ӨФ ... ... мағлұмат.
48
2.4.2
Түзілген қалдықтардың сипаттамасы
53
2.5
МГӨӨ-ның жер ресурстарына әсерін ... ... маңы ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
63
3.1
Рамалық конвенцияның негізгі ережелерін талдау
63
3.2
ҚР қоршаған ортаны қорғау бағытындағы заңнамалық базаның нәтижесіздігі
65
3.3
Каспий маңы өлкесіндегі ... ... ... әсерін бағалау.
68
3.4
Каспий маңы өлкесіндегі МГӨӨ-ғы экологиялық және техникалық тәуекелді бағалау нәтижелері
74
3.5
Каспий маңы өлкесінің экологиялық қауіпсіздігін жоғарылататын ұсыныстар тізімі
79
Қорытынды
81
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
82
ТҮЙІНДЕМЕ
Магистрлік диссертация ... ... ... және ... бөлімнен, 83 беттен, 24 суреттен, 16 кестеден, қорытындыдан, 61 пайдаланылған ... ... ... ... ... Каспий маңы өлкесінің мұнай кен орындарының алғаш рет тәуекелін (экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... мұнай кен орындары маңынан топырақ үлгісі алынып, ... ... ... тәжірибелік мәліметтерге сүйене отырып, аталмыш аймақтың экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында ұсыныстар мен шаралар жасалды.Сонымен қатар ҚР қоршаған ортаны қорғау саласындағы ... ... ... және ... ... диссертация состоит из введения, основной и экспериментальной части, 83 страниц печатного ... ... 24 ... 16 ... заключения и 61 использованной литературы.
В магистерской диссертации исследованы образцы почв нефтедобывающих территорий Каспийского региона, проведен анализ ... и ... ... Даны рекомендации по улучшению окружающей среды данного региона, показаны некоторые ... ... ... базы и ... пути перехода к .
SUMMARY
Master's thesis consists of an ... the main and the ... part, 83 pages of text, includes 24 figures, 16 tables, ... and 61 references.
This thesis investigated soil samples of oil-producing areas of the Caspian Sea, and the first analysis and risk ... Showing some of the ... of the existing ... and legal basis of ... ... for ... of the ... of the region.
АНЫҚТАМАЛАР, БЕЛГІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР
АҚ - Акционерлік қоғам
МГӨӨ - ... газ ... ... ... - ... және газ ... цехы
МЖОП - Мұнайды жинау орталық пунктті
ӨҚКБ - Өндірістік қызмет көрсету базасы
ЖСЖЦ - ... ... ... цехы ... - ... ... ... - объектілерді жөндеу участкісі
ПҚЖЖБЦ - пайдалану құрылғыларын жөндеу және жалға беру цехы
ТТ және АТЦ - технологиялық техника және арнайы техника ... ... ... мақсаты: Каспий маңы ойпаты аймағының экологиялық жағдайына эколого-химиялық зерттеу, сонымен қатар экологиялық және ... ... ... бағалау жұмыстарын жүргізіп, басты ластағыштарды анықтап, кері әсерді төмендету бойынша ұсыныстар енгізу, сонымен қатар аталмыш аймақтың экологиялық ... ... ... ... ... ...
Аталмыш мақсатқа сәйкес келесідей міндеттер орындалды:
* Каспий маңы өлкесінің экологиялық жағдайына, экологиялық және техникалық тәуекелді бағалау жұмыстарына ... шолу ... ... маңы ... ... ... кешенді сараптама жүргізу;
* Экологиялық және санитарлы-гигиеналық қызметтердің өзара қарым-қатынасын қарастыратын бағдарламасына сәйкес қоршаған орта ... ... маңы ... ... денсаулығына әсерін анықтау.
* Зерттеліп отырған аймақтың экологиялық ... ... ... ... кешенді іс шараларды өңдеу және енгізу.
Магистрлік диссертацияның өзектілігі:
* Зерттеліп отырған аймаққа МГӨӨ-ның антропогендік ... ... және ... тәуекелін, сонымен қатар эколого-химиялқ бағалау жұмыстары жүргізілді.
* Тұрғындардың денсаулық жағдайына санитарлы-гигиеналық бағалау жұмыстары ... және ... ... ... мен қоршаған ортаның ластығы арасындағы байланыс анықталды.
Магистрлік диссертацияның практикалық маңыздылығы: зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... жақсартуға бағытталған арнайы бағдарламаларды өңдеп жүзеге асыру үшін қажетті бастапқы мәліметтерді құруға негіз болады. Бұл мәселенің шешілуі Қазақстан Республикасы үшін ... ... айта ... жөн.
ӘДЕБИ ШОЛУ
1.1 Экологиялық қауіпсіздік тұрақты дамудың шарты ретінде
Адам ... өмір ... ... ... ... ... ... "адам баласын техносферадағы әр түрлі тектегі кері әсерден қорғау және тіршілік әрекетінің жайлы шарттарына жету" сияқты түсініктерді қалыптастырудың ... ... ... ... ... адам ... мекендеу ортасының күйiмен анықталады. Бұл қоршаған орта адамның қызметіне, денсаулығына және оның ұрпағына тікелей немесе ... ... ... ... дәл осы ... әсер ете ... (физикалық, химиялық, биологиялық, әлеуметтiк тағы сол сияқтылар) факторлардың жиынтығына негізделген [1].
1970-шi жылдардағы Римдiк клубтың жұмыстарынан кейін ғылыми ... Жер беті ... ... ... бастады. Форрестор және Медоуздың экономика-математикалық үлгiлерi өнеркәсіптің дамуы ... ... ... ... территориялардың қоқыс тастайтын жерге айналуына және халық санының аппатты түрде ... ... ... ... 1992 жылы ... дерлiк барлық елдерi) 150 елдiң жетекшiлерi қатысқан Рио-де-Жанейро конференциясын ұйымдастырды. ... ... ... ата-бабаларымыздан бізге қанша байлық қалса, сонша байлық қалдырайық" деген ұранмен ... ... ... ... қажеттiлiгiн жариялады [2].
Қауiпсiздiк әдiстемесі
Пайдаланылған қор көзқарасы тұрғысынан қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қауіпсіздік деңгейі мен қауіпсіздік дәрежесі арасындағы тепе-теңдік қамтамасыз ... ... ал ... жағдай өз кезегінде қауіпсіздік деңгейі мен қауіпсіздік дәрежесін нақты бағалауды талап етеді. Тепе-теңдік және осы тепе-теңдікті сақтайтын механизмдер ерекше ... ... ... Осылайша, қауіпсіздікті тиімді қамтамасыз ету үшін, қауіпсіздік деңгейін, қауіпсіздік дәрежесін бағалауды және осы жағдайда бірі екіншісіне тәуелді болғандықтан, ... ... ... балансын табу механизмін өңдеуді талап етеді. Жоғарыда ... ой, ... ... негізінде шешім қабылдау үшін сандық негіз бола алатын сандық қауіпсіздік әдістемесінің жаңа мазмұнын анықтау қажет. Ол іс ... ... ... ... ... ...
Біріншіден, қауіпсіздіктің мақсатын және осы мақсатқа жету үшін қауіптілік дәрежесін бағалауға ... ... ... қажет. Бұл мән мәтінде басымдылықтардың бағыттары көрсетілген және қызығушылықтың басты аймағы сипатталған. Телеология (нысанның анықтағандықпен) ғылымына сәйкес мақсатты маңыздылық дәрежесі ... ... ... жету ... ... бұл стратегияны әсер ету диаграммасы немесе шешім қабылдау ағашы ретінде ұсыну, мақсатқа жетудің ... ... ... ... және ... ... ала ... бағалау. Бұл іс-әрекеттер барлығы бірігіп, "шешім қабылдауға талдау жасау" деп аталатын ғылымның мазмұнын құрайды ... ... ... ... ... ... бұл ғылым 40 жылдам астам уақыт бойы оқытылып жүр. Ресейдің көптеген ЖОО-да оқытылатын сапалық ... ... ... ие және тек ... тобын басқаруға бағытталған шешім қабылдау теориясына қарағанда, шешімді талдау теориясы шығын, пайда және қауіп тепе-теңдігінің негізінде оңтайлы шешім қабылдауға ... ... ... ... ... ... бөлуді талап ететін "белгісіздікті талдау" шешімді талдау теориясының негізгі ... ... ... ... уақытта "белгісіздікті" талдау жеке ғылыми бағытқа айналып ... бұл ... ... жеке ... (мысалы, Journal of Risk and Uncertainty), монографиялар, кітаптар және белгісіздікті анықтау үшін арнайы нұсқаулар басылып шығарылады, ... ... ... ... оқытылады. Қазақстанда бұл ғылыми бағыт жоқтың қасы.
Қауіпсіздік мақсатын ... ... ... ... ... дұрыстығын анықтайды, қауіпсіздікті қамтамасыз ету ұстанымдарын өңдеуге және бірнеше ... ... ... ... ... ... деңгейлерін мүмкін деп санауға болады? Қандай құралдар қауіпсіздікті тиімді қамтамасыз етеді? Барлық мүмкіншіліктерді ескере отырып, жоспар, бағдарлама және жоба ... ... және ... ... ету ... ... құралдарын қалай таңдауға болады. Қауіпсіздік мақсаты қаншалықты нақты ... осы ... жету ... соншалықты қатаң анықталады және де әр мақсатқа қажетті: минималды қауіпсіздіктің (қауіптілік деңгейіне адекватты ... ... ... ... ... ... ... қол жетерлік қауіпсіздіктің (қауіпсіздікті қамтамасыз етуді көтерсе экономика жағынан тиімсіз, себебі осы ... даму ... ары ... ... ... ету үшін ... дамуына қор жетіспейді, ал осы үшін қосымша қорларды тарту әлеуметтік-экономиканың дамуын тежейді) сандық ... ... ... ... ... ... ... орнатыла алады? Қауiпсiздiктiң ең маңызды мақсаттарының бiрi адамның өмiрi мен денсаулығы ... ... ... үшін де, даму үшін де ... ... осы ... ... табылады. Бір ғана ерекшелігі қауіпсіздік үшін негізгі мақсат адам өмірі мен денсаулығын сақтау, ал даму үшін ... ... және ... ... ... ... өмір ... ұзақтығы даму мен қауіпсіздіктің көрсеткіші болады, яғни қауіпсіздіктің деңгейі қаншалықты жоғары ... өмір ... ... ... ... ... ... болады. Қоршаған ортаның сапасы, әр-түрлі өндірістік саладағы кәсіптік қызметтің қауіпсіздігі, ұйымдар мен аймақтардың қауіпсіздігі қауіпсіздік мақсаттары бола ... [4]. ... ... ... анықтау барлық логикалық тізбектің дұрыстығын алдын ала нақтылайды.
Екіншіден, "қауіпсіздік деңгейін" сандық тұрғыда өлшеу үшін сәйкесінше шкаланы орнату керек. Бұл шкала ... бір ... ... ... ... әр ... баспалдаққа өткен кезде" әдістеменің бірінші бөлімінде қойылған мақсатқа біз бір ... ... Әр ... ... үшін қауіпсіздік деңгейі қойылған мақсатқа жету дәрежесіне сәйкес анықталуы мүмкін. Егер қауіпсіздіктің мақсаты адам ... мен ... ... онда қауіпсіздікті өлшеу шкаласы ретінде бір жыл өмірдегі адам денсаулығының жағдайы және күтілетін ... өмір ... ... ... бағалау үшін өлшем, қауіпсіздіктің жақсаруы немесе нашарлауы қолжетімді және нақты ... ... ... ... ... тиіс ... ... түсінікті және сенімді болуы қажет. Мемлекет тұрғындарының ... ... ... статистикаға (дүниежүзілік мемлекеттердің басым көпшілігінде көне және сенімді статистикалардың бірі болып саналады) негізделіп ... ... ... ... әлемдік Денсаулық сақтау Ұйымының анықтамасына сәйкес "қандайда бір жастық ... ... ... ... туылу құрылымының немесе көшіп қону тарихының ықпалына аз ұшырайтын халықтың барлық өлім жағдайының өлшемі", осы ақпарат күтілетін ... өмір сүру ... ... ... ... ... ортаның (жағдайы) сапасы қауіпсіздіктің мақсаты болса, онда қауіпсіздіктің өлшем бірлігі ретінде қоршаған ортаның (жағдайы) ... ... ... ... ... күш) бола ... Сайып келгенде, қауіпсіздіктің әр мақсаты үшін қойылған мақсатқа жету ... ... ... ... ... ... [5]. ... әр-түрлі қауіп түрлері үшін қауіпті факторлардың өлшеу шкалаларын орнату керек: өнеркәсіптік ұйымдардағы мүмкін болатын қауіпті аппаттардан ... ... ... аппаттарға дейін. Бұл шкала саясаттық, экологиялық, техногенді, әскери және т.б. осылар сияқты әртүрлі қауіпті факторларды өлшеуді, бағалауды және ... ... етуі ... Қазіргі таңда тәжірибе жүзінде қауіптілік дәрежесін сандық өлшеу үшін "бірлік" ретінде қауіптілік бірлігі қолданылатын "шкала" ... ... ... ... ... ... ... көмегімен немесе төменде көрсетілген көрсеткіштерін:
* қарастырып отырған қауіпті фактордың пайда болу мүмкіндігі (пайда болу жиілігі);
* осы немесе ... ... ... әсерінен туындайтын залалдың шамасын;
* пайда болу мүмкіндігі мен залал ... ... ... имитациялық үлгілер көмегімен өлшенетін көп компонентті өлшем ретінде қарастырылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... және дамыған елдердің басым көпшілігінде заңды түрде бекітілген ... ... ... және ... ... туралы кәсіби түсінік нақты және жеткілікті түрде қалыптасқан [6].
Төртіншіден, шамадан тыс немесе жарамсыз (қауіптің осы ... ... ... ... ... түрде тиым салынуы және барлық қол жетімді әдістермен мұндай жағдайды болдырмау қажет) болып табылатын қауіптің деңгейін анықтауға ... ... ... ... ... ... орта және адам үшін ... жарамды деңгейі (қауіптіліктің осы деңгейінде кез-келген іс-әрекет мемлекетті басқару ұйымы ... ... ... ... ... және экономикалық, әлеуметтік және экологиялық жағдайларды ескере отырып, ... ... және ... ... ... ... ... қажет етеді) қауіпті және қауіпсіздікті басқару барысында (себебі осы кездегі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінде аса ... емес ... ... және ... алмайды) қауіп деңгейін ескермеуге болады. Шектен тыс, қабылдана алатын және ескерілмеуі ... ... ... ... ... түрде бекітілуі тиіс. Қауіптің бұл деңгейлері нақты түрде бағалаудың критерилері болып табылады - ... даму ... ... ... ... ... ... және қауіпті анықтау жүріп жатқан аймақта қауіптің ... ... [7]. ... жарамсыз қауіптен қорғайтын жүйені құруға мүмкіндік беретін инженерлік, әкімшілік және заң қорғаушылық шаралардың жиынтығын қосатын қауіпті басқарудың әдісін өңдеу.
Бұл әдістемеде ... ... ... ... ... ережелерін" бекітеді.
Мұндай әдіс объектінің құрылымдық-функционалдық жағдайының, басшылардың және жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... деңгейін, жүргізілетін кадрлық саясатты және т.б. қосатын ішкі және ... ... ... ... қабылдайтын адам факторының белсенді рөлін, қауіпсіздіктің қандайда бір "кеңістік жағдайын" қарастыруын талап етеді. ... бір ... ... ... ... деңгейі қауіпсіз болып саналады" сонымен қатар қандай деңгей қажет және жеткілікті болады және неліктен екенін ... ғана осы ... ... ... ... белгілі бір "кеңістік ахуалында" қандайда бір маңызға ие болады. Яғни қауіпсіздік деңгейі абсалюттік емес, салыстырмалы түсінік болып табылады және оның ... да ... ... ... ... бөлінуі керек. Өз кезегінде қауіпсіздік критерилері өзіміз көрсеткен мақсатқа ... ... ... ... керек.
Қауіп келтіретін өндіріс орнына жүргізілетін талдау нәтижесі ... ... ... қоршаған ортада жұмыс істеу барысында адамдарға социалды-психологиялық әсер ететіні және ... ... ... ... ... ... ... істемеуінен және т.б. себептерден өндіріс орны орналасқан ... ... ... ... ... потенциалды қауіп төндіретіні анықталды. Сонымен қатар химиялық және басқада өндірістік салаларда толығымен апатсыз жұмысқа қол жеткізуге болмайтынын ... және ... ... ... ... отыр. Өндірістік қауіпсіздікті жақсарту жұмыстары қауіпті аймақтың мониторингін; апат болған жағдайдағы жою жоспарын және объектінің ... ... оның ... аса ... ... ... жоспарын өңдеуді қарастыратын кез-келген технологиялық үрдіс апаттың туу жағдайын минималды деңгейге түсіретін және зиянды заттардың қоршаған ортаға түсуін азайтатын ... ... ... тиіс [8]. ... дұрыс орналасуы адам мен қоршаған ортаны қауіпсіздікпен қамтамасыз етудің бірден бір әдістемесі екенін естен шығармауымыз керек. Кәсіп орын орналасқан аймақтың ... және ... ... бар. ... ... және ғаламдық масштабтарда қауіпті бағалау және басқару ғылыми ... ... ... ... ... ... де ... және ғылыми кітаптарда көрініс тапты. Теория қарқынды түрде дамып, экологиялық қауіпті төмендету ... ... ... мамандардың жетіспеушілігі байқалуда.
Қауіпсіздік әдістемесі қауіп менеджментінің негізі ретінде. Залал тигізетін заттардың адам денсаулығына әсерін комплексті түрде бағалау үшін ... ... ... құрылымы мен адам жүйесін және динамика мен даму (жүйелілік талдау) арасындағы байланысты толығымен қарастыру керек. Осы жүйеге кіретін ... ... ... ... ... ластауыштардың ластану көздерінен адамға ауысуы (көшуі), олардың қоршаған ортада жиналуы және ... ... ... ... ... (ластауыштардың концентрациясын, әсер ету уақытын,
әсер ету бетінің ауданын және т.б. анықтау); адам ... ... әсер ... ... ... ... дозаны) денсаулықтың әлсіреуіне әкелетін (ауру туғызатын немесе өлімге дейін әкелетін) адам ағзасының құрылымы мен функциясының өзгеруін ... ... ... - ... ... ... ... болады және келесідей сұрақтарға жауап беруін талап етеді: қауіпті төмендету үшін қандай іс-әрекет жасалуы ... ... ... ... ... ... қол жетерлік әдістері бар және осы әдістердің қайсысы іске ... ... ... шығынсыз, табыс әкелетіні таңдалуы тиіс; болашақта таңдалатын ... ... ... ... қандай әсерін тигізеді және қауіпті азайту бойынша қабылданған басқару шешімдерінің ... ... ... әдіс ... ... ... барысында ғылыми негізде альтернативті таңдауға мүмкіндік береді. Қауіпті талдау ... ... ... және ... ... сақтау негізінде шешім қабылдау үшін стратегияны таңдауға нұсқау болады [9].
Қауіп-менеджерлері белгісіздікті және қауіпті басқару стратегиясын моделдеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... өте ... байланысты басқару ұйымдары және халықты ақпараттық қамтамасыз ету ... ... ие, ... ... бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қауіпті бағалаудың нәтижелерін дер кезінде жеткізіп, қауіпке байланысты дұрыс емес шешімді қабылдауды болдырмау мақсатында, ... ... ... әсер ете ... ... пайда болған қауіп туралы түсінік қалыптастыру [10].
Тәуекелді басқаруда ақпараттық ... ету ... және ... аспектілерді, сонымен қатар қауіпті нормалау мәселелерін құрастырады.
1.2 ... ... ... бағалау
Тәуекелді сараптау адам өмірі үшін қауіпті аурулар мен зақымдануды, мүліктің және қоршаған ортаның шығынға ұшырауын азайту мен алдын ала ... ... ... ... шара және іс ... яғни біздің елімізде кәсіпорын қауіпсіздігін қамтамасыз ету, ал шет елде - тәуекелді басқару деп ... ... ... қабылдаудағы жүйелі тәсілдердің бөлігі болып табылады. Бұл жерде тәуекелді ... және ... ... (Risk ... Process Hazard ... ... ... немесе тұрғындар тобы, мүлік және қоршаған орта үшін тәуекелді бағалау және ... ... ... ... жүйелі қолдану ретінде анықталады.
Тәуекелді талдау қауіпті бағалауға және қауіпті анықтауға (идентификациялауға) негізделген. Тәуекел (Risk) немес тәуекел деңгейі (level of risk)дегеніміз ... бір ... ... жиілігі немесе болу мүмкіндігінің бірлігі және нәтижесі.
Яғни тәуекел түсінігі екі ... ... ... ... ... ... және оның ... Тәуекел түсінігін осылайша қолдану қауіптілікті өлшенетін категория ... ... ... ... негізінде қауіп өлшемі болып табылады.
Тәуекелді анықтау - қауіптілікті және оның сипаттамасын анықтау үрдісі. Қызметтің ары ... ... ... ... ... - ... ... және адам денсаулығына кері әсерді тигізетін қауіпті бағалау үшін ғылыми-негізделген болжамдар мен ... ... ... ... - ... ... мен оның нәтижесін талдауды және олардың өзара бірлігін қарастырады.
Тәуекелді ... ... ... ... ... ... байланысты:
* Есептеу әдісінің нақтылық және даму деңгейіне;
* Тәжірибеде әдістерді қолдану үшін ... ... даму ... Тәуекел сараптамасын жүзеге асыратын мамандардың құзырлығы мен біліктілігінің деңгейіне;
* ... ... үшін ... ... сараптама жүргізу үшін жоғары білікті мамандарды қатыстыру және ... ... ... ... ... өлшемі тұрғысынан жалпылама түсінігі тұрғысынан тәуекел критерилері әртүрлі болуы мүмкін. Сәйкесінше тәуекел мақсаты әлеуметтік, потенциалды ... ... ... ... ... бір жағымсыз жағдайдың жүзеге асуы мүмкіндігін анықтау болып табылады. Қауіпке ... ... үшін ... іс ... ... ... ... мүмкін, бірақ өзгермейтін басты ерекшелігі, ол қауіпті анықтау, тәуекелді бағалау және өңдеу, қажет болса тәуекелді төмендету ... ... ... ... ... әдістері таңдалған қолайлы тәуекелге қойылған критерилермен анықталады. Сонымен қатар критерилер нормативтік-құқықтық ... ... ... ... ... ... анықталуы мүмкін. Тәуекел түсінігі қауіпті өлшеу үшін қолданады және тікелей жеке адамға немесе ... ... ... ортаға немесе дүниелік заттарға қатысты болады. Өлшенетін мөлшерді көрсету үшін немесе ... ... ... ... ... жеке тұлғаларға да қатысты, әрбір жағдайға байланысты анықталады. Мұндай амал ... ... ... әдісін қолдану аймағын кеңейтеді және тәуекел сараптамасын ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерінің негізінде рұқсат етілген тәуекел критерилері кеңінен таралуда. Осы ... ... ... ... ... тәуекел деңгейі бойынша төрт (немесе оданда көп) топтарға бөледі, яғни жоғарғы, аралық, төмен немесе болмашы тәуекел деңгейлері. Мұндай амалда ... ... ... ... ... ... саналады, ал аралық деңгей тәуекелді төмендету бойынша жұмыс бағдарламаларын жүргізуді талап ... ... ... ... етілген болып табылады, ал болмашы деңгей мүлдем қарастырылмайды.
Тәуекелге сараптама жүргізу барысында рұқсат етілген тәуекелдің критерилеріне ... ... бірі оның ... ... оның нақтылығы мен негізділігі. Рұқсат етілген тәуекел деңгейін ... ... және ... ... ... және тәуекел сараптамасының нәтижесін анықтылығы мен түсініктілігін арттырып, тәуекелді тиімді басқаруға ... ... ... ... ... әртүрлі этаптарында тәуекел сараптамасының нақты мақсаттары анықталуы мүмкін.
Тәуекел сараптамасын жүргізуге қойылатын талаптар
Тәуекел сараптамасын жүргізу үрдісінде келесідей іс-әрекеттер реттілігі сақтау керек:
* ... және ... ... Қауіпті анықтау;
* Қауіпті бағалау;
* Тәуекелді басқару бойынша ұсыныстарды өңдеу.
Тәуекел сараптамасының әрбір деңгейінде ... ... ... ... және ... сараптамасы қарастырылып отырған үрдістердің күрделігіне, ақпараттың толықтығына және сараптама жүргізетін мамандардың ... ... ... ... ... ... қатар қарапайым, бірақ нақты сараптама әдістері күрделі, бірақ әлі нақты емес және әдістемелермен қамтамасыз етілген әдістерден ... ... ...
Жоспарлау деңгейінде шешім қабылдау үшін негіз болатын тәуекел сараптамасына қажетті бастапқы мәліметтер және қабылдануы керек басқару шешімдері анықталуы керек.
Рұқсат етілген ... ... ... үшін жүргізілетін жұмыстың ерекше сипаттары және мүмкін болатын қауіптердің ерекшелігі ескерілуі керек. Жоспарлау бөліміне сарапталатын ... ... ... ... болатын білімдердің базасын анықтау және оларды тәуекел сараптамасына қосу жүйемен алдын ала танысудың мақсаты болып табылады ... ... ... ... ... - ... ... барлық тәуекелді нақты және анық анықтау (осындай жүйелердің жұмыс тәжірибесі және сараптама мәліметтері мен қауіпсіздік ... ... Бұл ... ... талап ететін деңгей болып саналады, себебі осы деңгейде қарастырылмаған қауіптер ... ... ... ... апат ... ... Бұл ... кейінгі іс-әрекеттердің бағытын таңдау барысында алдын-ала бағалау жүргізіледі. Яғни олар:
* ... ... ... ... ... ... ... шешім қабылдау;
* Тәуекел бойынша бүге-шігелі сараптама жүргізу туралы шешім қабылдау;
* Қауіпті төмендету бойынша ұсыныстар жасау.
Тәуекелді бағалау
Күрделі техникалық жүйелер ... ... ... ... де жеке тәуекел шешімінің нақтылығын талап етеді. Мұндай жағдайда әртүрлі үлгілерді салыстыру үшін тәуекелге толық сандық бағалау жүргізу объектінің ... ... ... ... қарағанда тиімдірек.
Тәуекелді бағалау келесілерді қамтиды: жиілікті талдау, нәтижені сараптау және белгісіздікті сараптау. Бірақ, қауіп нәтижесі ... ... ... тым аз ... бір ғана ... бағалауға болады. Тәуекелдің болу мүмкіндігін бағалау үшін статистикалық мәліметтерді қолданса да болды.
Тәуекелді бағалауға байланысты көптеген белгісіздіктер бар. Оның сараптамасы ... ... ... ... ... ... ... Ереже бойынша, белгісіздіктің құрылғылардың тұрақтылығы мен адамдардың қателіктер ... ... ... Тәуекелдің мөлшерін дұрыс анықтау үшін белгісіздік пен оның себептерін анықтау керек. Белгісіздік сараптамасы дегеніміз бастапқы ... ... ... ... ... ... мен ... нәтижелердің белгісіздігіне ауыстыру. Белгісіздіктің себептері мүмкіндігінше анықталуы керек. Тәуекелді төмендету бойынша ұсыныстарды өңдеу.
Тәуекел сараптама үрдісі ұсыныстар өңдеумен ... ... ... ... етілген деңгейінде қабылдауы мүмкін немесе тәуекелді төмендету бойынша іс-шараларды көрсетеді.
Тәуекелді төмендету бойынша іс-шаралар техникалық, эксплуатационды немесе ұйымдастырушылық сипатқа ие болуы ... ... ... ... ... тәуекелге әсер ететін іс-әрекеттерді бағалаудың маңызы зор [13].
Тәуекелді төмендету бойынша іс-шараларды өңдеу ... ... ... ... ... ... ... төмендетуге бағытталған бір-бірімен байланысқан, қарапайым ұсыныстар жасалып енгізілуде:
* Тәуекел дәрежесін алдынғы нәтижесі белгісіз қандайда бір ұсынысты енгізу ... ... ... ... бағытталған қорлар шектеулі;
* Әрбір ұсынысты өңдеуге көптеген құралдар мен уақыт жұмсалады;
Қауіпті объектіде жұмыс жасау барысында эксплуатационды және ... ... ... ... ... ... ... жүйелер үшін шектеулі мүмкіндіктерін толықтырады. Бұл жұмыс барысындағы объектілер үшін тәуекел-талдауын жасауда маңызды рөл атқарады.
Тәуекелді-талдауы туралы есеп тәуекелді талдау үрдісін ... ... ... ... ол жерде келесідей құжаттар көрсетілуі керек: мақсаты мен міндеті; тәуекел талдауының шегін анықтайтын бастапқы және шектеулі ... ... ... ... ... ... қауіпті анықтаудың нәтижелері; пайдаланылатын моделдердің сипаттамасы және олардың бастапқы параметрлері мен қолдану мүмкіншіліктері; бастапқы мәліметтер; тәуекелді бағалау нәтижелері; ... ... ... ... ... ... мүмкін болатын ластану аймақтарын құру алгоритімі.
Тәуекелдің сандық көрсеткіштері
Қауіпті өндірістік объектілерді декларациалау барысында ... ... ... ... ... ... тәуекел - зерттеліп отырған қауіптілік факторының нәтижесінде жеке ... ... ... ... ... - ... бір ... аралығында мүмкін болатын апат нәтижесінде күтілетін өте қатты жарақат алғандар саны.
Әлеуметтік тәуекел - ... ... ... ... ... ... нақтылы санынан артық адам саны анықталған оқиға жиілігіне тәуелді.
Потенциалды аймақтық тәуекел - белгілі бір ... кері ... ... бір жиілікте кеңістікте таралуы [14].
Осы көрсеткіштер арасындағы өзара байланыстарды қарастырайық. ... ... ... ... ... әртүрлі жағдайлары анықталады. Апаттың физикалық жүру үрдістерін, адамға және басқада субъектілерге кері әсер ету ... ... ... ... апаттың өту жағдайына апаттың болу жиілігі (λ, 1/жыл) және аймақтың ластану ықтималдылығы R(x,y) есептеледі. Потенциалды аймақтық тәуекелдің жалпы мөлшерін есептеу үшін ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып (λj*Pj(x,y) теңдеуінің мәні аз болуы керек), ластану ықтималдылығы бар барлық аймақтардың қосындысын ... ... ... үшін ... отырған аймақта тұрғындардың немесе жұмысшылардың орналасуын (N(x,y)) қарастыру керек. Тұрғындардың немесе ... ... ... ... ... нақты аймақта болатын кері әсерге ұшырайтын субъектілердің санын сипаттайды. Жеке тұлғалық ... ... ... ... үшін ... ... ... кері әсерге ұшырайтын субъектілерді (N) көрсету үшін тек қана ... ... ... (NR) ғана ... ... [15].
Орташа индивидуалды тәуекелді
Rind =F/NR (1)
ретінде бағалайды. Орташа ... ... ... ... N(x,y) және R(x,y) ... ... кері ... ұшыраған субъектілерді тәуекел деңгейі бойынша (N(R) орналасуын N-R диаграммасында құрастыруға болады. Бұл ақпарат ... ... ... ... ... санын анықтау үшін қажет. Сонымен қатар субъктілердің территория бойында таралуы алуан түрлі болғандықтан, кейбір жағдайда субъектілерді территория немесе ... ... ... ... ... болады. Субъектілер тобын территория Nг(x,y) бойынша бөлу үшін ұжымдық (Fг) және индивидуалды Rг_ind тәуекелді анықтау қажет.
Қоғамдық ... ... ... апат үшін қарастырылып отырған территорияда субъектілердің орналасуын N(x,y) ескере отырып, тәуекелдің болу жиілігі (λ, 1/жыл) мен аймақта болу мүмкіндігі (Р(x,y) ... ... ... болу ... ... болу ... (J) ... шеккендердің санын есептегеннен кейін, зардап шеккендердің саны көп ... ... ... ... F-N ... ... ... [16].
АҚШ-тың Ұлттық ғылым академиясының берген анықтамасына сәйкес, тәуекелді бағалау дегеніміз қоршаған ортаға адам денсаулығының жағдайына кері ... бар ... ... ... бағалау үшін ғылыми негізделген болжамдарды және қолжетімді ғылыми ақпаратты қолдану. Адам денсаулығы үшін туындайтын тәуекел қоршаған ортаның ластануымен ... ... ... ... жағдайларда туындайды:
* Тәуекел көзінің болуы (қоршаған орта объектілерінде немесе тағам ретінде қолданатын өнімдерде улы заттардың болуы; улы ... ... ... ... Адам ... үшін улы ... тәуекел көзінің болуы;
* Жоғарыда көрсетілген мөлшерде улы ... ... ... ... көрсетілген жағдайлар адам денсаулығы үшін қауіп туғызады [17].
Тәуекелдің осындай құрылымын ... ... оны ... төрт ... бөлінетін негізгі элементтерін бөліп көрсетуге болады:
* Қауіпті анықтау;
* Әсер етуші дозаларды бағалау;
* арақатынасын бағалау;
* Тәуекелдің сипаттамасы.
Өндіріс объектілерінің қалыпты жағдайда ... ... ... ... қоршаған орта мен тұрғындардың денсаулығына тікелей және үнемі әсер ететін, сонымен қатар мөлшері санитарлы-гигиеналық нормадан жоғары шығарылымдарға немесе улы және ... ... ... ... ... ағынды сулардың шығарылуы, улы қауіпті қалдықтардың жерге көмілуіне негізделуі мүмкін. ... ... ... ... ... ... - түтін шығаратын құбырлардың шығарылымдары, автокөліктердің ... ... ... жағу ... ... вентиляцияларынан шығатын ұшқыш қалдықтар;
* Судың ластануы - өнеркәсіп ағынды суларының өзен-көлдерге түсуі; қышқыл жаңбырлар; автокөлік ... ... ... топырақ арқылы жерасты суларына өтуі; топырақтың сілтіленуі барысында жерасты суларының ластануы [18].
Өндіріс орындарының нормалды жұмыс ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қоршаған орта объектілерінің ластануына сараптама жүргізу реттілігі
Қадам 1. Шығарылымдарды үнемі шығаратын көздерді анықтау.
Қадам 2. Шығарылымдарды үнемі шығаратын ... ... ... ... бағалау жүргізу үшін өндіріс орындары мен заттарды таңдап алу.
Мониторинг жүйесі бар болған жағдайда тікелей өлшемдердің мәліметтерін пайдалануға болады. Мониторинг ... ... ... бұл жүйе ... мәліметтермен толық қамтамасыз етпеген жағдайда шекті рауалы шығарылымдар (ШРШ) негізінде есептеуге болады. ШРШ ... ... ... ... ... осыған ұқсас объектілерде жүргізу барысында алынған біріншілік бағалау нәтижелерін есептеудің баланстық ... ... ... бұл нәтижелердің зерттеліп отырған объектіге қаншалықты сәйкес келетінін алдын ала ... ... ... 3. Ауа, су, ... ... ластаушылардың мүмкін болатын таралу схемасын зерттеу жүргізу үшін таңдап алу.
Қадам 4. Сәйкесінше модельдер мен есептеулерді пайдалана отырып қарастырылып отырған ортадағы ... ... ... ... ластаушы заттарды қабылдайтын орта ауа болса, зерттеліп отырған аймақта ауа райының ... ... ... таралу үрдісі үшін ластаушы заттардың концентрацияларын белгілі моделдер мен есептеу кодтарын пайдалана отырып есептеу. 5 Қадамға ... ... ... қабылдайтын орта сулы орта болса, онда ластаушы заттардың концентрациясын белгілі бір ... ... және ... көзінен белгілі бір қашықтық аралығында есептеу керек. 6 қадамға өту.
Егер ластаушы заттарды қабылдайтын орта топырақ болса, критикалық ... ... ... ... 5. Уақыт пен арақашықтық функциясы ретінде ... ... ... ... үшін атмосферада таралу моделі пайдаланылады. Концерогендердің орташажылдық және NOx, SO2, CO және т.б. ... ... ... (РМ 10) ... ... 50-80 км қашықтық үшін есептеулер жүргізу үшін қарапайым Гаус моделін қолдануға ұсыныс беріледі.
Күрделі ... және ауыр ... үшін ... Гаус ... ... кеңес беріледі.
Қадам 6. Халықтың орналасу тығыздығын ескере отырып, импакты (импакты аймақ - әрбір химиялық қосылыс үшін шекті ... ... ... концентрация болатын аймақ) аймақтағы қауіпті заттардың әсеріне үнемі ұшырайтын адамдар санын есептеу.
Қадам 7. ... үшін ... ... ... ... бір ... ... болған адамдар санын анықтау, сонымен қатар жеке тұлғалық және популяциялық тәуекелді бағалау.
Қадам 8. ... ... ... ... Ол үшін қоршаған ортаға тиген залалды анықтауға арналған уақытша типтік әдістемені ... ... ... ... ... пайдалануға болады
Административті тұлғалар мен зерттеушілер қандайда бір мәселеге сараптама жасаудың мүмкіндіктерін шектейтін көптеген ... ... ... ... ... ... жатады: қаражаттың, уақыттың және мәліметтердің шектеулігі. Мұндай жағдайларда сараптаманың күрделі әдістері қарапайым сараптамадағы белгісіздіктерді жоя алатынын алдын ала шешу ... ... ... ... ... анықтау керек.
Анықтау барысында келесілерді ескерген жөн:
* Тәуекелді бағалай әрқашанда тереңдетілген әдістерді немесе кеңейтілген ақпарат көзін пайдалануды талап етеді, аз ғана ... ... ... ... болады;
* Экспрес-бағалау - нәтиженің шынайылығын төмендетеді, бірақ мәселенің масштабы туралы жалпылама түсінік береді;
* Экспрес бағалаудың нәтижесі бағалаудың ... емес ... ... ... ... ... ... үшін нақты әрі арнайы амалды және көптеген ақпарат көздерін пайдалану керек;
* Сараптаманы қарапайым әдістерден бастап, содан кейін ... ... көшу ... Ең ... сараптамаларды қауіптілігі жоғары бір-бірімен байланысқан екі-үш мәселелерді ... ... ... үшін ... ... қауіп-қатердің жеке бөлімдеріне жасалатын экспресс-бағалауға қарағанда сараптаманың тереңдетілген деңгейде жүргізілгенін талап етеді. Қауіп-қатерді тереңірек және кешенді ... ... бірі ... ... сараптамасы болып табылады [20].
Осылайша, сараптаманы жүргізу деңгейін таңдай отырып, келесі ... ... ... ... ... ... сараптамасы.
Қауіп-қатердің салыстырмалы сараптамасы әртүрлі типтегі тәуекелді салыстыруға мүмкіндік береді, осының нәтижесінде жоғары деңгейде қауіп төндіретін ... ... ... сараптама және саяси сұраунамалар нәтижелерін ескере отырып, тәуекелді төмендету үшін қолдағы шектеулі ресурстарды рационалды бөлу. Осылайша қоршаған орта мен адам ... ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерді жүргізу басымды мәселені таңдап, оны кешенді шешуге мүмкіндік береді;
Барлық тұрғындар үшін ... ... ... ... ... ... бағытын таңдау.
Тәуекел сараптамасын жүргізу бірнеше этаптан тұрады:
* Мәселені анықтау:
* Мәселенің өзін таңдау (қандай тәуекел қарастырылады, шешілетін мәселелер ... ... ... ... ... ... Салыстырмалы сараптаманың көлемін анықтау; аймақтық, қалалық немесе аудандық, ұлттық немесе федералды, ғаламдық немесе халықаралық;
* Басқа аймақтардан әкелінген ластауыштар тәуекел сараптамасында ... ма ... ... трансгенді таралуы)?;
* Қоршаған орта жағдайы мен өмір сапасының бағалануы қарастырылады ма, әлде тек қана денсаулық жағдайы ғана ... ... ... бір ... байланысты орналастыру әдісін таңдау:
* Кері әсердің нәтижесі бойынша (мысалы, ісік аурулары, тыныс алу жолының аурулары, балалар үшін қауіп-қатер туғызатын ... және ... ... ... ... ортаның компоненттері бойынша (су, топырақ, ауа);
* Орналасқан ауданы бойынша;
* Мәлімет жинау - тәуекелді бағалауға қажетті ақпараттардың көлемін және ... ... ... ... ... және ... орта ... бойынша басымдылықтарды таңдау:
* Қауіпті жағдайлардың саны ... ... Жеке дара ... Тәуекелдің кеңістікте таралуы;
* Кері әсер нәтижесінің қайталануы және күрделілігі;
* ... ... ... ... ... Ластаушылардың биоаккумуляциясы, тұрақтылығы, балаларға әсері;
* ... ... ... ... ескерілгендігіне көз жеткізу);
* Ақпараттың сапасы;
Тәуекелдің әрбір белгісі үшін бағалау жүйесін таңдау:
* ... ... ... ... ... ... қандай типі қолданылады (пропорционалды немесе кәдімгі);
* ... бөлу ... ... ... ... әсерінен тұрғындар денсаулығы үшін тәуекелін бағалау әдісі
Жанама немесе жаңа тәуекелді қалыптастырмай-ақ кез келген тәуекелдің алдын ... ... Егер ... ... алмаса, онда оны бағалау және оны төмендету мен ... үшін ... ... ... ...
Қажетсіз оқиға мүмкіндігі сияқты тәуекел кез келген адам мен кез келген экономикалық ақпараттың ажырамас компоненті ... ... ... басқа адамдармен немесе мемлекетпен аталатын тәуекелдердің жартысы ерікті, ал қалғаны - мәжбүрлі болып табылады. ... ... ... ... - бұл белгілі бір уақыт аралығында айтарлықтай салдарлы қандай да бір ... туу ... ... ... әдістемесін қолдану аймағы - бұл әртүрлі алдыңғы, қазіргі ... ... ... ... ... ... адам ... үшін потенциалды салдарын бағалау, сонымен қатар әртүрлі факторлардың, олардың пайда болу көздерінің салыстырмалы сипаттамасы, басқару шешімінің әртүрлі варианттарының медика-әлеуметтік пен ... ... ... ... - ... ... мен өмір сүру аймағы жағдайын бақылаудың, оларды талдаудың, бағалау мен болжаудың, сонымен қатар тұрғындардың денсаулық жағдайы мен өмір сүру ... әсер ету ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйесі [21].
Тәуекелді бағалау есептері 2001-2003 жж., Ресей Федерациясының қоршаған орта гигиенасы бойынша іс-әрекетінің Ұлттық жоспарының (ҚОГІҰЖ) негізгі алдыңғы ... ... ... азаматтардың денсаулығын сақтау бойынша үкіметтік комиссиямен мақұлданған.
Ресей Федерациясының денсаулық сақтау Министрлігінің 21.05.2002 157 "2002 ж Ресей Федерациясында ... ... ... қосымша шаралар туралы" бұйрығы бойынша Ресей Федерациясы субъектілерінде Госсанэпиднадзор ... бас ... 2002 ж ... ... мен өмір сүру ... ... (әлеуметтік-гигиеналық мониторинг) басқару-территориалды бөлімнің кіріспесіне және өмір сүру ортасының жағымсыз ... ... ... ... ... ... бағалау әдістемесін енгізу іс-әрекетті шаралар қолдану тапсырылған.
Халықаралық тәжірибе мен ... ... ... ... ... ... туралы" денсаулық үшін тәуекел деп өмір сүру ортасы факторларының әсеріне негізделген не адам өмірі ... ... не ... ... ... ... ... қауіптің даму мүмкіндігін айтады.
Тәуекелді талдау - бұл ... ... оның ... ... ... мен ... оның туындайтын көздері бағалануы мүмкін, әртүрлі тәуекел және олардың көздерінің түрлері мәнінің салыстырмалы бағасы берілген, ... пен ... ... бағаланған.
Тәуекелді талдаудың негізгі функциясы - ... ... ... іс-әрекеттегі басымдылықты анықтау, бұл үшін негізгі тәуекел көздерін (тәуекелді бағалау), қолайлы деңгейге дейін оның алдын алудың ... ... ... ... ... ... басқару) білу қажет.
Тәуекелді бағалау берілген деңгейде қоршаған ... ... ... белгілі концентрациясы мен оның адам денсаулығына жағымсыз әсер ету мүмкіндігі (тәуекелді ісік ауруының ... болу ... ... ... аурулардың басталуы және т.б.) арасындағы қатынас туралы ақпаратты алуға ... ... ... көп ... ... сандық шамасын анықтау мүмкін бола бермейді және талдаудағы зиянды ... тек ... ... ... ... бағалауға болады. Сондықтан тәуекелді мүмкіндік ретінде ғана емес, ... ... ... ... эффектілердің пайда болуы ретінде де сипатау дұрысырақ [22]. ... ... ... ... оны ... мәселенің келесі шешімінде жүргізіліп отырған талдаудың барлық механизмінің логикалылығы мен ... ... ... ... қатар барлық енгізілген рұқсаттар мен жорамалдарды, пайдаланылып отырған ақпараттың жеткіліксіздігі немесе жеткіліксіз сенімділігін, яғни соңғы шешімдер мен нұсқаулықтарға әсер ... ... ... деп ... ... комплекстің тіркелуін талап етеді.
Қоршаған орта факторының әсерімен байланысты адам денсаулығы үшін тәуекел ең маңыздылардың бірі ... ... ... ... пен ... ... деңгейге, түрге және адам өмірінің жағдайына негізделген тәуекелдер, экологиялық тәуекелдер және т.б.) тәуекелдер қосындысынан тұратын жалғыз тәуекел емес. Сонымен қатар ... ... ... ... факторлардың енгізілуінің түзету талдауы үшін ең алдымен әрбір ... ... мен ... болу ... бағалау қажет және осыдан кейін ғана олардың салыстырмалы талдауына ауысуға ... ... ... ... ... барлық қызыққандарды тәуекел туралы ақпараттандыру болып табылады. Тәуекелді бағалау осы кезде алынған нәтижелер тәуекелді төмендету шешіміне қатысқан ... ... ... ... мұндай шешімдер алаңдатса (мысалы, дәрігерлер, ғылыми қызметкерлер, тұрғындар мен толығымен қоғам), соларға ... оның ... ... еді. ... шешімдерін қабылдау - бұл бір жағынан әрқашан болжаулар, екінші жағынан - ... ... бұл ... шешімдер іздеу. Бұл есептердің шешімдеріне тәуекелді талдау негізделген және оның ... ... - ... үшін ... бағалау болып табылады. Денсаулық үшін тәуекелді бағалау ... ... ... сала мамандары төмендегідей пайда ала алады:
* саясаткерлер: тұрғындардың денсаулық жағдайы мен ... орта ... ... әсер ... ... тәуекелді көрсету, әртүрлі саяси және экономикалық көріністерде тәуекел деңгейін байқай алатын;
* жергілікті әкімшілік өкілдері: бар ... ... ... ... ... анықтау, күші мен қаржысын тұрғындардың денсаулығы мен қоршаған орта ... ... ... табылатын тәуекел мен олардың түзілу көздерін бақылауға негіздеу;
* бақылаушы мекеме өкілдері: әлеуметтік-гигиеналық пен экологиялық мониторинг жүйесі тәуекелін бағалау нәтижесі есебінде ... ... ... нақты факторлары мен тұрғындардың денсаулық жағдайы арасындағы байланысты орнату;
* мекеме басшылары: жұмысшылар мен ... ... ... мен осы ... ... ... ... вариантында тәуекелді төмендету тиімділігі арасындағы қатынасты, оларды ұйымдастыруға ... ... ... отыра, табиғатты қорғау мен басқа да іс-шаралар жоспарын құру және түзету;
* ... ... ... ... және ... да ... ... территориядағы тәуекел туралы сенімді ақпарат алу, осы тәуекелге тұрғындардың қатысын білу, санитарлық-эпидемиологиялық жағдайдың әртүрлі көріністе өзгерісіндегі, сонымен ... жаңа ... ... ... ... ... тәуекел деңгейінің өзгерісін алдын алу;
* мекендік және қоғамдық ұйымдар: денсаулық үшін тәуекеллі ... және ... ... болу көзі ... барлық ақпаратты алу, осы тәуекелдерді жою немесе төмендету бойынша қолданылатын шаралар, қолжетімді жеке және ... ... мен ... ... ... [23].
1.3.1 Экологиялық-эпидемиялық зерттеулердің негізгі түрлері
Әрбір экологиялық-эпидемиологиялық жұмыстар негізінде зерттеудің биологиялық мағынасы ашылатын гипотеза жатыр (немесе гипотезалар). ... ... ... даму ... ... ... себеп-салдары мүмкін байланыстар бойынша басқа мәліметтермен келісіледі. Гипотезада тұрғындардың денсаулығы туралы қандай статистикалық ... ... ... ... ... ... да бір ... пайда болуы мен қоршаған ортаның ластану көрсеткіші арасындағы уақытша тәуелділіктің болуы тәуекелдің осы ... ... ... ... ... ...
Экологиялық-эпидемиологиялық зерттеулер нәтижесін бағалауда зерттелініп отырған құбылыс негізінде жатқан себеп-салдарлы байланыстарды түсіну қажет. Ресейде көптеген зерттеушілер осы экологиялық ... ... ... ... шектеледі және токсикологиялық, патофизиологиялық немесе басқа жұмыстар нәтижесіне негізделген олардың арасындағы ... ... ... ... іс ... агент пен мекеннің биологиялық айқайы арасындағы формалды байланыстарды іздеу үстінде. Ластанған ... ... ... ... әсерін бағалау процедурасының өзі ағылшын биостатигі сэр А. Хилл ашқан негізгі постулаттарға негізделеді.
Олардың кейбіреуін қарастырайық: шындыққа ... ... ... зерттеудің негізі мекеннің денсаулық жағдайына ауытқушылық тудыруы мүмкін нақты ... ... ... ... ... болып табылады. Гипотеза типі бойынша токсикологиялық (патофизиологиялық) зерттеулер немесе алдыңғы экологиялық-эпидемиологиялық зерттеулер нәтижелеріне негізделеді. Осы ... ... да ... ... ... ... түрлері бойынша жүйеленген кестелер болады [24]. ... ... ... ... географиялық шындыққа ұқсастықтың болуы тұрғындардың денсаулығы жағдайының ауру, ... ... ... да көрсеткіштері орыны жағдайының ластану көзімен немесе қоршаған ортадағы улы агенттің болуымен байланысты екенін көрсетеді. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... жел бағыты, жерасты суларының топографиясы, сауда көздері, тұрғындардың қозғалғыштығы туралы ақпарат қолданылады. Геоинформациялық жүйе (ГИЖ) бір негізде әртүрлі ақпаратты ... ... ... ... Нью-Йорк штатында ГИЖ-жүйесі негізінде улы қалдықтардың жинақталу орны мен ... ... ... ақау ... ... байланысты дәлелдейтін зерттеулер жүргізілді.
Уақытша тәуелділіктер. Қандай да бір денсаулықтың ... мен ... ... жағымсыз факторлары арасындағы уақытша байланыстың болуы ластанған қоршаған орта әсерінің ... ... ... ... ... концентрация әсерінің қысқа мерзімді әсерлерін бағалау бойынша экологиялық-эпидемиологиялық зерттеулер өлім мен госпиталдаудың күнделікті ... ... ... Осы ... байланысты іздеу барысында, іс жүзіндегі факторды өлшеуден бұрын әсердің алдыңғы нәтижелерін бақылау жүзеге асады, әсердің латентті аралығы, ... ... ... ... қоршаған ортада (ауа, су) болу уақыты ескеріледі [25].
Канцерогенді заттың ... мен ... ... ... ... белігілі бір уақыт өтеді. Мысалы, өкпенің тәуекелді ісігі ... әсер ... ... 20-40 ... соң, ... ... жағдайында ұзақтылық уақыты 2-5 жыл, ароматты аминдермен ... ... ... ... ... 18 ... кейін, теріге сүрменің әсерінен кейін терінің тәуекелді ісігі - 20-40 ... соң ... ... ... ... ... ... канцерогенді факторға экспозициясының ұзақтығы мен қарқындылығымен анықталады, сонымен қатар ... ... және ... ... ... ... ... иммундық және гормоналды статусқа байланысты агенттің активтілігімен анықталады.
Әсер ету күші. Күшті ... ... ... орта ... әсер ... ... ... отырған эффектінің себебін дәлелдейді. Алайда егер тіпті бұл байланыс әлсіз көрсетілген ... да, бұл ... ары ... ... мүмкін.
Талғампаздық. Әсер ету мен ауру арасындағы талғампаздық олардың арасындағы себепті байланысты көрсетеді. Мысалы, асбест пен ... ... ... ... ... арасындағы байланыс, қорғасын әсері мен балалардың ақыл-есі дамуының коэффициенті төмендеуі арасындағы байланыс анықталған,
Кедергі факторлар. Кез келген патологияның пайда ... ... ... бір жағымсыз факторлардың әсерімен байланысты және экологиялық-эпидемиологиялық зерттеулердің негізі осы кедергі факторларды тіркеу болып табылады. Оларды зерттелініп ... ... ... ... ... ... максималды белгілі факторлар санын алатын сұрақтар көмегімен анықтайды. Мысалы, баланың психоневрологиялық статусына диоксиндердің әсерін бағалау кезінде анасының жасы, оның ... ... ... әлеуметтік факторлар (отбасындағы табыс, ата-анасының білім деңгейі, олардың шылым ... ... ... ... ... ... ... жағдайын зерттеу кезінде кәсіби факторлар әсері, тамақтану ерекшелігі, зиянды әдеттері (темекі шегу, алкоголь, наркотик) және басқа да ... ... ... қоршаған орта әсерін бағалау кезінде барлық осы факторларды ескеру сәйкесінше статистикалық әдістерді пайдалану кезінде мүмкін болады [26]. ... ... ... Үш ... түрі - ... ... тағы ... немесе географиялық деп атайды), аналитикалық және тәжірибелік эпидемиологиялық ... ... бар. ... ... ... ... ... факторы әсерінен белгілі бір уақытта тұрғындардың әртүрлі топтарында қандай да бір аурудың таралу сипаты мен жиілігін зерттейді. Бұл кезде ... ... ... де, ... ... ... де қолданады. Мысалы, сипаттамалық зерттеулерде атмосфералық ауадағы ластаушы заттар құрамында стационарлы кезекшіліктегі бақылау мәліметтері бойынша және бір ... ... ... ... ... ... жиілігі немесе осындай мәліметтерді бірнеше қала бойынша жүргізеді. Сонымен қатар климаттық жағдайға немесе атмосфералық ауаның ластану ... ... ауру ... ... ... үшін ... мәліметтер қолданылуы мүмкін. Сипаттамалық экологиялық-эпидемиологиялық зерттеулердің мәліметтері негізінде қоршаған орта факторы мен кез келген аурудың таралуы арасындағы тәуелділікті ... ... ... ... барлық әртүрлі факторларының көптүрлілігі әсерінің есебінен себеп-салдарлық байланыстарды анықтай алмаймыз. Зерттеудің бұл түрі Ресейде кең қолданылады.
Қоршаған орта факторы мен ... ... ... арасындағы сандық байланысты анықтау үшін зерттеудің аналитикалық әдістері қолданылады. Осындай зерттеулерде белгілі бір фактор мен аурудың нақты бір түрі арасындағы ... күші мен ... ... ... ... ... әдістердің айырмашылығы тұрғындар тобын емес, нақты адамның денсаулығы жағдайы туралы мәліметтерді пайдаланады, бұл одан басқа да тәуекел факторы туралы ақпарат ... ... ... ... ... ... ... келесідей бөлінеді: көлденең, жағдай-бақылау және когортты немесе проспективті зерттеулер. Кең тараған көлденең әдіс, мұнда қоршаған ортаның ... да бір ... ... және одан ... ... ... бір мезетіне жатады.
Көлденең әдістер статистиканың корреляциялық, регрессионды, дисперсионды, қарқынды көрсеткіштерді ... және ... да ... ... ... ... әдістерді пайдалана отыра зерттеу сәтіндегі қандай да бір ... ... ... зерттеуге мүмкіндік береді [27].
Осы күрделі әдістің көмегімен патологияның дамуына қоршаған ортаның кез келген факторы әсері ... ... ... сонымен қатар салыстырмалы тәуекелдің сандық шамасын анықтауға болады. Салыстырмалы тәуекел - ... ... ... ... ұшырағанмен осындай әсерге ұшырамаған тұрғындар тобындағы ауру және (немесе) өлім ... ... ... ... ... абсолютті тәуекел шамасы туралы ақпарат бермейді. Егер зерттелініп отырған құбылыс сирек кездессе, ... ... ... ... шамасында да абсолютті тәуекел аз ғана болуы мүмкін. Салыстырмалы тәуекел әсер мен ауру арасындағы байланыс күшін көрсетеді. Осылайша салыстырмалы тәуекел - ... ... ... ... ... ... факторы әсерінің шегі, яғни әсер болған және болмаған кездегі тәуекел шамаларының қатынасы, ал ... ... - осы екі ... ... ... қараңыз).
түсінігінен басқа зерттеушілер тәуекел факторының әсерімен байланысты денсаулықтың қосымша өзгеріс үлесін көрсететін түсінігіне ... ... ... және ... бойынша., 1998]
Салыстырмалы тәуекел мен тәуекел айырмашылықтарының көрсеткіштері бірін-бірі толықтырады, біреуі биологиялық көзқарас тұрғысынан әсер мен ауру арасындағы байланысты сипаттайды, ал ... - ... ... ... Егер салыстырмалы тәуекел 1-ден артық болса, онда денсаулық жағдайының өзгерісінің туындау қауіпі ... ... ... ... жоғары болады. Мысал ретінде бедеулік тудыратын полихлорланған бифенилдер (ПХБ) сияқты жоғары улы ... ... ... ... ... ... келтіруге болады. Серпухов қаласында "жағдай" тобы ретінде дәрігер тіркеуінде тұрған барлық бедеу жұптар түсті. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... ғана ескерілді. Бақылау тобы "тәжірибелі" жұпта бедеулік диагнозы анықталған кезде бала дүниеге келген жұптан ... ... ... ... ... ... үшін ... сұрау алынды, ал ПХБ экспозициялары осы заттардың әйелдер мен ерлердің қанындағы концентрациясы бойынша бағаланды. Қанда ПХБ ... ... ғана ... ... ... 10% ... анықталды [C. Коррик және соавт., 1998]. ... ... ... ... ... бір ... ... аурудың жаңа жағдайларын анықтауға мүмкіндік береді, мысалы, жаңа завод ашылғаннан кейін немесе өндірісте технология ... соң, ... ... ... орта ... ... ... тұрғындардың денсаулығы жағдайының өзгеруін қадағалауға мүмкіндік береді. Когорттыға ластанған қоршаған орта әсеріне ұшыраған, мысалы, химия өндірісінде жұмыс істейтіндер, ... ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы зерттеледі.
Когорттар зерттелініп отырған көрсеткіштің шынайы ағыныны ұзақтығынан асатын ұзақ уақыт бойына бақыланады. Қазіргі ... ... ... салдарын біржақты бағалауға болмайды, себебі онкологиялық аурулардың дамуы үшін жеткіліксіз уақыт өтті.
Соңғы жылдары улардың аз мөлшерінің ... ... ... ... ... ... ... бағалау үшін проспективті зерттеулер жүргізілуде. ТОҚ сонымен қатар диоксиндер, ПХБ, ДДТ және ... да ... ... ... жаңа ... сәбидің, әйелдің қанында болуы бойынша бағаланады, ал кейіннен 5-10 жыл бойы нәресте қанында болуы бойынша. Бірмезетте баланың психоневрологиялық ... ... ... ... Бала ағзасында удың болуы және оның психоневрологиялық көрсеткіштері туралы мәліметтер негізінде тәуекелдің әсер ету қауіпі есептеледі. ... ... ... тек қана ... ... ... негізделмейді, сондықтан ол ықтимал сипатта болады. Бұл математикалық статистика әдістері көмегімен ... ... ... тексеру қажет, ал ауру мен әсер ету эффектісін сипаттайтын көрсеткіштерді есептегенде олардың сенімді шекараларын ... ... ... Биомониторинг және тұрғындар денсаулығына қоршаған орта әсерін бағалау үшін оның ... ... ... тура ... бірі ... ... ... болып табылады. термині () АҚШ Ұлттық академия ғылыми академиясымен ... бұл кең ... ... жүйе мен ол үшін ... ... ол ... химиялық немесе биологиялық табиғатта болуы мүмкін, арасындағы әрекеттесуді сипаттайтын әртүрлі ... ... ... әсеріне биологиялық жүйенің жауабы тұтас жүйе немесе жеке оның ішкі ... ... ... ... ... немесе молекулалық денгейде - биохимиялық болуы мүмкін. Биологиялық ... үш ... ... 1) ... ... 2) ... маркері 3) қабылдағыштық маркерлері [J.Wesolowski, 1993]. Биологиялық маркерлер жорамал механизм немесе токсикологиялық кинетикалық моделді тексеруге мүмкіндік ... ... ... ... мен ... ... ... Биомониторингтің артықшылығына экспозицияны бағалауда дәл анықтықпен қаматамасыз ету, фармакокинетикалық моделдердің дұрыстығын бағалау мүмкіндігі және ең бастысы ағзада кез келген зиянды ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі жатады. Бұл әдістің белгілі бір кемшіліктері де бар - ... ... ... жеткілікті спецификалық емес, кейбір биомаркерлердің жоғары вариациясы байқалады; эффект маркерлері әрқашан экспозиция түрін көрсетпейді [28]. ... ... ... биологиялық маркері) адамның биологиялық ұлпасындағы затты немесе оның түр өзгерісін анықтауға ... ... яғни осы ... барлық түсу көзінен адаммен алынған мөлшері. Экспозиция тесттері ағымдағы да, өткен экспозиция ... де ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ДДТ, диоксиндер және ПХБ бағалауда биомаркерлік әдістерді пайдалану қарқынды дамуда және бұл заттарды қанда, май ұлпасында және ... ... ... ... ... биологиялық маркерлері ағзадағы сандық биохимиялық, физиологиялық және басқа да өзгерулерді анықтайды, деңгейі ... ... ... ... ... ... Оларға генотоксикологиялық маркерлер жатады - хромосомдық аберрациялардың өзгеруі, мутация және т.б.
Қабылдағыштық маркері - бұл ... ... ие ... ... ... тән адекватты әсер ете алмау қабілеттілік көрсеткіші, бұл жағдайда ластаушы зат болып табылады. Қабылдағыштық маркері зиянды факторлар ... ... адам ... жеке тәуекелдінің қалай артатынын немесе азаятынын көрсетеді. Мұндай жеке сезімталдық адамның генетикалық ерекшеліктерімен және оның биохимиялық дәрежесімен ... ... ... ... ... түрде стандартталған болу керек. биоортадағы улы заттарды анықтаудың интеркалибрлеу әдісі ұсынылады. СОЗ анықтау үшін ... ... ... қатаң түрде стандартты хаттамаға сәйкес жүргізіледі. ВОЗ Европалық бюро ... ... ... ... сүті ... тек дені сау және сол ауданда тұрақты тұратын, алғаш босанған әйелдерден алынуы керек. ... орта ... ... мен басқару мәселесінде қолданылатын тәуекел түсінігі ХХ ғ 70 жылдары радиациялық қауіпсіздік облысында ... дами ... ... ... облыстарында бұл түсінік ұзақ уақыт бойы "шынайы қауіптілік" терминімен жасырынып келді. Соған қарамастан, соңғы 30 жылда ... ... ... ... тұрғындар денсаулығы үшін тәуекелді бағалаудың қазіргі кездегі әдістемесін құру үшін ... ... ... [29]. ... ... қазіргі кездегі әдістемесі адам денсаулығын сақтау мен қоршаған ортаны қажет сапамен қамтамасыз ету ... ... ... ... негізделген жаңа тәсілдер жасаудың қажеттілігімен байланысты пайда ... ... ... ... үшін тәуекел талдауы жекеленген, бірақ өзара үздіксіз байланысты ... ... ... ... ... ... қызығушылық танытқандардың барлығын ақпараттандыру және туындаған қауіпті жою мен ... ... ... ... ... қазіргі таңда өту кезеңінде экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде тәуекелді бағалау жұмыстарының маңызы зор.
2. Зерттеу жұмыстарының объектілері мен ... ... ... ... ... сандық бағалаудың әдiстемелiк негiздерi.
Қазіргі таңға дейін адам қауіптілік, тәуекел, апат, ... және т.б. осы ... ... ... мән ... және ... ... санын бағалауға тырыспады да. Ғылыми жолдың дамуымен, әсіресе оның өндіріске, экономикаға, саудаға енуімен, осы түсініктердің кейбіреуінің мағынасы бөлшектене бастады және ... ... ... ... ... ... пайда болды, яғни оларды қандай да бір бірлікте (әсіресе бұл тәуекел түсінігіне қатысты) салыстыру мен ... ... ... ... . ... - жеке адам немесе қоғам өміріндегі көптеген жағымсыз құбылыстардың ... ... ... ... ... ... табылатын өте кең түсінік
Тәуекел туралы ғылым XX ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Ол жаңа жүзжылдықта сөзсіз алдыңғылардың бірі болады. Мұның себебі, ... ... ... ... ... ... туралы ғылымның маңызды ерекшелігі - жаратылыстану мен гуманитарлық ғылымдармен байланысты оның пәнаралық ... ... ... ... елімізде тәуекел туралы ғылым әртүрлі себептерге байланысты қажетінше дами алмағанын ... ... ... ... ... тәуекел сияқты категорияларға және қатерді қадағалау сияқты процестерге ... ... ... Тәуекелді сараптауда тәжірибелік қажеттілік тұрғындардың экологиялық және әлеуметтік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша қабылданған шешімді ... ... ... өсті [30]. ... ... энциклопедиясы - СФЭ (The Stanford Encyclopedia of Philosophy) тәуекелді анықтау эпистемология (таным теориясы), ғылым философиясы, этика және экономика ... ... ... ... ... байланысты деп шешті.
СФЭ Тәуекел ұғымының өте көп қолданылатын 5 негізгі ... ... ... = болуы да мүмкін, болмауы да мүмкін қажетсіз ... ... ... ... ... ... ... - темекі шегетіндер ұшырайтын ең негізгі қатер".
* Тәуекел = ... да, ... да ... ... ... ... пайдаланудың мысалы ретінде: "Темекі шегу - сөзсіз өндірістік дамыған елдерде адам денсаулығы үшін ең ... ". ... ... ... ... ... шегуден болған ауру). Және (1) мен (2) - бұл ... ... ... ... ... ... мағынасы да болады.
* Тәуекел = болуы да, ... да ... ... ... мүмкіндігі.
Бұл пайдаланылған сөз келесі бекітумен жорамалданады: "темекі шегетіннің өмірі темекі шегуіне байланысты 50% қысқару тәуекелі".
4. Тәуекел = болуы да, ... да ... ... оқиғаның статистикалық математикалық күтімі.
Кері мүмкін оқиғаның математикалық күтімі оның мүмкіндігі мен кейбір жағдайда оның салмақтылығына тең. Әдетте қайғылы ... ... шегі ... ... ... адамдар саны немесе зияны, сол жердің немесе басқа валютамен пайдаланылады. Салмақтылықтың осы шегі ... ... (4-ші ... ... ... ... ... өлім жағдайларының статистикалық күтім санына тең. Салмақтылық тәуекелдің басқа да шегіне бастау береді. ... ... емес ... ... ... ХVII ғ ... есептеле бастады, осы мағынада "тәуекел" терминінің пайдаланылуы жаңаша. Ол тәуекел ... атом ... (АҚШ, 1975ж) ... ... ... ... Қазір ол көптеген пәндерде "тәуекел" терминінің стандартты ... ... ... ... Ол осы ... ... ... пайдаланылуы сияқты кейбір тәуекел-аналитик болып есептеледі [31].
5. Тәуекел= белгілі ... ... ... ... ... ... ... ("тәуекел жағдайындағы шешім" "белгісіздік жағдайындағы шешімге " қарама-қарсы).
SRA (Glossary of Risk Analysis Terms. Society for Risk ... USA, 1997) ... ... ... қажетсіз, адам өмірі мен денсаулығына жағымсыз салдарлардың ұйымдасу мүмкіндігімен анықталады; тәуекелді бағалау әдетте оқиға мүмкіндігінің күтіліп отырған шамасына ... оның ... егер ол өтіп ... ... осы ... ... ... негізделген.
Ал тәуекел сараптамасы жекеше немесе қоршаған ортаның адам денсаулығы мен өмірі үшін ... кері ... ... ... үшін ... ... ... тәуекелді есептеуді және тәуекелді басқару бойынша альтернатива жасауды қамтитын бөлшекті зерттеу ... ... ... ... ... ақпаратты алуды қамтамасыз ететін аналитикалық процесс; идентифицирленген тәуекелдің күтіліп отырған ... ... мен ... ... анықтайтын процесс.
Әртүрлі масштаб пен экологиялық сәтсіздіктің пайда болу қарқындылығы ... ... ... бен тәуекелді бағалау мәселесі ерекше мағынаға ие болды. Биосфераның әртүрлі зиянды заттармен ластануы, табиғи экожүйенің ... ... ... ... ... ... ... тыйым салынған пестицидтер мен химиялық қаруларды залалсыздандыру, сақталуы одан да жоғары қатерге тең, ... ... ... бола ... Климаттың әлемдік өзгеру мүмкіндігімен, байланыстың әлемдік жүйесін құрумен, адам танымын манипуляциялау мүмкіндігімен және т.б. ... ... ... өте ...
Анализ бен тәуекелді бағалаудың негізгі мақсаты оны басқару құралы мен анықтау ... ... ... айтқанда - оның шекті деңгейге дейін төмендеуінен.
Тәуекелді бағалаудан бұрын осы ... ... ашып алу ... ... ... ... бір ... болады. ұғымын социологтар жағымсыз оқиғаның орын алу мүмкіндігін және осындай оқиғаның сандық шамасын ... ... ... ... ... немесе рационалды дәстүр ретінде талқылайды. Осы түсіндіру ғылымда, соның ішінде Ресейде үстем болып табылады. Осының негізінде тәуекелдің өзін ... ... ... ... ... есептейді. Табиғи және техногенді тәуекел анализіне деген бағдарды көптеген отандық мамандар ұстанады.
Тәуекелді талқылаудың басқа бір маңызды аспекті оның қауіптілікпен ... ... ... пен ... ... ... қамтиды, табиғатпен, қоғам және техникамен, сонымен қатар осы жүйелердің ішінде әртүрлі байланыстарды көрсетеді. Осы жүйелердің жеке ... және ... ... қайнар көзі де, зиянды әсердің объектісі мен табиғи, техногенді және социалды текті жағымсыз эффекттер (құбылыстар) болуы мүмкін [32]. ... ... және ... ... ... алатын мүмкіндік категориясы болып табылады. Нақты оқиғамен байланысты қауіптілік сипаты ретінде осы ... сол ... және ... ... болу ... ... ... Егер қауіптілік белгілі бір жағдайларда байқалған жағдайда кейбір оқиғалар Н1, Н2, ..., Нn онда оның мүмкіндігі толық ... ... ... ... ... Р(G/Нi) - G қауіптіліктің шартты мүмкіндігі; ... - осы ... ... ... қарағанда тәуекелді мүмкін болатын осы қауіптіліктің болу салдарынан бөлек қарастыруға болмайды. ... ... ... анализі , және ұғымдарын мақсатты етеді.
... тек ... ... қана емес, ұғымының туындысы болып табылады.
Нақты объект (субъект) үшін ... ... ... жағдайда ғана туындайды. Ол, біріншіден, қауіптілік көзінің болуын, берілген объектіге ... не ... не ішкі ... олардың комбинациясының; екіншіден, оның осы объектіге әсерін; үшіншіден, жеткіліксіз қорғаныш немесе мұндай әсерге бұл ... ... ... [33]. ... түрде белгілі бір әсердегі тәуекел (шешімнің тәуекелділігі) егер зиян келтіру қауіпі ... ... ... субъект немесе объект үшін болған жағдайда, шешімнің өзі осы қауіп туралы қарастырмайды немесе жеткіліксіз қорғануды (сақтандыру) қарастырады. Осылайша қауіптілік пен ... ... ... ... ... ... ... жағдай болып табылады 1 сурет.
Қауіптілік
Тәуекел
Осалдылық объектісі
Р(Н)
Р(Н)·* Р(F│Н)
Р(F│Н)
1 сурет. Сыртқы қауіптіліктен тәуекелдің түзілу ... ... ... ... оның басқа ұғымдармен байланысын байқауға мүмкіндік береді. Осы түсініктермен анықталатын барлық құбылыстар мен жағдай ... ... ... болып табылады алғашқы немесе өзгертілген (антропогенді әсер нәтижесінде) табиғат күшінің адам мен экономика объектісіне ... әсер күші ... ... бар ... ... ал ... өзі ... әсердегі, осылайша осал болып табылады.
Тәуекел - оның нәтижесі есебімен қауіптіліктің сандық шегі. Қауіптілік болу салдары ... ... ... ... және т.б. ... ... ... бағалау шығынды бағалаумен байланысты болуы тиіс. Күтілген ... ... ... сайын, сәйкесінше қауіптіліктің болу мүмкіндігі жоғары. Сондықтан:
(R) тәуекелден күтіліп отырған шығын;
(W) магнитудасында кейбір қысқартылумен қарастырылып ... ... ... ... ... ... туындысы ретінде анықталуы мүмкін:
(3)
Осылайша, ұғымы және екі түсінікті біріктіреді [34].
Адам белсенділігінің өсіп келе жатқан ... ... орта мен ... ... ... ... осы жүйелердің өзара байланысы туралы білімнің жеткіліксіздігі - осының барлығы белгісіздік сұрақтарына ерекше мән береді, мұның кілті - ... жолы ... ... ... ... әлемдік жылынуды қарастыруға болады. Бұрындары СО2 қалдығының парникті ... ... ... және ... деп ... ... кезде әлемдік жылынудың болашақ әсері туралы білімде тағы да елеулі белгісіздік бар, ... ... ... ... ... және оның ... туралы айтып жатыр. Бұл салдарлар атмосфераға CO2 қалдықтарына дұрыс қарауды талап етеді.
(Rес) тәуекелі - векторлық көпкомпонентті шама ... ... ... бағалы категория:
(4)
мұндағы
S - сценарий жазылуы;
Ps - ... іске ... ...
W - ... ... Оны ... график түрінде көрсетеміз.
W
PS
Rec = {PS, W}
2-сурет. Тәуекел шамасының графиктік көрінісі
Қазіргі көзқарастарға сәйкес тәуекел әдетте зиянды факторлардың түзілуімен және ... ... ... және осы ... ... экономикалық, экологиялық және басқа да шығын тигізетін техногенді процестер немесе табиғи құбылыстардан туындайды деп түсіндіріледі.
Авария, апат және зиянды табиғи ... ... екі ... ... түріне бөлу қабылданған: апат (катастрофа) және қауіпті процесс кезінде түзілген ... ... ... яғни ... ... тәуекелі; және апаттың (катастрофа) ұзақ мерзімді салдарымен және қауіпті табиғи құбылыстармен байланысты, қоршаған ортада жоғарыда айтылған зиянды факторлар мен ... ... ... ең ... ... ... ... [35].
Авария мен апаттар алғашқы көрген тәуекелдің әдетте техногенді тәуекел деп аталады, ол сөзсіз техногенді процестермен байланысты, яғни қоршаған орта ... ... әсер ету ... ... - экологиялық.
Экологиялық тәуекел деп қоршаған орта компоненті сапасының ... оның ... және ... түзулері, флора мен фаунаның деградациясы және түр әртүрлілігінің азаюы, табиғи процестердің дегорманизациясы, биогеохимиялық циклдардың бұзылуы, биотикалық ... ... мен ... ... ... қатар көрсетілген табиғи, табиғи-антропогенді түзілулердің адаптациялық мүмкіндігінің және ... ... ... ... ... және ... резервтен олардың жұмсалуын (экологиялық сыйымдылық) түсінуі болып табылады [36].
Экологиялық тәуекел ұзақ периодқа және ұзақ аралыққа созылуы мүмкін, оның кеңістікті-уақытша аймағы ... ... ... ... ... қатерді жорамалдау мен бағалау техногенді апат немесе ... ... ... ... ... өтсе де ... ауқымдылығын сақтайды. Мұның ашық мысалы 1986 ж болған Чернобыль апаты болып табылады, радиоэкологиялық шығынның ... ... ... ... қазіргі кезге дейін жалғасуда. Бұл кезде, сөзсіз, экологиялық салдарлы орын ... ... ... ... ... ... бұл жағдайда жақын және алыс деп бөлуге болады. Жақын салдар ретінде ғимарат пен жабдықтардың қирауы, ... ... ... ... алуы және ... болуы және т.б. түсіндіріледі. Алыстатылған салдарлар топырақтың, су және басқа да табиғи ресурстардың ұзақ уақыт ластануынан туындайды. ... ж. ... РФ Заңы ... - ... ... көзі ... мен ... ортаны зиянды әсерден сақтау. Заңда қауіпті өндіріс орындарының лицензиялануы туралы және ... ... ... мен ... орындамаған жағдайда лицензия тартып алынады немесе уақытша тоқтатылады, сонымен қатар қауіпті өндірістің лицензиялануы туралы және ... ... ... мен нормативтерді орындамаған жағдайда лицензияның алынатыны немесе тоқтатылатыны айтылған.
Алғаш Ресейде Заңға міндетті экологиялық сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... ретінде сақтандырудың қажет екендігін көрсетеді.
Ресей Федерациясы Заңына сәйкес [1] .
Егер экологиялық қауіптілік белгілі бір территория үшін ... ... ... ... ... , онда экологиялық тәуекел тек осы зонада қандай да бір іс-әрекетті субъект пайда болған кезде орын алады. Онда ... ... деп ... ... кері өзгерулердің туу қауіпі мен адам денсаулығының нашарлауының сандық ... ... Оны ... немесе табиғи тәуекел ұғымымен алмастыру және экологиялық салдар емес, әртүрлі процесс немесе құбылыстың пайда болу мүмкіндігі ретінде түсіндіру дұрыс емес.
Экологиялық ... ... ... ... ... ... күтім түрінде көрсетуге болады. Сәйкесінше тәуекел деңгейін анықтау үшін жалпы жағдайда оның ... үш ... ... ... ... болады:
(5)
мұндағы
R - тәуекел деңгейі, яғни белгілі бір шығынның адамға және қоршаған ортаға әсер ету ... - ... ... ... мен әсеріне негізделген оқиға немесе құбылыстың пайда болу мүмкіндігі (ретроспективте - жиілік);
R2 - адамға және ... ... да ... әсер ... физикалық өрістің, соққы күшінің, зиянды заттар концентрациясы өрісінің әртүрлі ... ... ... ... ... - жоғарыда айтылған өріс деңгейлері мен ауыртпалықтар белгілі бір шығынға алып келу мүмкіндігі [37].
Мүмкін болатын шығын ретінде ... ... ... ... әсер ... ... кері ... ұзақ мерзімді экологиялық сипатта да қарала алады.
Шығынның бірінші қадамы бұзылумен, өндірістік, әлеуметтік-тұрмыстық және басқа объектілердің зақымдануымен, материалды және мәдени ... ... ... ... сонымен қатар олардың денсаулығының нашарлауымен және т.б. сипатталады.
Шығынның екінші қадамы экологиялық жағдайдың кері өзгеруімен - ... ... ... ... ... бойынша адамдардың өмір сүруінің төмендеуі мен денсаулығының нашарлауы, әртүрлі түрдің ... мен ... ... өсімдік пен жануарлардың жеке түрлерінің жойылуы, экологиялық тепе-теңдіктің қозғалуы мен экожүйенің бұзылуы және т.б. көрсетіледі.
Шығынның қандай түріне ... ... ... ... ... немесе экологиялық қатер анықталады.
Сонымен, техногенді қауіптіліктің қай көзі ... да, екі ... ... ... ... ... ... мен экологиялық қатер. Осы көрсеткіштерді анықтау барысында жалпы болып R1 мен R2 ықтималды параметрлері табылады. Қатерді бағалаудағы ... ... R3 ... және оны ... әдісіне негізделген [38].
Қазіргі кезде экологиялық қатердің көптеген түрлерін бағалау бойынша ықтималды есептеу әдістері жоқ ... ... ... ... ... ... ... экологиялық сипаттар салдарынан адам денсаулығының нашарлауының ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тепе-теңдіктің ауытқуы дегармонизация тәуекелділігін бағалауда әдістемелік аппарат мәселесін шешу мен құру ... ... ... ... болып табылады.
Техногенді авария мен апатпен байланысты экологиялық тәуекелден басқа табиғи ортаның критикалық жағдайынан табиғи жолмен туындайтын потенциалды қауіптілік болады, ... ... ... ... ... ... бұзылулар және т.б. болуы мүмкін. Осы потенциалды қауіптіліктің шегі ... ... ... ... болу ... комплекс түрінде қаралған экологиялық тәуекел болып табылады.
Өндірістік объектілерді қалыпты эксплуатациялау жағдайында қауіп тудыруға негізделген оқиғалар зиянды ... ... ... ... мен ... ... табылады. Осы қалдықтар мен тастандылардың периодтылығы мен ... ... ... тірі ... ... кері әсер ... ету) ететін физикалық өріс деңгейі регулярлы немесе квазирегулярлы ... ие. R1 ... ... бұл жағдайда ерекше қиындықтар туғызбайды.
Экологиялық тәуекел түрлері қатары тәжірибеде орынды ескерілетін экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуі бойынша жоғарыда ... ... ... ... кері ... ... бағалауды, экологиялық тепе-теңдіктің ауытқу тәуекелін бағалауды және т.б. жүргізу қажет [39].
Тәуекел түрлерінің жіктелуі мен ... ... ... ... ... ... бір ... қатысты тууы мүмкін. Тәуекел объектілері мен қажетсіз оқиғалар қатынасы жекеше, техникалық, ... ... және ... ... ... мүмкіндік береді. Оның әрбір түрі сипаттамалық көздер мен тәуекел факторларына негізделеді, оның ... мен ... ... ... 1 - Тәуекел түрлерінің жіктелуі мен сипаттамасы
Тәуекел түрі
Тәуекел ... ... ... ... ... ету жағдайы
Ауруға, өлімге душар болу, жарақат алу, мүгедек болып қалу
Техникалық
Техникалық ... мен ... ... және ... ... ... ... кемелденбегелік және т.б.
Авария, жарылыс, өрт, апаттар
Экологиялық
Экологиялық жүйелер
Қоршаған ортаға антропогендік әсер ету, ... оқыс ... ... ... стихиялық апаттар
Қоғамдық
Қоғамдық топтар
Оқыс жағдайлар, өмір сапасының төмендеуі
Топтық жарақаттар, адамдардың ауруға ... ... ... өлім ... артуы
Экономикалық
Материалды қорлар
Өндіріс орындарына немесе табиғи ортаға түсетін қауіптің жоғарлауы
Қауіпсіздікке ... ... ... ... қорған баушылықтан туындайтын шығын
Төменде статистикалық мәліметтер негізінде қатердің сипаттамасы мен есептеуі ... Жеке ... ... ... ... жағдайда потенциалды қауіптің мүмкіндігінің ұйымдасуына негізделген. Оны ұйымдасқан тәуекел факторлары саны бойынша анықтауға болады:
(6)
мұндағы:
Rи - индивидуалды (жеке) ...
P - ... бір f ... ... t ... бірлігінде зардап шеккендер (қайтыс болғандар) саны;
L - t уақыт бірлігінде f тәуекел факторына ұшыраған адамдар саны.
Жеке тәуекел егер адамдар ... ... ... ... ... ... ал егер адам ... қоғаммен бірге ұшыраса (мысалы, жоғары қауіп көзі маңындағы ... ... ... өмір ... ... ... [40].
Техникалық тәуекел - техносфера элементінің сенімділігінің комплексті көрсеткіші. Ол машиналар, механизмдер эксплуатациясы кезінде, технологиялық ... ... ... және ... мен құрал-жабдықтарды эксплуатациялау кезіндегі авария немесе апат мүмкіндігін білдіреді:
(7)
мұндағы:
RT - техникалық тәуекел;
T - t ... ... ... жүйе мен ... апаттар саны;
T - f тәуекелдің жалпы факторына ұшыраған техникалық жүйе мен объектілердегі ... ... ... ... ... ... кері ... масштабы мен ауыртпалығын, сонымен қатар адам өмірінің сапасын төмендететін ... ... мен ... ... Жалпы заң бойынша бұл тәуекел адам топтары мен бірлестіктері үшін. Оны, мысалы, ... ... 1000 ... ... өлім ... ... бағалауға болады:
(8)
мұндағы Rә - әлеуметтік тәуекел;
C1 - ... ... ... ... ... мысалы, төтенше жағдайлар дамымай тұрып t уақыт бірлігіндегі қайтыс болғандар (өлім) саны;
C2 - сол ... ... ... ... ... мысалы төтенше жағдайдың басылу сатысындағы;
L - зерттелініп отырған топтың ... саны ... ... ... мен ... қатынасымен анықталады.
Тәуекел факторлары есебінен тәуекелдің сандық бағалауын тәжірибеде (мысалы, заң шығару қызметінде) немесе кез келген шешімді қабылдауда пайдалану адам мен ... орта үшін ... ... оның ... ... ... қолданудың қажеттілігін көрсетеді. Қиындық бұл тәуекелді оның маңыздылығының әртүрлі жақтарын ескеретін бір жалпыланған көрсеткіш арқылы білдіру мүмкін еместігінде. Жылына күтіліп ... ... ... ... да бір ... ... жеке адам үшін кез ... технологияда құрбан болу мүмкіндігі, белгілі бір адам топтары үшін ... ... ... немесе кез келген тұрғындар топтары үшін) қауіпті салдарлар мүмкіндігі, көп құрбанды бір ... ... ... және ... да көрсеткіштер жағдайды әртүрлі сипаттайды және тәуекел факторы есебінен шешім қабылдауда ... ... ... ... ... ... ... өте маңыздысы тәуекел шегінің қойылу формасы болып табылады. Жеке тәуекелді түсінудегі кең тараған әдістердің бірі - осы ... ... ... адам ... ... топографиялық картасының түрі болып табылады. Бұл картада қатерге сай жыл ... жеке адам ... ... ... сандық шамаға сәйкес тұйықталған қисық сызықтар көрсетілуі тиіс: 10-4, 10-5, 10-6, 10-7 ... Жеке ... ... ... тәуекелдің сандық шамасы ретінде жеткілікті статистикалық ақпараттың болуымен ... ... ... ... ... ұшырағандар санына қатысын алады. Тұрғындардың мәліметі бойынша адам психологиясы 10-3 тәуекел деңгейімен келісуге рұқсат ... 10-4 ... ... ... тәуекелді төмендетуге жұмсайды. 10-5 қолайлы деп танылды, ал 10-6 мүмкіндігінде жай адам әбіржіп кетеді [42].
Қолайлы тәуекел өзінде ... ... ... мен саяси аспектілерді үйлестіреді және қауіптілік деңгейі мен оның жетістігінің мүмкіндігі арасындағы кейбір қарама-қайшылықтар ... ... ... жүйе ... артуының экономикалық мүмкіндіктері шексіз емес. Өндірісте техникалық жүйе қауіпсіздігінің артуы мақсатында өндірістің социалды аймағында зиян ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету және т.б.)
Н.И Кузьминмен ұсынылған бағдар тәуекелді басқару тепе-теңдік ... ... ... ... есебінен тәуекелмен басқару есебі туралы мүмкіндік береді. Осы жол оның экономикасына альтернативті технологияны (жаңа немесе дәстүрлі түрдегі ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... енгізу барысында әлеуметтік-экономикалық жүйеде (ӘЭЖ) тәуекелді басқару мәселесін ... ... және екі ... ... ... ... альтернативті технология енгізілген, екіншісіне - енгізілген технологияға тән қауіптілік.
Құрылғыларды жетілдіруге кеткен шығынның артуымен техникалық қатер төмендейді, алайда ... ... ... Қосынды тәуекел техникалық пен әлеуметтік аймақта белгілі бір қатынаста инвестиция арасында минимум болады.
Қазіргі кезде халықаралық келісім бойынша техногенді ... ... ... 10-7 - 10-6 аралығында (өлім жағдайында адам жылына-1) болу керек деп саналады, ал 10-6 шамасы жеке тәуекел үшін ... ... ... табылады. Ұлттық ережеде бұл шама өрт қауіпсіздігі мен радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін қолданылады.
Әдебиет көздерінен алынған ... көзі мен адам ... ... деңгейінің жіктелуі 2 кестеде келтірілген. Адам өлімінің көздері мен ... ... ... ... ... ... (R - ... қауіпті жағдайлардың саны адамдардың жыл-1)
Кесте 2 - Қауіптілік көзі мен адам өлімінің тәуекел деңгейінің жіктелуі
Ластану ... ... ... ... ішкі ... және соматикалық аурулар, қартаю
Rср = (0,6 - 1)10[-2]
Табиғи тіршілік ету ортасы
Оқыс жағдайлардан болған ... ... (жер ... ... су ... және ... = 110-6
су тасқыны 4 10-5
жер сілкінісі 3 ... ... 6 ... 3 ... тұрмыста, автокөліктерде болатын оқыс жағдайлар, қоршаған ортаның ластануынан пайда болатын аурулар.
Rср = 110[-3]
Кәсіби қызмет
Кәсіби аурулар, өндіріс орындарында болатын оқыс ... ... ... ... ... Rср ... қауіпсіз
Rср = 10-4-10-3
қауіпті Rср = 10-3-10-2
аса қауіпті Rср 10-2
Қоғамдық орта
Өз-өзіне қол жұмсау, өз-өзін жарақаттау, қылмыстық әрекеттер, соғыс қимылдары және ... = (0,5 - 1,5) ... ... ... өркениеттің дамуының әртүрлі сатысында әртүрлі екенін ескере кету керек [43].
2.2 Ластаушы заттар әсерінен денсаулық үшін тәуекелді бағалау ... ... ... аз ... ... ... мәселесін зерттеп жүрген көптеген халықаралық ғылыми ұйымдар және көптеген авторлар пікірінше адам денсаулығы үшін кері ... ... ... табылады:
* тәуекелді жаңа белгілі мүшелердің (немесе ұлпалардың) арту жиілігі;
* ұрпақтардағы кейбір тұқымқуалайтын ауру жиілігінің артуы;
* эфектінің екі класы стохастикалық ... ... ... өте ... ... өлшенуі мүмкін емес және аз мөлшердегі эффектіні бағалау үшін үлкен мен орташа мөлшер аймағында белгілі "мөлшер-эффект" ... ... бұл ... ... гипотезаларды және моделдерді пайдалана отыра аз мөлшер ... ... ... ... ... тәуекелді жаңа түзілулерді индуцирлеу эффектісі үшін "мөлшер-эффект" тәуелділік (үлкен және орташа мөлшер әсеріне ағзаның биологиялық реакциясын ... ... ... ... ... ... ... а1, а2, А1, А2 - ... - ... дене үшін мөлшер (немесе белгілі бір мүше үшін);
(D) - ... ісік ... ... болуының қосымша жиілігі (немесе белгілі бір мүшеге сәйкес олардың арнайы формасының). Ережеге сәйкес аз мөлшерге ауысқанда бұл ... не ... ... ... түрге келтіріледі:
Стохастикалық эффект тәуекелін бағалауды жүргізу үшін "мөлшер-эффект" тәуелділіктің сызықты формасы әлдеқайда қолданымды. Тәуелділіктің дәл осы түрі ... және ... ... ... ... ... жоғарыдан шектеу үшін) мақсаты үшін де қолданылады. Мұндай жол эффектілерді бағалау сызықты ... ... ... ... ... ... табылады, әбден мүмкiнi бiрнеше тым көтерiлген болады [44]. ... ... ... ... ... ... мүмкін. Әсер ретінде бұл жерде кез келген ортадағы зиянды заттың концентрациясы (мөлшері) арқылы көрсетілетін техногенді әсер ... ... ... ауадағы, судағы ластаушы заттар. Тәуекелді бағалауда концентрация сияқты ұғымды қолдану ыңғайлырақ, себебі оның шамасы өлшенуі ... жай ғана ... ... ... ... ... бір ... бар. Мұның себебі соңғы есепте адам денсаулының шығыны тәуелді ... ... ... ... ... ... байланысты екені әлі де біржақты емес. Мысалы зиянды заттың ауадағы концентрациясын сипаттайтын, әсердің белгілі бір деңгейінде мөлшер тыныс алу жылдамдығына, ... ... ... ... және ... процестер сипатына және басқа да факторларға тәуелді. Мөлшер тұтынылатын ауа немесе су құрамындағы дәл сол заттарға ғана емес, ал ... ... ... ... ... ... әсер ... канцерогенді салдарды оның өзі емес, оның метаболиті тудырады.
Канцерогенді тәуекелді есептеу техногенді факторларға негізделген, жоғарыда ... ... және де оның әсер ету ... сипаттайтын тәуекелдің жеке көрсеткіштер қатары анықталды.
Стохастикалық эффектілерді өлшеу үшін көрсеткіштер өмірлік тәуекел (немесе оның қарқындылығы) және ... ... ... ... ... ... ... үшін немесе адамға әсер ету деңгейін жоғарыдан шектеу үшін, екіншісі - популяциялық (ұжымдық) эффектілерді бағалау мақсаты және осы ... ... ... ... ... ... ... салыстыру үшін қолданылады [45].
Өмірлік тәуекел шамаланған эффект байқалатын адамдар үлесін анықтайды. Егер эффектілер фаталды сипатта болса, онда өмірлік ... ... ... ... ... - ... фактор әсері салдарынан i-типтегі эффектілердің пайда болу қарқындылығының өзгеруі;
H0(a) - өмір сүрудің модифицирленген функциясы (немесе кейде ... деп ... өмір сүру ... ... м(а) немесе ауруға шалдығудың mм(а) жас шамасына байланысты коэффициенттер осы жасқа дейін өмір сүру жағдайында а жас ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінің уақытша тығыздығы ретінде анықталады. Егер (а) өлімнің кейбір нақты себебіне қатысты болса, онда ол мi(а) ... ... Тірі қалу ... Н(а) ... а ... ... өмір сүру ... ретінде анықталады. Жиі бұл функцияны өмір сүру ұзақтығы деп атайды. ... ... Ri ... өмір ... ... ... өлуі мүмкіндігі ретінде анықталады [46].
Тұрғындар денсаулығына антропогенді әсердің анализіне негізделе отыра экологиялық тәуекел ... ... ... ... осы ... ... алу жұмыста көрсетілген.
Ережеге сәйкес стохастикалық эффектілер үшін мi(a) өлшеу мүмкін емес (жоғарыда ... ... ... ... мi(a) ... ... ... хеоретикалық жағдайды және биологиялық гипотезаларды пайдалана отырып тұрғызылады.
Әртүрлі факторлардың тұрғындар денсаулығына әсер ету эффектісін ... ... ... әдістері бәсекелес тәуекелдер теориясының мүмкін түсінігі - теоретикасына негізделген.
Ережеге сәйкес аз әсердің стохастикалық ... ... ... және ... ... денсаулықтың белгілі сипаттамаларының өзгерісін білдіреді. Мысалы, радиациялық сәулеленудің спецификалығы сәулелену нәтижесінде тек тәуекеллі ісік жиілігі ... ... ... айтқанда, техногенді фактордың әсерін қартаю гипотезасына тәуелсіз жеке қарастыруға болады (бұл стохастикалық аймақты анықтайтын аз әсер үшін дұрыс), яғни өлімнің ... ... және ... ... салдарынан болған өлімдер тәуелсіз болып табылады [47].
Әсердің техногенді факторына негізделген стохастикалық канцерогенді тәуекел үшін түсінік қарастырылған ... ... ... келесі түрде берілуі мүмкін:
мұндағы:
z индексі - техногенді фактор;
i(D) - "мөлшер-эффект" функционалды тәуелділігі;
i - ... ... ... а - ... ... ... жас ... - бастапқы жас шамасы;
Н0 (а) - тірі қалудың ... ... (z ... енгізгенге дейінгі);
hz,i (t) - бәсекелес факторлар болмаған ... ... ... ... ... байланысты таралу тығыздығы.
Қарастырылған мүмкінді жол жеткілікті өнімді болып ... және анық ... ... ... ... ... ... алуға (әсер ету сипатын және басқа да факторларды ескере ... және оны ... ... береді. Қысқартылған өмірлік тәуекел тәуекелді сараптау барысында есепке алуды талап ететін жоғарыда айтылған барлық аспектілерді ескеруге мүмкіндік береді [48]. ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Қоршаған орта компоненттерінің ластаушы заттарымен байланысты экологиялық тәуекелді сандық бағалауда қосымша тәуекел жиілігі деп аталатын шама маңызды ... ... Іс ... және ... ... негізделген жағымсыз эффектілердің түзілу механизмдері qe - ... ... ... ... ... ескеріледі. Бірдей әсер ету механизмі жағдайында:
мұндағы:
qt, qc - тәуекел тобында және бақылау ... ... ... ... болу ... бұл ... әртүрлі болса:
Қоршаған ортада бар токсиканттардың әсерін бағалау үшін [Pe(D)]ij арқылы белгіленетін ұғымы енгізіледі. ... ... ... ... ... табылады, ол берілген токсиканттың Fr тәуекел факторына және D оның ... ... ... мг өлшенеді, ал тәуекел факторының өлшем бірлігі (мг)-1 және мөлшер бірлігіне келетін тәуекел ... ... ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде анықталуы тиіс. Егер мөлшер мен тәуекел арасындағы байланысты сызықты деп алсақ, ал ... ... ... болмаса, онда [Pe(D)]ij шамасы қарапайым формуламен анықталады:
мұндағы с - токсиканттың ... - оның ... ... ... t - ... әсер ету ... салдарлардың саны (мысалы, тәуекелді ісік) тұрғындарға токсиканттардың әсері келесідей анықталады:
мұндағы Nij - токсикант әсеріне ұшыраған мекендердің саны; k - ... ... n - ... токсиканттың мөлшері деңгейінің саны.
таңбасы қарастырылып отырған токсиканттармен болған (аз мөлшерде шамасы елеусіз болуы мүмкін, яғни оны ... ... ... ... ... ... қиын болып табылады) аурулардың (excess) қосымша жағдайларын көрсетеді
Стохастикалық канцерогенді тәуекелге арналған формуланы популяциялық тәуекелді жедел сандық бағалау үшін ... ... ... тәуекел, терминнің өзі көрсетіп тұрғандай, жедел зиянның ықтималдылығымен - барлық өміріне немесе бір жылына есептелінген салдардың ... ... ... ... ... және ... жиі синонимдер ретінде қолданылады, алайда оқиғаның ықтималдылығынан бөлек оның салдары - адам өлімі болып тұр. Нормалық ... ... ... үшін ... ... ... АҚШ-тың Федералды мекемелері ЕРА (Қоршаған ортаны қорғау агенттігі) нормаларына сәйкес 10-6 тең теориялық жеке ... ... ... ... бұл өмір сүру ... 70 ... тең ... адамның барлық өмірінің миллионға бір мүмкіндігінің өлім ықтималдылығының артуына сәйкес. Бір ... ... ... ... ... жыл-1 ... [49].
Іс-әрекеттің қауіпті түрлерімен байланысты рұқсат етілген жеке ... ... үшін ... Эшби ... деп аталатын критерий қолданылады. Олар жылына бір фаталді жағдайдың (бір өлімнің) ықтималдылықтары болып табылады. Бұл критерийлердің сипаттамалары 3- ... ... ... 3 - Эшби ... ... ... ... рангі
Жылына шаққандағы 1 өлім мүмкіндігі
Ықтималдылық ... кем ... ... емес
2
10[-4]
Ерекше жағдайларда ғана тәуекел ықтимал
3
10[-5]
Түбегейлі негіздеуді қажет етеді
4
10[-6]
Тәуекел шектеусіз ықтимал
Түзу сызықты және табалдырықсыз сипаттағы ... аз ... доза ... ... ... ... арқылы қосымша тәуекелді бағалай алады:
Мұндағы; Fr - мөлшер бірлігіне шаққандағы қосымша тәуекелдің деңгейін мг-1 ... ... ... ... Fr мәнін тәуекелдің qe,мин сан мәнін зерттелген минималды мөлшерге Dмин бөлу арқылы есептеуге болады:
Fr = ... / Dмин ... ... ... ... заттың бірлігіне келтірілген және кері миллиграммен (мг-1) көрсетілген ерекше тәуекелмен сипатталған. Кейде R мөлшерге емес ... с ... ... ... ... ... ... мөлшерімен берілсе (ластаушы заттар ауада болған жағдайда), онда тәуекел факторы (мкг/м3)-1 түрінде сипатталатын концентрация бірлігіне жатқызылуы керек. Тәуекел факторымен (мг-1) және ... ... ... ... ... ... сипатталады:
Fr(мкг/м3)-1 = Fr(мг-1) 10-3(мг/мкг) t ... ... ... ... токсиканттың интенсивтілігі;
t - ағзаға түсу ұзақтығы.
Бұл арақатынас тәуекелге ұшыраған адамдар тобына токсиканттың әсер ету ... және ... ... ... ... ... ... болған жағдайда қолданылуы мүмкін [50].
Тәуекел факторын тәуекел мен ... ... ... HD арасындағы байланыс арқылы сипаттауға болады:
Формуладағы мөлшер қуаттылығы бір экспозицияға және адам денесі салмағын бір кг шаққандағы токсиканттың мг ... ... ... Осылайша НD мәнін мг/(кгдень), тәуекел факторын Fr - кері ... ... ... ... Егер адам ... ... ... 70 кг деп алсақ, онда [мг/(кгкүн)]-1 және мг-1 түрінде сипатталған тәуекел факторы мәнінің арасындағы арақатынасты оңай ... ... ... ... = Fr (мг-1) 70 (кг) t (күн) ... t - экспозиция уақыты.
2.3 Зерттеу ... ... ... (1991 ... ... ... дейін - Гурьев облысы деп аталды) 1938 ... ... ... 118,6 мың км2, ... ... Батыс бөлігінде орналасқан.
Қазіргі таңда осы елді мекеннің тұрғындарының саны 513,3 мың адамды құрайды. 2009 жылғы ... ... ... саны 2,3% ... яғни бұл ... өлім ... қарағанда туылу коэффицентінің жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар осы ... ... ... ... көп ... ... Қазақстанның басқада аумақтарынан миграциялануының әсері де осы көрсеткішке көп әсерін ... ... ... қаласы болып табылады. Администрация-территориялық бөлінуі: 2 қала, 7 ... 176 ... ... ... ... маңы ... орналасқан. Шекараның ұзындағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 350 км, шығыстан батысқа ... 600 км. ... ... - ... ... - ... оңтүстік-шығыста - Маңғыстау, батыста - Астрахань облыстарымен ... ... ... мен Астананың арақашықтығы - 1810 км[51].
Атырау облысының территориясы Каспий теңізінің ... және ... ... жағалауларын және Орал өзенінің екі жағалауын қамтиды.
Табиғи-қорлық потенциалы. Мұнай-газ өндірісі қарқынды ... келе ... ... ... бай ... ... аймақтарының бірі болып табылады.
Облыс аумағында мұнай-газ және газоконденсат кен орындары анықталған. Қ.Р. мемлекеттік қоры бойынша Атырау облысында 87 ... ... кен ... оның ... 66 ... 21 ... және газоконденсат кен орындары белгіленген.
Тенгиз және Королевский кен орындарын өндіру жобасын іске асыратын және ... ... ... ... асыратын Аджип ККО компаниялары мұнай-газ секторындағы басты инвесторлар ... ... ... ... облыста басқада минералдардың кен орындары бар: құрылыс өндірісінің шикізаттары (52,7 млн. тоннаға бағаланады); калий тұзы (697 млн. ... ... тасы (41,2 ... гипс (21,0 ... ... ас тұзы (687,0 млн. ... құм ... қоспасы (12,0 млн.м3); әктас (1,9 млн.м3); бор (95,2 млн. тонна); бешофит (50,0 мың тонна); минералды сулардың қайнар көздері, натрий ... ... ... ... хлориді, магний сульфаты.
Атырау облысының климаты шұғыл континетті, құрғақ. Жылы атлантикалық ауа массалары аумақты дымқылдандыруға еш әсерін тигізбейді, ... ... ... ... ... ... ... ұстап қалуға кедергі келтіреді. Каспий және Арал теңіздерінің әсері де шектеулі. Ол тек жағалаудың жіңішке шеттігінде байқалады және ауаның дымқылдануына, қыс ... ... ... ... ... ... салқындауына, жылдық және тәуліктік температура амплитудасының азаюына әсер етеді. Қаңтардың орташа температура -7, -11° С. Тұтастай алғанда қысы ... ... ... ... ... кейде қысқы аяздар -36, -42° С - ге ... ... ... минимум). Аумақтың басым бөлігінде жаз ыстық және ұзақ. Шілденің орташа температурасы (ең ыстық ай) 25,0° ... ... ... Кей ... ауа ... 41-46° С-ге ... ... Ауаның орташа тәуліктік температурасы 0° С-ден жоғары кезеңнің ұзақтығы 235-255 күнге сақталады. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 140-200 мм ... ... көп ... ... жылы мезгілінде 85-120 мм болады. Қарастырылып отырған аумақ желдік энергетикалық қорына бай. Күшті желдер мен борандар болып тұрады. Аумақтың ... ... ... орташа жылдық жылдамдығы 4-5 м/с құрайды. Облыстың солтүстік бөлігінде негізгі сегіз бағыттан жиі жел соғып тұрады[53].
Ауаның ылғалдылығы. ... мен ... ... топырақ бетінің, өсімдіктің және су тоғандарының булануы туралы түсінік береді. Ылғалдылықтың ең төменгі көрсеткіші жаз айларына ... 45-47% ... ... 4 - ... ... ... жылдық және айлық көрсеткіштері.
Метео-станция
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Жыл
Атырау
83
82
77
58
48
47
47
47
55
69
79
84
65
Калмыко
82
82
82
61
48
44
44
45
52
67
80
83
64
4-сурет. ... ... ... ... және ... ... (Атырау).
5-сурет. Ауаның салыстырмалы орташа жылдық және айлық көрсеткіштері ... ... ... ... 64-65% ... Ылғалдылықтың ең жоғарғы көрсеткіші қыс мерзімінде байқалады (желтоқсан-ақпан), оның орташа айлық мөлшері 82-84% ... ... ... төмен температурамен құрғақ суық ауамен сипатталады.
Экономикалық потенциал. Облыстың социалды-экномикалық динамикасы Елбасының стратегиялық ұстанымдарына толығымен сәйкес ... және ... ... ... ... ... болады.
Атырау облысының экономикасының дамуының басымды бағыттарына жанармай-энергетикасы, құрылыс материалдарының өндірісі, агрошаруашылық, ... және ... ... ... ... ... ... өндірістік сектор құрайды, оның үлесіне валдық аймақтық өнімнің жартысы ... ... ВАӨ ... ... облыстарының ішінде Атырау облысы бірінші орында.
Атырау облысының экономикалық потенциалы индустриалды сипатқа ие. ... ... ... ... орынды шикі мұнайды және газды өндіру, мұнайды қайта айдау, энергетика үлестірілімі мен өндірісі алады.
Мұнай газ кен ... ... ... ... ... және ... флотты дамытуға, жаңа жұмыс орынын құруға, кадрларды оқытуға, тұрғындардың көп мөлшерін жұмысқа тартуға, Отандық ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мәселелерін шешуге, балық өндіру өндірісін көбейтуге мүмкіндік ... ... ... ӨФ және АҚ ... қызметі.
2.4.1 ӨФ туралы жалпы мағлұмат.
ӨФ-ның негізгі ... ... және ... ... болып табылады.
Администрациялық қатынаста ӨФ-ның өндіріс объектілері Атырау облысының Исатай, Мақат, Жылыой аудандарында орналасқан.
... ... 4 ... өндіруші басқарылымдары бар - , , , және өндірістік техникалық қамтамасыз ету және ... ... ету ... 2 қосымша басқарылымдары бар - .
Пайдаланылып отырған скважиналардың жалпы саны 1550, ал ... ... қоры 2270 ... ... ... ... ... Орта Азия Орталығы магистральды газ құбыры, Атырау-Ақтөбе-Торицк және ... ... жол ... ... ... АҚ аймағы бойынша өтеді [56].
Қазіргі таңда ӨФ-да 5 545 адам жұмыс жасайды, осы ... 31 ... кен ... ... ... ... мұнайдың орташа мөлшері 2 млн. 800мың тонна. Кен орындарының жартысынан көбі 40 жылдан 100 жыл аралығында жұмыс істеуде. Эмбі кен ... және ... ... ... ... істеуі революцияға дейінгі кезеңнен 1911 жылдан бастап (Доссор кен ... ... ... ... ... ӨФ қазіргі кезде өзінің негізгі мақсаты, мұнай мен ... ... ... ... ортаны қорғау және табиғи қорды тиімді пайдалану мәселелеріне ерекше көңіл бөлуде [57].
Кесте 5 - 2011-2015 жж негізгі өндірістік ... ... ... ... өндіру, т/жыл
396 000
396 000
405 000
412 000
газ өндіру, м3/жыл
71 273 302
71 925 500
73 295 250
74 240 250
Скважиналар саны, тал
170
170
170
170
Батыс Прорва
мұнай ... ... ... ... ... ... ... м3/жыл
14 953 302
15 605 500
16 975 250
17 920 250
Скважиналар саны, тал
48
48
48
48
Ақтөбе
мұнай өндіру, ... ... ... ... ... ... ... 440 000
4 440 000
5 809 750
6 754 750
Скважиналар саны, тал
21
21
21
21
Досмухамбетов
мұнай өндіру, т/жыл
69 000
69 000
66 000
63 000
газ ... ... 243 ... 243 000
4 612 750
5 557 750
Скважиналар саны, тал
33
33
33
33
Құлсары
Құлсары
мұнай өндіру, т/жыл
3 800
3 ... ... ... ... ... саны, тал
18
18
18
18
Қосшағыл
мұнай өндіру, т/жыл
3 900
3 900
3 800
3 700
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
-
Скважиналар саны, тал
32
32
32
32
Төлес
мұнай өндіру, т/жыл
2 900
2 900
2 900
2 800
газ өндіру, ... ... ... ... т/жыл
80 300
80 300
82 000
82 000
газ өндіру, м3/жыл
6 560 000
6 560 000
6 560 000
6 560 000
Скважиналар ... ... ... ... ... ... 800
6 300
6 200
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
-
Скважиналар саны, тал
26
26
26
26
Терең-өзек
мұнай өндіру, т/жыл
69 000
69 000
67 ... ... ... м3/жыл
-
-
-
-
Скважиналар саны, тал
207
207
206
205
Кісімбай
мұнай өндіру, т/жыл
31 000
31 000
29 000
28 ... ... ... 697 ... 697 ... 697 000
2 697 000
Скважиналар саны, тал
25
25
25
24
Аққұдық
мұнай өндіру, т/жыл
29 600
29 600
27 000
26 ... ... ... 000
178 000
178 000
178 000
Скважиналар саны, тал
10
10
10
10
Жалпы МГӨӨ бойынша, мұнай:
815 300
815 300
818 000
825 000
Жалпы МГӨӨ бойынша, газ:
103 344 604
104 649 ... 128 ... 908 ... МГӨӨ ... скважиналар
622
622
621
618
Кесте 6 - 2011-2015 жж негізгі өндірістік көрсеткіштері
Кен орындарының
атауы
2011ж
2012ж
2013ж
2014ж
2015ж
1
2
3
4
5
6
С. Балгимбаева
мұнай өндіру, т/жыл
121 800
118 ... ... ... 200
газ өндіру, м3/жыл
537 000
521 000
506 000
489 000
472 000
Скважиналар саны, ... ... ... ... м3/жыл
22 000
21 000
20 000
19 000
18 000
Скважиналар саны, тал
10
10
10
10
10
Оңтүстік-Батыс
Камышитовое
мұнай өндіру, т/жыл
230 500
226 000
224 ... ... ... ... ... 381 000
9 206 000
9 153 000
9 113 000
8 934 000
Скважиналар ... ... ... ... 430
130 600
129 600
126 600
121 800
газ өндіру, м3/жыл
899 000
914 000
907 000
886 ... ... ... ... өндіру, т/жыл
11 060
11 900
16 700
20 500
21 000
газ өндіру, м3/жыл
2 544 ... 737 ... 853 ... 727 ... 830 000
Скважиналар саны, тал
11
11
15
18
21
Жаңаталап
мұнай өндіру, т/жыл
186 100
193 100
200 400
212 000
210 000
газ өндіру, м3/жыл
3 034 00
3 148 000
3 267 ... 456 ... 423 ... ... ... ... т/жыл
71 000
71 700
70 400
69 000
67 000
газ өндіру, м3/жыл
1 683 000
1 699 000
1 668 000
1 635 ... 588 ... ... ... ... т/жыл
189 600
191 500
192 600
118 000
178 000
газ өндіру, м3/жыл
1 156 ... 168 ... 175 ... 147 ... 086 000
Скважиналар саны, тал
89
91
94
96
96
Кесте 7 - 2011-2015 жж негізгі өндірістік көрсеткіштері
Кен орындарының
атауы
өндіру ... ... ... өндіріс қуаттылығы
2011ж
2012ж
2013-2015жж
1
2
4
5
6
С. Нуржанова
мұнай өндіру, т/жыл
900,0
900,0
900,0
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
Скважиналар саны, тал
17
15
13
Солтүстік
Жолдыбай
мұнай өндіру, т/жыл
29 000
30 310
31 ... ... ... 000
200 ... ... ... ... Мақат
мұнай өндіру, т/жыл
214 690
214 300
211 250
газ өндіру, м3/жыл
10 300 ... 400 ... 300 ... ... ... ... ... өндіру, м3/жыл
-
-
-
Скважиналар саны, тал
22
20
18
Таңатар
мұнай өндіру, т/жыл
3 900
3 800
3 700
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
Скважиналар саны, тал
3
3
3
Байчунас
мұнай өндіру, т/жыл
5 400
5 350
5 ... ... ... ... тал
54
52
52
Қарсақ
мұнай өндіру, т/жыл
41 000
36 290
34 440
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
Скважиналар саны, тал
180
186
188
Алтыкөл
мұнай өндіру, т/жыл
17 860
17 560
17 220
газ өндіру, ... ... ... ... ... ... 800
9 600
газ өндіру, м3/жыл
10 000 000
9 800 000
9 600 000
Скважиналар ... ... ... ... ... ... 300
3 200
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
Скважиналар саны, тал
36
33
31
Комсомольский
мұнай өндіру, т/жыл
200
200
190
газ өндіру, м3/жыл
-
-
-
Скважиналар саны, тал
3
3
3
Бекбике
мұнай өндіру, т/жыл
2 000
1 990
1 980
газ өндіру, ... ... ... бойынша қорытынды
мұнай өндіру, т/жыл
511,0
503,279
494,478
газ өндіру, м3/жыл
20 049 000
20 400 000
20 090 000
Скважиналар саны, тал
558
557
546
Кесте 8 - ... жж ... ... ... ... көрсеткіштері
Негізгі өнімдер бойынша өндіріс қуаттылығы
2011ж
2012ж
2013-2015жж
1
2
4
5
6
В. Молдабек
мұнай өндіру, т/жыл
400 980
384 500
369 850
газ ... ... ... ... 532,1
Скважиналар саны, тал
372
371
370
С. Қотыртас
мұнай өндіру, т/жыл
32 170
48 000
57 800
газ өндіру, м3/жыл
2 079,0
2 447,7
2 663,9
Скважиналар саны, тал
32
37
41
Б. ... ... ... ... ... ... өндіру, м3/жыл
2 731,8
2 903,3
3 080,2
Скважиналар саны, тал
43
49
54
УАЗ
мұнай өндіру, т/жыл
20 000
22 400
27 ... ... ... ... тал
14
18
203
Қондыбай
мұнай өндіру, т/жыл
2 450
2 400
2 350
газ өндіру, м3/жыл
11,6
11,6
11,6
Скважиналар саны, тал
3
3
3
2.4.2 Түзілген қалдықтардың сипаттамасы
ӨФ-ның өндірістік-шаруашылық қызметінің барысында әртүрлі қалдықтар түзіледі, ... ... ... ... және оларды жою қоршаған ортаның әртүрлі компоненттеріне әсер етуші потенциалды көздердің бірі болып ... [58]. ... ... - ... ... ... ... шикі зат пен материалдардың қалдықтары түрінде болатын өндірістің қосымша өнімдері. ... ... ... ... ... қатысқан материалдар, ыдыстар, коммуналдық құрылғылар, істен шыққан құрылғылар және т.б. жатады.
ӨФ-лы объектілерінде қалдықтардың негізгі үш тобы түзіледі:
а) негізгі өндірістің ... ... ... қалдықтары;
в) коммуналды қалдықтар;
Осы жұмыста келесідей қалдықтар тобының түзілуі, сипаттамасы, басқару өндірістік ... ... ... ... ... скважиналарын бұрғылау, құру және пайдалану барысында түзіледі, мұнайды жинау, тасымалдау, сақтау және ... ... ... ... қалдықтар түзіледі:
* мұнай шламдары (резервуар түбіндегі қалдықтар) ... ... ... ... ... ... және ... екінші рет жуу қалдықтары, скважиналарды толығымен немесе жартылай жөндеу барысында түзіледі;
* Бұрғылау қалдықтары (бұрғылау шламдары, кері бұрғылау ерітінділері) скважиналарды бұрғылау ... ... ... ... - осы ... ... өндірістік технологиялық құрылғыларды жөндеу және қызмет көрсету, істен шыққан технологиялық және автотранспорттық ... ... мен ... ... мен ... ... жөндеу үрдісі барысында түзілетін қалдықтар жатады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... реагенттер жатады. Қосымша өндірістік қалдықтар:
* люминесцентті лампалар;
* пайдаланылған қорғасын-қышқылды аккумуляторлар;
* пайдаланылған автокөлік дөңгелектері;
* пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... реагенттер тұрған ыдыстар;
* дәнекерлеу электродтарының қалдықтары;
* қара металл ломдары;
* ағаш өңдеу қалдықтары;
* металлдық жоңқа;
* автокөліктерді жуудан қалған шламдар;
* кеңсе техникаларын ... ... ... ... ... тазалау қалдықтары;
* құрылыс қалдықтары.
өндіру мен пайдалану қалдықтары түзілінің негізгі көздеріне өндірістік қамтамасыз ету ... ... ... және қайта өңдеу аймақтары жатады [59].
Тұрмыстық қалдықтары. Тұрмыстық қалдықтарға тұрмыстық жағдайды, өндіріс орынында қызмет атқаратын жұмысшылардың өмір ... мен ... ... ... ... және ... ғимараттар мен құрылыс орындарынан (асханалар, үйлер, тұрмыстық корпустар, администрациялық ғимараттар) түзілетін өнімдер жатады. ... бұл түрі ... ... қалдықтар (ТҚҚ) түрінде көрсетілген.
Административтік-тұрмыстық ғимараттардың территориясында ТҚҚ ... ... ... орналастырылған, олар толғанда келісім шарт негізінде қызмет көрсетушілер ТҚҚ-ды жинау үшін полигондарға шығарады.
Негізгі өндіріс қалдықтарының сипаттамасы. Негізгі өндіріс қалдықтары мұнай ... ... ... және бұрғылау барысында және мұнайды дайындау, сақтау, тасымалдау барысында түзіледі.
Бұрғылау қалдықтарына келесілер жатады: бұрғылау шламы, бұрғылау ... ... ... ... ... ... ... - тазалау құрылғыларымен бұрғылау жуу сұйықтығынан бөлінген бұрғыланған жыныстар. Аталмыш қалдықтар жоғары көтеру төмен түсіру операциясы барысында ... яғни ... ... ... ... және ... жүйелерін жуу барысында түзілген жуу сұйықтығын жоғары көтеру барысында төгіледі. Оның ... ... ... ... ... ... сұйықтықтары. Скважиналарды бұрғылау барысында пайдаланылатын бұрғылау ерітінділері мұнайды қайта өңдеу өнімі болып табылатын арнайы қоспа ... ... ... ерітінділері және оның құрамы бұрғылаудың таулы-геологиялық жағдайын, жер асты ... және ... ең ... кері ... ... отырып, таңдалады.
Бұрғылау ағынды сулары. Мұнай скважиналарын бұрғылау барысында көп мөлшерде табиғи су ... ... ... ағынды сулары түріндегі ластанған ағындылар түзіледі. Бұрғылау ағынды сулары ... ... ... 80% ... ... ... ... тұрақтылығы жоғары агрегатты суспензия түзеді. Сонымен қатар бұрғылау ағынды су құрамында ерітінді күйдегі органикалық заттар мен мұнай өнімдері болады.
Скважиналарды кері жуу ... ... кері жуу ... - ... ... жұмыстарын жүргізу барысында түзіледі және оның құрамы минералды ... ... ... болады.
Мазутталған топырақ. Мазутталған топырақ сважиналарда толық және жерасты жөндеу жұмыстарын жүргізу барысында, апатты жағдай барысында мұнай ... ... ... ... ... соң,бұрғылау аймақтарында бензиннің немесе дизелді жанармайдың төгілуі кезінде түзіледі. Мазутталған топырақтың ластылығы туралы оның құрамындағы мұнай өнімдерінің болуына ... ... ... ... шламдары өндірілген өнімдерді резервуарларда сақтау барысында тұнба ... ... ... ... ... ... компоненттеріне мұнай өнімдері жатады.
Негізгі өндірістің қалдықтарының барлық түрі ҚР ҚОҚМ 31.05.07. №169-п бұйрығымен бекіткен сәйкес ... ... ... өндірістік қалдықтарды жинау ӨФ-ның балансында тұрған 11 шлам жинағыштарда жүзеге асырылады. Шлам жинағыштардың ... ... ... 9 - шлам ... ... ... ... Қотыртас
Шығыс Молдабек
4
Доссормұнайгаз
Қарсақ
Алтыкөл
Шығыс Мақат
2.5 МГӨӨ-ның жер ресурстарына әсерін бағалау әдістері
МГӨӨ 2007 жылы бұрынғы екі МГӨӨ Және МГӨӨ ... газ ... ... ... ... ... ... администрациялық ғимараты Құлсары қаласында орналасқан. Атырау қаласымен байланыс беті қапталған автокөлік жолы арқылы және Құлсары қаласындағы теміржол ... ... ... ... ... кен ... ... ауданында орналасқан. Әрбір кен орынында жұмысшыларға арналған вахталық ауылдар бар. Жақын орналасқан тұрғын пункттеріне келесідей ауылдар жатады: Жаңа ... ... ... ... ... ... орталығы болып табылады. Жақын аймақтағы теміржол станциясы Опорный ауылында орналасқан.
Жылыоймұнайгаз>> МГӨӨ-ның және ӨФ-ның негізгі қызметі Жылыой ауданындағы кен ... ... және ... ... газын өндіру болып табылады.
Кен орындарынан мұнай өндіру 1935 жылдан бастап жүргізілуде. Мұнайдың ... ... 96,8% ... Кен ... ... ... мұнай қорлары таусылуда және пайдалану деңгейінің соңғы ... ... ... ... ... 1993 жылдан бастап жұмыс істеуде.
МГӨӨ-ны екі бөліктен тұрады: және . бөлігінің құрамына мұнай өндіру ісі жүзеге ... ... 4 ... кен ... ... С. ... ... Прорва, Ақтөбе, Досмухамбетов. Ал бөлігі 8 мұнай кен орындарынан тұрады: Құлсары, ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің құрамына келесідей негізгі және қосымша мұнай өндіру цехтары кіреді:
Мұнай және газ өндіру цехы (МГӨЦ) Бригада №1 - С. ... кен ... СҚДА ... ... қотару және дайындау аймағы);
МГӨЦ Бригада №2 - ... ... кен ... ... №3 - Ақтөбе кен орыны;
МГӨЦ Бригада №4 - Досмухамбетов кен орыны;
Мұнайды жинау орталық пунктті ... (С. ... ... ... цехы ... (С. ... қызмет көрсету базасы (ӨҚБ) (С. Нуржанова) келесідей цехтардан тұрады - МЖШ (механикалық жөндеу шеберханалары), ОЖУ ... ... ... ПҚЖЖЦ (пайдалану құрылғыларын жөндеу және жалға беру цехы), ТТ және АТЦ (технологиялық техника және арнайы ... ... №2 ... [61].
Барлық кен орындарында мұнай эмульсияларын жинауға арналған гермитизицияланған жүйелер ... ... ... ... ... кіреді:
* химиялық реагенттер блогы;
* шикі мұнайды сақтауға арналған резервуарлар;
* мұнайды ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
С. Нуржанов мұнай кен орынында жолаушы мұнай газдары төменгі және жоғары қысымда жағатын екі факел бар.
Апаттық жағдайларға байланысты ... ... ... мұнай ағымын сұйықтыққа арналған резервуарды айналып өткізіп, мұнай қабылдағышқа ауыстыратын байпас линиясы және мұнай ағымын пешті айналып өтіп тұндыру резервуарына ... ... ... ... ... ... су сұйықтықты тұндыру резервуарында жиналады [51].
МГӨӨ-ны аумағының жалпы көлемі 19544,58 га.
МГӨӨ-ның жер ресурстрына және ... ... ... ... кері әсерінің негізгі түрлеріне келесілер жатады:
* топырақ қабатының механикалық бұзылуы;
* жол тораптарының бұзылуы;
* рельефтің табиғи формаларының бұзылуы;
* жел ... ... ... ... тұрмыстық-шаруашылық қалдықтармен ластануы (құрылыстық, шаруашылық металлолом үйінділері).
Химиялық әсері - скважиналарды салу барысында уақытша жер беті ... ... жер ... және ... ... технологиялық құрылыстар салынған кезде жер бедерінің өнімділік қабатының беттік бұзылу үрдісі ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға қауіп тигізеді. Мұнай және мұнай ... ... ... ... ... және агрохимиялық қасиеттеріне тікелей әсер етеді. Осының бәрі топырақтың өнімділігі мен биологиялық белсенділігіне әсер ... ... ... ... ... ... минералды тұздар, химиялық реагенттер кері әсер етеді. Бұрғылау ерітінділеріндегі химиялық ерітінділер топырақтың биологиялық ... ... ... ... ... ... ... ластағыштарға жатады.
Топыраққа техногенді химиялық әсер шаруашылық қызметтің барлық кезеңінде жүреді - ... ... ... ... ... ... ... рекультивациясын жүргізу уақыттарында.
Сонымен қатар топырақтың химиялық ластану үрдісі ауаға ластаушы ... ... ... және ... ... ... ... барысында ауаға бөлінген шығарылымдардың топырақ бетіне шөгуі барысында, өндірістік, ... және ... ... ... ... ... ... заттарды сақтау ережесін бұзған жағдайда жүреді.
Физикалық әсері - ... ... ... ... ... кері ... ... Оларға келесідей технологиялық үрдістер жатады:
* таулы аймақтарда скважиналардың құрылысын ... ... ... ... ... және ... салу барысында;
* өндірістік қажеттіліктерді өтеу үшін жерді қазу барысында шұңқырлардың ... ... ... ... ... көліктердің арнайы жолмен емес басқа жолмен жүруі ... ... ету ... ... - ... ... ұзақтығы бойынша - үнемі емес, көлемі бойынша - локальді).
Транспорттар тек арнайы жолмен жүру керек. ... ... салу ... сол ... ... ... жол торабын (транспорттық схеманы) пайдалану керек және аймақтың табиғи жағдайын ескеру керек.
Экологиялық көзқарас тұрғысынан кез-келген объектіні ... ... ... жол ... ... ... ... жағдайда қоршаған ортаға кері әсер ету дәрежесі төмендейді. ... ... ... ... жерді рекультивациялауды жүргізу керек .
2.6 Каспий маңы өлкесінің экологиялық жағдайына статистикалық сараптама
Кесте 10 - Тұрақты көздерден шығатын ластайтын ... ... ... ... ... ... 968,8
2 921,2
2 915,0
2 643,1
2 320,0
2 226,6
2 346,3
Атырау
92,3
89,4
95,0
107,7
106,4
100,2
97,8
107,4
6- сурет. Тұрақты көздерден шығатын ластайтын заттардың ... ... 11 - ... және газ ... ... ... ... тонна
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Қазақстан Республикасы
2 263,6
2 255,1
2 199,8
2 197,4
1 954,3
1 680,9
1 587,2
1 715,2
Атырау
89,6
87,5
93,1
105,7
104,8
98,2
95,6
105,4
7-сурет. Сұйық және газ тәріздес ластайтын заттардың ... 12 - ... ... ... ... ... ... шығарындылары
жан басына, кг
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Қазақстан Республикасы
201,0
196,0
191,0
188,0
169,0
146,0
136,0
142,0
Атырау
201,0
191,0
199,0
222,0
214,0
197,0
186,0
200,0
Тұрақты көздерден шығатын ластайтын заттардың
атмосфераға шығарындылары
201,0
191,0
199,0
222,0
214,0
197,0
186,0
200,0
160,0
170,0
180,0
190,0
200,0
210,0
220,0
230,0
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Атырау
облысы
8-сурет. Тұрақты көздерден шығатын ластайтын заттардың атмосфераға ... 13 - ... ... ... шығарындылары
мың тонна
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Қазақстан Республикасы
752,9
713,7
721,4
717,6
688,7
639,1
639,3
631,1
Атырау
2,7
1,9
1,9
1,9
1,6
2,1
2,2
2,0
9-сурет. Ластайтын қатты заттардың шығарындылары
10-сурет. Тұрғындардың ауруға шалдығу ... 14 - ... ... ... және ... ... Республикасы
21 329,3
21 656,4
23 116,6
23 802,3
24 262,0
24 448,6
25 858,5
28 036,2
Атырау
2,4
0,1
35,0
9,0
0,4
3,5
0,2
0,2
11-сурет. ... ... ... ... ... Рамалық конвенцияның негізгі ережелерін талдау
Каспий маңы елдерінің барлық арнайы өкілдері Конвенцияны ... ... бұл ... ... ... ... ... процессіне шақырылмады. 2003 жылы желтоқсанда инициативасы бойынша қоғам ... ... ... және ... белсенділер бұл құжат көптеген бағыттар бойынша толық жасалып бітпеген деген қорытындыға келді. Дегенмен де НПО өкілдері қол қойылған Конвенция бір саты ... деп ... ... ... бергендер көзқарасы бойынша Каспийдың маңызды мәселелері бойынша ат үсті жасалған құжат деп ... ... ... жүзеге асыру кезінде қоғамды тарту эффектіні жоғарылататындығын атап көрсетті.
Бірінші әрі маңызды Конвенция ешқандай да қоғамның қатысуынсыз пайда болды. Әдетті көптеген ... ... ... ... ... болатын НПО, бізге белгілі болғандай бірде бір келіссөздер процессі кезіне қатыспаған. Конвенция келісімге келген ... ... ... ... міндеттерін және Конвенцияның басқа аспектілері арқылы болашақ протокол әзірлеуді бекітпейді. Каспий бойынша 5 елдің ішінді 3 ел ... ... қол ... шешім қабылдауға қоғамның қатысуына және қоршаған орта туралы сұрақтармен сотқа жүгінуге қол ... ... ... ... ... ... ұқсас конвенциялардан (мысалы, Қара теңіздің теңіз ортасын сақтауға арналған Бухарест конфенциясы немесе Балтық теңізінің теңіз ... ... ... ... ... ... қорғау және тұрақты даму бойынша Балтық елдерінің декларациясы) ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар бойынша шешім қабылдау үшін қоғамдық көзқарастарды есепке алатын жалпы бекітілген ... ... ... ... Декларациясында (5 тармақ) мәжбүрлейтін міндет бар және (29d ... Бұл ... тек қана ... бөліп қана қоймай, азаматтық қоғам ұйымын, балықшыларды және ... ... ... ... тек қана Каспий бойынша Рамалық Конвенцияның даму мәтінінде (19.5 бап, V бөлім) кездеседі. Сонымен қатар ... жақ (21.2 бап, V ... ... ... ... ... Қазақстан және Түрікменстан қоғамды қоршаған ортаны қорғау туралы сұрақтар туралы құжаттар әзірлеу ... және осы ... ... ... жол ... ... болып табылады. Дегенмен де Орхусс Конвенциясында ... ... ... ... де ... 7 ... . Мүмкіндігінше әрбір жақ қоғамның қоршаған ортамен байланысты саясаттың пайда болуына қатысуына жағдай жасайды.
Рамалық конвенция ... ... ... оның ... ... ... табиғатты қорғау барысындағы әрекеттер үшін протоколдарды әзірлеуге НПО-ның қатысуын және ... да ... ... ... ... ететін әрекеттерді қарастырмайды. Қазақстанның, Әзірбайжанның және Ресейдің экологиялық НПО өкілдері табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... үш елдің НПО-ны қоспағандарына куәлік етеді. Сұраулар нәтижесі бойынша конвенцияны талқылау процессі кезінде Иран және ... ... ... ... Бір де бір НПО ... ... өз ... айтуға шақырылмаған, дегенмен де конвенцияны әзірлеу барысында көптеген ұйымдар ол туралы ақпарат алуға қызығушылық білдірген.
Каспий туралы Рамалық конвенция ... ... ... ... көп, (UNCLOS, ... Балтық) қазіргі кезде әрекет етіп жатқан халықаралық ... ... ... ... тек қана сілтеме береді 10.3 бапта шығарындылар нәтижесінде ластаушылар туралы айтылады. Басқа конвенцияда халықаралық заңдардың ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Бұл байқамай кеткен қателік пе не болмаса конвенция жағы халықаралық ... ... және ... конвенциясына қатыспауынан болсын, бірақ та жағдайды ушықтырады. Бұл Конвенция халықаралық экологиялық құқық мәтінінде қалай жүзеге асады?
Каспий туралы Рамалық конвенцияны басқа да ... ... ... әрі ... ... ... ... формада ғана берілген, географиялық шекаралар нақты анықталмаған, уақыттық шектеулер барлық жерде жоқ, Каспий ... ... ... ... ... Мұнай сөзі еш жерде кездеспейді, ал әлсіз экожүйелер секілді анықталмаған (14.1 f бап), деп ... ... ... етуі анықталмаған (13.4 бап). Жобаның дамуы қауіп төндіретін қорғалатын табиғи территориялар, қорықтар және Каспийдың ... ... ... ... ... ... ... конвенцияны енгізгеннен соң да көптеген талаптарды қажет ететіндігін көрсетеді. Конвенцияны ... ... ... ... ... ... қатысуымен қамтамасыз етілуі керек.
Рамалық конвенцияға сайланбалы өкіметтің өкілеттілігі болу үшін конвенцияны ратифицирлеу кезінде Каспийдың қоршаған ... ... ... ... ... ... Конвенцияны ратифицирлеуге әр ел аймағындағы НПО және тұрғандар ... ... ... әзірлеу барысында, конвенцияның негізгі мазмұнын әзірлеу барысында ... ... ... НПО және ... ат ... ... Конвенцияны әзірлеу кезінде қоғамның болмауы құжаттың мазмұнының әлсіз болуына әкелді. Конвенция тұрақты секретариатты белгілеп отыруы ... ол ... ... ... ... ... ... үшін жаны ашитын азаматтық қоғам өкілдерінен болуы қажет.
3.2 ҚР қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... көптеген сәтсіздіктер және халықаралық құқықтардың талаптарына сәйкессіздігі нақты айтқанда Орхусс конвенциясына сәйкессіздігі анықталған.
1.1 Экологиялық заңнамадағы негізгі кемшіліктер келесілер ... ... ... ... ... ... ... қарастырылмаған. Мұндай құқық тек Экологиялық кодексте (13-14 баптарда) қарастырылған;
* ... ... ... анықталмаған;
* Мемлекеттік органдардың әрекетсіздігі үшін оларды жауапкершілікке тартатын жағдайлар көрсетілмеген;
Мысалға: Экологиялық ... 117 ... 7 ... мемлекеттік экологиялық бақылау жасаушы тұлға құқықты:
7) Қр заңын бұзғаны үшін сотқа шаруашылықты тоқтатуға, тыйым салуға және шектеу қоюға талап қоя ... ҚР ... ... ... үшін ... талап қоюға, қоршаған ортаға келтірген шығын ... ... ... ... ... та 118 бапта көрсетілгендей бұлардың барлығы тұлғаның лауазымдық қызметіне жатпайды.
Осы секілді заңдағы маңызды мәселелерді туғызады.
Біріншіден ... ... 114 бабы 1 ... мемлекеттік экологиялық бақылау қарастырылған және де заң ... ... ... ... ... талап коюға міндетті емес.
Екіншіден лауазымды тұлға әрекетсіздігі үшін жауапқа тартылуы мүмкін. Бұл Орхусс конвенциясының 3 бабы 1 ... 9 бабы 2,3 ... ... ... ... ... түлғаның оған берілген құқық бойынша критерийлері нақты анықталмаған, сондықтанда практика жүзінде әртүрлі құқық бұзушылық үшін қолайлы жағдайлар ... ... ... 13 бабы 1 ... 5 ... азаматтардың референдумға қатысуы шешім қабылдау процесінің бір түрі ... ... ... Қазақстан Республикасының 2 қараша 1995 жылғы Конституциялық заңымен ұйымдастырылады, ... де ... ... ... өте ... әрі ... ... Референдумды қабылдау 10 бап бойынша тек қана президентке тиесілі.
1.3 Заңнама азаматтарға табиғатты сақтау және ... ... ... ... ... мәдени, экологиялық, білім беру, денсаулық сақтау, рекреационды, рухани мақсаттарда қолдануда және олардан ... алу ... ... ... ... ... кепілдік бере алмайды.
1.4 Қолданыста жүрген заңда қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... та ... практика жүзінде орындалу талаптарының әлсіздігінен бұл талап орындалмайды.
1.5 Орхусс конвенциясына сай әрбір қатысушы жақ ... ... ... ... ... ... қабылдауға қатысуына кепілдік берілген. Ал қазақстандық заңдарда бұл қарастырылмаған.
1.6 Экологиялық кодекстің 48 бабында Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... сферасында жергілікті атқарушы органдарға берілген. Бұл субъектіні басқаратын атқарушы органдардың ... ... ... ... ... өздері жасау құқығын берді.
1.7 Қоғамдық экологиялық сараптама қорытындысы тек қана ... ... ие. ... ... үшін ешқандай күші жоқ болғандықтан, қоғамдық экологиялық сараптама жасау қажеттілігі .
Экологиялық кодекстің 13,14 баптары және де табиғатты қорғау ... мен ... ... ... жаппай бұзу Қазақстанда күнделікті жағдайға айналған. Сондықтанда мемлекеттік ... мен жеке ... ... ... ... мен ... ету ... әртүрлі формадағы дискриминацияға тап болады.
2.1 Қолайлы өмір мен қоршаған табиғи ортаның саулығының құқықтарының бұзылуы.
Мысал. ... ... ... өндірістік-ластанған санитарлы-қорғаныштық аймақта (СҚА) тұруға мәжбүр. Қазақстан қалаларының атмосфералық ауа ластануы шекті мөлшерден бірнеше есе асып кеткен. Көптеген ... ... ... ... ... ... сонымен қатар құқық бұзушыларды ашық түрде жақтап отырады. ... ... ... ... (Экологиялық кодекс 5 бабы, 15 тармағы) жобаланған шаруашылық үшін экологиялық қауіптер жоқтың қасы. Яғни кез келген шаруашылықтың әрекеті қауіпсіз ... ... ... ... ... және ... қанды ақпаратпен қамтамасыз етілу құқығы бұзылған.
Мысал. Мемлекеттік органдармен жинақталған ақпараттар толық және оперативті емес. Көп жағдайда мемлекеттік органдар ақпаратты жасырады. ... тек сот ... ала ... Кей ... ... ... Орхусс конвенциясындағы асатын ақпараттар үшін ақы алады. Лицензиялары бар мемлекеттік емес органдар арқылы тәуелсіз түрде су, ауа, топырақты анықтау ... ... үшін ... ... ақы ... алмайды, себебі мемлекеттік емес органдар өте қымбат тұрады. Тәуелсіз сарапшылар экологиялық ақпарат жинаған кезде, олардың ізіне түсу ... ... Ал ... ... ... органдарда қаражат жетіспеушілік салдарынан топырақ, су, ауаны ластаушы заттардың түрлерін анықтау мүмкін болмай отыр. Сондықтан да олар тек қана ... ... ... ... ғана ... ... бұл қоршаған ортаның ластануы туралы нақты картина құрастыруға жеткіліксіз.
2.3 Шешім ... ... ... ... құқығы бұзылған. Қоғам шешім қабылдау процессіне мүлде қатыспайды немесе ... ... ... ... ... ... қабылданып қойғаннан кейін ғана қатысқан.
2.4 Қоршаған орта және табиғи ресурстардың бірыңғай мемлекеттік жүйесі ... ... әрі ... қызметін ақтамайды. Қазгидрометтің техникалық базасының артта қалушылығы және стационарлы бекеттердің шектеулілігі кең спектрлі анализ жасауға кедергі келтіреді. Кенді пайдаланушылар нақты емес ... ... қол ... ... ... ... мен ... жасауды ұйымдастыру туралы сөз 15.07.11 №461-IV заңына ... 8 ... ... ... Бұл ... ... анықталатын элементтер тізімінің қысқаруына және атқарылатын жұмыстың сапасының ... алып ... 220 ... 1 ... 6 ... сәйкес кенді өндіру операциялары кезінде шламдарды утилиздеу жұмыстары және бұрғылау кезіндегі ерітінділерді нейтралдау жұмыстары, қоршаған ортаға анықталған, ... ... ... қайтару жұмыстарын жүргізуі қажет. Егер де шламды талаптар бойынша қоршаған ортаға қайтарған кезде биологиялық тазалау мүмкін болмаса, қайта ... ... ... ... ... ... ... 255 бабында кенді барлау, зерттеу кезінде және оларды өңдеу кезінде қоршаған ... және ... ... ... ... әсер ететін жағымсыз әсерлер қарастырылған. Бапта кенді өндірушіге ұңғыма орналасқан құрылыс аймақтарында асфальтты ... ... ... ... қарастырылмаған.
3.3 Каспий маңы өлкесіндегі МГӨӨ-ның топырақ жамылғысына әсерін бағалау.
МГӨӨ ішкі ... ... ... ... анықталмаған әрі қалың торлармен жабдықталған. Жолдардың көп бөлігі қатты асфальтті төсемдермен жабдықталмаған, сондықтан да топырақ өсімдік жабынына жағымсыз әсер ... де ... ... ... ... ретсіз қозғалысы топырақтың құрылымының бұзылуына және шаңдануына, осыдан өсімдік жабынының жойылуына әкеледі. табиғи өсімдік жамылғысы жойылып ... ... және ... ... өзгереді, топыраққа тікелей механикалық әсер ету салдарынан органикалық заттардың келіп кетуі өзгеріп, элементтердің биологиялық миграциясы бұзылады.
МГӨӨ кен ... ... ... ... ... ... ... ұңғымалар мен өндірістік объектілер жолдарын толықтай қатты төсеме төселмей пайдалана беру әлі күнге дейін жалғасуда. ... ... ... ... ... ... жолдар топырақ деградациясына ұшыраған.
Ұңғымаларға жүйесіз салынған жер асты жолдары мұнай ұңғымаларындағы топырақтың деградацияға ұшырауына және ... әкеп ... ... ... өндірістік әрекеті арқылы белгілі мөлшердегі шығын келтірген әрі табиғатты қорғау талаптарындағы жерді қорғау ережелерін сақтамаған. Өндірістік алаңды барлау нәтижесінде ... ... ... ... ... (3,4 сурет).
12- сурет. РВС 3
Батыс Прорва РВС парк алаңындағы №3 РВС ... ... ... ... ... ... ... үлкен жер көлемі мазутпен ластанған. ЦПС Прорва аймағындағы мұнайды қыздыратын пештер мұнай өнімдерімен ластанған(3 сурет).
13-сурет. РВС паркінің құбыры
Ал ... ... ... 1963 ... ... жиналған металдармен, мазутталған грунтпен, ҚТҚ, құрылыс қалдықтарымен, автомашиналармен ластанған. (5,6,7,8 суреттер).
14-сурет. Мазутталған грунт, ҚТҚ, құрылыс қалдықтарымен, ... ... ... ... ... ППН ... РВС территория алаңы және мұнайды қыздыратын пеш мұнай өнімдерімен ... ... кен орны ППН ... ... өнімдерімен ластанған.
17-сурет. Тереңөзек кен орны, металл сынықтар қоймасы.
18-сурет. Кен өндіру алаңы.
Осы аталған ... кен орны ... ... ... өнімдерін анықтау үшін үлгі алынып, талдау жасалынды. (9 сурет). Алынған талдау нәтижелері келесі концентрацияларды көрсетті. (кесте 15).
Кесте 15 - ... ... ... ... өнімдері концентрациясы мг/кг
жыл
Үлгі №1 (443)
Үлгі №2 (444)
Үлгі №3 (445)
2009
86410
50660
82560
2010
56700
26490
46700
2011
49260
20100
39780
2012
45500
19230
37800
ШРК мг/кг
1000
1000
1000
19 - ... ... ... ... мұнай өнімдерінің жоғарылауы 7-ден 63 ШРК-ға дейін. Бұл алаң 2010 ж рекультивацияланған. Төменде ... ... ... ... ... ... (11 сурет).
20-сурет. Тереңөзек кен орны
ГосНПЦ алынған тізім бойынша 2003 жылы 183,45 га жер ... ... ... ... ... жылы 130,78 га жер рекультивацияланған.
Рекультивация биологиялық әдіспен - табиғи цеолит, минералды қоспаларды ... ... ... ... ... ... және мұнай өнімдерімен ластанған жерді цеолит-микробиологиялық тазалау арнайы қалқаны бар ... ... ... ... ... беттік мұнай жинақталады, содан кейін алаңды тазалау үшін ... ... ... ... ... және ... ... Қалпына келтіру жұмысы кезінде өңделген жерді сумен суғарады.
Бұзылған жерлерді технологияны қолдану арқылы рекультивациялаудың ... ... жер ... ... ... ... ... және де жолдардағы топырақты қалпына келтіру қызметіне мердігерлер кепілдік бере ... ... ... мердігерлер жүргізген жұмысқа да, мерзіміне және сапасына жауапкершілік алмайды. Жүргізілген жұмыстың негізгі көрсеткіштері болып тек қана ... ... ... ... ... болып табылады. Дегенмен де кеотірілген жағдайда жерді жырту кезіндегі жер асты суларының мұнай өнімдеріның ластануы есепке алынбайды. Сонымен ... ... ... бейім жерлер жұмсақ топырақты жерлер болып табылады, себебі грунт өте ... әрі ауыр ... ... ... ... жұмыстар сұрақ пен күдік туғызады, өңделген алаңдар, мысалға Тереңөзек кен орны ... жай ... ... ... ... өнімдерінің бар екендігін көруге болады. Өңделген жерлер екіншілік ластануға ұшырамас үшін алаңдар кедергілермен және арнайы ... ... ... ... ... маңы ... ... экологиялық және техникалық тәуекелді бағалау нәтижелері
Зерттеу жұмысында Каспий маңы өлкесінің мұнай кен қорларының тәуекелін бағалаудың қазіргі заманғы әдістері қарастырылған. ... ... ... және ... ... ... Осындай қауіпке ұшырауының басты себебі Каспий теңізі деңгейінің ауытқулары себеп болып отыр.
Соңғы жылдары теңіз деңгейі шамамен 50 ... ... 2001 ж -27,17 ... жетті. 2001 жылдан бастап осы уақытқа дейін теңіз ... ... ... 2002 жылы 2 ... 2003 жылы 4 см-ге, 2004 жылы 8 см-ге, 2005 жылы 12 см-ге. Қазіргі таңда Каспий теңізі деңгейі -27,0 ... ... ... ... және ... климаттық өзгерістерді зерттеу нәтижелері негізінде 2015 жылы қазіргі абсалютті мөлшерден 1 м-ге көтеріледі деген болжам жасауға ... ... ... ... ... қызметіне де, табиғатқада әсер етеді. Теңіз деңгейінің төмендеуі барысында портқа баратын жолдардың таяздауына, кеме шаруашылығы жағдайының ... ... ... және ... қорларының өзгеруіне әкеледі. Теңіз деңгейінің жоғарлауынан жағалаудағы тұрғын аумақтарды, шаруашылық қоныстарды және өнеркәсіптік кәсіпорындарды су басуына әкеледі. ... ... су ... кету ... ... 421 ... бар, ... 127 №1 кен орынына, 294 №2 кен орынына тиесілі. Зерттеу ... ... ... ... ... мен ... ... жұмыс істеу барысындағы ұңғымалардың су астына кету мүмкіндігіне сараптамалық бағалау ... ... ... ... ... ... үшін экологиялық және техникалық қауіп бағаланды.
Зерттеу нәтижелеріне сүйенсек Каспий теңізінің жағалауларында орналасқан №1 және №2 кен ... ... су ... ... ... ... ... жүргізгендіктен, аталмыш ұңғымалардың су астына кету қаупі ... үшін ең ... ... ... ... шайылып кетуі, соның нәтижесінде отырғызылған колонналардың маңызды ... ... ... ... уақытта мұз қабатының жылжуына және торостардың пайда болуына байланысты ұңғымалардың аузы, тумбысы және ... ... ... ... ... ... басы және ... арматура коррозияға ұшырайды және отырғызылған колонна мен аузының герметикалы еместігінен мұнай, газ және судың ағып кетуіне әкеледі.
Экологиялық ... ... бұл кен ... ... әсер ... табиғи жағдайдан, яғни ұңғыма орналасқан кен орнындағы потенциалды бағалау дәрежесінің әсерін айтады.
Ал техникалық ... ... бұл ... қауіптілігінің оның техникалық күйіне байланысты бағалауды айтамыз.
Экологиялық сондай-ақ техникалық тәуекел дәрежесін бағалау үшін класс деп аталатын 3 градацияға (қоршаған ... әсер ... ... ең аз ... ең ... байланысты) бөлінген.
Тоқтатылған ұңғымалар үшін экологиялық тәуекел кластары тәуекелді бағалау критерийлеріне байланысты ... ... ... 1 ... ... ... толысуы және қайта келу тербелістері -26 мөлшеріне дейін белгіленген аймақта ... ... 2 ... ... жж. ... теңіз деңгейінің -26,7-ге максималды көтерілуінен су астында ... ... 3 ... ... ... су ... ... ұңғымалар).
Ескере кететін жайт берілген мәліметтегі қарастырылып отырған ұңғымалар Каспий теңізінің толысуы мен ... ... және су ... ... ұңғымалар болып табылады.
Сонымен қатар осы ұңғымалар үшін техникалық тәуекел 3 класқа бөлінген (қоршаған ортаға әсер ... ... ең аз ... ең ... байланысты) :
- 1 класс (аз көлемде қалпына келтіруді қажет ... ... ... ... жақсы анықталған және номерлі табличкасымен репері бар, мұнай белгілері білінбейді (құрғақ));
- 2 класс (аз көлемде қалпына келтіруді ... ... ... ... ... ... ... тумба бұзылған, техникалық күйі нашар, , мұнай белгілері байқалмайды);
- 3 класс (толықтай қалпына ... ... ... ... ... бұзылған - отырғызылған колонна, арматура коррозияға ұшыраған, ... жоқ, ... ... байқалады немесе мұнай төгілген).
Әрбір параметрге әсер ететін мәндер балдық жүйе бойынша бағаланады. Жоғарыда келтірілген критерийлерді 3 балдық бағалау жүйесімен ... ...
1 ... -1 балл,
2 класс - 2 балл,
3 класс- 3 балл.
Тәуекелді бағалау критерийлеріне сәйкес №1 кен орнындағы 28 ұңғыма және №2 кен ... 201 ... ... ... 3 ... жатады: ұңғыманың барлық элементтері бұзылған - отырғызылған колонна, арматура коррозияға ұшыраған, репері жоқ, мұнай байқалады, сәйкесінше ... ... ... қалпына келтіруді қажет етеді.
Зерттеу нәтижелеріне сүйенсек Каспий теңізінің жағалауларында орналасқан Ботахан және Қарсақ кен орындары толық су астына кетуден әлсіз ... ... ... ... ... су астына кету қаупі жоғары.
Кесте 16 - Зерттеу барысында келесідей нәтижелерге қол жеткіздік.
жалпы ұңғымалар лар саны
экологиялық ... ... ... ... 3
Техникалық тәуекел 1
Техникалық тәуекел 2
Техникалық тәуекел 3
2662
1746
532
21
130
165
824
65,50%
19,90%
0,78%
4,88%
6,20%
30,95%
21-сурет. ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері
Алынған мәліметтерге сәйкес осы аймақта орналасқан ұңғымалардың 65,50% (1746 ұңғыма) 1 класқа жататын экологиялық тәуекелге, 19,9 % (532 ... 2 ... ... ... тәуекелге, 0,78% (21 ұңғыма) 3 класқа жататын экологиялық тәуекелге ұшырау қаупі бар.
23-сурет. ... ... ... нәтижелері
24-сурет. Техникалық тәуекелді бағалау нәтижелері
Алынған мәліметтерге сәйкес осы аймақта орналасқан ұңғымалардың 4,88% (130 ... 1 ... ... ... тәуекелге, 6,20% (165 ұңғыма) 2 класқа жататын техникалық тәуекелге, 30,95% (824 ұңғыма) 3 класқа жататын ... ... ... қаупі бар екені анықталды.
ҚР Экологиялық кодексіне байланысты кен орнын пайдаланушы кен ... ... кен ... объектісін сақтау, қорғау жобасын келісіп және жасап шығаруы керек. Сонымен қатар мұнай төгілген апаттық жағдай кезіндегі іс-әрекетті реттелуі, кен ... ... ... ... барлық қондырғылармен, мамандармен, транспортты құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуі, апаттық жағдай мұнайдың төгілуі кезінде ... ... ... ... жұмыс жүргізілуі қажет.
Белгілі ақпараттарда көрсетілгендей, компания бұл талаптарды орындамайды.
Кен өндіру объектісін сақтау және пайдалану жобасы ... ... ... оң ... алу үшін ... ... кезлегі апатық жағдай кезіндегі жоспар және апатқа ... ... ... ... №2 , ... ... ... №1, Комсомольское, Мақат, Шығыс Мақат, Жолдыбек Северный кен орнындарында пласттың қысымы төмендесе, пласттың қысымын жоғарылату үшін пластқа техникалық су ... ... ... ... кен орындары 80-100 жыл пайдаланылады. Ал Доссор, Байшонас кен орнындағы ... ... 50-99% ... бұл мұнай өндірудің тиімділігіне күмән туғызады.
Аз ... ... ... ... ... ... сулануына, НКТ және ішкі өнімді жинайтын құбырлардың коррозиясына әкеледі. Сонымен қатар айдап шығаратын өнімде механикалық ... (құм) ... ШГН ... ... тағы бір ... ... табылады. Мұндай өнім насос тереңдігіне шөгіп, , клапандарға және өнімнің сыртқа шығуына әсер етеді, бұл ... ... ... және ... ... ... әкеп соқтырады. Сонымен қатар өнімдегі көп мөлшердегі құмның болуы және оның шөгуі ұңғыма забойында құм ... ... ал бұл өз ... ... төмендетеді.
Кен орнын суландыру процестердің өнімді пластдағы және ұңғыма ... ... ... өзгеруіне әкеледі. Әртүрлі химиялық құрамды тұздардың түсуіне, эмульсиялардың ... ... ұзақ ... көп көлемді суды айдау, мұнай пластысының салқындауына (27-34 С) ... ... ... ... құрамын өзгертеді, оның тығыздығын, тұтқырлығын және кристал түзуге әсер ететін жоғары молекулалы ... ... әсер ... ... ... компоненттер фазасының бөлінуіне әсер ететін эмульсиялардың пайда болуына әкеледі. Бұл өз кезегінде ... ... ... ... және ... мен насос бетіне жабысуға бейім құрылымның түзілуіне ... ... ... ... қазіргі кездегі өндірілген кен орны өнімдерінің құрамында судың көп болуына, 1 тонна мұнайды өндірген кезде көп ... ... ... және ... ... ... әкеледі.
Кен орнындағы ұңғымалардың сулануының мүмкін себептері:
* Отырғызылған немесе пайдаланылатын колонналардың герметикалы еместігі;
* Колонна аралық су, газ және мұнайдағы токтын ... ... Ішкі ... су және көмірсутектердегі ток мөлшерінің көптігі;
* Кен орнын өңдеу ... ... НВК ... ... аралық суды сүзу нәтижесінде ұңғымаларда конус түзілуі.
Жобадағы түсіндірме бөлігінде кен ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау бөлімінде кен ... ... ... әсері, коллектордағы суалмасу, кольматация, гидро- және жылу режимінің бұзылуы зерттелмеген. ... ... ... ... ... компания кеннен айдалған суға анализ жүргізбейді, жер асты суларына мониторинг жүргізбеген, яғни ... ... ... ... ... алмаған.
Қазіргі кезде ұңғы қондырғыларын жөндеу немесе кен орнын пайдалану объектісін ликвидациялаудың барлық алғышарттары туындады.
Мұнайға ілеспе ... ... ... ... ... және МГӨӨ қазандықтарында утилизденеді.
+ Каспий маңы ... ... ... ... ... ... келтірілген тізім және экологиялық талдаудың нәтижелері бойынша түзететін іс-шаралар ретінде келесілерді ұсынуға болады:
Топырақ жамылғысын қорғау іс-шаралары
Топырақтың және ... ... ... ... ... ... болып табылады:
Құрылыс технологиялық объектімен байланысты механикалық бұзылулар;
Топырақтың мұнай өнімдерімен, ауыр металдармен ластануы;
Бұл кезде келесілерді ұсынуға ... ... ... және ... ... ... және жоюды қамтамасыз ету;
b) өнеркәсіп территориясының жерін өндірістік қалдықтармен ластануын болдырмау, жою;
с) өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды утилиздеудің жобасын ... және ... ... ... ... үшін қатты жабынды алаңшалар орналастыру;
е) мазутталған грунтты тазалауды ... ... ... изоляцияланған және кедергілермен бөлінген болуы тиіс. Мұнай өнімдер көрсеткіштері аз мөлшерге дейін қалпына келтірілген грунт тарды табиғи ... ... ... ... ... ... ... алаңнан бөліп қою керек;
f) мазутталған грунтты термокрекинг қондырғыларда өңделгеннен кейін, ... ... ... ... ... аздығын көрсеткеннен кейін ғана пайдалануға болады.
Жоғарыда келтірілгендер тізімі бойынша және экологиялық талдаудың ... ... ... ... ... ... ұсынуға болады:
ҚР қоршаған ортаны қорғау заңы және экологиялық кодексіне енгізетін ... мен ... үшін ... ... ... ... ... кезінде қоғамның қатысуын және қоғам көзқарасын есепке алуды енгізуге арналған механизмді өңдеу;
b) азаматтарға нақты әрі ... ... ... ... ... 1,2,3 ... ... бойынша бөлінетін өнеркәсіптерді 2 жылда 1 рет тексеру, егер де экологиялық заңдағы тәртіп бұзу фактілері анықталмаса өнеркәсіпті инспекциялық тексеруден ... 3-4 ... ... Егер де ... заңдардың тәртіп бұзушылығы анықталса, 1,2,3 қауіптілік класс бойынша ... ... ... ... ... 3жыл ... тексеру жүргізу.
d) қайта өңделген грунтты орнына құю үшін келесі нәтижелер бойынша жүзеге асады: мазутталған грунттың қайта өңделгендігі туралы нақтылайтын екі ... ... ... ... ... ... және бұрғыланған шламды қайта өңдегені туралы факты дәлелдейтін сертификат (куәлік).
2. зертханалық зерттеулерді нақтылайтын қауіпсіз қалдықтар туралы мемлекеттік стандарттарға сай және ... ... ... ... ... ... ... жүйенің пайда болуы мүмкіндігін төмендету үшін ҚР экологиялық кодекстің 225 бап, 4 тармағының мазмұнын толықтыру қажет: құрылыстағы жөндеу ... ... ... ... ... ... ... Рамалық конвенцияда мұнай өнімдерімен ластануды тудыратын инцидент ... ... ... ... ... ... ортасын қорғайтын бірыңғай Каспий мониторинг жүйесін құру ... ... ... ... ... теңіз ортасын қорғау үшін экологиялық кодекстің 38 бөлімі негізінде теңіз эндемигін қорғау туралы толықтырулар енгізу ... ... ... ... ... ... ... барлық бақылаушылар және азаматтық қоғам қатысушылар үшін де ашық болуы қажет. Егер де осындай ашық түрде және ұйымдасқан ... ... ... НПО-мен бірге конвенция жақтарындағы мемлекеттермен бірігіп қоғам көзқарастарын есепке ала отырып және Каспий ... ... ... ... ... ... ... жұмысында өндірістік кәсіпорындардың Каспий маңы өлкесіне антпропогенді әсері анықталды. Алынған тәжірибелік мәліметтерге сүйене отырып төмендегідей ... ... ...
* ... рет ... маңы өлкесінің мұнай кен орындарының экологиялық және техникалық тәуекелін бағалау ... ... ... класс бойынша жіктелді;
* Мұнай кен орынындағы топырақ грунты үлгілеріне сараптама ...
* ҚР ... ... ... ... заңнаманың кемшіліктері анықталып, оны жетілдіру ұсыныстары көрсетілді;
* ҚР Президентінің стратегиясына сәйкес өтуге шаралар ұсынылды.
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Р.В., ... С.Г. ... ... ... В сб. . 8, М.: Изд-во ... 2008. С. ... ... С.Г. К вопросу о перспективах возможного развития законодательства в ... ... ... ... ... экономической академии им. Г.В.Плеханова. 2007. 4(16). С. 30-33.
* Меньшиков В.В Концептуальные основы ... ... ... М.: ... ... 2001.-46 ... ... Г.Г и др. Основы оценки риска для ... ... при ... ... ... ... окружающую среду/Под ред. Ю.А. Рахманина.- М.:НИИЭЧ и ГОС. 2002.-408 с.
* Шойгу С.К., Шахраманьян М.А. ... ... ... ... и ... аспекты. -М.: МГФ , 1999. -592 с.
* Филопулос Я. Формирование политики и институциональная основа ... в ЕС. М.: ... 2005.- 92 ... Ваганов П.А., Ман-Сунг Им Экологический риск: Учебное пособие.- СПб: Изд-во С.-Петербургского ... ... ... В. И., ... К.С. Экологический вызов и устойчивое развитие.-М.: Прогресс-традиция, ... ... ... В.А. ... в ... ... Учеб пособие. - Спб: Химизидат, 1999.
* Родионов А.И. и др. Технологические процессы ... ... ... ... изд. ... И доп. - Калуга: Изд-во Н. Бочкаревой, 2000 - 800с.
* А.Т., Степанова С.А.Экология, ... ... ... ... / Никитина - М.: Изд-во ... ... ... В.В., ... А.А. Опасные химические процессы и техногенный риск: Учебное пособие. - М.: ... МГУ, ... ... В.Ф., ... Б.Е. Защита окружающей среды в чрезвычайных ситуациях. - ... РГУ ... и газа им. И.М. ... ... ... О.В. ... ... газов в атмосфере. Физический механизм. Математические модели. М.: РНЦ "Курчатовский институт", ... ... А.С. ... ... зоны ... при ... ... токсичного газа// Российский химический журнал.- 1995.Т. 39.- № ... ... А.С. ... анализ различных моделей турбулентного переноса в задаче диффузии тяжелого газа. - Инженерно-физический журнал, 1991, т.61, № 3, ... ... А.С. ... ... ... ... холодного тяжелого газа в атмосфере// Ж. вычисл. математики и мат. ... 1991. Т.31.- ... ... С.П., ... В.П., ... В.А. Охрана природы нефтегазовых районов.- М.: Недра, 1994.
* Аверин Л.В., Кондрашков Ю.А., Щевяков Г.Г. Исследование процесса перемешивания на участке ... ... с ... ... ... ... Т.Х IХ. № 5.-С.751-756.
* Сафонов В.С., Одишария Г.Э., Швыряев А. А. Теория и практика анализа риска в газовой промышленности. - М.: , ... ... С.Л., ... М.М., ... Е.В., ... О.В. Окружающая среда. Оценка риска для здоровья (мировой опыт). - М., 1996.
* Меньшиков В.В., Швыряев А.А., ... Т.В. ... ... при ... загрязнении атмосферного воздуха опасными химическими веществами: Учебное пособие. - М.: ... фак. МГУ. ... ... Г. П., ... Ю. А. ... ... ... веществ в окружающей среде. - Л.: Химия, ... ... А.А. и др. ... рекомендации по анализу и управлению риском воздействия на здоровье населения вредных факторов ... ... - М.: ... ... ... Т.В., Меньшиков В.В. Проведение оценки риска для здоровья населения от загрязнения подземных и поверхностных вод в ... ... ... ... ... // тез.кон ТЭК.-М.: ВНИИГАЗ, 2001.-С.157-180.
* Торегожина Ж.Р., Наурызбекова Ж.К., М.А. Жунусова, Батыс Қазақстан АҚ-ның қоршаған ... ... ... ... научный журнал .-2012.-№4(2)7-С136-199 бет.
* Безопасность России. Правовые, социально-экономические и научно-технические аспекты. Региональные проблемы безопасности с учетом риска возникновения природных и ... ... - М.: МГФ , ... ... Г. А. ... ... -М.: Изд. МГУ, 1994.
* Швыряев А.А., Меньшиков В.В. Оценка риска от систематического загрязнения атмосферы в ... ... ... ... к задаче практикума. - М.: Химич.фак. МГУ. ... ... Э.П. ... ... ... ... ТЭС.- М.: Энергоиздат, 1986.
* Внуков А.К. Защита атмосферы от ... ... - М.: ... ... ... И.И., ... В.А. ... риска от техногенных атмосферных выбросов и задача управления ... в ... ... . Сер ... ... при чрезвычайных ситуациях. - М., 1993. - № 4.- С.38-44.
* Торегожина Ж.Р., Акберлиев А.Б. Анализ текущей экологической ситуации в ... ... ... и газ/ 2012.-№5(71).
* Оценка рисков для организмов человека, создаваемых ... ... ... ... ... для ... ... допустимых уровней экспозиции по показателям влияния на состояние здоровья. Гигиенические критерии качества окружающей среды 170. - ... ... ВОЗ. ... ГОСТ Р ... ... ... Термины и определения: Издание официальное. - М.: Госстандарт России, 2002.
* Кузьмин И.И., Махутов Н.А., Хетагуров С.В. ... и ... ... ... Спб.: ... ... ... и финансов. 1997.
* Торегожина Ж.Р., Жунусова. М.А. Қауіпсіздік және тәуекел. Оқу әдістемелік құралы.-Алматы: Қазақ университеті, 2012.-63с.
* Безопасность России. ... ... и ... ... ... ... ... с учетом риска возникновения природных катастроф. - М.: МГФ , 1999.
* ... В.А., ... Б.Б., ... А.Н. Научные проблемы безопасности техносферы // Безопасность труда в промышленности.- 1988.- №1.-С.44-51
* ... Т.Е., ... Б.Р. ... ... ... ... для вузов / Пер. с англ. Под ред. проф. Э.В. Гирусова. - М.: ... 2004. - 527 с. ... ).
* ... В.В. Безопасность жизнедеятельности. Безопасность и экологичность технических систем - М.: ... МГУ, 2003. - 265 ... ... Ж.Р., ... ... ущерб предприятий Восточного Казахстана. Современная наука глазами молодых ... ... X ... ... ... ... 25 ... 2012 г.).-Ишим, 2012.-290с.
* Гидаспов Б.В., Кузьмин И.И., ... Б.Н., ... Р.Г. ... прогресс, безопасность и устойчивое развитие цивилизации // ... им Д.И. ... т. XXXV ... безопасность.- 1990.-С. 409-414.
*

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ташкент қаласындағы алғашқы мәдени-ғылыми ұйымдардың жұмысы37 бет
Қазақстан табитағы6 бет
Қадыр Мырза әлі шығармаларындағы жалқы есімдер63 бет
«Қазақпарат» ұлттық компаниясындағы басқаруды талдау67 бет
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»105 бет
Бірлесіп бақыланатын шаруашылық серіктестіктердің, еншілестердің және тәуелді серіктестіктердің инвестициясының есебі25 бет
Бірлескен кәсіпорындарды басқару және ұйымдастырудың теориялық негіздері50 бет
Банктердің нарықтық экономикадағы ролі туралы20 бет
Бағалы қағаздар рыногы8 бет
Бағалы қағаздар туралы мәлімет4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь