Ә.Нұршайықовтың «Ақиқат пен аңыз» роман-сұхбатындағы характер жасау тәсілдері

1.Жазушының кейіпкер характерін бейнелеу жүйесі
1.1 Мінездеме
1.2 Портрет
1.3 Диалог және сөйлеу тілі
1.4 Психологизм
1.5 Іс.әрекет тартыс
1.6 Пейзаж
2. Б Момышұлы.ұлттық характер танытатын тарихи тұлға
2.1 Бауыржан.батырлық пен ерліктің үлгісі
2.2 Бауыржан образындағы ұлттық болмыс пен мінез
Характер ( әдеби характер)- көркем шығармадағы кейіпкердің мінез- бітімі, ой- сезімі дүниесіне тән психологиялық, моральдық сипат ерекшеліктері.Әдеби характер адамның өмірдегі мінез, қимыл-әрекет өзгешеліктерін жинақтап, екшеп, типтік дәрежеге көтеріп, сомдап бейнелеу арқылы жасалады.Сондықтан оны жекелеген қасиет-сипаттардың қосындысы деп санамай, солардың бірлік-біртұтастығы, синтезі деп қараған жөн.Характер белгілі қоғамдық жағдайда қалыптасады, сол ортаға, өз уақытына сәйкес болады. Адамның мінез- құлқы, оның әр қилы кездерде, әсіресе адамшылық қасиеттер сынға түсетін екіұдайда өзін қалай ұстап, қандай әрекет ететіні ой- өрісіне, сана-сезіміне байланысты.Осыған орай әдеби шығармадағы характер күрес- тартыс үстінде, кейіпкердің іс- әрекеті, ой-ниеті, мақсат-тілегі арқылы көрініс тауып,анық танылады.Кейіпкерлердің бір-бірімен қарым-қатынасы олардың характерлерін барынша толық аша түседі
Диалог- әдеби шығармада екі кейіпкердің,немесе бірнеше адамның сөйлесуі,оларды сөйлестіру тәсілі.Драмалық шығарма түгелдей дерлік диалогқа,сөйлестіруге және жеке кейіпкерді сөйлетуге,монологқа негізделіп құрылады.Диалог кейіпкерді жай бірінен кейін бірін сөйлете беру емес,ол сөйлесетін адамдардың қарым-қатынасының қалай шиеленісіп,қалай өзгеріп,өрістеп отыратынына сәйкес беріледі.Және бір кейіпкердің айтқан сөзі екінші кейіпкердің айтқан сөзіне түрткі болып,келесі сөйлеуші жауап қайыра сөйлейді.Әр бір мағынасы жағынан тиянақты диалог кейіпкердің мінез-құлқын тағы бір қырынан ашып көрсетіп,олардың қарым-қатынасының бұрынғы қалпынан өзгеріп,жаңа бір сатыға көтерілгенін танытады.Сөйлескен кейіпкерлердің сөздері шығармадағы тартыс қақтығыстардың шиеленісіп-өрістеуімен осылай тығыз байланысты болып келмесе,онда диалог ширақ,тартымды болмайды.Әсіресе кейіпкердің қиын,қысталаң жағдайда,қандай әрекет жасайтынын көрсету үшін диалогтың,яғни олардың қайсысын қалай сөйлетудің мәні зор.Диалог арқылы кейіпкерлердің ішкі сыры аңғарылады.Яғни әр кейіпкердің сөз саптауынан,оның ой толғанысынан,сөйлеу өзгешелігінен жан-дүниесі айқын елес береді.Жазушының шеберлігі де оның әр кейіпкерді мінез-бітіміне,ой-өрісіне орай сөйлетуінен көрінеді.Сондықтан мағыналы диалог,кейіпкерлердің сөйлестіре білу шеберлігі әдеби шығармада халықтың тіл байлығын мол пайдаланып,орнымен қолданудың ұтымды тәсілдерінің бірі.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қазақ тілі мен әдебиеті факултеті
Әдебиет теориясы кафедрасы
Диплом (Бітіру) ... ... ... жасау тәсілдері
Орындаған 4 курс студенті ... ... ... ... ... ... ... ... ... қорғауға жіберілді
Алматы 2011 жыл
Ә.Нұршайықовтың роман-сұхбатындағы характер жасау тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... Диалог және ... ... ... ... ... ... Б Момышұлы-ұлттық характер танытатын тарихи тұлға
2.1 Бауыржан-батырлық пен ... ... ... ... ұлттық болмыс пен мінез
Характер ( әдеби характер)- көркем шығармадағы ... ... ... ой- ... дүниесіне тән психологиялық, моральдық сипат ерекшеліктері.Әдеби характер адамның өмірдегі мінез, қимыл-әрекет ... ... ... ... ... ... сомдап бейнелеу арқылы жасалады.Сондықтан оны жекелеген қасиет-сипаттардың қосындысы деп санамай, ... ... ... деп ... ... ... ... жағдайда қалыптасады, сол ортаға, өз ... ... ... Адамның мінез- құлқы, оның әр қилы кездерде, әсіресе адамшылық қасиеттер сынға ... ... өзін ... ... ... ... ... ой- өрісіне, сана-сезіміне байланысты.Осыған орай әдеби шығармадағы ... ... ... ... ... іс- әрекеті, ой-ниеті, мақсат-тілегі арқылы ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасы олардың характерлерін барынша толық аша ... ... ... екі кейіпкердің,немесе бірнеше адамның сөйлесуі,оларды сөйлестіру тәсілі.Драмалық шығарма түгелдей дерлік диалогқа,сөйлестіруге және жеке кейіпкерді сөйлетуге,монологқа негізделіп құрылады.Диалог кейіпкерді жай ... ... ... ... беру ... ... адамдардың қарым-қатынасының қалай шиеленісіп,қалай өзгеріп,өрістеп отыратынына сәйкес ... бір ... ... сөзі ... кейіпкердің айтқан сөзіне түрткі болып,келесі сөйлеуші жауап қайыра сөйлейді.Әр бір ... ... ... ... кейіпкердің мінез-құлқын тағы бір қырынан ашып көрсетіп,олардың қарым-қатынасының бұрынғы қалпынан өзгеріп,жаңа бір ... ... ... ... ... ... тартыс қақтығыстардың шиеленісіп-өрістеуімен осылай тығыз байланысты болып келмесе,онда диалог ширақ,тартымды болмайды.Әсіресе ... ... ... әрекет жасайтынын көрсету үшін диалогтың,яғни олардың қайсысын қалай сөйлетудің мәні зор.Диалог арқылы кейіпкерлердің ішкі сыры ... әр ... сөз ... ой ... ... ... ... елес береді.Жазушының шеберлігі де оның әр кейіпкерді мінез-бітіміне,ой-өрісіне орай сөйлетуінен көрінеді.Сондықтан мағыналы диалог,кейіпкерлердің сөйлестіре білу шеберлігі әдеби шығармада халықтың тіл ... мол ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетте роман,повесть, әңгімеде, драмалық шығармада, поэмада бейнеленетін уақиғаға қатысушы.Әдебиетте адамның көркем бейнесін суреттегенде, жазушы оның кескін тұлғасын, ... ... сол ... ... ... ... сипаттармен қатар өзінің басына ғана тән ерекшеліктерді де (әсіресе жүріс-тұрысындағы, сырт келбетіндегі,сөйлеу әдетіндегі) анық байқалатындай етіп көрсетеді.
Мен бір жан ... өзі ... ... ... ... құбылмалы мінезім бар,
Мейлің күл,мейлің ... ... ... ... ... сипаттамасы: Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармалары қай кезеңде де ... ... ... зерттеуге кейде бір қаламгердің ... бір ... сол ... ... бір қыры өзек ... жұмысымда қазақтың көрнекті қаламгері,Қазақстанның халық жазушысы,Мемлекеттік сыйлықтың ... ... ... ... ... Ә.Нұршайықовтың роман-сұхбатындағы характер жасау тәсілдерін қарастырдық.Себебі:бұл туынды Момышұлымен ... ... қоя ... оның ... ... бейнелеген;сұхбатына өзгеде адамдарды арқау ете ... ... ... ашып ... ... . Еліміздің рухани әлемі көркем шығармалармен толығып отырады.Сондай туындының бірі ... ... ... шығармаларына жоғары баға берген мақала мен еңбектер бар. Алайда, тұрғысынан қарастырған еңбектердің болмауынан зерттеудің қажеттігін, тақырыптың өзектілігін ... ... ... өмір шындығын,қазақ жастарының көрсеткен ерлік істерін,олардың жүрегіндегі Отанға ... ... ... ... жанына рух берер жалынды сөздері,іс-әрекетін көрсету арқылы характерін ашуымен мәнді болып табыладыЖазушының барлық дерлік ... ... ... ... ... насихаттайды.
Зерттеудің жаңашылдығы: Ә.Нұршайықов шығармашылығы роман- сұхбатындағы характер жасау тәсілдері тақырыбында алғаш рет зерттеліп отыр.Зерттеу ... қол ... ... ... ... ... шеберлікпен пайдаланып экспериментке барады: кейіпкер мен автордың диалогына құрылған ... ... ... алға ... бұл ... әдістің газет интервьюіне ұқсамауы үшін әрбір сұрақ-жауап алдында сәл шегініс жасап, өткен-кеткен тарихи ... еске ... ... атын ... рет ... естігеннен бастап осыған дейінгі көрген-білгендерін есіне түсіре отырып, соны қойылатын сұрақ мазмұнымен шебер сәйкестендіреді.
* кейіпкермен ... ... оның ... ... жан ... ... әдеби тәсілдердің ең сәтті маржандарын төгілдіре қолдану арқылы геройының портретін сомдауы еріксіз тәнті ...
* ... ... өмір ... ... ... отырған шақтың тарихи оқиғалары көз алдыңыздан кино ленталарындай тізбектеле өтіп жатады. Автор бұл тәсілді кейіпкер ... ... жіті ... ...
* шығармада әскери өмірдің қыр - сырлары жан - ... ... Осы ... ... ... ... кешкендері оқырманды жалықтырмайтындай етіп әңгіме өзегіне айналады.
* Ұлы Отан соғысының даңқты әскери қолбасыларының тарихи ерліктері баяндалып қана ... ... ең есте ... ... ... мен жан тебірентерлік көріністері көз алдыңнан өтіп жатады.
* Әзағаң даңқты шығармасының өн-бойында ұлттық бояумен терең қаныққан шұрайлы тілімен, таңғажайып теңеулерімен ... етіп ... ... ... ... романы;Б.Момышұлы туралы естеліктер;Момышұлының кітаптары;Ә.Нұршайықов шығармашылығына қатысты жазылған автореферат,диссертация.
Мақсаты мен ... ... ... ... ... істерін қол астындағы жауынгерлерін басқара білуі,жау қамалын бұзып жара ... ... ... ... ... ... ... характерін бейнелеуі басты мақсат болып табылады.Осы ... ... шығу үшін ... ... мынадай мақсат қойылды:
* жазушының кейіпкер характерін бейнелеу жүйесі
* кейіпкерімізге мінездеме беру
* шығармаларынан ... ... ... мен Бауыржанның сұхбаты, оның әңгімешілдігіне, сөйлеу шеберлігіне мән беру.
* психологизм
* іс-әрекет тартыс
* мінезінің табиғатпен үндесуі
* қазақтың қанына сіңген ұлттық ... ... ... ... ... ... пәні мен ... Дипломдық жұмысым Қазақстанның белгілі жазушысы Мемлекеттік сыйлықтың иегері Ә.Нұршайықовтың роман-сұхбатынан.Мұндағы басты ... ... ... Момышұлы.
Практикалық маңызы: роман-сұхбаты 1976 жылы алғаш рет кітап болып жарияланған соң ... ... ... ... ,-дейді оқырман.
Жазушы әрі ғалым Ә.Әзиевтің: атты кітап адамгершілікке,азаматтық,ерлікке толы>>-деген.
Б.Ыбырайымов: атты әдеби-сын еңбегінде: . ... ... ... ... атты ... ... дегендей, екі адамның диалогы арқылы-ақ үлкен өмір, шынайы ... сыры ... ... ... ... ... да ... бейнелеу тәсілінің мүмкіндіктері молдығын көрсетті. Бұл, сөз жоқ, қазақ романы жанрындағы жаңалық, ал - әдебиетіміздегі жаңа ... ... ... да ... ... ... тілдің құнарлы бояуы, бедері айқын>> ()
Жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысының құрылымы:кіріспеден, екі тараудан, қорытынды, әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың негізгі ... ... ... мен ... базасы,пәні мен обьектісі,практикалық маңызы,құрылымы көрсетіледі.
атты бірінші тарауда қаламгердің қазақ жұртының ержүрек батыры Б.Момышұлының характерін,портретін ... ... оның ... тілін,табиғатпен салыстыра отырып ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін ашықта айқын көрсету. , Әзағаңның ... ... оқу ... ... Оның ... ... ... бұл шығармасында ерекше көркемдік шеберлік танытып, тосын әрі ... ... ... еш қапысыз қолдана алған. Екінші бір маңызды себеп - оның бас ... ... аты ... ... қаһарманы, жазушы, Кеңес Одағының Батыры - Бауыржан Момышұлы.()
Кезінде бұл туынды оқырмандарды ғана емес, жазушы мен сыншы ... да дүр ... күні ... ... оған пікір білдіру, талдау аяқталған жоқ, аяқталмайды да.
Батырдың биік ... мен асау ... мен ... қырларын жазу үшін ой ... ... ... кем. романының ұзын-ырғасы сұхбат ... ... ... ... автор Бауыржан аузынан жазып алған жоқ.1986 жылы ... ... ... ,-дейді жазушы.Бауыржанның қаһармандық тұлғасын ... ... ... ... ... замандастарының, М.Ғабдуллиннің,зайыбы Кәмаштың естелік-әңгімелерін,күнделіктер мен ... және ... ... жолдастарының сөздерін,әртүрлі құжаттар,мінездемелер,хаттархаттамалардың түпнұсқасын келтіріп отырады.Бұл,біріншіден,шығарма ... ... ... растап,баяндау формасын түрлендірсе,екіншіден,батыр характерін аша түсудің тағы бір әдісі іспетті.Романда ... ... ... жауынгерден гвардия полковнигі дәрежесіне дейінгі өсу жолын сатылы түрде ... ... ... ... ... ... екі аралықта оның жастық шағы,Қызыл Армияда атқарған әскери ... ... ... ... ... офицерлік қызметі,Ұлы Отан соғысы жылдарындағы батальон,полк ... ... ... ... Мәскеуде Әскери академияны бітіріп, онда сабақ бере жүріп, ... ... ... да ... ... жиырма бес жылын әскери ... ... бас ... өз ... қоса,баспасөз материалдары,естеліктер,өлең-жыр,ел-арасына тараған қызық ... мен ... ... пайдаланылып,батырдың жан-жақты бейнесі жасалған.Шығармада Бауыржанның рухани ... ... ... ... шыншыл, өжетте қатал,жаны жайсаң,кішіпейіл де жомарт, нәзік сезімнің иесі.Баукең бойынан ... ... ... ... ... үлкен сезімталдықпен сомдай білген.Бауыржан бойындағы үлкен қасиеттің бірі- әділдік, ... өз ... ... ... ... ... ... жандардың қиянаттарымен ізгі істерін сарапқа салу негізінде әділдікті ... ... алты ай ... бастығы болдым.Сүзекпен ауырып, ол қызметтен өзімнен-өзім ... ... ... бастық болған кездегі бір хикаямды айтып берейін.Сол ... ... ... ... ... аса ... ... жөніндегі тергеуші бар еді.Ол өзі бір өте ... ... ... милицияға мен бастық болғаннан кейін, бір күні ... сол кісі ... ... ... ол кісіні көрмегенмін.Қаперімде түк жоқ,кабинетімде отыр ... ... кісі ... ... кейін бас-аяғыма қарап алды да:
- ... ... ... ... екен? - деп сұрады.Тегі, менің ... ... ... шығып кеткенде соның орнына келіп отырған жас милиционерлердің бірі ... деп ... ... ...
- Мен, - ... ... ... Ол кісі маған құжатын көрсетті.Сөйтсем, ... осы кісі ... ... ... 5-6 ғана күн ... бар, не ... ...
- ... түрмені барып көрейік, - деді ол.Келдік. ... Адам ... ... ... Емельянов әркімдермен сөйлесіп, не үшін жатырсың деп ... Олар ... ... ... ... 69 ат ... тұр.
- ... кімдікі?
- Түрмедегі қазақтардікі.
- Аттарын неге ... ... ... да ... ... мені ... ... кабинетке келді.Содан кейін сабырмен кодексті алып ... ... ... ... 250 адам ... деді ол.- Осының көбіне қамауға берілген санкция жоқ.Заңсыздық, кеңес ... ... ... осы ... ... ... ... қамауға болар.Бірақ олардың аттарын түрмеге қамауды қайдан тапқансыздар?Меніңше, милиционерлеріңіз өзіне ... ... ... ... әкеп ... ... ... протоколсыз бір адамды түрме босағасын аттатуға қақыларыңыз жоқ.Әрине, бұл ... ... ... ... ғана ... ... осы ... қаншамасына протокол жасалған екен?Соларды тексертіп,осында алдырыңызшы.Мен аппаратымды шақырып,Емельяновтың тапсырмасын ... бәрі ... ... зыр жүгірді.Тексерсек, 50 адамға протокол жасалыпты.
- Протоколсыз жатқан адамдардың ... ... ... ... ... деді ... маған.- Ертеңге дейін мен мына протоколдарды ... ... ... барып екі жүз адамды бірден ... ... ... ... ... сенбестерін білмей,маған қайта-қайта жалтақтап қарай берді.
- ... сен ... ... босанатын түріміз жоқ еді,-деп маған рақметті ... ... ... жанына жетіп,жалына қолы тиісімен ырғып мініп, - дегендей,арттарына жалт- жалт ... дала ... ... ... ... ... ... жатыр. .
Ертеңінде Емельянов протокол ... ... ... жиырма адамды босаттырды.Содан соң ол жиналыс өткізіп,бізге ... ... ... ... ... ... бір ... заңсыз түрмеге отырғызған адам өзі ... ... ... ... ... милиционерлер моп-момақан болып қалды.Осыдан кейін қылдай қиянат көрсем, ... ... ... ... деп жазушының өзі айтқандай,романда Бауыржанның әділдігі әр кез ... ... ... ... бұрын Дзержинский көшесінде,шағындау пәтерде ... ... ... ... пәтер сұрайды.Бір күні оған қалалық кеңестің ... ... ... ,- дейді.Бауыржан барып бес бөлмелі пәтердің ордерін алады.Пәтерімді көрейін деп жаңа үйге ... есік ... ... ... ... орыс ... кездеседі.
Неге мұңайып тұрсыз, шешей?- ... ... ... жоқ ... ... қасына тоқтап.
Әйел қалалық кеңестің осыдан екі ... ... ... боп уәде етіп ... дәл ... берерде ол уәделерінен тайып қалғандығын айтады.
-Маған деген үйді үш ... ... ... ... беріпті.Қайтейін,менің де балам соғыста өліп еді.Әрине, ол ... ... ... ... ... түгі ... теуіп шыға келеді.Жирен мұрты едірейіп, электр сымының ... ... екі ... болып, шытыр-шытыр ете қалады.
- ... ... ... ... ... жерге барыңыз- пәтеріңіз өзіңізге тиеді,- дейді де, Бауыржан мініп ... ... ... ... қайтадан қалалық кеңеске тартады.
- Мен маған ... ... ... бер ... ... ... ол ... қолына ордерді ұстатқан қызметкерге келіп.- Мына ... ... ... ... уәде ... ... ... деп ол қолындағы ... ... ... ... қызметкері қалбалақтап:
- Ол адамдарға пәтер кейінірек беруге ... ... ... ... соң сол екуін қосып,сізге қамқорлық жасайық деген едік...
- Молчать!- дейді Бауыржан көзі ... одан ... ... түсіп.- Маған мұндай қамқорлықтың ... ... ... ... маған телефон соғып,бұл пәтердің бұрынғы иелеріне берілгендігін хабарлаңыз.Понятно вам?!
- ... ... ... ... ... ... неге бас ... тұрғаныңыз түсініксіз.
- Ол солдаттың анасы ғой!Сол солдаттың анасы деген сөздің мағынасын ... ... ... ... ... ұғынықты ма сізге?(33-бет)Бауыржан жайында айтылып жүрген осы әңгімені ... еске ... ... кейіпкерін бірнеше қырынан аша түседі.Біріншіден, әділдігі ... ... ... байқаймыз.Жазушы Момышұлына тән қасиеттерді ашуда, оны өзге ... ... ... үшін ... ... ... жақтарынан сабақ,тәлім берген маршал ВасилийКонстантинович Блюхер,полковник Круглов,капитан ... ... ... ... ... ... жайында әңгімелетеді.Бауыржан бойына мұраттар дарытқан Қиыр шығысты оларсыз елестете ... ... ... Круглов туралы былай дейді: ( 128-бет)Дотольдың қызметтен ... ... ... ... көңіл-күйін суреттейтін тұстар,командирлерін не үшін жақсы көргендігін сұраған Чистяковқа ... ... ... образын биіктете түседі.Чистяков ... ... ... береді.Жазушы бұл жерде кейіпкерінің адалдығын,шыншылдығын ашық көрсеткен.Шыншылдық,адалдық оның ... ... ... ... спорты жарысарда аттың құйрығын шауып алғаны үшін дивизия штабынан ... ... он ... жер ... ... барасың деп жазалағанда ешкім бақылап тұрмаса да адал орындағанын ... екі ... ... ... ... ... үш кейіпкердің болмысын танытып тастайды.Дотольдың ... ... ... ... жақсы қасиетін сыйлай білетін адал жан екендігін байқатады. ... ... ... ... ... өзгенің асыл қасиеттерін бағалай білу.Ол еңбекте істес болған жақсы ... ... ... кез ... ... ... ... бастығын жамсата баяндап отырады.Мысалы:Ертеңінде танысып,сәлемдесу және қызмет мәселесін шешу үшін ... ... ... ... ... беті ... табақтай,екі көзі бақырайған,бұғағы салбыраған,үстелге тарбиып ... ... ... бір ... ... ... жөн-жосығымды айттым.Көзі шарасынан шыға сызданып,жауап бермеді.Паң екенін де,надан екенін де айырмадым.Ол ... ... ... кез еді ... ... соң ... салған жандардың бірі болуы керек.Отырып-отырып Бағов: ... ... ... ... ... әрең ... болып,жаңа бастықтың кабинетінен шықтым.Содан соң жолдас-жоралар қызмет істейтін басқа мекемелерге бас ... ... ... ... жайын сөз етісе отырып:
-Жаңа хатшыға ... ба?- деп ... ... ... кейбіреулері.
-Үстел басына отырғызып қойған құрбақа сияқты ... ... ағай мені ... ... алды. Әбден сауығып, жазылдың ба деп ... Үй ... ... ... ... кейін:
-Ал,қалқам, шаруаңды айта бер,-деді.
-Екі түрлі шаруамен келдім, ағай,-деп алдымен ... ... неге ... ... билетімді қайтып алуға көмектесуді ... Одан соң ... ... ... білдірдім. Сырғабеков менің сөзімді ыждағатпен тыңдап алды ... бір ғана ... ... ғана ... ... ... өмір бойы ... сақталды.
-Анау адамды неге құрбақаға теңедің қалқам?-деді ... ... ... ... ... болғаннан кейін.
-Өзі құрбақаға ұқсап тұрса,мен оны құрбақаға теңемегенде ... ... бе,- ... мен ... ... ... ... ағай бетіме қарап олтырды да, басын шайқады.
-Ол кісі жаман-ақ адам ... ол кісі ... ... ... ... керек еді ғой.Мен ұялғанымнан жерге кіріп кете жаздадым.(1)
Мінездеме ( әдеби ... ... ... ... ... ... ой- сезімі дүниесіне тән психологиялық, ... ... ... ... ... ... мінез, қимыл-әрекет өзгешеліктерін жинақтап, екшеп, типтік дәрежеге ... ... ... ... ... оны жекелеген қасиет-сипаттардың ... деп ... ... ... ... деп қараған жөн. Реалистік қаһарманға тән характерді алдымен қалыптасу, өзгеріп ... ... алып ... ... орынды және осыған қоса оның өз ішкі ... ... ... ... белгілі қоғамдық жағдайда қалыптасады, сол ... өз ... ... ... ... ... ... оның әр қилы кездерде, әсіресе адамшылық қасиеттер сынға түсетін ... өзін ... ... ... ... ететіні ой- өрісіне, сана-сезіміне байланысты.Осыған орай әдеби шығармадағы характер ... ... ... ... іс- ... ... мақсат-тілегі арқылы көрініс тауып,анық танылады.Кейіпкерлердің ... ... ... характерлерін барынша толық аша ... ... ... шығармада оның іс-әрекеттерін ... ... ... жан дүниесі тікелей бейнеленуі, яғни ... ... ... ... ... бой ... бет- әлпетін, сөйлеу ерекшеліктерін көрсету өзінің туындысында Бауыржанның ерлік ... ... ... ... оның мінезін тура, жанама түрдеде өзі де ... беру яғни ... ... ... жан- ... ашыла түседі.(3)
Автор қаһарманын бірлі-жарым мінездеумен шектеп қана қоймайды, оған шығарманың өн ойында оқиға қатысына қарай, іс- әрекет, қимыл-қозғалысына сай әр ... ... ... ... ... бас ... Бауыржан Момышұлының бір өзіне бірнеше мінездеме берілген.Автордың өз тарапынан айтылатын мінездеулерден ... ... ... ... ... ... Серебряковтардың Бауыржан характерінің қыры мен сырын, жауынгерлік іскерлігін аша түсетін мінездемелері берілген.Олардың жазылу стилі де әр басқа.Мысалы: (144-бет) (306-бет)М.Ғабдуллин ... ... ... көркем сөз өрнегімен өрілген әдеби мінездеу болса, екіншісі- гвардия полковнигі ... ... ... ... ... лауазымына бекіту туралы ұсынысқа қоса берілген іс-қағаздары стилімен ... ... ... ... Одағының Батыры гвардия генерал-майоры Баксовтың қолы қойылған.Автор тарапынан оқырман назарына ұсынылып отыратын мұндай тиісті құжаттар да батыр характерін ... ... ... ... ... ... іске жетіктігін, талапшылдығын, ер мінезділігін,сыйлылығын білсек,енді бірінен-парасатты да жан сарайы сұлу екендігін көреміз.Ақын Ғали Ормановтың ... ... атты ... ... ... өріліп жазылған мінездемелерді келтіруі батырдың тұлғасын жарқыратып,әрі шығарманың поэтикалық қуатын арттырған.Қасым Аманжоловтың:
>(202-бет)
Ал Ғали Ормановтың:
>- деген өлең ... ... ... ... қара ... жазылған мінездеуден артық болмаса ке емес.(338-бет)Романда қаһарманның жан дүниесін айқара аша түсуде, оның өз-өзіне мінездеме бергізеді. ,- деуінен ... ... сыни ... ... ... тұста Бауыржанның әскери Академияны бітірген сәтте өзіне ұсынылған екі қызметті менсініңкіремей жіберген ағаттығына өкініші еске оралады. (323-бет),-дейді.Бұл батырдың жанын ... ішкі ... ... өзі жіберген кемшілікке, бойындағы кері мінезге тоқтала кеткендегі мақсаты-кейінгі ұрпақты теріс қылықтардан сақтандыру, ... ... ... ... жомарттығын, мінезінің басқа да қырларын өмірінің сонғы жылдарында ... ... жары ... ... мен ... де ... күні Бауыржан екеуміз қала араламақ боп такси шақырдық. Шопырымыз ... бір жас ... ... Баукен соның қасында, мен артта отырмын. Бір ... мен: ... мына ... кіре ... Мен Бауыржан дегенде, таксис жігіт Бәукеңнің бетіне жалт қарады. Содан киінде қайта-қайта ... ... Біз ... ... ... ... жайғасқаннан киін таксис жігіт машинасын жүргізуден бурын Бәукеңнің бетіне қарады да:
-Аға, Сіз шын Бауыржансызба?-деп сұрады.-Момышұлы Бауыржансызба?
-Ол не ... ... ... ... үнмен. Шопыр жігіт күлді де, осыдан бір жыл бұрын өзінің бір жолаушы тасып, қаланы күні бойы аралатқанын айтты.
-Мен одан бір тиын ақша ... ... ол ... ... Бауыржаннан ақша алып не бопты маған?
-Неге алмайсын?-деп сұрады ... ... ... әкем Ұлы Отан ... ... ... ... болған. Әкем Бауыржанның батырлығын, салдаттарға деген қамқорлығын аузынан ... ... ... еді.
-Әкең тірі ме?-деді бәкең оған сәл бұрыла түсіп.
-Бертіне қайтыс ... ... ... бір ... шүбәләніп қалып едім.Өиткені біз микроауданға қарай бара ... бір ... ... ... ол: ... ... бір алсамдеп жүрмін, кезекте тұрмын,-деп қалды.
-Бауыржанның бар деп естіп едікқой,-дедім мен оған жалт қарап.
Ол сәл ... ... да, ... соң ... бары бар, оны өзім мінемін, балаларға алып береиін деп ... ... ... ... ... ... де қойдым. Сонымен, міне бүгін екінші Бауыржанды алып келе жатқаныма таңқалып отырмын.
-Екінші емес, бұл номер бірінші ... ... ... ... ...
Таксист дегендеи, басын шайқады.
-Тоқтат!-деді бәкең қатуланып.
Таксист те,мен де сасып қалдым. Ол ... ... ... Мен ... түсемін деп әлек салып жүрмесе екен деп қалпылдап барамын. Жоқ, өитпеиді. Қалтасына қолын сұғып, ... ... алды ... ... шопыр жігітке ұсынды. Ол паспортта Бәкеңнің аты-жөнін оқып шығып, ... ... ... киін ол ... ... қос ... ... Бәкеңе ұсынды.
-Әкем өлерінде Алматыға барсаң, менң командирім Бауыржанға ... бер деп еді,- деді ... ... Бәкең таксист жігіттң қолын алып:
-Әкең иманды болсын, қарағым-деді.
Содан киін ... ... ... ... ... дедім.
-Анау Бауыржан қанша ... ... ... деп сұрады бір кезде бәкең таксистен.
-Көп емес, ... Он сом ... ... бар ма?
-Бар, ағай. Екі балам бар. ... ... ... ... ... ... ... едім, бес сом екен. Соны төлеиін деп ... ... ... едім, Баукең:
-Ей, қатын, маған жиырма сом бер,- деді.
-Мен оны не ... деп ... да, ... алып ... оны ... ... ... Одан киін таксиске бес сом ... ... ... мынау былтырғы, жалған Бауыржан алдап, төлеми кеткен он ... ... бес сомы мына ... ... ... ... жол ... Қалған бес сомына менң атымнан балаларыңа базарлық апарып бер,- деп ... ... ... ... сомды тұтас таксистке ұсынды.
Шопыр сасқалақтап, ,- деп еді, Баукең:
-Молчать!- Деп ... ... да, ... оның ... тастай салды.- Бұдан кеиін алданушы ... ... деп ... ... ... да, ... тарс ... жауып тастады.(118-бет) ... ... оның ... ... ... іс- әрекеттерді жазушы романда молынан пайдаланған.Мысалы:Мәскеудегі татар ... он ... Мұса ... жары ... топ төріне шығарады;Татар әдебиеті мен мәдениетінің қайраткерлері тегіс президиумге жайғасады.Күміскөмей,жезтаңдай, ділмар ... ... ... құттықтап кіріспе сөз сөйлейді.Сөйтіп ол енді ... сөз бере ... ... ... ... Александрович!- деп саңқ еткен үн ... ... үнге елең ете ... ... ... ... погоны бар,офицер формасындағы ... ... ... ... адам орнынан тұрды.Бүкіл зал офицерге назар аударады.
- ... ... ... ... ... ... жайлап,таза орыс тілінде.- Президиум үстелінің басынан мен ол кісіні көре ... ... ... ... ... ... керек.Офицер Әмина атын атағанда олар гу ете түседі.Басқалар Әминаның кім ... ... ... ... бірі ... деп ... жоқтап тұрған мына офицер де ... ... ... ... ... офицерге қарап үнсіз бас изейді ... ... ... ... ... Әмина ханум бойына біткен кішіпейілдікті сақтап президиум үстелінің ... ... ... болар,- дейді ол жан- жағына қарап,президиумнің арт ... да көз ... ... асыл ... ... ... Мұса Жалил де өзінің сүйікті жары Әмина ханумды дәл осы ... үшін де ... ... Ұлы Отан ... ... гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлы ... ... осы ... ... ... ... ... Бауыржан.- Ол залдағы ұсыныс айтқан офицер тұрған жаққа басын иеді.- Біз бұл ... шын ... ... ... ... ... ... өтінеміз.(35-бет) Қаһарманның бейнесін толықтырып,жан дүниесін айқара аша ... бұл ... ... ... ...
Портрет-әдеби кейіпкердің сырт көрінісін,кескін-кейпін,бой тұлғасын суреттеу.Кейіпкердің мінез-бітімін,характерін ... ... ашып ... үшін оның ... мүсіндеудіңде үлкен мәні бар.Сондықтан кейіпкердің характерін әр түрлі жағдайда,күрес-тартыс үстінде оның ... ... ... ... қимылдары,істеген істері арқылы айқындай отырып,жазушы портреттік сипаттауға да ... ... ... қаһармандардың келбетін,бой-тұлғасын,жүріс-тұрысын,сөйлеу мәнерін есте қаларлықтай етіп,әсерлі бейнелеуге мән береді.
Әдебиеттегі портреттің өзгешелігі,мысалы,суретші ... ... ... ... ... ... тұтас бейнелемей,көбінесе жекелеген ерекшеліктер,есте қаларлықтай сипат-белгілер,көркемдік детальдар арқылы көрсетеді.Суретші ... ... ... ... ... ... ... әдебиет шығармасында портрет бояумен емес,сөзбен мүсінделгендіктен,кейіпкердің бет-пішіні,кескін-кейпі суреттелген жеке сипат ... ... ойша ... ... ... ... портретке қажетті бөлекше қасиет белгілерді екшеп,дәл көрсетудің,ұтымды көркем детальдар қолданудың ... ... ... қалам шебері кейіпкердің түсін түстеп,кескін-келбетін көзбен айқын көретіндей түрлі бояумен нақтылы бейнелегендіктен мұнда портреттің өзгеге ешбір ... ... ... ... ... ... ... портретті алсақ,оның даралық қасиеті өзінше бөлек,мұнда сурет өнеріндегі портретке ... ... ... ойша ... ... мүмкіндік молырақ.(3)
Автор роман-сұхбатында басты кейіпкер Бауыржан Момышұлының мінезін бейнелеуде оның әрбір іс-әрекетіне,қимыл-қозғалысына баса назар ... ... ... ... оны ... әрі ... етіп сипаттағанымен,перде артында адам жанының сұлулығы барын сездіре түседі.Мысалы:Бауыржанныңпортретін былай ... ... ... сәттегі бұл келбетіжоғарыда айтқан пікірімізді растай түседі.Алайда автор жанының сұлулығын назарымызға түгелдей жайып салмай,там-тұмдап бірте-бірте ұсына отырып,өзіне тарта түсу ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді,естеліктерді жиі келтіреді.(2) Қалалық кеңестің Момышұлына бермек болған пәтердің орыс әйеліне деген пәтер екенін білгендегі бет-бейнесін көрсету арқылы автор ... ... ... ... ... ... қатар Бауыржанның майдангер достарының бірі Мәлік Ғабдуллиннің батырмен алғаш таныстығы 1941-жылдың 15-желтоқсанында ... ... ... ... ... ... басталады.
Бұл-Бауыржан болатын.Автор ауыз бөлмеден кіріп келе жатқан Баукеңнің бетіне ақырын қарап қазір осы кісінің бойында маған -деп ақырғаннан ... не ... екен деп ... ... оның ... көргені:Оның едірейген шашы,тікірейген мұрты,шаншыла қараған көзі қарт батырдың бой қайраты азайса да,ой қайраты әлі де мол ... ... ... ... ... ... кемде-кем соның бірі А.Бек өзінің атты кітабында Бауыржанмен алғаш танысқадағы батырдың кескінін бейнелейді: ,-деп ... орыс ... ... ... сипаттама береді.(4)
Әзілхан Нұршайықов Бауыржан образын жасауда роман-сұхбатта ... ... ... ... пен ... ... ... Сәбит Мұқанов, Әбділда Тәжібаев, Сырбай Мәуленов, Кәкімбек ... ... ... ... ... ... ... осындай мақсатта қолданған.Мысалы:С.Мәуленовтің:
Кең жауырынды,
Талғардай тік иықты,
Бөрі кеуде,бүркіт қабақ Бауыржан.(272-бет)-деп суреттеген портреті, қырғыз ... ... ... мүсіндеуі,Қасым ағамыздың арнау өлеңі:
(201-бет),бірге өскен досы Әбділда Тәжібаевтың майданда жүрген батыр досына деген сағынышын өлеңмен жеткізуі талай жайды ... ... ... пен портреттің байланыс бірлігі өзгеше бір көркемдік шешімін тапқан, әрі кейіпкердің өз характерінен туып, ... ... ... ... ... ... сөз ... : (233-бет),-деп батальонды бастап қиян-кескі ұрыста жүргенБауыржанды суреттеген.Мұнда жазушы метафоралық портреттің тамаша ... ... ... ... екі ... ... адамның сөйлесуі,оларды сөйлестіру тәсілі.Драмалық шығарма түгелдей дерлік диалогқа,сөйлестіруге және жеке кейіпкерді сөйлетуге,монологқа негізделіп құрылады.
Диалог ... жай ... ... ... ... беру ... сөйлесетін адамдардың қарым-қатынасының қалай шиеленісіп,қалай өзгеріп,өрістеп отыратынына сәйкес беріледі.Және бір кейіпкердің айтқан сөзі ... ... ... ... ... ... ... жауап қайыра сөйлейді.Әр бір мағынасы жағынан тиянақты диалог кейіпкердің мінез-құлқын тағы бір қырынан ашып көрсетіп,олардың қарым-қатынасының ... ... ... бір сатыға көтерілгенін танытады.Сөйлескен кейіпкерлердің сөздері шығармадағы тартыс қақтығыстардың ... ... ... ... ... келмесе,онда диалог ширақ,тартымды болмайды.Әсіресе кейіпкердің қиын,қысталаң жағдайда,қандай әрекет жасайтынын көрсету үшін диалогтың,яғни олардың қайсысын қалай сөйлетудің мәні ... ... ... ішкі сыры аңғарылады.Яғни әр кейіпкердің сөз саптауынан,оның ой толғанысынан,сөйлеу өзгешелігінен жан-дүниесі айқын елес ... ... де оның әр ... ... орай ... ... мағыналы диалог,кейіпкерлердің сөйлестіре білу шеберлігі әдеби шығармада халықтың тіл байлығын мол пайдаланып,орнымен қолданудың ұтымды тәсілдерінің бірі.(3)Диалог екі адамның ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы пікір алысуға,сұрақ-жауапқа құрылған.Романның кейіпкері батырымыз Момышұлының басынан кешкен ... өмір жолы ... сөз ... ... оның бет-бейнесін,сөз саптауын ақылдылығын мінезінің қырларын оқырман қауымға толығымен танытады.Әзілхан Нұршайықовпен пікір алмасып отырған ... ... ... ... ... ... тіл ... соғыс кезеңіне байланысты айтылған әрбір қанатты сөздеріде ... ... мен ... ... ... ... шегінейік.
Бауыржан:Әй,сен неменеөзің, дегеннің керін келтіріп отырғаның?Мен саған бағынбаймын!Маған команда беретін сен ... ... сіз ... ... ... ... бірінші жылы -деп,тарс еткізіп телефон тұтқасын жауып тастағансыз.Алпыс төртінші жылы бір бұйрығыңызды тағы да орындатқансыз.Ал енді бұл жетпісінші жыл ... ... ... емес уақытқа бағынасың!- деген сөзің болды ғой онда.
Автор:Ұстазына шәкірті ... ... ... ... та ... да ... ... бәрі арыстан емес.
Бауыржан:Үндемегеннің бәрі данышпан емес.
Автор:Қисық ағаш шынар болмайды.
Бауыржан:Иір бұтақты емен шынар болуға құмар болмайды.
Автор:Кей адамның мінезі ... ... ... ... аң да ... ... ... қоғаға ұқсайды;ал қоғаны шошқа да шиырлайды,сиыр да жапырады.Қоға боп ... ... ... боп ... ... артық.
Автор:Мен қойдым.
Бауыржан:Мен көлденең жұрттың көсемсіп ақыл айтқыштығына тойдым...Ал,айтқын қай жерге келіп едік?Бұл ... ... мен ... ... жан ... сөз ... байқайсың.Романнан кейіпкеріміздің әңгімешіл, сөзге шешен өз жауынгерлеріне рух беру үшін ... ... ... оның ... ... ... өзіңіздің мақал-мәтелдеріңізді қалай шығардыңыз?
Бауыржан: Мақал-мәтел-өмір тәжірибесі.Қиналған,қысылған сәттерің мен шақтарың бар,сол қысылшаң кезден қалай ... ... ... ... қысқа бейнелесең нақылға айналады.Қоластында пәлендей мың солдат болып,оның пәлендей отбасының тағдыры және сенің мойныңда болса,ойланбай отыра алмайсың.Сонымен бірге солдатты өлімге ... да оңай ... ... маған тек бағынышты ғана болған жоқ.олардың ішінде ақылгөйлері де көп ... ... ... маржандай асыл сөздер атқылап жатады.Мен елден естігенімді оймен ... ... ... ... ... сол көп нақылдарыңыз ішінде әсіресе өткірі,уыттысы деген мақалыңыз қалай туып еді?
Бауыржан: ... ... ... зор ... ... офицерін қор етеді.Генерал Панфилов қайтыс болғаннан кейін аз уақыт болса да осындай бір ... тап ... та, ол ... ... ... ... бір қысылғанда ауыздан шыққан сөз ғой бұл, қарағым.(1)(61-бет)
Батырдың әрбір сөзінің астарында үлкен бір толғаныс, астарлы ой жатқаны хақ.Мысалы:Келіні ... ... ... ... ... ... ... Зейнептің алғаш Бауыржанның қолына көшіп келіп бөлмесін жинағанына наразы болып айтқаны: (24-бет)Сондай-ақ ,(27-бет) , (28-бет), (107-бет)(5)
Автор: ... ... ... ... ... шығарып едіңіз?
Бауыржан:1941жылы 4-желтоқсанда біздің әскерлер Мәскеу түбінен ең ... ... ... дивизия сол тұңғыш шабуылдың алғы легінде болды.Алғашқы деревня босатылды,тұңғыш тұтқындар қолға түсті.Жаңа ғана бір үйге бас ... ... ... ... ... ... келді.
-О не,Жолтай?- дедім мойнымды бұрып.
-Ақсақал,екі немісті тұтқынға алып едім.Соны сізге ... деп ... ... ... ... ... ілесіп сыртқа шықсам бір неміс анадай жерде,автоматын алға кезеген қалпында өліп жатыр екен.Мен қолдарын көтеріп тұрған тірі ... ... ... ... ... ... жақындадым.Оған біраз қарап тұрдым да,қасымдағы Бозжановқа:
-Ана екі тұтқынға мына өлген немісті көмдіріңдер!-деп бұйрық бердім.
-Неге?-деді аң-таң болған Жолмұхаммед.
-Қол көтерген дұшпаннан ... қолы ... ... жауды сыйлау керек.Понятно!-деп жауап бердім мен оған.
Автор: ... сөз ... ... шығып еді?
Бауыржан:Мәскеу түбіндегі қырық бірінші жылғы қиян кескі ұрыстардың ... Вера ... ... санитар қыз бір өзі он жауынгердің жарасын таңып,ұрыс даласынан арқалап алып шықты.Сонда қасымда отырған ... ... қыз он ұл ... ... ... ... едім.
Автор: деген сөзді неден шығарып айтып ... жылы он ... ... ... ... Волоколомск тас жолының бойындағы Горюны деген деревняда жауды екі күн ... ... ... ... ... ... ... жаңа шепке қарай шегініп орналасуға тиісті еді.Генералдың бұйрығын ойдағыдай орындап,үшінші күні жау ... ... ... ... ... ... үйге сәл тыныс алуға тоқтағанымызда бірнеше күн жаумен шайқасып әбден қалжыраған жігіттер қисая сала қор етіп,ұйқыға кетті.Мен штаб ... ... ... екеуміздің қайсысымыз ояу отырамыз?-дедім.Сонда анадай жерге жаңа ғана жантайған Жолмұхамед Бозжанов орнынан атып тұрып:
-Ағатай,екеуіңіз де ұйықтаңыз.Мен тұрайын,мен кішімін ... ... ... ... да:
-Үлкенді ізетте,кіші-күзетке деген.Жарайды,сен тұрсаң тұр.Бірақ жарты сағатқа қалайда шыда!-деппін.Тура жарты сағатта мен өзімнен-өзім ояндым да,Бозжановты ұйқыға жатқыздым.(309-бет) Сонымен қатар батырдың ... ... ... ерекшелік оның ашуланғанда айтар сөзі , , ,сол секілді бір әңгімені айтып ... ол ... ... ... ... ... , , , , , , , , , , , , (4) ... ... ... ... ... ... ... ұялатқан оларға жауға қарсы күресте қуат берген жалынды нақыл сөздері болатын.
Психологизмді біз адамның іс-әрекетін терең талдап көрсету, оны туғызған себеп-салдарды ашып ... деп ... ... ... ... бар да оның түп ... түсіндіру жоқ.Әрине, бұл жерде әрекеттің түп негізін тәптіштеп баяндап беру керек деген ұғым тумайды.Оны бейнелі түрде көрсету керек.Солдаттың өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуы,солдат характерінің шынығып шыңдалуы,ұрыс даласындағы өмір мен өлім мәселесі,әскери борыш,әскери әдет пен ... және ... ... ... ... ізгі аскетизм және басқа осындай түйінді мәселелердің бірсыпырасы біздің әскери шығармаларымызда кең өрісте қамтыла алмай келеді.Соғыс тақырыбындағы көркем ... ... ... міндеті- соғыс тәжірибесін көркем жинақтау,жауынгердің ерлік характерінің қалыптасуын,еңбек адамының майдан даласындағы ... ... ... ... ... ... ... бейбіт тұрмысқа қайтадан үйренісуін суреттеп көрсете білу болып табылады.(6)
Момышұлы жауынгерлерімен жау ... ... оның ... ... тәртібінің нәтижесінде болаттай шыныққан жауынгерлер қоршауды бұзып шығады фашистерге қарсы қасық қаны қалғанша аянбай күреседі.Мысалы:қоршауда қалған Момышұлының жауынгерлерінің ... ... ... ... ... ... міндет-қоршауда қалдық деп ұнжырғаны түсірмей,батальонды найзалы винтовкадай кезей ұстап,жолыққан жауды жайратып өтіп,дивизияға ... ... ... күн ... немістердің артиллериясына алдырмаған,танктерінен тайсалмаған,бомбалауына болмаған батальонды әп-сәтте ұйқы өлтіріп кете ... ... ... келе жатқан біз Гусеново орманының шетіне іліктік.Әрине,дивизия штабы бұрынғы орнында жоқ ... ... ізін ... білуге шолғыншылар жібердік те,олар келгенше екі сағаттай ... ... он ... ... ... табандарынан тік тұрғызып қойдым.Сөйтіп,бір сағаттан кезек ұйқтасын дедім.Бұған дейін өзім де ұйықтамай,ешкімдіде ұйықтатпай,аюдай ақырып келе ... ... ... ... ... ... ... әке-көке деп ешқашан да оята алмайсың.Колоннаны аралап шығып,бір үлкен ақ қайыңның қасына келіп,соның оқ ... ... ... сипап,иығыммен сүйене бергенім есімде,қор етіп ұйқыға кетіппін.Алғашында құлағыма алысырақтан пыр-пыр атылған автомат даусы келді.Ол өше қалған ... деп ... ... аяқ ... білінді.Көзімді ашып алып,жандәрмен орнымнан атып тұрдым.Жан-жағыма қарасам батальоным быт-шыт боп қашып барады.Оның арты жүн-түтін атысқа айналды.Менің жанымнан оқ екі ... ... ... де енді қозғалуға дәрмен қалмады.Көзім қарауытып енді оқ тиеді-ау,енді құлаймын-ау деп тұрғанда батальон жақтан ... -деп ... ... ... ... дүрсілдеген аяқ дүбірі естілді.Сонымен,батальон қоршаудан шықты.(1)
Тартыс- көркем шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... беретін қақтығыс,қайшылық,күрес.Конфликт драмалық шығармаларда ширақ шиеленіскен түрде кездеседі.Ондағы характер кейіпкер мінезі ... мол ... ... ... ... ... қаһармандарының арасындағы қайшылық,тартыс олар-қарым-қатынасынан,іс-әрекеттерінен,әр қилы көзқарастарынан да көрінеді.Драмалық жанрда мұның екі түрі де әсіресе анық байқалады.Сахнадағы кейіпкердің ... ... ... ... ... ... орын ... прозадағы тартыс көбінесе қиыншылығы мол оқиғалардың шиеленісі арқылы беріледі.Әртүрлі қайшылық,қарама-қарсылық қақтығыстар өмірде үнемі туып отырады.Сондықтан көркем өнерде бұл ... ... ... ... ... ... алғы шарт іспетті.(3)
романында кейіпкердің соғыстан кейінгі уақыттардағы оның қызмет бабындағы бастықтарымен арадағы іс-әрекет,қақтығыстары соғыс жылдарындағы генералдарымен арадағы қақтығыстар ... ... ... ... қақтығыс былай болған:алдына жұмыс сұрап келген Баукеңе Бағов - жүре беріңіз,көрерміз,-деген сөзді әрең айтады.Бұған ... ... ... ... соғып Бағовты -дейді.Шымкентте банк қызметкері болып істеп жүргендегі екінші бастығы Марченконың ... ... ... ... ... ашқаны үшін әділетсіз іс-әрекеті үшін жұмыстан шығып кетеді.Момышұлының жауынгерлерін соғыс ... ... ... ... жол жүріп,мегзеулі жерге бас- аяғымыз түгел жеттік.Бірақ жұрт әбден шаршаған еді. деген ... ... ... ... ... төсеп жата-жата қалысты.Бәрі де енді тамақтанармыз,ұйықтап тынығармыз деп ойлаған еді.Ол ниеттері болмады.Жорықта өзімізбен ала шыққан бірнеше әскери ... ... да, ... жерге жеткенде, асханаға арнап отын әзірлемеңдер, қазанға ас салмаңдар,азық-түлікті шикі күйінде жауынгерлердің қолды-қолына норма бойынша ... ... деп әмір ... ... ... мен ... ... шарасынан шықты.Көбі өмірінде ас пісірмек түгіл,су қайнатып көрген емес.Шикі азықты қайтпек?Күңкіл сөздер де естіле бастады:
* Асхана бар емес ... ... оның не ... бар!
* Тәйт жап аузыңды!Айтқанды орындау керек!Әрбір жауынгер өз тамағын өзі пісіріп жесін!- деп, тойтарып тастадым.
Ұзын сөздің қысқасы, айдалада, сонау Іле ... ... ... ... ... қам ... жол ... көтере алмай, дел-сал болып, ас пісірмей, аш күйінде ұйқыға ... ас ... ... ... ... ... ... төгілді,- сөйтіп астың желінгенінен, бүлінгені көп болды.Бұл- жауынгерлердің аспаздық өнері жөнінде ... ... ... еді.(4)
Чистяковпен қақтығысы:Ат өнерінен жарыс болады дивизияның атынан Бауыржан он үш ... ... ... өтіп ... ... ... капитаны ретінде Момышұлы алға шығады.Халыққа тағы бір ат ... ... ... алып өнер ... ... атының құйрығын кесіп кетеді.Ертеңіне Чистяков өзіне шақырып алып атының жағдайын сұрайды да ... жаза ... атты ... қайт ... ... бойынша екі километр жаяу, атты жетектеп қайтады.Бұл оқиғадан біз батырымыздың ... ... ... куә ... ... жау ... қалып оның қатал талабымен тәртібінің нәтижесінде болаттай шыныққан жауынгерлер қоршауды бұзып шығады фашистерге қарсы қасық қаны ... ... ... ... Момышұлының жауынгерлерінің қоршауды бұзып шығуы.Генералдың бұйрығын орындағаннан кейінгі міндет-қоршауда қалдық деп ұнжырғаны түсірмей,батальонды ... ... ... ... ... жайратып өтіп,дивизияға қайта қосылу болды.Үш күн бойына немістердің артиллериясына алдырмаған,танктерінен тайсалмаған,бомбалауына болмаған батальонды әп-сәтте ұйқы өлтіріп кете ... ... ... келе ... біз ... ... ... іліктік.Әрине,дивизия штабы бұрынғы орнында жоқ болып шықты.Дивизияның ізін шолып,бағдарын білуге шолғыншылар ... ... ... екі ... демалуға ұйғардық.Әрбір он адамның алтауын ұйқтатып,төртеуін табандарынан тік тұрғызып қойдым.Сөйтіп,бір сағаттан кезек ұйқтасын дедім.Бұған ... өзім де ... ... ... келе ... ... ... ұйқыға кеткен солдат-өлі солдат.Оны әке-көке деп ешқашан да оята алмайсың.Колоннаны ... ... ... ақ ... қасына келіп,соның оқ тиген қабығын алақаныммен сипап,иығыммен сүйене бергенім есімде,қор етіп ұйқыға кетіппін.Алғашында құлағыма ... ... ... ... даусы келді.Ол өше қалған сәтте деп ... ... аяқ ... ... ашып алып,жандәрмен орнымнан атып тұрдым.Жан-жағыма қарасам батальоным быт-шыт боп қашып барады.Оның арты жүн-түтін атысқа айналды.Менің жанымнан оқ екі ... ... ... де енді ... ... ... қарауытып енді оқ тиеді-ау,енді құлаймын-ау деп тұрғанда батальон жақтан біреудің -деп айғай ... ... ... ... аяқ ... естілді.Сонымен,батальон қоршаудан шықты.(1)
Бауыржан мен А.Бектің алғаш таныстығы.М:Соғыс жайын,соғыста бастан кешіргендерін,көңілге түйген ... ... ... ... ... ... ... кекесінмен ежірейе қарайды да:
* Соғыс жайын?- деп мырс ... ... қан ... дұшпанмен жанталаса арпалысып, соғыстыңсан қилы алапатын бастан кешірмегендерге оны айтып жатудың қажеті не?
Соғысты өз көзімен ... ... ... ... ... ғана ... дүрсін жорамалмен жазатындар көбейіп кетті ғой.Мұндай жазушылардың шындыққа жанасымсыз шалғай шығармалары от басының өсек-аяңынан артық болар ... сіз де ... ... ... ... ... сізге айтарым жоқ,-дейді ол.Бірақ жазушы Бауыржанның қарсылығына ... ... ... ... ... оның балалық шағы жөнінде естиді.Бірде әңгіменің қисыны келіп жазушы:
* Сіз ... ... ... бір ... ... ... айтам- дейді.
Ол жымиып күледі де жүзінде жайдары жарқын шырай пайда болады.
* Өзіңіз добал ат ... ... деді ол ... ... Ауыр ... мақтағаным ғой.
Добал ат зеңбіректі шабан тартады,оны бір иліктіру қиын,бір иліктірген соң жалықпай тарта ... мені ... ... ... ... мынадай болсын....Бауыржан кеудесін көтеріңкіреп қылышын алады да:
* Сіз шындықты жазуға міндеттісіз.Кітап дайын болғасын маған әкелесіз.
Бірінші ... ... да ... ... сол ... ... тастаймын.Екінші тарауын оқимын. деймін де оң қолыңызды шауып тастаймын.Көнемісіз?Бұл Бауыржан мен А.Бектің алғаш танысуы ... ... пен ... ... ... яки табиғаттың әсем көрінісі, көркем бейнесі. Жазушы әдеби шығармада көркем ойлаудың ажары ретінде, жаны есебінде, образдық-метафорлық жуйесінің арқауы ... ... ... ... ... ... ... жасау суреткердің дүниетанымынның кеңдігіне, рухани және материалдық мәдениеттерді жете білуіне, бір-біріне жақындамайтын тегі басқа, тірлігі оқшау құбылыстарды ... ... алыс ... ... ... ... саяды. Ассоциация арқылы поэзиялық сұлулық тудырады, ой-шеңбер өрісімізді кеңей теді.Асылы, пейзаж ұлттық тілдің нәзік, ... ... ... ... музыкалық , поэзиялық, көркемдік қасиеттерін жарқырата ашуға ұйтқы болса, екінші жағынан, шығарманың ішкі ... ... ... ... ... ... ... қыспағы мол кезеңдер.Өлім мен өмір арсында арпалысып жүрген жалынды жастарымыздың жанына дауа ... ... ... ақын-жазушыларымыздың асыл қазынасы.Солардың арманынан туған көркем шығармалары,жүрекке дауа бойға күш беретін әсем ... ... ... ... ... арнап жазған Ж.Жабаевтың

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бауыржан Момышұлы шығармаларындағы Абай дәстүрі7 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Аңызға айналған мекен - Маңғыстау !2 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Домбыра туралы аңыз-әңгіме4 бет
Дәстүрлі күйшілік өнер12 бет
Жалпы білім беретін мектептегі бастауыш сынып оқушыларының ән-күй бағдарламаларында домбыра күйлерін пайдалану процесі әдістері35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь