Қазақстан суқоймаларындағы (балқаш көлі, алакөл көлдеріндегі) балықтардың гельминтоз ауруларын зерттеу

Қазақстан табиғи және жасанды суқоймаларға, өзендерге, көлдерге өте бай. Оның аумағында Каспий, Арал теңіздері, Балқаш және Зайсан көлдері мен Алакөл көлдер жүйесі, Орал, Іле, Ертіс, Сырдария, Тобыл өзендері, Бұқтырма, Шардара, Қапшағай су қоймалары және т.б. Сонымен қатар балық шаруашылығына арналған көптеген тоғандар мен уылдырық алу шабақ өсіру шаруашылықтары құрылған.
Балық адам үшін ең маңызды белоктық тағамның бірі болып табылады. Жер шарында адамдардың санының артуына байланысты балықты пайдалану да соғұрлым артып, елімізде балық қоры азаюда. Қазақстандағы балық өндірісінің және ғалымдардың негізгі міндеті үлкен және кіші суқоймаларда балық өнімділігін максимальды арттыру болып отыр.
Ғылыми негізге сүйеніп құрылған, әрі балықтардың тіршілік жағдайын жете біліп, ұйымдастырылған балық шаруашылығы, аулаудың жоғары мүмкіншілігіне ие болады. Түрлі зиянкес факторлардың әсерінен балықтардың саны азайып отырады. Қазақстанның кейбір суқоймаларында балықтар арасында паразиттік аурулар көптеп таралуда, бұл балық шаруащылығына өте үлкен зиян келтіруде. Сонымен қатар көптеген паразиттер балықтардың өсуін тоқтатып, балық өнімдерінің сапасын төмендетуде.
1 Головина Н. А., Стрелков Ю. А., Воронин В. Н., Головин П. П., Евдокимова Е. Б., Юхименко Л. Н. Ихтиопатология. - М.: Мир, 2003. – С. 3-180.
2 Решетникова А.В. Паразиты заболевания сазана в прудах Цимлянского нересто-выростного хозяйства и мероприятия по борьбе с ними./ гр. Волгоградск отд. Гос.н.-и. Ин-та оз. и речн. рыбн. х-ва, 1965. №1. – С. 191-200.
3 Комарова Т.И. Гельминты промысловых рыб дельты Днепра. / Тр. Укр. респ. научн. о-ва паразитологов. 1964, № 3, - С. 77-89.
4 Османов С.О. Новые данные о гельминтах рыб Узбекистана. / ӨзССР Илимлер Акад. Қарақалп. фил. хабаршысы, Вестн. Каракалп. фил. АН УЗССР. 1964. №2 (16), - С. 38-42.
5 Османов С.О. О некоторых заболеваниях рыб Узбекистана. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 106-107.
6 Убайдуллаев К. Паразиты молоди основных промысловых рыб Аральского моря. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 134-137.
7 Бричук П.Ф. Ботриоцефалез карпов и сазанов в водоемах Киргизии. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 41- 42.
8 Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева Г.К., Омарова Ж.С. Паразитология. - Алматы, 2011. - Б.7-11.
9 Смирнова К.В. Паразиты рыб водоемов Балхаш-Илийского бассейна // Болезни рыб и меры борьбы с ними. - Алма – Ата: Наука, 1966. - С. 125-130.
10 Бутенко Ю.В. Значение пресноводных моллюсков в распространении трематодозов рыб в Южном и Юго-Восточном Казахстане. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 46.
11 Диарова Г.С. Основные болезни прудовых рыб и борьба с ними в условиях юга Казахстана. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 81.
12 Енгашев В.Г. Сезонная и возрастная динамика инвазирования лещей личинками контрацекум. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 88.
13 Тленбекова Н. Паразиты рыб бассейнов оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. … канд. биол. наук:. 03.00.19. – Алма-Ата, 1980. 27 с.
14 Жатканбаева Д. Роль рыбоядных птиц в распространении гельминтозных заболеваний среди рыб. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 91.
15 Ахметова Б. К эпизоотологии кавиоза карпов в Алма-атинском прудхозе. / /Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С.15.
16 Смирнова К.В. Паразитофауна судака озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства на водоемах Средней Азии и Казахстана. - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. 136-138.
17 Каирова Н.К. Паразитические инфузории у некоторых рыб Балхаш-Алакольского бассейна // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - Вып. 8. - С. 188-190.
18 Смирнова К.В. Материалы по паразитофауне рыб – случайных вселенцев в Балхаш-Илийский бассейн // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - вып. 8. - С. 192-193.
19 Катышева С. К вопросу о паразитофауне сома озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства республик средней Азии и Казахстана. - Балхаш, 1967. - С. 160-161.
20 Сапарова Г.А. Паразиты рыб низовьев р. Урал: автореф. … канд. биол. наук:. 03.00.19. – Алматы, 2004. 28 с.
21 Жумабекова Б.К. Паразиты рыб Казахстанского Прииртышья: автореф. … докт. биол. наук:. 03.00.19. – Алматы, 2009. 35 с.
22 Васильков Г.В. Гельминтозы рыб. –М.: Колос, 1983. – С.19-29.
23 Дәуітбаева К.Ә. Омыртқасыздар зоологиясы. – Алматы, №1, 2004. –Б.[]
24 Головина Н. А., Стрелков Ю. А., Воронин В. Н., Головин П. П., Евдокимова Е. Б., Юхименко Л. Н. Ихтиопатология. - М.: Мир, 2003. – С. 3-180.
25 Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. – Алматы: Экономика, 2002. Б. 299-300.
26 stud.kz/sms/satipalur/792
27 Жұмалиев М.Қ., Бәйімбет Ә.А., Есжанов Б.Е. Балықтар алуантүрлілігі және ихтиология негіздері. - Алматы, Қазақ университеті, 2009. Б. 234.
28 Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. Кудекова. – Алматы: Каганат, 2002. – С. 21-22.
29 Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. / Под ред. А.Б. Самаковой. – Алматы: Каганат, 2003. - С. 257-266.
30 Пономарева Л.П., Шаухарбаев Д.С., Лопарева Т.Я. Гидрохимические показатели и фитопланктон как индикатор трофности оз. Балхаш и водоемов нижней дельты р. Или // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. Тр. КазНИИРХ. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 367-370.
31 Шарапова Л.И., Горюнова А.И., Воробьева Н.Б., Киселева В.А., Куликов Е.В. К истории гидробиологических исследований в Казахстане (1959-2004 г.г.). // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 380-381.
32 Садуакасова Р.Е. К характеристике зоопланктона оз. Балхаш. В Кн. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим, 1968. - С. 126.
33 Воробьева Н.Б., Лопарева Т.Я., Асылбекова С.Ж., Сироткин М.Н., Исбеков К.Б. Шаухарбаев Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными проетами КНР. // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 338-342.
34 kk.wikipedia.org/wiki/
35 Дельта реки Урал и прилегающее побережье Каспийского моря / Под ред. М.Ж. Бурлибаева, Л.Я. Курочкиной, В.А. Кащеева, С.Н. Ерохова, А.А. Иващенко. – Астана, 2007. – С. 19-195.
36 1referat.kz/biologiya-valeologiya.../aral-tenizinin-zerttelui.html
37 Хорикова М., Димеева Л.А., Оябу Т., Цуяма И., Моримото Ю., Ишида Н. Оценка изменений водно-болотных угодий низовий Сырдарьи и возможность их реабилитации. //Тр. Барсакельмесского Запаведника. – Алматы, 2007. – Б. 95-99.
38 ru.wikipedia.org/wiki/Аральское_море
39 Жадин В.И., Герд С.В. Реки, озера и водохранилища СССР их фауна и флора. – М., 1961. – С.
40 Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. –Л.:ЛГУ, 1939. – С. 64-73.
41 Воробьева Н.Б. Питание основных промысловых рыб оз. Балхаш. Тез. докл. конф. Фрунзе: Илим, 1968. - С. 37-38.
42 Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. Кудекова. – Алматы: Каганат, 2002. – С. 21-22.
43 Воробьева Н.Б., Лопарева Т.Я., Асылбекова С.Ж., Сироткин М.Н., Исбеков К.Б. Шаухарбаев Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными проетами КНР. // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 338-342.
44 Цыба К.П. К биологии восточного леща из оз. Балхаш. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим 1968. - С. 166-167.
45 Рыбы Казахстана. Том 2. – Алма – Ата: Наука, 1987. – Б. 50-69.
46 Серов Н.П., Анциферова Т.И. Обыкновенный жерех в Балхаш-Илийском бассейне. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим, 1968. - С. 130-131.
47 Мусселиус В.А. Лаборатрный практикум по болезням рыб. М., 1983. – С.5-252.
48 Быховская-Павловская И. Е. Паразиты рыб // Руководства по изучению. - Л.: Наука, 1985. 120 c.
49 Определитель паразитов пресноводных рыб фауны СССР /Отв. ред. А.В. Гусев. Л.: Наука, 1985. - Т. II. - 424 с.
50 Определитель паразитов пресноводных рыб фауны СССР /Отв. ред. О.Н. Бауер. Т. Л.: Наука, 1987 - Т. III. - 582 с.
51 Ванятинский В.Ф., Мирзоева Л.М., Поддубная А.В. Болезни рыб. – М.: Пищевая промышленность, 1979. – Б. 141-183.
52 Османов С.О. Паразиты рыб Узбекистана. – Ташкент.: Изд. ФАН Уз ССР, 1971. 580 с.
53 Тленбекова Н. Паразиты рыб бассейнов оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. … канд. биол. наук:. 03.00.19. – Алма-Ата, 1980. 27 б.
54 Смирнова К.В., Каирова-Тленбекова Н. Паразитофауна леща в промысловых водоемах Казахстана. // В сб. Природно-очаговые болезни и вопросы паразитологии в республиках Средней Азии и Казахстана. – Душанбе, 1969. – Вып. Y. – С. 184-186.
55 Смирнова К.В. Паразиты рыб водоемов Балхаш-Илийского бассейна // Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма –Ата.: Изд. Наука КазССР, 1966. – С. 125 - 130.
56 Көшкімбаев С.С., Сатыбалдиева А.С. Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі балық паразиттері туралы // Жаршы, - 2009. №8. – С. 53-55.
57 Агапова А.И. Паразиты рыб водоемов Казахстана. – Алма–Ата.: Наука, КазССР, 1966. – Б. 50 – 290.
58 Ванятинский В.Ф., Мирзоева Л.М., Поддубная А.В. Болезни рыб. – М.: Пищевая промышленность, 1979. – Б. 141-183.
59 Смирнова К.В., Каирова-Тленбекова Н. Гвоздичник Khawia sinensis НSU у рыб Балхаш-Илийсского бассейна. //Сб. работ Казахстанского филиала ВТБО. – Алма-Ата, 1970. С.40-46.
60 Догель В.А. и Быховский Б.Е. Фауна паразитов рыб Аральского моря. // Паразитол. сб. ЗИН АНСССР. М. – Л, Изд. АН СССР, - 1934. – Т. IY. - С.163-275.
61 Вопросы паразитологии Аральского моря. /отв. ред.Османов С.О. – Ташкент, ФАН Узбекской ССР, 1976. –Б.43-50.
62 Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева А.С. Кіші Арал теңізі балықтарында кездесетін желбезек паразиттер // Хабаршы, - 2012. №1(33). – Б. 50-52.
63 Омарова Ж.С., Сатыбалдиева А.С. Орал өзенінің сағасында кездесетін балықтардың гельминтофаунасы // Хабаршы, - 2012. №1(33). – Б. 115-117.
        
        КІРІСПЕ
Қазақстан табиғи және жасанды суқоймаларға, өзендерге, көлдерге өте бай. Оның ... ... Арал ... ... және ... ... мен Алакөл көлдер жүйесі, Орал, Іле, Ертіс, Сырдария, Тобыл өзендері, Бұқтырма, ... ... су ... және т.б. ... ... ... шаруашылығына арналған көптеген тоғандар мен уылдырық алу шабақ өсіру шаруашылықтары құрылған. ... адам үшін ең ... ... тағамның бірі болып табылады. Жер шарында адамдардың санының артуына байланысты балықты пайдалану да соғұрлым ... ... ... қоры ... ... балық өндірісінің және ғалымдардың негізгі міндеті үлкен және кіші суқоймаларда балық өнімділігін максимальды арттыру болып отыр.
Ғылыми негізге сүйеніп құрылған, әрі ... ... ... жете ... ... балық шаруашылығы, аулаудың жоғары мүмкіншілігіне ие болады. Түрлі зиянкес факторлардың әсерінен балықтардың саны азайып ... ... ... суқоймаларында балықтар арасында паразиттік аурулар көптеп таралуда, бұл балық шаруащылығына өте үлкен зиян ... ... ... ... ... ... өсуін тоқтатып, балық өнімдерінің сапасын төмендетуде.
Ауру организмнің әртүрлі зиянды ... ... ... ... ... ... ... әлсіреуіне реакциясы. Ауру организмінде үлкен өзгерістер болады: зат алмасуы бұзылады, өсу қабілеті төмендейді, балықтардың қозғалысы өзгереді. Балықтар қоректенбейді, бұл организмнің ... мен ... ... ... ...
Балықтардың ауруларының классификациясы этиологиялық негізіне яғни аурудың пайда болу себептеріне ... ... ... екі ... ... Жұқпалы және жұқпалы емес.
Жұқпалы ауруларды инфекциялық және инвазиялық деп екіге бөліп қарастырады, оларды вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар және паразиттік ... ... ... ... гельминттер, паразиттік тіршілік ететін шаяндар және сүліктер) қоздырады.
Жұқпалы емес аурулардың қоздырғышы болмайды, ол сыртқы ортаның күрт ... ... ... ... өзгеруі, оттегінің аз немесе көп мөлшері, токсикалық (улы) ... ... ... және т.б., ... емес ... зат ... ... авитаминоз, жарақаттардың және т.б. әсерінен болады [1].
Табиғи, жасанды сондай-ақ тоған шаруашылықтарында балықтарда диплостомоз, постдиплостомоз, тетракотилез, клиностомоз, лигулез, ... ... ... ... ... Мұндай ауруларды таратушы балықжегіш құстар (шағала, қасқалдақ, құтан) болып табылады. Мұндай ауруға шалдыққан балықтардың, өсу қабілеті ... ... ... ... ... балықтың өлуіне әкеліп соғады. Кейбір әдебиет көздерінде осындай ... ... алу үшін ... құстардың санын реттеп отыру қажеттілігін айтады. Алайда, қазіргі кезде құстардың кейбір түрлерінің жойылу қаупі төнуіне байланысты, бұл мәселенің шешімін ... ... ... ... ... ... ... алдын алу, ауру туғызатын қоздырғыштармен күресу оң нәтиже береді. Сонымен қатар сол ... ... ... өзгерту, барлық санитарлық алдын-алу ережелерді қадағалау және қоздырғыштың биологиялық ... үзу ... улы ... ... да ... ...
Магистрлік диссертацияның мақсаты: Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Алакөл көлдеріндегі) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың гельминтоз ауруларын зерттеу ... ... ... ...
* ... ... белгілерін зерттеу;
* Балқаш көлі, Алакөл көліндегі мекендейтін тұқы балықтардың гельминтоз ауруларын анықтау;
* Патогенді паразиттердің сапалық және ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
+ Балықтардың гельминтоз ауруларына әдебиеттік шолу
Балықтардың паразиттері және олар тудыратын аурулар ... ... ... ... ... ... тұқы ... ауруы туралы (тұқы оспасы) К.Геснер (1563ж) еңбегінде көрсетілген. ... ... ... ... (1758ж) ... ... жүйесіне де енгізілген. Европа елдерінде балық шаруашылығы ... ... ... дамуында да қарқын пайда болды. Ихтиопотология ғылым ретінде дамуы ХХ ... ... ... ... ... ... жылдары А.В. Решетникова Цимлянкс суқоймасында 29 түрден тұратын 484 дана балықты толық паразитологиялық зерттеу әдісімен ... ... ... балықтардан қарапайымдылардың -16, моногенеалардың -20, сорғыш құрттардың - 24, жұмыр құрттардың - 13, ... ... - 4, ... -10 түрі ... ... ... Т.И. ... Днепр атырауындағы кәсіптік балықтардың 1045 данасының 25 түрінің гельминтофаунасын зерттеген. Зерттеуге алынған балықтардың 92,2% - ы гельминттермен зақымдалған. Балықтардан ... 104 түрі ... ... ... 38 түрі сорғыш құрттар, 36 түрі моногенеялық құрттар және сорғыш құрттардың ... 4 түр, ... ... зақымдаған. Қызылқанат балығының желбезегінен моногенеялардан жаңа түрі ... ... және D. ... ballerus - ті ... ... ... ... өзеніндегі сазан балығының тері жабынында паразиттік тіршілік ететін Gyrodactylus cyprini sp., және Чирчик өзенінің таулы аймағындағы көкбас балықтың тері жабынынан - G. ... ... ... ... ... тыран балықтың бүйрегінен Philometra abramidi - ті, алғаш рет тауып, анықтап жазған [4].
1960 - 1965 ... С.О. ... ... ... ... ... алу шабақ өсіру шаруашылықтары мен тоғандарында қоздырғышы ... extensus ... ... ... ... ... ... өндірістік және бір жылдықтарын өлім - жітімге ұшыратқан. D. extensus тұқы балықтарының 9-10 күндік шабақтарынан бастап, ... ... ... зақымдайды (Османов, 1965). С.О. Османов, табиғи және жасанды суқоймалардағы рафидаскариоз, краснуха және ... ... ... шараларын ұйымдастырған [5].
К.Убайдуллаев 1962 - 1965 ... Арал ... ... ... ... мен Амудария атырауынан толық паразитологиялық зерттеу әдісімен қаракөз, тыран және көксеркенің 754 дана шабақтарын зерттеген. Тыран шабақтарынан паразиттің 19 түрін, ... ... 28 ... және ... 21 түрін тапқан [6].
1961 жылы П.Ф. Бричук Ыстық көлде мекендейтін сазан мен ... ... ... және ... ... ... тұқы шабақтарынан алғаш рет ботрицефалез ауруының қоздырғышы Bothriocephalus opzariichthydis - ті анықтаған. Әдебиеттік деректерге ... бұл ... құрт ... және екі ... тұқы балықтарын көптеп зақымдайды екен, ал күзге қарай сол жылғы шабақтардың зақымдалуы төмендейді, ересектер балықтарда таспа құрттар сирек, кейде ... ... ... ... ... ... құрт - В. ... - тің сирек кездесуі, балықтардың бентостық немесе жасанды ... ... ... ... әсіресе, гельминтологияның Қазақстанда ғылым ретінде дамуына В.А. Догель және К.И.Скрябин үлкен үлес қосқан. ... ... ... тұңғыш рет жаңа экологиялық паразитология бағытын қалыптастырған және оны ... ... ... - В.А. ... ... Ол ... байланысты: экологиялық паразитология; протистология; салыстырмалы анатомия саласында жұмыс істеді. Оның көмегімен біздің елде балықтарды зерттеу жұмыстары іске асты. 1930 жылы В. А. ... Арал ... ... ... ... ... паразит құрттарды зерттеді. 1934 жылы , 1938 жылы Каспий теңізі балықтарын зерттеп атты ... ... ... ихтиопаразитологияның дамуына көп үлес қосты.
К.И. Скрябин (1878-1972) ғылымда гельминттердің (трематодалар, цестодалар, нематодалар) 200-ден астам жаңа түрін ашып, ... ... ... ... ... ... ... сипаттама берген [8].
Г.Г. Смирнов (1895-1973) гельминттер мен олардың иелерінің қарым-қатынастарын зерттеуде көп еңбек сіңірген.
К.И. Скрябиннің ... және оның ... ... ... гельминтолог Р. С. Шульц (1896-1973) гельминтоз ауруларына қарсы организмнің қорғаныш қабілетін және одан ... ... ... ... ... эпидемиологиясын зерттеді.
Е.В. Гвоздевтің (1918) - ... ... ... ... ... ... кеміргіштердің паразиттерінің фаунасы жоспарлы түрде зерттелінді. 18 жыл бойы Республиканың көптеген су қоймаларында (Іле, Сырдария, ... ... ... Зайсан, Марқакөл, Қорғалжын көлдері, Қостанай облысындағы су қоймалар және т.б.) балықтар паразиттерінің фаунасы жан-жақты зерттелінді. Балқаш Іле бассейні мен ... ... ... ... жаңа ... анықтап ашып, көптеген ғылыми еңбектер жазды [8].
1938 жылы А.Х. Ахмеров Балқаш ... әр ... ... ... 9 ... (234 ... паразиттің 22 түрін анықтаған. Сазан және оның шабақтарынан моногенеялық сорғыш - Dactylogyrus vastator, қара ... ... ... ... құрт - Ligula ... қара ... және ... сүлік - Piscicola geometra - ны тауып, ... ... ... ... ... ... атап ... [9].
1945 жылы Гвоздев Іле өзені мен оған құятын өзендерде мекендейтін балықтардың паразитофаунасын зерттеген.
1946 жылы Захаров ... ... ұзын ... құрттың плероцеркоидымен зақымдалуына арнайы зерттеу жүргізіп, балықтар мұндай паразит түрімен зақымдалмаған деген қорытынды жасайды [9].
А.П. Максимова (1962), К.В. Смирнова (1964, 1966) ... ... әр ... ... ... ... зерттеу жүргізіп, паразиттік шаянтәрізділер Ergasilus sieboldi - мен ... ... ... ... ... Бұл ... ... балықтар өлім-жітімге ұшырамаған, алайда интенсивті инвазиясымен ол қара балыққа патогенді болып табылды. Арал теңізінен Балқаш ... ... ... балығына тән желбезек сорғыш Dactylogyrus wunderi Балқаш көлінде табылмаған. 1965 жылы бірнеше тыран балығынан бір-бірден Digramma ... ... ... ... ... аулауда алғашқы орында тұрған сазанда паразиттің 18 түрі кездескен, олардың ішінде ауру туғызатын түрлер болмаған, тек желбезек сорғыш Dactylogyrus extensus ... ... кең ... ... ... табылғанымен, оның сандық көрсеткіші аса үлкен емес [9].
1962 - 1965 ... Ю.В. ... ... ... таралуына тұщы су моллюскаларының рөлін анықтау мақсатында Алматы, Жамбыл, Қызылорда облыстарына қарасты суқоймалар: Балқаш, ... ... ... Іле, Шу, ... ... ... жүргізілген. Зерттеу барысында 36 түрден тұратын тұщы су моллюскаларының 5744 данасы сойылып, олардан трематод церкарилерінің 41 ... ... ... ... 7 түрі балықтарда паразиттік тіршілік ететін трематод церкарилері, ал қалған түрлері ... ... мен ... ... ... ... ететіндігін анықтаған [10].
Г.С. Диарова 1963 - 1964 жылдары ... ... ... ... ... байланысты Алматы, Шымкент және Шелек тоған шаруашылықтарының паразитарлық жағдайын тексерген. Тексеру барысында тоған шаруашылығында өсірілетін тұқы балықтарында ихтиофтириоз, ... ... ... сангвиниколез, ботриоцефалез, кавиоз, аргулез, бранхиомикоз, дерматомикоз, краснуха ауруларын тіркеген [11].
1963 - 1964 жылдары В.Г. ... ... ... ... ... дернәсілдерімен зақымдалған тыран балықтардың мезгілдік және жастық ... ... ... ... атырауы, Марқакөл көлінің оңтүстігі және Көксу көлінде ... ... ... ... ... зерттеу үшін төрт, алты жастағы тыран балықтардың 234 данасы зерттелінген. Қыстың аяғымен көктемде зерттеуге алынған тырандардың барлығы да контрацекум ... ... Ал ... ... тамыз айында зақымдалудың экстенсивтілігі 66,6% - ға төмендесе, күзде зақымдалудың деңгейі 92,8% - ға жеткенін анықтаған [12].
Н. Тленбекова 1964-1969 ж.ж., Іле ... ... ... мен ... көлінде, 1975-1976 жылы Қапшағай суқоймасында, 1969-1970 жылы ... ... ... ... ... ... ... паразитологиялық зерттеу әдісімен 15 түрге жататын 1830 дана балық алынған. Зерттеуге алынған балықтардан паразиттердің 124 түрі ... ... 7 тип, 11 ... 28 отряд, 41 тұқымдас, 60 туысқа біріктірілген [13].
Алакөл көлдер жүйесінің балықтардың ихтиопаразитологиялық ... 1970 жылы ... ... ... ... Балық шаруашылығын зерттеу институты жүргізген. Зерттелген балықтарда (сазан, маринка, алабұға, көксерке, салпыерін ) паразиттің 23түрі табылған
1970 жылы ... ... ... ... қарапайымдылардың түрлері артқан: Trypanosoma danilewskyi, Trypanosoma percae,Cryptobia cyprini, ... mulleri және ... ... 2 түр ... ...
Балықтардың арасында гельминтозды, соның ішінде диплостомоз аурулардың таралуына балық жегіш құстардың рөлін Д. Жатканбаева ... ... ... Қазақстанда, трематодтардың ішінде Diplostomum туысының 7 түрін, ... ... ... ... соның ішінде екі түрі ғылым үшін жаңа түр болып саналады. Бұл гельминттердің метацеркарилері ... ... ... ... Қазақстан суқоймаларындағы балықтарда Diplostomum туысының бір емес, бес немесе одан да көп түрлерінің кездесуі мүмкін деген болжам ... ... ... Алматы тоған шаруашылығындағы тұқы балықтарында кавиоз ауруының эпизоотологиясын зерттеген. 1958 жылы Алматы тоған шаруашылығына ҚХР - нан әкелінген ... ... ... қоса ... ... ... Botriocephalus opsariichthydis, Khawia sinensis,Sinergsilus maior 1962 жылы ғана тоған шаруашылықтарындағы тұқы ... ... және ... ... ауру туғызып, балықтарды өлімге ұшыратқан. [15].
К.В. Смирнова Арал теңізі мен Орал өзені бассейіндерінен Балқаш көліне 1957-1958 ... ... ... ... ... 1964 ... жаз ... көлдің бес ауданы бойынша зерттеу жүргізіп, паразиттің 9 түрін тапқан. Солардың ішінде ең көп тарағаны осы балық түріне ғана тән ... ... және ... ... ... екі түр де ... барлық бес ауданында таралған. К.В. Смирнова зерттеулерінен бұрын В.А. Догель және Б.Е. ... (1934) Арал ... ... паразитофаунасын зерттеп, паразиттің 11 түрін, А.И. Агапова (1956), Орал ... ... - 12 ... тапқан [16].
Н.К. Каирова(Тленбекова) - Балқаш Алакөл бассейндерінде мекендейтін ... ... ... ... ... урцеляридтің түрлерін зерттеген. 1967-1970 жылдары Балқаш көлі, Іле өзенінің сағасындағы суқоймалары мен Алакөл көлдер жүйесінен бес балықтың түрінен ... қара ... ... ... және салпы ерін) паразитті инфузориялар: Trichodina nigra, T. mutabililis, Trichodinella epizootica тапқан. Осы жылдары ... рет ... ... ... T. nigra ... ... кездескен [17].
К.В. Смирнова - Балқаш-Іле бассейндеріне ақ амур және дөнмаңдай балықтарын жерсіндіру барысында ... ... ұсақ ... ... жоқ амур ... амур ... амур шабақтары инвазиялық ауруларды тасымалдаушы және көптеген паразиттердің резервенті болып табылатындығын зерттеген [18].
С. Катышева 1957 жылдың қазан қараша айларында Қамышлыбас көлі және Орал ... ... ... көксерке балығын жерсіндіру барысында 23 жайын (Siluris glanis L.) кездейсоқ көлге түсіп, қоса жерсіндірілген. 1966 жылдың ... ... Іле ... атырауының әр түрлі 4 аймағынан 18 жайын ұсталынып қаралды. Олардың ұзындығы 44 см-ден 116 см, салмағы 800 г - нан 15 кг, ... 1+ - тан 6+ - ға ... ... ... ... ... ... паразиттің 5 түрі ғана табылған, солардың ішінде бірде біреуі көп мөлшерде кездеспеген, тек жайын балығына тән Protocephalus ... ... ... ... [19].
1997 - 2001 жылдары Г.А. Сапарова Жайық өзенінің ... ... ... ... ... ... ... 5 отряд 22 түрден тұратын 3202 дана ... ... ... ... ... ... ... 47,7% құраған. Жайық өзенінің төменгі ағысындағы зерттеуге алынған балықтардан паразиттердің 135 түрі ... Олар 8 тип, 12 ... 44 ... 69 ... ... ... - 2008 жылдары Б.К. Жумабекова Ертіс өзені бассейндерінің әр түрлі суқоймаларынан толық паразитологиялық зерттеу әдісімен 3930 дана ... ... ... ... ... ... ... 142 түрі табылған, олар 8 тип, 11 класс, 25 отряд, 44 тұқымдас, 68 туысқа біріктірілген. ... ... маңы ... ... ... фаунасында қарапайымдылар - 38, моногенейлер - 34, ... - 15, ... ... - 33, ... ... - 10, тікенбас құрттар мен сүліктер - 3 түрден және шаянтәрізділер - 6 ... ... ... А.И.Агапова (1966ж) өзінің және басқада авторлардың еңбектеріне сүйене отырып Республикамыздың тұщы суқоймаларының балықтарының 240 ... ... ... ... ... ... шығарған болатын. Кейіннен басқа зерттеушілердің (негізінен Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ) еңбектерімен қосқанда Қазақстан балықтарының паразиттерінің түрі 350-ден асып кетті.
+ Гельминттерге сипаттама
Гельминттер балықтардың әр түрлі ... ... ... ... тері ... ... сорғыштардан - гиродактилюстар (гиродактилез), қабыршақтарының астында, қабыршақ қалталарында - филометроидестер, желбезектерінде - ... ... ... ... - ... ... ... - Metagonimus yokogawai паразиттік тіршілік етеді. Балықтың дене қуысында лигулидтердің дернәсілдік сатылары мен нематодтардың дернәсілдері қоныстанса, торсылдақтарының қабырғаларында нематодтар ... - ... өт ... - таспа құрттардың дернәсілдердің - Dilepis unilateralis, көз жанарларында - ... ... ... тіршілік етеді. Балық бауырында таспа құрттардың дернәсілдері Triaenophorus nodulosus, мөңке балықтың арқа жүзбе қанатында және бұлшықеттері филометроидестер кездеседі. ... - ақ ... ... ... да сан түрлі паразиттер табылады. Қан жүйелерінде трематодтардың ішінде - ... ... ... ... ... ... мен ... паразиттер кездеседі [22].
Паразиттерді тіршілік жағдайына қарай екі топқа уақытша және стационарлы деп бөледі. Уақытша паразиттер тіршілігінің жарты бөлігінде иесінің ... ... иесі ... ішінде өткізеді. Мұндай паразиттер қоректену немесе көбею кезінде ғана ... ... Ал ... (тұрақты) паразиттер өз иесінде ұзақ уақыт бойы мекендейді. Паразиттер даму процесінде иесінің ағзасында жүріп, бір жерден ... ... ... ... сондықтанда олар бастапқыда иесінің ішкі мүшелерінде, сосын ... ... ... [22].
Паразиттердің даму ерекшеліктеріне және олардың паразиттік тіршілік етуіне байланысты, паразит иелерінің келесідей типтері болады: 1) соңғы немесе дефинитивті иесінде - ... ... ... 2) аралық иесінде - паразиттің дернәсілдік сатысының дамуы өтеді; 3) қосымша иесінде - ... ... ... ... сатылары қалыптасады; 4) резервуарлық иесінде - гельминт ұрығы (дернәсіл немесе жұмыртқа) шоғырланады.
Академик К. И. ... ... ... және ... ... бойынша екі үлкен категорияға - геогельминтоз және биогельминтоз деп жүйелендіріп бөлді.
Геогельминтоз ... ... ... иені ... етпей, су және топырақта дамиды, зақымдану олармен тікелей түйіскенде су немесе қорек арқылы жүреді. Бұларға ... ... ... ... ... ... қатысуымен дамиды. Дефинитивті иесі қоздырғыш дернәсілдерін, аралық иесімен қоса жұтып зақымданады.
Балықтардың гельминттермен зақымдалуы ... ... ... сондықтан да оларды физиологиялық (балық ағзасының ерекшелігі мен өзгерісіне байланысты) және экологиялық (балық ағзасымен сыртқы ортаның өзара қатынасы және ... ... ... деп ... ... ... ... Балық түріне байланысты гельминттермен зақымдану. Мысалы, Philometroides lusiana - тек тұқы және сазан ... ... ... ... ... ... - ... балықты зақымдайды. Филометроидоз ауруымен ауырғанда аз қозғалғыш болады, дамуы тоқталады. Олар дене ... ішкі ... ... ... ... ... ... олардың функциясын бұзады. Мұндай жағдайды балықтың кейбір түрлерінің биологиялық морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты гельминт ... ... ... Бұл ... түрлік иммунитет деген атау алған.
Балықтың жасына қарай гельминттермен зақымдануы. Балық шабақтарына ғана тән немесе ересектерінде ғана ... ... ... ... Мысалы моногенеялық сорғыш Dactylogyrus vastator - тұқы балықтардың шабақтарында кездеседі, ал ересектерінде сирек жағдайда ғана кездесуі мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... [22].
Әр жастағы балықтың паразиттермен зақымдалу деңгейі балықтың ... де ... ... ... ... шабақ кезінде зоопланктонмен, сосын зообентоспен ары қарай ересек кезінде - балықтармен қоректенеді. Қоректің ... ... ... ... ... ... Айта кететін болсақ протеоцефалюс таспа құртымен алабұға балық, шабақ кезінде көптеп зақымдалады. Оның себебі алабұғаның шабағы зоопланктонмен, яғни гельминттің аралық иесі ... ... бойы ... ... ... ... ... алабұғалар жыртқыштық қорекке ауысқанда протеоцефалюспен зақымдану деңгейлері сәл де болса азаяды.
Экологиялық ... ... ... жыл мезгілдеріне де байланысты болады. Жыл мезгілдері балық ағзасының физиологиялық күйіне әсер етеді. Суқоймадағы ... ... ... ... жыл ... ... Бұл жерде ең бастысы су температурасының режимі маңызды болып табылады. Көпшілік гельминттердің даму ... ... ... - ... ... және ... қатысуымен, көктем - жаз айларында жүреді. Дәл осы ... ауру ... ала ... ... су ... ... ... vastator қарқынды дами отырып, балықтарды жаппай зақымдайды. Дактилогироз ауруына шалдыққан балықтар желбезегі шырыштанып, түсі өзгерген ... ... ... ... ... ... ... эпителийін бұзады. Алайды көктем және қыс мезгілдеріндегі су температурасының төмен болуы Gyrodactylus сияқты паразиттерге қолайлы, осы кезеңде олар тұқы ... ... ... ... ... ... ... келеді. [22].
Балықтардың зақымдануына жерсіндіру жұмыстарының әсері. Балықтарды бір ... ... ... бір ... ... ... қоныстандыру балық шаруашылықтық ұйымдардың ең маңызды міндеттерінің бірі болып саналады. Деседе, балықтарды ... ... бір ... басқасына отырғызу барысында, сол суқоймаға қауыпты ауру қоздырғыштарын қоса әкелуі мүмкін. Кей жағдайда, керісінше жерсіндіріліп отырғызылған балықтар сол ... ... ... ... ... жаңа ... жұқтырып алады. Осыған мысал ретінде қиыршығыс суқоймаларынан өсімдікқоректі ... ақ ... ... және оңтүстік суқоймаларға әкеліп отырғызу салдарынан ботриоцефалез және ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Каспий теңізінен Арал теңізіне жерсіндірілген шоқыр ... (1937, 1941), ... арал ... ... ... ... ... тудырған [22].
Жерсіндірілген балықтардың арасында гельминтоздардың таралуы немесе олардың бірден төмендеуі суқоймада аралық иелерінің ... ... В. А. ... және Б. Е. ... ... ... Арал ... балықтарында акантоцефалюс - паразиттерінің табылмауын, олардың аралық иесі - амфиподалардың ... ... ... паразиттердің әсері сан түрлі. Паразиттер балықтарға механикалық әсерде, өздерінің бекіну мүшелерімен балық ұлпаларын бүлтіреді немесе ұлпалар мен ағзаларға ... ... ... әсер ... ... ... ... (сангвиникола) қан тамырларын тығындап зиян келтіреді. Таспа құрттар ішекте төселіп, қоректік массаның ... ... ... ... ас ... ... бұзады. Таспа құрттардың ішіндегі - лигулидтер ... дене ... ... балықтың ішкі мүшелерін қысып, атрофияға, одан бедеулікке әкеледі. Трематод метацеркарилері (Diplostomum) балықтың көз жанарына әкті тұздарды салу арқылы соқырлыққа әкеп ... ... ... филометроидестер тұқы шабақтарының ішкі мүшелеріне төселіп, торсылдақ қабырғаларын жарақаттайды, нәтижесінде торсылдақтың қызметі бұзылып, ... өле ... ... ... да ... шаруашылығына үлкен зиян келтіреді [22].
Моногенеялық сорғыштар - ұзақ уақыт бойы трематода класына біріктірілген. Олар моногеноидоз ауруын туғызады. Ең ... ... жеке топ ... ... класқа бөлген Ван Бенеден (Van Beneden, 1858) ... ... И. ... (I. Carus, 1863) ... ... класс тармағына бөлді: Polyonchoinea және Oligonchoinea. Моногенеалық сорғыштар - ... ... мен ... ... мен бауырымен жорғалаушылардың қуығында және басқа да мүшелерінде ... ... ... Олардың түр саны 2500 - ге ... ... ... ... ... артқы бөлімінде ерекше бекіну дискісі болады. Оның ілмешектері, сорғыштары немесе тканьдері қысып алатын екі жақты қақпақтары бар. Арнайы ... ... ... ... ... де ... Олар паразиттің қоректену кезінде бас бөлімнің бекінуін қамтамасыз ететін, жабысқақ секрет бөлетін, бір ... ... ... ... қалақ тәрізді өсінділерден немесе кішкене сорғыштардан тұрады. Ішкі ... ... ... өте ... Жамылғылары трематодтардікі сияқты - тегумент.
Ас қорыту жүйесі денесінің алдыңғы бөлімінде орналасқан ауыз қуысы көптеген ... ... ... ... тәрізді немесе қос тарамды ішекке жалғасқан [23].
Зәр шығару жүйесі протонефридиялы, негізгі экскреторлы түтіктер ... ... ... екі зәр ... ... ... жүйесі ортогон типті: ми ганглиясынан өзара көлденең сақина өсінділерімен байланысқан, үш жұп ұзына бойы бағаналар басталады. Дененің алдыңғы бөлімінде бір-екі жұп ... ... ... ... де, ... ... нашар дамыған.
Жыныс жүйесі - гермафродитті. Бір немесе көптеген аталық тұқым бездері мен жалғыз жұмыртқа безі ... ... ... ... ... ... шағылысу нәтижесінде қынап арқылы оотипке үздіксіз түсіп тұрады. Құрттың алдыңғы үштен бір ... ... ... орналасады, оған жатынның соңғы бөлімі мен хитинді ине - ... ... ... ... мүшесінің шеткі бөлімі ашылады [23].
Моногенеялық сорғыштардың тіршілік циклі иесін және ... ... ... ... ... да ... ... ретінде, тұқы /карп/ балықтардың паразиті - Dactylogyrus vastor - ды ... Бұл ... 1-3 мм, ... ... ... етіп, сол жерде қысқа аяқшасы бар жұмыртқаларын салады. Жұмыртқада ұрық дамиды, дамыған соң ... ... ... ... личинкаға айналады. Личинканың алдыңғы бөлімінде екі жұп көзшелері болады, денесі кірпікшелердің бірнеше кең буында ... ... ... артқы жағында кейіннен гельминттердің бекіну мүшесіне айналатын эмбриональды ілмешектері болады. Осындай ілмешектері бар ... ... - ... деп атайды.
Моногенеялық сорғыштар - гермафродиттер. Қос жыныстылықтың нәтижесінде олар ... ... ... ... ... ... ... жүйесі болса да, оларда өзін-өзі ұрықтандыруды болдырмайтын әдейі бейімділіктері қалыптасқан. Бұндай бейімділігі бар құрт - ... ... тұқы ... ... ... ... ... - тұщы суда және теңізде мекендейтін балықтарда кең тараған. Таспа құрттар класының өкілдері сорғыштар мен ... ... ... ... ... толығырақ бейімделген. Бұлар тек қана эндопаразиттік өмip ... ... өте аз ... ... ... бола ... ... кезінде әртүрлі омыртқалы жануарлардьң, адамның ішегінде тіршілік етсе, дернәсілдері омыртқасыз және ... ... ішкі ... және дене қуысында тіршілік етеді. Түрлері 3000-н ... ... ... жұқтыратын ауруларды цестодоз деп атайды [23].
Денесі барынша созылыңқы, арқа- құрсақ бағытында жалпайып келген, лента тәрізді, ... 1 ... 10-15 м-ге ... Көбінe денелері проглотидтер деп аталатын жеке буындардан тұрады, ал проглотидтердің тізбегі стробила делінеді. Keйбiр түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... (skolex), деп аталатын басы болады, одан белшектенбеген мойыны және бipқатар буындар ... ... ... ... ... саны ... бірнеше мыңға жетеді. Басы немесе сколексі домалақ, сүйір, жалпақ пішінді болып келеді. Басы қадалып, жабысатын мүшелерімен қаруланған, олар: ... бар ... ... ... ұзын қысқыш аппараты, ботрия ... ... ... саңылау; тіркелгіш шұңқырлар; ілмек қармақшалар; тістер т.б. [23].
Дамуы. Бунақты таспа құрттарда эмбрионы жатырда жүреді. Сыртқа ... ... ... ілмешектермен қаруланған ұрық онкосфера қалыптасады. Пiciп-жетілген жұмыртқа артқы буындарымен жұмыртқаны қоршап алады. Артқы буындары бұзылған кезде жұмыртқа иесінің организімінен ... ... ... ... ... ... ... тәрізділер отрядынын, жұмыртқасы сыртқы ортада дамиды. Суда ... ... ... дернәсіл (корацидий) шығады. Әpi қарай ол аралық иесінде дамиды. Көп жағдайда циклоптарда содан кейін балық организмінде. ... иeci ... ... құс ... ... ... емес ... құрттарда (қалампыршалар) - сыртқа түскен жұмыртқасы аралық иeci - су омыртқасыздарының организмінде дамиды. Әpi қарай ... ... ... ... opгaнизмiндe немесе өсімдік қоректі құстардың организмінде тіршілік eтeдi. Тұщы су балықтарында көбінесе 2 ... ... ... ... ... ... қалампырша (Caryophyllidea) және таспа құрттар (Pseudophyllidea) бұлар келесідей тұкымдастарға бірігеді: Caryophyllidea, Triaenophoridae, ... ... ... ... ... ... ... паразиттері және олар көптеген ауруларды тудырады, әсіресе балықтардың шабақтары көптеп қырылады.
Классификациясы. Таспа құрттар класы 9 отрядқа бөлінеді. ... ... 2 ... өкілдері кең таралған және адам мен жануарлар тіршілігі үшін аса қауіпті паразиттер. Тұқы ... ... ... ... Digramma interrupta, Neogryporhynchus cheilancristrotus, Paradilepis scolecina, Khawia sinensis, Bothriocephalus obsariichthydis, Caryophyllaeides fennica, ... ... C. ... [24].
Трематода (Trematoda) класының өкілдерінің бәрі де паразиттер, олар омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың әр түрлі ішкі ... ... ... ... ... ... туғызады. Сорғыштарға 4000 түр жатады [24]. Сорғыштардың көпшілігі ... ... ... ... ... бұл ... ... де болады. Дене формасы көбінесе жапырақ тәрізді. Бұлардың сорғыштары болғандықтан класс атауы да ... Ол ... ... шет ... ... талшықтарынан құралған, сақина тәрізді бұлшықеттерімен көмкерілген. Денесінің алдыңғы және ... ... ... ... бар, яғни ауыз және ... ... Олар ... мүшелері болып табылады, себебі осы сорғыштар арқылы құрттар иесінің денесінде бекініп ... Ас ... ... ... ... ... аузы ... ортаңғы жұтқыншаққа, ал ол жіңішке өңешке жалғасады. Энтодермальді ... ішек ... ... дененің бүйірімен артқа қарай созылып, тұйықталған екі тармақтан тұрады. Зәр шығару жүйесі - протонефридиялы, ... алу және қан ... ... жоқ. Нерв жүйесі жұп ми ганглиясынан тұрады. Одан ... ... ... және ауыз ... ... ... сонымен қатар артқа қарай үш жұп бағаналар тарайды. Әсіресе ерекше қалыңдаған құрсақ бағаналары жақсы ... ... бойы ... ... ... өсінділермен өзара байланысып ортогон типіндегі нерв жүйесін құрайды. Сезім мүшелері құрттардың паразиттік тіршілік етуіне ... өте ... ... ... ... бір немесе екі жұп кішкене көзшелері болады [24]. ... ... ... ... ... ... ... және ұрпақ алмастыруға байланысты өте күрделі. Гермафродитті жыныстық жүйесі жетілген сорғыш немесе марита балықтардың ішегінде және басқа мүшелерінде ... ... ... ... немесе сібір қос езуі - Opisthorchis felineus. Иттің, мысықтың және адамның бауырында, өт жолдарында паразиттік тіршілік етеді. ... ... ... өт жолы арқылы ішекке түседі. Әрі қарай даму үшін жұмыртқа суға түсуі ... Су ... ... денесі толқынды эпителимен жабылған дернәсіл-мирацидий шығады. Мирацидидің екі көзшесі, ми ганглиясы және жұп протонефридиялары болады. Мирацидий қоректенбейді, эмбриональды даму кезіндегі ... ... қоры ... өмір ... ... уақыт мирацидий суда еркін жүзіп жүреді. Өзінің ары қарай дамуы үшін ол аралық иесінің денесіне түсу ... Көп ... ... иесі ұлулар болып келеді. Мирацидий тұмсықшасы арқылы ұлу денесіне ... оның ішкі ... ... де спороцистаға айналады. Бұл көбею қабілеті бар, жыныстық жүйесі ... ... ... ... ... жұмыртқалары әрбіреуі бөлініп, келесі - редия деп ... ... ... ... ... ... және денесіндегі саңылауымен ерекше. Ол саңылау, редия ішіндегі партеногенетикалық жұмыртқалардан түзілген ұрықтардың жаңа ұрпағын шығару қызметін атқарады. Спороцисталар сияқты ... ... ... ... ... ... ... жаңа ұрпақ - церкариялар пайда болады. Церкария - ... ... ... оған ... ... де ұқсас: сорғыштары, тарамдалған ішегі, миы және зәр ... ... ... Оның негізгі ерекшелігі - денесінің артқы бөлігінде ұзын, бұлшықетті, қозғалғыш құйрықшасының болуы. Церкариялар редия денесіндегі ... ... одан ұлу ... ... ... ... арқасында суға еркін жүзіп кетеді. Мирацидия секілді олар қоректенбейді, денесіндегі қорек қоры арқасында өмір сүреді. Церкария балықтардың денесіне ... ... ... ... ... де, ... тастап, циста түзеді [24].
Классификациясы. Сорғыш құрттар класы 5 отрядқа бөлінеді. Олар: ... ... ... ... Fasciolida. Тұқы балықтарда кездесетін негізгі өкілдері: Diplostomum mergi, D. commutatum, D. paraspathaceum, D.helveticum, D. spathaceum, Tylodelphys clavata, ... ... ... sp. larva ... ... - ... типіне нематодтар (Nematoda) класына жататын - жұмыр құрттардың өкілдері балықтарда нематодоз ауруларын ... ... түр саны ... (27000 - нан ... кеңістікке таралу сипаты жағынан да ең жоғары тұрған топ. Бұлардың бүкіл әлемде кездеспейтін ортасы жоқ. Мұхиттар мен ... ... тұщы ... ... ... еркін қозғалып тіршілік етсе, паразиттік түрлері өсімдіктер мен ... ... ... ... [24].
Нематода грек тілінде "nematos" - жіп деген мағынаны ... ... ... жіп ... ... цилиндр немесе ұршық тәрізді болып ұштарына қарай сүйірлене түседі. Денесінің ұзындығы бірнеше ... ... ... ... ... ... сыртынан қалың кутикула қабатымен қапталған. Кутикула ( латынша "cuticula" - ... ) ... ... жоқ, эпителий клеткаларынан бөлінетін тығыз қабықша. Ас қорыту жүйесі ұзына бойы ... тік ... ... ... ... және артқы ішектен тұрады. Ауыз тесігі дененің ... ... ... көпшілік жағдайда ерекше өсінділер еріндер кейде сорғыштармен қоршалған. Нематодтар ... дара ... және ... ... айқын байқалады. Аналықтарының денесі ірі, жуан, созылыңқы. Аталықтары ұсақ, жіңішке, денесінің соңғы ұшы ... ... ... ... келген. Нематодтардың ересек формалары балықтардың ішегінде, ал дернәсілдері балық ... ... және әр ... ... ... ... ...
Нематодтардың кейбір өкілдері Raphidascaris acus, Philometroides lusiana, Cystidicola farionis және т.б. балықтарға қауіпті аурулар туғызып, олардың ... ... ... ... ... ... ... шығындарға ұшыратады.
Классификациясы. Жұмыр құрттардың 4 отряды бар. Олар: Trichocephalida, Dioctophymida, ... ... ... ... ... ... ... өкілдері: Anisakis sp., Contracaecum microcephalum Nematoda sp. larva, Cucullanus cyprini, Eustrongylides mergorum, Rhabdochona hellichi және т.б. кездеседі ... - ... ... ... ... ... жататын өкілдерден туындайтын ауруды крустацеозды ауру деп атайды.
Буынаяқтылардың денесі сегменттелген, сегменттері әдетте үш бөлім немесе үш ... ... - бас, ... және құрсақ (1-сурет). Көп жағдайда сегменттерінің жіктелуі түрліше, ... бас пен ... ... бір-бірімен тұтасып баскеуде бөлімін құрайды, сонда жануардың денесі баскеуде және құрсақ бөлімінен тұрады. Шаянтәрізділердің әр сегментінде, соңғысын қоспағанда аяқтарының екі ... ... ... ... аяқ екі буыннан протоподит (protopodit) пен базоподит (basipodit) және екі буындалған бұтақтан - экзоподит (exopodit) және эндоподиттен (endopodit) ... Бас ... 2 жұп ... және асты үгіту қызметін атқаратын 2 жұп мандибуламен 2 жұп астыңғы жақтары максиллалары орналасқан. Шаянтәрізділердің бүкіл денесі сыртқы ... ... ... ... ... ... кутикуланың яғни сыртқы қаңқаның негізгі қосындысы, дененің қаттылығын қамтамасыз етіп ... және ... ... ... ... буынаяқтылардың денесінің өсуі түлеу арқылы жүреді [24].
1-Сурет Балықтарда паразиттік тіршілік ететін төменгі сатыдағы шаян Lernaea cyprinacea:
а - жұмыртқа; б - ... I; в - ... II; г - ... III; д - ... I; е - ... II; ж - ... IV; з - ... шаяндардың циклопты кезеңі; и - аталық шаяндардың циклопты кезеңі (Грабда бойынша, 1963).
Ас қорыту ... ... ... үш бөлімі бар: алдыңғы, ортаңғы және артқы ішек. Төменгі сатыдағы шаянтәрізділердің көпшілігінде тыныс алу мүшелері болмайды, газ алмасу ... тек дене ... ... ... ал ... ... шаянтәрізділердің құрсағындағы желбезек аяқтарының эпиподит деп аталатын жұқа өсінділері арқылы тыныс алады. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің қан айналу жүйесі - ... ... ... ... Нерв ... - ... үсті, жұтқыншақ асты ганглия, жұтқыншақ маңындағы сақина коннективасы және ұзына ... ... ... ... нерв тізбегінен тұрады. Сезім мүшелері жақсы жетілген, олар сезімтал талшықтар түрінде (рецепторлар) дененің белгілі бөліктерінде - ... ... ... ... ... түктерінде орналасқан, иіс дәм, химиялық сезу қызметін ... ... ... ... ... ... ... нерв клеткалары бар. Буынаяқтылар тек қана жынысты жолмен көбейеді, көпшілігі дара жыныстылар, жыныс диморфизмі айқын. Жыныс ... ... ... ... [24]. ... - ... өкілдері жұмыртқаларын құрсақ сегментінде, аналь тесігіне жабыстырылған екі жұмыртқа қапшығында сақтайды. Ал тұқы ... ... ... ... су ... ... жабыстырады, тең аяқтылар денесінің артқы жағына жабыстырып жүреді.
Дамуы метаморфоз жолымен өтеді, ескекаяқтылармен тұқы балық биттер дернәсілдері - ... ... - зоеа (zoea) деп ... Науплиустарда біреу зоеаларда екі фасеттік көздері болады. Дернәсілдері бірнеше рет түлеп ересек түріне айналады.
Шаянтәрізділердің 3 отрядының ... ... ... ... ... ескекаяқты - Copepoda, тұқы балық биттер - ... ... - Isopoda. ... ... ... ... Ergasilus sieboldi, E. briani, Achtherеs percarum, Caligus lacustris, Argulus foliaceus және т.б. ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЛАРЫ
2.1 Балқаш көлінің физико-географиялық сипаттамасы
Ағынсыз Балқаш көлі Қарағанды, Жамбыл, Алматы облыстарымен ... ... ... шығыс жағында Балқаш Алакөл көлдер жүйесімен, батыс бөлігі Бетпақдала ... ал ... және ... жағы Шу-Іле және Іле Алатауымен шектесіп жатыр. Сонымен қатар, Балқаш ... ... және ... ... ... ... ... да кіреді [25].
Балқаш көлі - Қазақстандағы Каспий мен Аралдан кейінгі үшінші ... ... ірі ... ... ... Балқаш-Алакөл ойпатының терең шараларының бірінде. Теңіз деңгейінен 342 метр биіктікте жатыр. Ұзындығы 614 километр, ең енді жері 74 ... ... ... 2383 километр, орташа тереңдігі 6 метр. Ең терең жері 26 ... Айна ... беті 18 мың ... ... алып ... ... су көлемі 413 мың куб шаршы километр. Оңтүстік-батысында судың түсі сұрғылт-сарғыштау, шығысында - көгілдір. Барлық ... ... ... су ... 70 ... Іле береді. Балқашта көптеген ірі шығанақтар, мүйістер, түбектер бар. Ірі шығанақтары: Алакөл, Қарақамыс, Қашқантеңіз, Сарышаған, Бертіс, Балықтыкөл, ... ... ... Қараағаш, Байғабыл, Кеңтүбек. Көптеген шығанақ, қойнаулары болғанымен, аралдары аз (Басарал, Тасарал) [26].
Көл жіңішке бұғазбен шығыс және батыс бөлікке бөлінген, ... ... ... және биологиялық ерекшеліктері бойынша ажыратылады.
Батыс Балқаштың ауданы 10805 шаршы км. Ол саяз, орташа тереңдігі 4,8 м-ден аспайды. Су ... ... және Іле ... ... соңғысы Балқашқа құйылғанда жағалауларында қамыс, қоға, хоралық балдырлар, шалаңдар, ақ ... және ... ... өскен көптеген өзектер мен көлдер түзейді. Іле өзенінің кең сағасы - сазан, қарабалық, ... үшін ... ... орын ... ал ... үшін ... жер ... Балқаш көлді екіге бөлетін шығанақтан бастап Бөрлітөбеге дейін созылып жатыр. Оның ауданы 6722 шаршы км. Бұл ... өте ... ... ... ... Тұздылығы жоғары - хлор 1 литрде 1300 ... ... ... шашуға жарамды болуға лайық өзектер жоқтың қасы. Жағалауларында қалың шөп өскен.
Жоғарыда аталғандай Балқаш ихтиофаунаға бай емес, ... ірі ... ... ... ... ... ... ақмарқа) бар-жоғы 19206 ц ғана ауланады. Майда құнсыз балықтардан (тыран, қаракөз) жылына 76824 ц ауланады. ... ... ... ... бекіре, қарабалық, балқаш алабұғасы сияқты кәсіптік балықтар ... бері ... ... ... ... саны азайып кетті немесе бұл аймақта мүлдем жойылды. Басқа құнсыз балықтардан бұл жерде талма балық, ... ... ... ... [27].
Балқашқа келіп құятын негізгі өзендер: Іле, Қаратал, Ақсу, Тентек, Емел, ... ... Осы ... ең ... - Іле және Емел ... ... ... - Балқаш көлі бассейіннің негізгі су артериясы деп атауға болады. Ол - Текес өзенінің ... жері ... ... ... ... ... ... алады. Сосын ҚХР - ң территориясымен ағып Күнес және Қаш ... ... ... ... 250 км ... ... Қазақстан территориясына енеді, 1001 км ағып өткен өзен Балқаш көліне құяды. Өзеннің ... ... 1439 км, ... ... - 815 км. Іле ... бассейндерінің жалпы ауданы - 140 мың км2.
Қаратал өзені - ... ... 19100 км2, ... 390 км. Жонғар-Алатау жотасының солтүстік - батыс Орталық баурайларынан ... ... ... және Шіже ... ... ... ... өзені - Жонғар-Алатау жотасының солтүстік баурайынан бастау алады. ... ... 316 км, су ... орны 5040 ... өзені Балқаш өзені бассейнінде сумен қоректендіруі бойынша 3 орын алады. Ұзындығы 417 км, су ... ... 8110 км2. ... қайнар көзі - 3000 м биіктікте Жонғар-Алатау ... ... ... мұздықты областарынан басталады.
Аягөз өзені екі өзеннің қосылуынан пайда болады: Үлкен және Кіші Аягөз. Бұл өзен ... тау ... ... ... бастау алады. Өзеннің ұзындығы 492 км, су жинайтын ауданы 15700 км. ... ... ... ... ... - шығыс бөлігіне бір тармақ түрінде келіп құяды [28].
2.1.1 Балқаш көлінің ... және ... ... ... ... айларындағы зерттеулер бойынша Балқаш көлінің газ режимі гидробионттардың тіршілік ... ... Суда ... ... концентрациясы вегетациялық кезеңде, акваторияның ашық бөлігінде 7,6-8,8 мг/дм3 өзгереді, бұл көрсеткіш 85 тен 96%-ға қанықтырумен тең. Ал көл ... ... ... 7,4-8,9 ... құрайды (80-108,5% қанықтыру) [29].
Перманганатты тотықтандыру көлдің әр ... 4,2 ден 12,4 мг О/дм3 ... ... Ең аз көрсеткіш мәні көлдің батыс бөлігінде, ал жоғары емес көрсеткіш мәні Іле өзені атырауының төменгі ... ... [29]. ... көлі ... иондық құрамы мен минералдылығы оның ұзындығына байланысты өзгеріп тұрады. Кальций ионынан ... ... ... ... ... ... ... артады. Алайда бұл құбылыс Қаратал, Лепсі өзендері ... ... және ... ... бөлігінде аздап бұзылады. Мысалы Іле өзенінің құйылысынан онтүстікке ... 15 км ... ... минералдылығы 1,02 г/дм3 болса, ал Бурылбайталда (өзен құйылысынан 30 км) 1,17 г/ дм3 ... ... ... ... 2,35 г/ дм3 ... ... Әрі ... шығыс бағытқа қарай Кентүбекте (VIII гидрохимиялық ауданда) су тұздылығы өсе бастайды. Көлдің бұл ... 2002 ... ... ... зерттегенде су тұздылығының мәні 6,2 г/дм3 жетті. Балқаш көлі ... ... ... мәні 2,63 г/дм3 ... ... ... ... ионын басқа, барлық иондар екінші гидрохимиялық ауданнан шығысқа қарай өседі.
1-кесте. Балқаш көлінің аудандары бойынша су минералдылығы мен иондарының ... ... 2002 ж. ... ... ... ... ... Балқаш көлінің аудандары бойынша ауыр элементтердің таралуы (2001-2002 ж.ж.), мкг/дм3
Элемент
Батыс ... ... ... ... ...
-
210
-
150
220
245
240
180
170
Қорғасын
-
50
-
60
80
90
10
130
150
Мыс
-
10
-
11
35
10
11
12
12
Мырыш
-
60
-
20
70
44
28
24
36
Никель
-
44
-
29
52
58
71
74
79
Кадмий
-
6,2
-
7,1
7,1
13
15
20
23
2002 жыл
Марганец
31
70
95
-
740
85
124
-
-
Хром
76
81
125
127
128
210
220
318
308
Қорғасын ... ... ... ... ... жылы көл суының ауыр металдары зерттелінді. 2002 жылы Бертыс шығанағында және VI-гидрохимиялық ауданда марганецті мөлшері көбейген, бұл ... ... ... бөлігіндегі өзен суларының әсері деп түсіндіріледі, яғни Қаратал, Лепсі, ... ... бұл ... ... жоғары мәнге ие. VI және VII гидрохимиялық аудандарда хромның концентрациясы өсуде, алайда бұл аймақ, шамалас шекті ... (ШШК) ... тұр. ... ... сүйенсек Балқаш көлінің шығыс бөлігінде фитопланктон мен зоопланктон биомассасының төмендігін көрсетеді, оның себебі Шығыс ... ... ... ... хром және т.б. улы қоспалардың жоғары болуында [29].
2002 жылы көл ... мыс, ... және ... элементтерінің мөлшері өткен жылғыдағы деңгейде болды. Алайда бұл элементтерді таралуына көңіл аударатын болсақ, I және II ... ... ... (ШШК) - дан 2-6 есеге асатындай мөлшерде. Іле ... ... ... IV ... дейін мыс, мырыш, никель элементтері мөлшері біртіндеп ... ... ... ... ... бөлігінің суы тұщы, 2003 жылғы көрсеткіш бойынша оның ... ... 1100 ... куб, ... I және II ... минералдылықтың минимальды көрсеткіші - 644 - 909 мг/дм куб, IV ауданның орта ... және әрі ... ... бастап көл суы тұздылау болады. VIII ауданда судың минералдылығы 1554 тен 4923 мг/дм куб, көтерілген, көлдің ... ... ... ... 3795 ... куб - ты құрайды.Көлдің батыс бөлігінде су деңгейі көтерілген кезде судың минералдылығы 400-600 мг/дм куб, ал ... - 290-670 ... куб ... ... ... суының тұздылық деңгейіне байланысты балдырлар индикатор болып табылады. Мысалы көлдің батыс бөлігінде басым кездесетін ... ... - Diatoma vulgare Bory, Synedra acus Kutz, ... ... - Merismopedia tenuissima Lemm және жасыл балдырлардан - Oocystis lacustris Chod. Ал ... ... ... ... кездесетін диатомды балдырлардан - (Cyclotella meneghiniana Kutz) және көкжасыл балдырлардан (Microcystis aeruginosa Kutz) [30].
2004 ... ... ... ... ... ... ... 6,4-13 мг/дм3, бұл 60-131%-ға қанықтырумен тең. Суда биогенді элементтердің мөлшері 2003 жылы фосфор концентрациясы ... ... 2004 жылы ... мөлшері жоғары болды, мысалы аммонилі азот 1,6-2,5 есеге, нитриттік азот 1,3-3,5 есеге, ... азот 1,1-1,3 ... ... ... ... ... біркелкі таралмаған. Шығыс Балқаштың суы фосфорға бай болса, азоттың барлық формасы Батыс Балқаштың суында кездеседі. Темір мен кремний көлдің барлық ... ... ... ... ... ... және 4,6-6,6 ... Судағы органикалық заттардың мөлшері 2002-2003 жылдармен салыстырғанда 1,1-1,3 есеге төмендеген [30].
Қазақстандағы Балқаш сияқты ірі көлдердің биоценозы XX ... ... ... бастады. Көл - су түбінде мекендейтін омыртқасыз жануарлардың флорасына өте ... ... ... ... омыртқасыздардың флорасын көбейту мақсатында Дон атырауынан мизидаларды, Балқаш көліне әкеліп жерсіндірді. 1959 жылы Балық шаруашылығы ... ... ... ұйымдастыруымен Балқаш көліне жоспарлы зерттеу жұмыстары жүргізілді. ... рет ... ... ... ... Н.Б. ... және А.М. ... гидробиологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізіп, жерсіндірілген мизидалар көлде жақсы бейімделіп қарқынды көбейгенін анықтады. 60 жылдары Балқаш көліне ... ... ... ... шаянтәрізділер - корофиида, көп қылтанды құрттар - амфаретида және түрлі түсті монодакна моллюскалары жерсіндірілді.
1958-1965 ... ... ... ... кешеннен омыртқасыздардың 8 түрі жерсіндірілді. Нәтижесінде бентос биомассасы 4 ... ... ... ... ... балықтардың қоректік рационына толықтай енді [31] .
Балқаш көлінің зоопланктоны 75 түрден ... Оның ... ... - 12, коловратка - 35, бұтақмұртты шаянтәрізділер - 18 және ... - 10. Осы ... ... ... ... жақын, макрофиттер қаулап өскен аймақтарында кездеседі. Ал доминанты кездесетін түрлер Diaphanosoma brachyurum, Daphnia cucullata, Bosmina longirostris sphaericus. Көлдің ашық ... ... аз ғана ... ... ... Олар ... ... brachyurum, Eudiaptomus graciloides, E. salinus, Mesocyclops crassus. Сонымен қатар көлдің минералдылығына байланысты зоопланктон биомассасы батыстан шығысқа қарай төмендей түседі. ... тұщы ... ... ... ... зоопланктон өнімділігі жоғары, тұздылау бөлігі шығыс ауданында өнімділігі төмен [32].
Көлдегі зоопланктон биомассасының негізін бұтақмұртты және ескекаяқты шаянтәрізділер құрайды, ... ... 1,3 г/м ... ... ... ... ... көлдің ашық бөлігінде зоопланктонның 70 түрі мен коловраткалардың түршелері анықтады. Батыс Балқашта доминанты ... ... ... ... P. remata, ... sp., Keratella quadrata, Hexarthra fennica, шығыс бөлігінде басым кедескен ... ... ... K. q. dispersa, Hexartha fennica, Euchlanis incise, Trichotria truncata. Бұтақмұртты шаянтәрізділердің 26 түрі, ескекаяқтылардың 23 түрі ... [33]. ... ... бері көл суы молайып, тұщылануынан, жерсіндірілген организмдер көбейіп, тіршілік ету аумағы да кеңеюде мысалы, монодакна моллюскасы (Monodacna ... ... ... ... ... ... ... P. intermedia, P. baeri, және P. ullskyi) полихеттер (Hypaniolla kowalevskyi, Hipania invalida).
Экологиялық жағдайдың жақсаруынан бентостық организмдердің биомассасы он жылдың ішінде 2-5 ... ... олар 16,5 г/м ... ... ... Алакөл көлінің физико-географиялық сипаттамасы
Алакөл көлдер жүйесі оңтүстік- шығысында Алакөл құламасында орналасқан. Алакөл құламасында төрт ірі ... ... ... Жалаңашкөл) және 500-ден аса ұсақ көлдер бар. ... ... тобы ... су ... ... ... қоректенуі жер асты және жер үсті сулар арқылы жүзеге асады. Алакөл ... ... ... Үржар, Қатынсу, Емел және т.б. сулар құрайды. Сасықкөл көлінің сағасын Тентек өзені құрайды. Қошқаркөл ... ... ... жоқ.
Алакөл көлі топтық ішіндегі ең тұздысы болып ... ... ашық ... ... 7-10 г/л ... ... ... суы тұщы (0,2-0,5 мг/л).
Қошқаркөл көлінің суының тұздылығы 0,8-ден 2,0 г/л ... ... Бұл ... ... ауданы 269 мың/га.
Алакөл көлдері халықтық шаруашылықта маңызы зор. Олар ... ... ... балық өндірісі бойынша екінші орын алады. Балық өнімдері соңғы жылдары 35-40 мын.ц/жыл құрайды. ... ... ... ... ... ... (40-60%) және ... көлінен (30-50%).
Қазірігі кезде кәсіптік маңызы бар балықтар: сазан, алабұға, көлдік маринка.
1963 жылы Алакөл ... ... ... ... ... ерін барлық үлкен көлдерде бар. Көптеген балық түрлерінің негізгі ... фито және ... және ... болып табылады.
К.В.Смирнованың (1944) Алакөл көлдер жүйесінде жүргізілген ихтиопаразитарлық зерттеулерінде көптеген суда жүзетін және ... ... ... таңда құстармен моллюскалардың саны азайған. Бірақ Алакөл көлінде және оның көлдер жүйесіне қарағанда Сасықкөлде құстар көп.
Алакөлде ... ... ... ... ... мен ... жағалау маңындағы сазды грунтта моллюскалар көп. Олардың саны 1 м²-та аралығында 10-120 дана ... ... ... ... режимінің өзгеруі балық паразиттерінің аралық және негізгі иелері суда жүзетін ... және ... ... ... және паразитофаунаның өзгеруіне алып келді.
2.2.1 Алакөл ... ... ... және ... ... ... ... әр мезгілінде сумен қамтамассыз етілу жағдайларына да қарамастан көл гидрохимиялық жағынан жайлы болып ... ... ... ... интервал аралығында болса, жазда 0,2-0,3м болды. Су температурасы көктемде 17,60С, жазда 25,00С (кесте 3). Қошқаркөл көлінің суы азқышқылды реакция ... рН ... ... ... ... ... ал ... 8,27-8,48 аралығында. Көмірқышқыл диоксиді табылмаған. Колде оттегі режимі қалыпты ... ... оның ... көктемде 7,65-9,40 мг/дм3, жазда 7,62-7,98 мг/дм3.
Органикалық заттардың мөлшері көктемде 6,5-6,9 мгО/дм3, ал жаз мезгілінде 9,8- 11,0 мгО/дм3 ... ... ... 3). ... Қошқаркөл көлінің гирохимиялық режимі (2012ж)
Көрсеткіштер
Ұялы
Елемес
Құрғақ өзен
көктем
жаз
көктем
жаз
көктем
жаз
мөлдірлік, м
0,3
0,2
0,4
0,3
0,4
0,3
Температура,[0]С
16,6
23,8
16,1
24,6
17,6
25,0
рН
8,54
8,48
8,56
8,42
8,30
8,27
Оттегі , мг/дм[3]
7,65
7,64
7,68
7,62
9,40
7,98
% қанығуы
80,9
96,1
81,3
96,6
98,4
100,9
Көміртегі диоксиді, мг/дм[3]
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
қышқылдануы, мгО/дм[3]
6,5
11,0
6,9
9,8
6,8
10,9
NH4+ , мг/дм[3]
0,03
0,02
0,03
0,03
0,04
0,05
NO2-, мг/дм[3]
0,004
0,002
0,004
0,001
0,004
0,001
NO3-, мг/дм[3]
0,51
0,05
0,32
0,15
0,60
0,10
PPO4, мг/дм[3]
0,032
0,009
0,040
0,006
0,037
0,018
Минералдануы, ... жылы ... ... концентрациясы ШРК деңгейінен аспады. Аммонилы азоттың және нитраттардың мезгілге қарай да ... ... ... ... ... жаз ... ... төмендуі байқалады. (кесте-4). Бұндай локальды құбылыстар азоттық қосылыстарды су ... ... ... ... ... ... ұшырайды, бұл да су өсімдіктерінің тұтынуымен түсіндіріледі, сонымен қатар бұл ... ... өзен ... да ... аз деген болжам бар.
Биогенді қосылыстардың жыл аралық өзгерістер тенденциясына ... ... ... жылдармен салыстырғанда аммоний тұздарыны мен нитраттардың мөлшерінің төмендегенін ... ... ... ... ... ... аудан бойынша негізгі иондарының өзгеруі 3 суретте көрсетілген.
Сурет 2. 2010-2012жж Қошқаркөл суындағы биогенді элементтердің құрамы
Сурет 3. - ... ... ... бойынша негізгі иондардың концентрациясының өзгеруі.
Алакөл көлі. Көп жылдық тексерулерге қарағанда суқойма акваторияның әр зонасында гидрология-гидрохимиялық жағдайларының әр түрлігі байқалады, бұл ... ... ... популяциялық топтарының құрылуына әсер етеді.
Алынған мәліметтеге қарағанда су мөлдірлігі көктемде 1,0-1,8 метр, ал жазда 0,4-1,1м ... ... 2012 жылы ... мөлдірлігі көктемде көлдің солтүстігінде 1,8м тіркелген. Көктемде су температурасы 11,4-17,30С, жазда - 23,5-24,6 0С ... ... 4). ... ... жоқ ... фотосинтез прцессі интенсивті жүріп, рН мөлшері 8,60-8,93. Көктемде еріген оттегі 11,98 ... ... 128,9 % ), ... ... ... 8,38 ... 104,3 ... негізінен терең сулы болғандықтан және оған құятын өзендер су аз ... ... ... ағыс туғызатындықтан жайлы газдық режим қалыптастырады.
Кесте 4 - 2012жылғы Алакөл көліндегі аудан бойынша ... ... ... ... м
1,5
0,5
1,7
0,5
1,1
0,7
1,4
0,7
Температура,[0]С
1,4
24,1
13,6
23,5
14,0
24,2
17,3
24,6
рН
8,74
8,77
8,85
8,72
8,72
8,73
8,87
8,87
оттегі, мг/дм[3]
10,86
6,46
10,39
6,78
10,53
7,47
11,63
6,61
% қанығуы
96,5
79,9
99,4
83,3
96,9
93,9
129
76,8
Көмірқышқыл диоксиді, мг/дм[3]
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
Таб-мады
қышқылдануы, мгО/дм[3]
7,9
9,8
7,9
9,5
9,9
11,1
7,3
10,9
NH4[+], мг/дм[3]
0,01
0,02
0,01
0,02
0,02
0,04
0,07
0,04
NO2[-], мг/дм[3]
0,002
0,001
0,002
0,001
0,002
0,001
0,006
0,001
NO3-, мг/дм[3]
0,10
0,18
0,20
0,19
0,17
0,07
2,3
0,13
PPO4, мг/дм[3]
0,026
0,018
0,032
0,016
0,025
0,014
0,046
0,014
Минералдануы, мг/дм[3]
6206
6625
4426
5316
4813
6198
8324
6652
Ағынсыз кермек судың маңызды экологиялық ... ... ... ... ... Алакөл көлінің бұл көрсеткішінің өзгеруі оның акваториясындағы өзендермен, су ауысымы нашар суы аз ... ... ... де ... Осы ... және судың иондық құрамның ерекшеліктері ихтифаунаның кейбір түрлерінің ... ... ... ... әсер ... Именно минерализация и особенности ионного состава воды ... ... ... популяционных группировок некоторых видов ихтиофауны.
2012 жылдың көктемінде максимальды минералдану концентрациясы көлдің оңтүстік бөлігінің суында белгілініп 8265, 8291 және 8417 ... ... ... ... минералдану деңгейі әр учаскеде 4426 мг/дм3 - 8324 мг/дм3.
Жыларалық биогенді заттардың ... ... 4 ... ... Бұл ... ... кеңістіктік өзгеру бірқатар факторлаға байланысты: су жинау территориясының су бетін көктемдік еріген сумен жуылуы, су флорасын ... су ... ... және ... ... және ауыл шаруашылық қалдық сулардың суқоймаға түсуі. 2012 жылы аммонилі азотпен нитраттардың деңгейі 2011 мен 2010жылдармен салыстырғанда төмен болған. Нитриттармен ... ... ... салыстырмалы өзгермеген.
lefttop
Сурет 4. 2010-2012жж Алакөл көлінің биогенді элементтер деңгейі.
Алакөл көлінің ионды құрамы ... ... және ... ... ... ... 5). Осы ... басқа тұщы көл жүйелерінің су құрамынан ерекшеленеді.
Сурет 5. 2012 жылғы Алакөл көлінің учаскі бойынша негізгі иондарының ... ... ... ... ... ... ... гидрохимиялық режимі тұрақты деуге болды. Минералданумен кейбір биогенді заттардың өзгеруі көлдің гидрологиялық гежиміне және суқойманың ішкі процесстерінің ... ... ... ... ... планктон фаунасы көктемгі және жазғы кезеңде 78 түр кездесті. Зоопланктон келесідей негізгі топтармен көрсетіледі: ... ... ... ... ... түр. Осы ... топтардан басқа амебалар- Arsella dentata, A.discoides, Cetropixis aculeata,инфузориялар Tintinnidium sp., ... ... ... ... мизидалардың жас түрлері, насекомдардың имаголары.
III. ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ МЕН МАТЕРИАЛДАР
3.1 Балықтардың морфо-биологиялық ... ... және ... ... жүйесінде балық фаунасы негізінен жерсіндірілген балықтардан тұрады. Бұл бассейндердің аборигендері Балқаш-Іле маринкасы және ... ... ... ... балығы жыртқыш болғандықтан, жеп қойды, сол себепті олар кәсіптік аулауға ... ... ... ... ... ... бар ... тыран, сазан, ақмарқа, торта, көксерке, жайын балықтары жатады.
Балықтарға өлшемдер мен санаулар жүргізу олардың морфологиялық белгілеріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... Тұқы ... ... балықтарға морфо-биологиялық талдау жасауда, ең алдымен суқойманың атауы (өзен, ... көл, ... ... ... айы, ... жергілікті халықтың балыққа берген атауы, балықтың латынша атауы, балықтың реттік ... және ... ... ... ... ... ... Сосын балықтың салмағы, дене ұзындығы үш түрлі өлшеммен өлшенеді: балықтың басынан құйрық қанатының аяқталған жеріне дейін, құйрық қанатының ... ... және ... ... ... ... ... сақиналары арқылы жасын анықтау үшін микроскоптың 10 нан 20 есе ұлғайтқышымен тексеріледі. Балықтардың жасын анықтауда көбінесе қабыршақты бүйірінен, ... ... ... ... астынан алынады. Алынған қабыршақ сынамаларын қағаздан жасалынған конверттерге салынады. Әр бір сынамаға балықтың атауы, жынысы, ... ... ... ... сатысы, салмағы мен дене ұзындығы жазылады. Жиналған қабыршақтар құрғақ жерде сақталынады. Балық жасын ... ... ... ... ... ... ... нашатыр спиртімен немесе таза сумен жуылады [40].
Сазан (Сyprinus carpio L.) тұшы әрі ... ... ... ететін саны жағынан ең көп кездесетін балықтардың бірі болып саналған. Кей ... осы ... ... ... ... 12-13 мың тоннаға дейін жеткен. 1970 - 1997 жылдарда су ... ... әрі ... ... нашарлауынан сазан балықтарының биоценотикалық байланыстары өзгеріп, саны азайып кетті. Қорегінің негізгі компоненті мизидалар, хирономид ... ... және ... ... су ... ... балық жаппай жыныстық жетілуге 5 жылда жетеді, тіпті осы жастың өзінде сазандардың 10% - ы әлі ... ... ... ... ... ... барысында ауға негінен, ұзындығы 22,5 - 27,0 см, ... ... ... ... [42]. ... ... бері су ... көтеріліп, сазан шабақтарының популяциясы толыға бастады. 2004 жылы су деңгейінің реттелуі нәтижесінде көлде мекендейтін сазандардың санының өскені байқалды. Сазан ... ... ... ... ... ... өзгерткенімен әлі де болса саны көп емес, 2003 жылғы көрсеткіш бойынша аулау мөлшері 261,5 т. құраған ... ... ... (Abramis brama ... Berg) - қазіргі кезде Балқаш көлінің негізгі кәсіптік балығы болып саналады. XX ғасырдың 70 жылдарының ортасынан бастап, тыран ... ... ... ... ... ... және соңғы жылдары оның мөлшері 3,0-3,5 мың ... ... ... ... көлдің барлық жерінде таралған әсіресе тұщыланған сағаға жақын және қоректік ... ... ... ... кең ... ... таңда тыран популяциясының жағдайы қанағаттанарлық деп санауға болады.
Тыран балығын ... ... ... оның ... ... ... сатыдағы су өсімдіктері (шалаң және хара балдырлары), кейін ... және ... ... көшкен [43].
Сырдария өзенінің сағасынан ауланған тыран балық Abramis brama orientalis Berg, 1949 жылдың қараша айында ... ... ... ... ... ... жасқа, толық үш жылда, 4+ жетіледі, ол кезде оның ұзындығы 18,1-20,1 см, салмағы 127-159 г болады. Өрістеуі су ... ... ... сәуір айының соңынан шілде айына дейін созылады. Балқаш көліндегі тыранның өнімділігі әр особында әр түрлі. Ұзындығы 22 ден 27 см ... бір ... ... ... ... ... 43918 болады [44].
Никольскийдің (1940) зерттеулері бойынша тыранның екі формасын жағалаулық ... ... және ашық ... деп ... ... (1966 жыл ... ... сүйенсек тыран негізінен жануартектес қорекпен қоректенеді: құрттар, насекомдар, олардың дернәсілдері, ... ... ... ... өсімдіктер және детрит [44].
Қаракөз (Rutilus rutilus caspicus J.) - жартылай өтпелі балық, 1958 жылы Жайық өзенінен 284 дана ... ... ... ... одан 1965 жылы ... ... ... Кейбір мәліметтер бойынша, (Анциферова, Язева, 1974) әр жастағы ... ... 12 ... ... 1974) ... 140 мыңы ... деп жазады. Бір суқоймадан екінші, үшінші суқоймаға жерсіндіру барысында, қарақөз балық ... ... ... ... ... атап ... ... тістерінің саны, басының биіктігі мен ұзындығы, көзінің ... ... ... бүйір сызығындағы қабыршағы сонымен қатар жаңа ортаға бейімделу нәтижесінде қоректену сипаты да өзгеріске ұшыраған [45].
Каспий теңізінде мекендейтін бұл ... ... ... (Берг,1949) бойынша, денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 1,5 кг жеткен. Балқаш көліндегі ең ірі особының ұзындығы 35 см, салмағы 1000 г ... ... ... ... ... жетілуі, аналықтарынан бір жыл ерте жүреді. Балқаш көлінде қаракөз балықтардың жыныстық жетілуі 3 жылда, кейде 2 жылда басталады, алғаш жыныстық ... ... ... ... ... 1974) ... 16-17, аталықтары 13-15 см. Аналықтары аталықтарынан ірілеу болады.
Қаракөз қорек талғамайтын балық, қорегінің құрамына 40 тай ... ... ... ... ... және ... ... көлінде жетілген қаракөз балығының негізгі қорегі өсімдіктер (жіп тәрізді және харалы балдырлар - 48%), ... ... - 47%). 2-10 см ... ... ... фитопланктон және макрофит 18-37%, зоопланктон - 7,6-12%, ... - 51-74,4% ... 1973, 1974). ... рет 1970 ... Балқаш көлінде қаракөз балықтарды аулау жылына 10 т, 1973 жылы 220 т, 1974-1978 ж.ж. 160-180 т жетті [45]. ... ... ... auratus) ... көптеген суқоймаларында кездеседі, негізінен Солтүстік Қазақстан көлдерінде басым. Солтүстік Қазақстаннан зерттелген 32 ... ... ... мөңке кездескен. Оңтүстік Қазақстан көлдерінде де саны көп, бірақ доминантты түр болып табылмайды. Балқаш- ... ... ... мөңке салыстырмалы жақында жерсіндірілді. 1946 жылы Қаратал өзен ... ... ... алып ... 1950 жылы осы ... ... ауылында (Бурмакин,1963) кездескен. Н.П.Серов оның Қараталда пайда болуын 1954 жыл деп ... 1959 ... ... ... ... ... жыл ... Алма-Ата тоған шаруашылығынан толығып отырды. Күміс мөңке ... ... ... ... түріне жатады. Көбею уақыты мамыр айының аяғымен маусым айының басында жүреді. Алакөлдегі мөңкенің ұзындығы 19,0см., дене ... 182 г. Ең ұзақ ... ... жасы 12 жыл, ... ... Қошқаркөлдегі мөңкенің жасы 6 жыл, ауланған балық жастары негізінен 68,8% 4-6. 2011жылы орташа жеке абсолютті өнімділігі 58,5 мың ... ... ... (Aspius aspius J.) 1957 - 1958 ... Орал ... ... балығын Балқаш көлінің Мыңарал ауданына жерсіндіру барысында кездейсоқ 9 дана ақмарқа жіберілген. 1966 жылға дейін ақмарқа балығы туралы ешқандай ... ... 1966 ... ... ... ... Іле өзенінің сағасынан ұзындығы 31,2 см, салмағы 550 г болатын екі ... ... ауға ... ... көлі - ... ... ... көбеюіне өте қолайлы болды. Атап айтсақ Балқаш-Іле бассейндеріндегі төрт жылдық ақмарқаның ұзындығы, Орал өзеніндегі алты-жеті жылдық особтарының ұзындығына ... ... ... ... салмағы бойынша да айырмашылық бар, Орал өзеніндегі бір жылдық ... - 367 г ... 1964), ал Іле ... ... - 496 г, Орал ... екі ... - 578 г, Іле өзенінде екі жылдығы - 1115,5 г. Орал ... ... ... ... ұсақ ... ... шемай) қоректенсе, Балқаш көлінде ақмарқа тыран балықтың шабақтары, мизида және хирономид дернәсілдерімен қоректенеді [46].
3.2 Балықтарды ... ... ... ... ...
Балық ауруларының диагнозын және емдеу шараларын дұрыс ұйымдастыру ... ... ... ауру ... және ... ... анықтау қажет. Зертханалық зерттеуден бұрын ихтиопатолог ауырған балықтарды балық шаруашылығында тексеріп, зерттеуге қажетті сынамаларды алуы керек. Толық паразитологиялық сойып зерттеу ... В.А. ... Э.М. ... А.П. ... ... ... ... дайындаған.
Толық паразитологиялық сойып зерттеу әдісін қолдана отырып, нақты бір ... ... ... ... ... жағдайына объективті баға беру үшін, балық паразиттерінің ... ... ... ... болады.
Зерттелетін суқоймада толық паразитологиялық зерттеуге балықтың әр түрімен әр жасынан 15 тен кем ... ал ... ... 25 ... кем емес ... ... тірі балықты немесе жанадан жан тапсырған балықтар алынуы тиіс, тек мүмкіндік болмаған жағдайда ғана бекітілген күйде әкелінеді [47]. ... ... ... ... ... және ... бірізділікпен жүргізіледі, балық ұлпалары мен мүшелерінде қандай да бір паразиттерден айрылып қалмас үшін мұқият әрі ... ... ... ... оның ... дене ... бөліп алар кезде ішкі мүшелерінің бетіне зақым келмеуін ... ... ... ... ... сойып, оның мүшелерін зақымдау салдарынан паразиттер жоғалып немесе олардың басқа да мүшелерге түсуі, ... ... ... [47]. ... ... компрессорлық әдіс қолданылады. Зерттелетін мүше немесе ұлпа екі ... ... ... ... ... ... ... жаншылады, сосын микроскоп немесе бинокулярлы лупа арқылы қаралады.
Табылған ... ... ... есеп ... ... ғана паразиттің балыққа патогенділік әсерін және эпизоотологиялық жағдайды бағалауға болады. Гельминттермен ... ... ... ... ... ... ... саны көп болса, оларды жинау мүмкін болмаған жағдайда олардың жартысын ғана жинап алуға болады (мысалы моногенейлер үшін бір жақ желбезек ... ... ... таза суда жуып ... әрі ... түрін анықтау үшін препараттар дайындалады. Паразиттердің әр бір тобына арнайы бояу мен оларды бекіту әдістері бар [47].
Жұмыстың жүргізілу ... ... ... көрінісін қарау және қан алу. Зерттеуге тірі немесе жаңадан жан тапсырған балықты алады, оны ... ... Ең ... балықтың түсіне, дене пішініне, зақымданудың бар жоғына, ... қара ... ... тері ... мен ... ақ ... бар ... және ірі паразиттер соның ішінде шаянтәрізділер мен сүліктер және т.б. бар жоқтығына ... ... ... көрінісін қарағаннан кейін тері жабынынан скальпелмен қырынды алынады. Алынған ... ... су бар ... шыныға салып, бетін жапқыш шынымен жауып, бастапқыда микроскоптың кіші ұлғайтқышымен, сосын ... ... ... ... ... ... препараттың көмегімен қарапайымдыларды соның ішінде хилодонелла, ихтиофтириус, апиозома, триходина, миксоспоридия және моногенейлерді көруге болады. Балықтан қырынды алынып болған соң, оның ... мен дене ... ... ... ... ... қабыршағының аяқталған жеріне дейінгі өлшеуді өндірістік, оны латынның кіші әрпімен (l), ал құйрық қанатына дейінгі өлшеуді ... (L) ... деп ... ... Сосын осы мәліметтерді қолдана отырып, өсу қарқыны мен қондылық коэффициенті мына ... ... ... K=P ... ,
K - қондылық коэффициенті; P - балық салмағы г; l - ... ... ... ... дене ...
Егер зерттеуге алынған балықтың жасы белгісіз болса, онда жасын анықтау үшін арқа жүзбе қанатының астынан ... ... ал ... ... арқа ... кеуде қанаттарының қатты сәулесінің спилласы бойынша жасы анықталады. ... ... ... ... ... ... кесіп алып, союға арналған әйнекке салып, сулап бетін Петри аяқшасымен жауып қояды. Қан жағындыларын және қан паразиттерін табу үшін балықтан ... ... ... құйрық артериясынан алған ыңғайлы [47].
Жағынды дайындау үшін пастер пипеткасындағы тамшы қанды таза ... ... ... ... ... әйнектің шетін тамшыға жеткізеді. Қан тамшысы үйкегіш әйнектің ... бір ... ... оны ... ... ... Жағындыны ауада кептіріп, метил спиртінде 5 минут немесе этил спиртінде 20-30 минут ... ... ... ... ... қан ... табу үшін ... (х90) қаралады.
Балықтан қан алынғаннан кейін жүрегін кесіп алып, оны кішірек қайшымен ... ... ... ... ... ... ағызып, лупа немесе бинокулярмен қаралады. Мұнда Sanguinicola туысына жататын ... ... ... ... бұлшықетін компрессорлы әдіспен қарау керек .
Содан кейін алдын ала ... ... ... ... қаралады. Жүзбе қанаттарда қарапайымдылар (хилодонелла, триходина), моногенейлер (дактилогирус, гиродактилюс) және ... ... [47]. ... ... кейін желбезектері тексеріледі. Желбезек қақпағын қайшымен кесіп, желбезек доғаның екі жағын абайлап кесіп алынады. Сосын ... ... ... ұстап, союға арналған әйнекке ауыстырып, сулап, Петри аяқшасымен бетін жауып қояды. Алдымен ... ... ... онда Sanguinicola туысына жататын трематодтар және олардың жұмыртқалары болуы мүмкін. Сосын препараттық ... ... ... ... ... ... ... доғаларын бүтіндей лупамен тексеріледі. Желбезек тісшелері де тексеріледі, онда ірі паразиттер (Ergasilus, Sinergasilus, ... ... мен ... ... ... да ... ... Содан кейін желбезектен қырынды алынып, оны компрессорлы әдіспен ... ... ... Мұнда хилодонелла, триходина, апиозома, ихтиофтириус, миксоспоридия, моногенея және ... ... ... ... ... ... қуысы қаралады. Ең алдымен мұрын қуысына пипеткамен таза суды тамызып, артынша мұрын қуысындағы шырышпен қайта сорып алынады. Осы ... ... ... 2-3 ... қайталайды. Шырышты компрессорлық әдіс арқылы микроскоппенен қаралады. Мұрын қуысын кесіп, ішкі жағынан қырынды алынады. Мұрын қуысында инфузория, миксоспоридия, моногенейлер және т.б. да ... ... ... ... ... ... мен ішкі мүшелерін тексеру. Дене қуысын сойып тексеру үшін, ішегін зақымдап алмай аналь тесігінен біршама жоғары ... ... ... ... ... бойы ... ... шейін кесіледі. Ішкі мүшелерінің сырт көрінісін тексереді. Бастапқыда ішегін онымен қоса ішкі ... ... өт ... көк ... ... ... Жіңішке қайшымен ішегін абайлап ауыз қуысынан және ... ... ... алады, сосын ішекпен байланысты ішкі мүшелердің жиынтығын қоса бөліп алады, ары қарай ... ... үшін ... ... ... ... ... Өт қапшығын абайлап бөліп алады, өттің зақымдалуы немесе жарылып ... өтте ... ... жоғалуы мүмкін. Сосын дене қуысында қалған ішкі мүшелерді: ... ... ... қуық ... алынады [48].
Әр қарай барлық ішкі мүшелері зерттелінеді. Қуық пен өтті ... ... (әр ... ... ... ... Ұшы ... қайшымен кесіп, ішіндегі сұйықтықты лупа және микроскоппен тексеріледі. Қуық және өт қапшықтарында ... ... ... ... ... ... ... табылуы мүмкін. Сосын бауыры, көк бауыры, гонада, бүйрек тексеріледі. Бастапқыда барлық мүшелерді жәй көзбен қаралады, олардың түсіне, формасына, мөлшеріне көңіл ... ... ... ... табу үшін әр мүшеден кішігірім кесектен кесіп алып микроскоппен қаралады (бастапқыда кішімен, сосын үлкен ұлғайтқышпен. Мүшелердің қалған ... ... әдіс ... МБС ... ... ... ... кішірек бөліктерге кесіп алып, әр бөлікті ұзына бойы кеседі. Қоректің қорытылмай қалған кесектерін мұқият қарап алып тастайды, ал қалған ... және ішек ... да ... алынып, компрессорлы әдіспен МБС арқылы, басында кішімен, ... ... ... ... ... кокцидиялардың ооцисталары, талшықтылар, миксоспоридиялар, трематода, цестодалар және олардың дернәсілдері, жұмыр ... және ... ... мен ... ... ... бастапқыда сыртын, сосын ұзына бойы кесіп ішкі жағынан қырынды алынып, микроскоппен қаралады. Торсылдақ қабырғасын компрессорлы әдіспен тексеріледі. ... ... ... жұмыр құрттар, миксоспоридиялар және т.б. кездеседі [48].
Көзін көз ... ... ... ... ... ... Көзді мұқият кесіп, ішіндегі көз жанары мен шынылы денешікті ... ... МБС ... ... көз ... препараттық иненің көмегімен қозғалтып тексеріледі. Егер көз жанарында паразит байқалса, онда көз жанарын екі төсеніш шынының ортасында абайлап жанжиды: ... ... ... ... жататын трематодтардың дернәсілдері айқын көрінеді. Шынылы денешікті компрессорлы әдіспен тексеріледі.
Әрі қарай жұлын және бас миы тексеріледі. Ол үшін үлкен ... ... ... ... да ... ... бас ... ашып, миын ойып алады да компрессорлық әдіспен МБС - пен ... ... ... ... ... ... цисталары мен трематод дернәсілдері кездеседі.
Зерттеуге балық қабыршағының 100 данасын денесінің әр жерінен алынып тамшы суда МБС немесе ... ... ... беткі жағында Metagonimus туысына жататын трематодтардың дернәсілдері, ... ... мен ... ... ... ... ... балық денесінің екі жағынан да алынып қаралады. Тері жабыны да тексеріледі, оның ішкі жағында трематод ... ... ... ... бұлшықетті өткір скальпелмен жұқа жапырақшалар түрінде кескілейді. Жапырақшаларды инемен қозғай отырып, жәй көзбен қаралады. Бұлшықеттің жарты бөлігі (1 см3) ... ... ... ... ... ... ... құрттар мен басқа да паразиттерді байқауға болады [48].
Diplostomidae тұқымдасына жататын трематод метацеркарилерін жинау бекіту және олардан тотальды препараттар дайындау. ... көз ... ... ... ... ... алынады, да төсеніш шыныға орналастырылады. Көзді мұқият ... ... көз ... мен ... ... ... алады. МБС немесе лупа арқылы көз жанарын препараттық иненің көмегімен қозғалтып ... Егер көз ... ... байқалса, онда көз жанарын екі төсеніш шынының ортасында абайлап жанжиды: қатпарланған қабатында Diplostomum туысына жататын ... ... ... көрінеді. Шынылы денешікті компрессорлы әдіспен тексереді. Төсеніш шынының біреуін алып, ... ... және ... ... ... бөліп алып, 2-3 сағатқа сүзгіден өткен тоған суында қалдырады. Сосын тірі ... ... емес ... ... ... сірке қышқылды кармин құйып, 15-20 минутқа қалдырады. Пипеткамен карминді сорып алып, оның үстінен 700 С қышқылданған спирт құйып, бекітеді. Гельминттерді ... ... ... үшін (700, 800, 900) ... бар спирттен әрқайсында 10 минуттан өткізеді. Метацеркарилер диметифталатта ағартылады. Ол үшін бюксқа шақтап спирт (960 C) және диметилфталат ... ... ... ... ... ... және диметилфталатта (төменгі қабатта) ағарады. Ағарған кезде ... ... ... ... ... шөгеді, сол кезде жіңішке пипеткамен шығарып, төсеніш шыныға орналастырады. Басқа таза төсеніш шыныға бір тамшы бальзам тамызып, препараттық инемен 5-6 ... ... ... ... ... ... жанжып, МБС - пен қаралады [48].
3.3 Паразиттерді жинау, бекіту, бояу және ... ... ... ... ... ... ... тазаланған паразитті бір тамшы суы бар таза төсеніш шыныға ... ... ... ... жауып, бастапқыда микроскоптың кіші ұлғайтқышымен, сосын үлкен ұлғайтқышымен қаралады. Паразиттің жалпы түрін, суреті салынады, пигментті ... ас ... және ... жүйесінің құрылымы, бекіну мүшелері мен копулятивті аппараты қаралады.
Боялмаған препараттар дайындау. ... мен ... ... ... таза ... шыныға орналастырып, артық суды сүзгі қағазымен сүзіп алады да, МБС астында паразитті жазып, түзетеді. Скальпельдің ұшымен алынған глицерин-желатинді спирт шамда ... ... ... ... ... ... тамызғаннан кейін үстінен жапқыш шынымен жабылады екі ... ... ауа ... қадағалап, артық глицерин-желатинді шығару үшін, жапқыш шынының үстінен аздап жаншиды. Төсеніш шынының шетіне этикетка жабыстырылады, этикеткада иесі, ауланған жері, айы күні ... ... ... ... ... ... мен шырыштардан тазаланған паразитті тамшы суы бар таза төсеніш шыныға орналастырады, үстінен жапқыш шынымен (егер гельминт ірі ... ... ... ... да лупа ... ... буындарының, басының құрылымы, бекіну мүшелерінің бар жоғы тексеріледі.
Боялған препараттар ... ... ... ... ... үшін ... зерттеу жеткіліксіз. Себебі таспа құрттардың систематикалық жағдайын анықтайтын ... ... ішкі ... ... айқын көріне бермейді. Сондықтан да таспа құрттарды міндетті түрде бояу керек. Соның ... ең ... ... ... ... ...
Гельминттерден тотальды препараттар дайындау үшін бекіткіштен алынған гельминтті дистилденген суда 0,5 - 2 сағат қалдырып, бекіткіш ... ... ... ... ... ... ашудасты кармин құйылады, объектінің мөлшері мен тері жабынының тығыздығына байланысты, 10 нан 30-60 ... ... ... ... боялынған гельминтті сумен жуып, үстіне тұз қышқылды спирт құйылады. ... тұз ... ... ... ... алып, гельминтті (700, 800, 900) күштілігі бар спирттен өткізеді. Құрттарды диметилфталатпен ағартылады. Сосын гельминтті канад бальзамы тамызылған төсеніш шыныға ... ... ... ... ... ... жаншып, МБС - пен қаралады. Дайын болған препаратқа этикетка жабыстырылады [48].
Тірі нематодтарды зерттеу. ... ... ... ... суы бар ... ... ... физиологиялық ерітіндіге) ауыстырады. Шыныны МБС - астына орналастырып, нематодтың жалпы түрін, морфологиялық ... ... ... басының құрылымы, спикула және папиласы және т.б.) белгілеп қояды.
Нематодтарды бекіту, олардан тотальдық препараттар дайындау. Ұсақ нематодтар мен олардың ... ... ... ... ... ... Ал ірілеу немесе тығыздау нематодтарды ыстық спиртте немесе Барбагалло сұйықтығында бекітеді, бекітілген құрттарды пробиркаларға салып, сыртына ... ... ... ... НӘТИЖЕЛЕРІ
4.1 Су фаунасындағы зерттелген гельминттердің қазіргі жағдайы (Балқаш көлі, Алакөл көлідер жүйесі)
2012 жылдың сәуір - мамыр айларында Балқаш көлінің батысы (ББ) мен ... (ШБ) ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді. Балықтарға морфо-биологиялық талдауды И.Ф. Правдиннің 1939, [40] әдістемесін басшылыққа алсақ, паразитологиялық материалдарды жинау мен өңдеу И.Е.Быховский-Павловскийдің толық ... ... ... ... бойынша жүргізілді [48]. Гельминттерді жеке систематикалық топқа бөліп, анықтау мен зерттеу үшін [49, 50] атты ... 2 және 3 ... ... ... паразитологиялық зерттеуге әр суқоймадан тұқы балықтардың 4 түрі ... ... ... - Abramis brama ... Berg, ... - Cyprinus carpio (Linne), ... ... Rutilus rutilus caspicus (Jakowlew), және ақмарқа балық - Aspius aspius (Linne) ... ... ... тұқы ... жалпы саны 415 дана (Балқаш көлінен - 240 дана, соның ішінде тыран - 60, ... - 60, ... - 60, ... - 60, Кіші Аралдан - 115 дана, ... ... ... - 30, ... - 30, ... - 30, ... - 25, ... өзенінен - 60, соның ішінде тыран - 15, ... - 15, ... - 15, ... - ... ... ... тұқы балықтардың гельминтозы
Балқаш көлінде толық ихтиопаразитологиялық зерттеу жұмыстары 30 жыл бұрын ... ... ... ... көлі ... қазіргі паразитофаунасын және эпизоотикалық жағдайын анықтау мақсатында 2012 ... ... ... ... жаз ... ... шығыс бөлігіндегі кәсіптік маңызға ие тұқы балықтар: тыран, сазан, қаракөз, ақмарқа зерттелінді. ... ... емес ... зерттеуге патогенді цестода диграммаға 20 дана мөңке және 15 дана қаракөз балық ... ... ... ... 4 - ... ... ... бойынша балықтың төрт түрінен паразиттің 31 түрі табылды. Табылған паразиттер 5 кластың ... ... (11), Cestoda (6), ... (6), Nematoda (5), және ... ... - кесте. Балқаш көліндегі балық паразиттерінің түрлік құрамы
Гельминт түрлері
Иелері
Гельминттердің орналасқан мүшесі
Monogenea
Dactylogyrus ... ... ... ... ... extensus
сазан
/-/
D. anchoratus
сазан
/-/
D. tuba
ақмарқа
/-/
Gyrodactylus elegans
тыран
/-/
G. medius
сазан
/-/
Paradiplozoon pavlovskii
ақмарқа
/-/
Cestoda
Digramma interrupta
мөңке, ... ... ... сұйықтығы
Paradilepis scolecina
сазан, тыран, қаракөз
Ішек
Khawia sinensis
тыран
/-/
Bothriocephalus obsariichthydis
қаракөз
/-/
Caryophyllaeides fennica
сазан
/-/
Trematoda
Diplostomum mergi
ақмарқа,қаракөз
көз ... ... ... ... ... ... ... ақмарқа, қаракөз
/-/
D.helveticum
тыран, ақмарқа
/-/
D. spathaceum
тыран, сазан,
/-/
Tylodelphys clavata
қаракөз, ақмарқа сазан
/-/
Nematoda
Cucullanus cyprini
сазан
Ішек
Eustrongylides mergorum
ақмарқа
ішкі мүшелерінің бетінде
Contracaecum ... ... ... ... sp. ... ... ... ақмарқа
желбезек
Rhabdochona hellichi
сазан
ішек
Crustacea
Ergasilus sieboldi
қаракөз, сазан, тыран, ақмарқа
желбезек
E. briani
қаракөз
/-/
Achtherеs percarum
ақмарқа
/-/
Бірінші рет ... көлі ... ... ... кездеспеген түрлерменен толықтырылған. Олар: Dactylogyrus, Gyrodactylus elegans, Paradiplozoon pavlovskii, Caryophyllaeides fennica, Paradilepis scolecina. Аталған түрлер жерсіндіру кезінде немесе басқа да ... ... ... ... ... көлі ... тері жабынында, жүзбе қанаттарының астында паразиттік тіршілік ететін Piscicola сүлігі мен Argulus foliaceus шаяны біздің ... ...
4 - ... ... ... жағынан әрі жоғары инвазиялық көрсеткіші бойынша моногенеалық сорғыштар (11 түр) ... ... ... - бұл ... ... (2, 3, 4 - сурет) иесі акклиматизанттар, жерсіндіру кезінде жеткілікті мөлшерде көлге ... ... қоса ... паразиттердің әрі қарай дамуына, әсіресе тікелей дамитын ... ... ... ... жасаған. Бір балықтың желбезегінде дактилогирустардың екі немесе одан да көп түрлерінің ... ... етуі ... ... ... ... ... тыран балық Dactylogyrus wunderi - 80,0% және D. zandti - 60,0% бір уақытта зақымданған.
2 - ... ... extensus - тың ... ... (Radulescu, Vasiliu бойынша, 1955)
3 - сурет. Сазан ... ... ... D. extensus - тың ... аппараты;
4 - сурет. Сазан балығының желбезегінен табылған D. extensus - тың ... ... ... I және II ... ... байланысты әр жылда зақымданудың интенсивтілігі өзгеріп отырады. Мысалы, өткен ғасырдың 70 - ... ... - ... ... ... бар түр ... табылған, сол кезде бір особтың желбезегінен 700 дана дактилогирус паразиті кездескен [49], ал қазіргі таңда сазанның санының ... ... ... ... көрсетуде (4-49 дана).
Бір немесе екі аралық иенің қатысуымен күрделі циклмен дамитын паразиттердің таралуы абиотикалықпен қоса ... ... да ... яғни ... көзі ... табылатын түрлі су организмдері соның ішінде - шаянтәрізділер, олигохеттер, ... және т.б. ... бір ... ... комплекс құрайды. Сондай-ақ трофикалық және гидробионттардың экологиялық байланыстары көлде паразиттердің таралуын жүзеге асырады. Трофикалық байланысқа жаксы мысал ретінде, тыран балықтың ... ... құрт Khawia sinensis (5 - ... - пен ... ... болады. Патогенді таспа құрт - кавияның аралық иесі олигохеттер тыранның корегі болып табылады. Аз қылтанды құрттардың тұрақты әрі жиі ... әрі ... ... ... көптігіне байланысты кавиямен зақымдалу 100%, бір балықтың ішегінде ИИ -150 данаға дейін кездесті. Сонымен қатар мөңке және қаракөз балықтың дене ... ... ... құрт Digramma ... ...
5 - ... ... ауруының қоздырушысы Khawia sinensis:
Балықтарда жоғары инвазия көзде паразиттік тіршілік ететін трематод ... ... ... (6 - ... ... ... иесі Limnaea туысының өкілі ағынсыз суларда кездесіп, балықтардың қорегі болып табылады, ал осындай жерлерде балықжегіш құстар (шағала, ... ... және т.б.) ... ... ... иесі болып табылады. Зерттелінген балықтардың барлығының көзінде диплостомид метацеркариі кездесті, ЭИ және ИИ ... яғни ... ... ... бұл ... ... паразиттер күн сәулесін көздің тор қабықшасына өтуін қиындатады. Личинкалардың ұзақ уақыт болуына байланысты көз айналасында әк жиналып, көз ... түсі ... ... ... көз ... ... шарасынан шығады. Дактилогирустар сияқты бір балықта диплостомидтердің 1-4 түрі кездесті.
6 - сурет. ... ... - нің даму ... ... бойынша, 1987).
А - жұмыртқа, Б - мирацидий, В - ... ... иесі Limnaea ... ... Г- ... Д - ... аралық иесі тыран балық, Е - метацеркарий, Ж- негізгі иесі ... - ... ... метацеркарилері; а - Diplostomum spathaceum; в - D. ... ... ... ... ... ... ... microcephalum, көлдің шығысында балықтарды 20 дан 53,3% экстенсивті инвазиямен, ал батысында бір-бірден ғана табылды. Көлдің батысына зерттеу ... ... су ... ... болды. Бұл гельминттің дамуына қолайлы температура 25-29°С.
Зерттеуге алынған балықтардың барлығында арнайылығы аз паразиттік шаян Ergasilus sieboldi кең таралған. Балықтарда ... ... 40 тан 93,3% ... ... Тек ... ... ... ЭИ-13,3%. Балықтардың бұл түрмен зақымдалуы көктемге қарағанда жазда жоғары болды, зақымдалудың ... ... ... ... ... ... және екінші генерациясың пайда болуымен байланысты болса керек [51].
8- сурет. Ergasilus sieboldi ... ... 1949 жылы Арал ... ... ... ... Өзінің аналық су айдынында паразитофаунасы - 39 түрден ... [52]. ... ... 1961 ... ... тыранның паразитін зерттеу басталды. 10 жылдың әрбір жылында 8 ден 14 ке дейін паразиттің түрлері табылып ... ... ... көлі ... және Алакөл көлдер жүйесіне бейімделген кезде, тыранда паразиттің 28 түрі тіркелді [53].
Арал теңізінен Балқаш көлі бассейндеріне жерсіндірілген тыранмен ... ... аз E. sieboldi ... ... ... балықтардың барлығына таралып, жоғары мөлшерде зақымдаған [54].
2012 жылы сәуір - мамыр ... ... ... және ... ... ... шығысында жүргізілген зерттеулер бойынша тыранда гельминттің 12 түрі (5-кесте) табылды. Зерттеу нәтижесі бойынша моногенеялардың 3 түрі табылды. Олар: D. wunderi, D. zandti және G. elegans. ... ... ... ... ... ... ... (60-80%), шығысына қарай зақымдану көрсеткіші төмендеген (20 - 46,6%). Аналық су ... ... ... 6 түрі ... [49]. Ал жерсіндіргеннен кейін К. В. Смирнова тыранның ... ... ... жоғын баяндады [55]. К. В. Смирнова моногенеялардан ... ... - ны ... ... бұл түрді G. elegans - тың синониміне айналды. Кейін Балқаш ... ... үш түрі ... [53] - ... D. wunderi, G. elegans және D. ... ... Іле ... құяр сағасынан табылған.
6 - кесте. Тыран балығының паразиттері
Гельминт түрлері
Батыс Балқаш
Шығыс Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus wunderi
80,0
6-117
46,6
8-48
D. zandti
60,0
2-32
20,0
6-16
Gyrodactylus elegans
6,6
8
13,3
2-8
Neogryporhynchus cheilancristrotus
6,6
4
-
-
Paradilepis scolecina
-
-
13,3
14-20
Khawia ... ... ... ... sp. larva
20,0
1-2
-
-
Ergasilus sieboldi
40,0
6-24
60,0
6-24
Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі тыран ... ... ... құрт K. sinensis - пен 100% - ға ... ... [56], ал ИИ бір ... ішегінде 150 данаға дейін жеткен. Яғни бұл жерде кавиоз ауруы таралған. Кавиоз ауруы кезінде балықтар қоректенуді тоқтатады және ... ... ... ... құрт K. sinensis ... ... аралық ие - олигохеттердің қатысуымен дамиды. Дефинитивті иесі тыран балықтың санының ... әрі ... ... ... ... ... байланысты, гельминт өз тіршілігін сақтап, әрі таралуға мүмкіндіктер жоғары. ... ... де ... ... яғни ... ... 80% болса, ШБ-та 46,6%-ға тең.
1966 жылы K. sinensis алғаш рет сазаннан табылған [54]. Ал 1966 - 1969 ... ... ... ... балық болып саналғанда, таспа құрттың осы түрімен ... ... ... ... ... ... ... кетуіне байланысты, оның қоректік құрамы да өзгерген, әзірше аталған паразит ... ... ... ... бір ... ішегінде 35 - 40 дана гельминттің паразиттік тіршілік етуінен балықтар қырыла бастайтыны ... ... ашық ... ... өлім - жітімі байқалмайды.
Сондай - ақ E. sieboldi ... ... ... ... ие. ... бұл ... ... тікелей жүретіндіктен әрі арнайылығы аз болғандықтан, оның ... ... ... бар.
Балқаш көлінде мекендейтін сазан балықтарынан гельминттердің 13 түрі табылды (6 - кестеде ... D. ... ... тән түр [57] ... таңда жойылып бара жатыр. Моногенеялардың ішінде жалпы зақымдалудың көп пайызын D. minutus ... ББ - та ... ... ЭИ - 79,9%, ... ИИ - 4 - 49 дана ... кездесті. D. extensus суық сүйгіш түр [58] ретінде су ... ... ... жиі, ал ... қарай сирек кездесті.
Өткен ғасырда сазан аулау бойынша басты орынды алған кезде, бір сазанның желбезегінде 700 ... ... ... ... ... ... ... санының бірден төмендеуінен, бұл көрсеткіш бір балықта 4 - 49 данаға дейін қысқарған. D. extensus - тың ... ... пен ... ... ... пен қоса су температурасы да басты роль атқарады.
60 - жылдары патогенді таспа құрт K. sinensis ... ... ... [59]. Ал ... ... аталған таспа құрт сазанда кездеспеді. Сазанда таспа ... тек бір рет қана ... fennica ... ... аз ... ... ... жоғары инвазиялық көрсеткіш көрсетті, атап айтсақ ББ - та 46,6 дан 80%, ШБ - та 46,6 дан 73,3% - ға ... ШБ - та C. ... ... ол ... 53,3% - ға ... ИИ - 1 - 9 данадан кездесті.
7 - кесте. Сазан балығының паразиттері ... ... ... ... extensus
40,0
4-49
13,3
8-24
D. minutus
26,6
5-29
13,3
2-8
D. anchoratus
13,3
3-8
-
-
Gyrodactylus medius
13,3
6-90
-
-
Caryophyllaeides fennica
-
-
6,6
2
Paradilepis scolecina
6,6
4
6,6
6
Diplostomum spathaceum
80,0
1-10
73,3
1-5
D. paraspathaceum
46,6
1-6
46,6
1-3
Nematoda sp. larva
6,1
2
-
-
Contracaecum microcephalum
6,6
12
53,3
1-9
Rhabdochona hellichi
13,3
1-10
-
-
Cucullanus cyprini
6,6
12-16
-
-
Ergasilus sieboldi
13,3
2-16
13,3
2-8
1964-1965 жылдары Орал өзеніндегі ... ... ... ... ... көлінен Балқаш көліне әкелінген [53]. Аналық су айдынында Орал өзенінде қаракөзде гельминттің алты түрі тіркелген [57], ... D. ... ... homojon, ... illense, ... ... D. ... E. sieboldi. Соның ішінде бір ғана түр D. crucifer ... ... ... ... ... D. crucifer - де ... ... жойылып бара жатыр.
Зерттеу нәтижесі бойынша Балқаш көліндегі ... ... ... 12 түрі ... ... ... тән ... D. similis және D. sphyrna жиі кездесті. Осы аталған екі түрмен жалпы зақымдалу ББ - та 60,0%, ШБ - та 33,3%. ... ... ... ... ... 10 түр ... тән емес түрлер, олар аналық су айдынында да, жерсіндірілген суқоймаларда да ... ... ... ... ең ... ЭИ және ИИ ... диплостомид метацеркарилері мен эргазилюс шаяны. Балқаш көлінің екі жағында да ... ... ... ... (соның ішінде T. clavata - ны қосқанда) ... ... ... болды. Сондай - ақ қаракөз эргазилюс шаянымен ББ - та - 86,6% және ШБ - 93,3% ... ... ... ... D. ... B. ... қаракөзда бір - бірден кездесті.
8 - кесте. Қаракөз балығының паразиттері ... ... ... Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus similis
33,3
2-44
13,3
2-15
D. sphyrna
26,6
2-10
20,0
1-17
Bothriocephalus obsariichthydis
-
-
6,6
1
Paradilepis scolecina
-
-
6,6
2
Digramma interrupta
-
-
6,6
2
Diplostomum mergi
13,3
5-7
40,0
1-5
D. paraspathaceum
66,6
2-20
53,3
1-10
Tylodelphys clavata
33,3
2-14
20,0
5-19
Contracaecum microcephalum
13,3
2-30
40,0
1-14
Nematoda sp. larva
6,6
1
-
-
Ergasilus briani ... ... ... ... ... ... көліне жерсіндіру барысында ақмарқа балығы кездейсоқ көлге түскен. Аналық ортасында ақмарқада паразиттің 28 түрі ... ... тән ... екі түрі ... Олар: D. tuba және P. pavlovskii [21].
8 - кесте бойынша Балқаш көліндегі ақмарқаның гельминтофаунасы 11 ... ... ... тән ... екі түрі де сақталған. Көлдің батысы мен шығысында да ақмарқа жоғарыда айтылған екі ... аса ... ... ... ... 9 түрі ... ... мекендейтін барлық балықтарда кездеседі. Басқа тұқы балықтары сияқты ақмарқада ... ... ... (D. ... D. commutatum, D.helveticum және T. clavata) ЭИ және ИИ - сы бойынша жоғары көрсеткішті ... sieboldi ... ... ... ... ... және қаракөзның желбезегін қатты зақымдаған. Бұл эргазилез ауруы деп ... айту ... ... ... ... ... гиродактилус, триходина т.б. паразиттердің кездесуіне байланысты. Бұл ... ... ... ... бұзып, тыныс алуын қиындатады. Бірақ осыған қарамастан балық өлімі тіркелмеді. (8- ... - ... ... ... ... ... Балқаш
Шығыс Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus tuba
13,3
3-15
13,3
8-16
Paradiplozoon pavlovskii
6,6
1
6,6
2
Diplostomum paraspathaceum
60,0
2-20
66,6
1-14
D. commutatum
40,0
1-16
46,6
1-4
D.helveticum
20,0
1-4
40,0
1-3
Tylodelphys clavata
13,3
1-16
66,6
1-10
Cucullanus ... ... sp. ... ... ... ... көлдеріндегі тұқы балықтарының гельминтозы
Алакөл көлдерінің паразитофаунасын зерттеу 50 жыл ... ... ... ... 1940-1946 жылдары А.Х. Ахмерова және К.В.Смирнова ... ... төрт ... ... маринка, алабұға,сазан ) паразиттің 18 түрін тапқан. Одан кейін 10 жылда 1953-тен 1963 жылдары П.Ф. ... ... ... және ... осы балық түрлерінен 24түр паразит тапқан. ... және ... ... ... ... ... білу үшін 2012 жылдың мамыр және шілде айларында зерттеу жүргізілді. Кәсіптік маңызы бар балықтың 3 ... ... 90 дана ... ... ... түрлері: тыран, сазан, күміс мөңке. (кесте 10. )
10 кесте - ихтиопатологиялық зерттеулерге арналған балықтар саны
Балық
зерттелген, дана
Барлығы
Қошқаркөл
Алакөл
Шығыс ... - Abramis brama ... ... - Cyprinus carpio (Linne)
15
15
30
Күміс мөңке- Carasuis carasuis
15
15
30
Барлығы ... ... - ... ... балықтардан табылған паразиттердің түрлік құрамы

Паразиттер атауы
Зақымдануы
Паразит кездескен мүше ... ... ... ... ... sp
13,3
32-51
Желбезек
5
Eimeria carpelli
20
3--4
ішек
6
Ergasilus sp
6,6
16
желбезек
7
Paradiplozoon pavlovskii
6,6
19
желбезек
8
Trematoda sp. Larva
6,6
4
Бұлшық ет ... ... ... ... ... spathaceum
26,6
1--2
Көз айнасы
14
Ergasilus sieboldi.
20
4--10
желбезек
15
Kawia siensis
40
1--21
ішек
16
Nematoda sp.
13,3
1--4
желбезек
17
Ancyrocephalus paradoxsus
6,6
2
желбезек
18
Dactylogyrus crysifer
20
8--39
желбезек
19
D.sphirna
6,6
4
желбезек
20
D. tuba
13,3
5--24
желбезек
21
Dermocystidium kamilovi
6,6
12
желбезек, ішек ... cypini ... ... ... ... ... паразиттері

Паразит атауы
ЭИ
ИИ
Кездескен мүше
1
Diplostomum spathaceum
33,3
1-3
Көз айнасы
2
Dactylogyrus extensus
13,3
7-125
Желбезек
3
D.minutus
20
3-11
Желбезек
4
Gyrodactylus sp
13,3
32-51
Желбезек
5
Eimeria carpelli
20
3--4
ішек
6
Ergasilus sp
6,6
16
желбезек
7
Paradiplozoon pavlovskii
6,6
19
желбезек
8
Trematoda sp. Larva
6,6
4
Бұлшық ет
9
Циста
13,3
1
Ішек ... - ... ... оның ... ... ... ... зерттеліп, 40 түрден тұратыны белгілі болған. Жерсіндірілген ... ... түрі аз. ... көлдер жүйесінде паразит түрінің саны 11. Зерттелген аймақтардың паразитофаунасы 9 түрден тұрды. Негізінен жиі ... ... тән ... ... паразиті D. extensus, оның интенсивтілігі 7-125 . Негізінен паразит түрі желбезектен табылды. Одан ... ... көп ... ... sp ... ... 32-51 болса, экстенсивтілігі 13,3% және Paradiplozoon pavlovskii, ... 6,6%, ... 19 ... ... ... 20%-ға тең болса, интенсивтілігі 3-11 аралығында болды. Сонымен қатар Ergasilus sp шаянының желбезекте ... ... 16 ... ... 6,6% ... Көз ... ... spathaceum табылды, экстенсивтілігі 33,3%, интенсивтілігі 1-3 аралығында болды. ... Eimeria carpelli ... 3-4, ... 20% құрады. Бұл көрсеткіштерге қарап зерттелген сазан балығында паразиттер бар, бірақ ауру болып есептелмейді.
13-кесте ... ... ... атауы
ЭИ
ИИ
Кездескен мүшесі
1
Eimeria carpelli
6,6
17
ішек
2
Dactylogyrus wunderi
53,3
13--210
Желбезек
3
D.crysifer
13,3
7--90
Желбезек
4
Caryophylleus laticeps
13,3
1
ішек
5
Diplostomum spathaceum
26,6
1--2
Көз айнасы
6
Trematoda sp. ... ет ... ... siensis ... ... ... ... - 2000 жылы Алакөл көліндегі тыран балықтарынан ... 6 түрі ... оның D. wunderi ... ... (0,08%) және R. acus (19,6%) ... ... Алакөл көлдерінде кездеспеген түрлер, сондықтан бұл паразиттер ... ... ... деп ... Қалған тыранда кездескен паразиттер Алакөл көлдер жүйесіндегі көптеген тұқы балықтарына тән. Тыраннан да желбезекте ... ... wunderi ... ... ... 53,3% ... интенсивтілігі 13-210 аралығында, ал D.crysifer экстенсивтілігі 13,3%, интенсивтілігі 7-90-ды құрады. Ergasilus sieboldi ... ... 20%, ... 4-10 ... ... Тағыда желбезекте Ancyrocephalus paradoxsus интенсивтілігі 2 болса, экстенсивтілігі 4-10 болды. Ішекте паразиттің 4 түрі ... Eimeria ... ... ... Kawia siensis, Nematoda sp. ... ... ... дің интенсивтілігі де экстенсивтілігі де төмен болды.
14-кесте Күміс мөңкенің паразиттері

Паразит атауы
ЭИ
ИИ
Кездескен мүше
1
Dactylogyrus crysifer
20
8--39
желбезек
2
D.sphirna
6,6
4
желбезек
3
D. tuba
13,3
5--24
желбезек
4
Diplostomum ... ... sp. ... sieboldi
26,6
2--14
желбезек
7
Dermocystidium kamilovi
6,6
12
ішек
8
Kawia siensis
6,6
13
ішек
9
Dermocystidium cypini
6,6
14
Ішек, бауыр
10
Trichodinella
6,6
8
желбезек
Күміс мөңке - ... ... (осы ... күміс мөңке Алакөлге жерсіндірілген) күміс мөңкенің паразитофаунасы 1960-1992 жж. зерттелген. ... 2000 ... ... көрсеткендей мөңкенің бұл суқоймаларға ортақ паразиттің төрт түрі бар: M. dispar, N. Nigra, T. clavata, L. ... ... ... ... ... D. ... M. carassii, D. interrupta жерсіндірілуі мүмкін, себебі бұрын бұл көлде ... ... ... ... ... ... ... желбезегінде паразиттің көп түрі кездесті бірақ әр түрдің экстенсивтілігімен интенсивтілігі жоғары болмады: Dactylogyrus crysifer экстенсивтілігі 20%-ға тең ... ... 8-39 ... ... - дың ... 6,6 % ... ... 4, ал D. tuba экстенсивтілігі 13,3% ,интенсивтілігі 5-24 ... ... Тұқы ... тән ... ... шаян Ergasilus sieboldi - дің интенсивтілігі 2-14 аралығында болса, экстенсивтілігі 26,6%-ға тең, Trichodinella интенсивтілігі 8, ал экстенсивтілігі 6,6 % ... ... ... ... ... ... үш түрі кездесті, бұл паразиттердің де көрсеткіштері аса жоғары емес. Dermocystidium kamilovi, Kawia siensis, Dermocystidium cypini-дің экстенсивтілігі 6,6%-ға тең болса, ... ... ... тең ... Көз ... ... паразит түрі Diplostomum spathaceum экстенсивтілігі 40%-ға тең болса, ... 1-6 ... ... көлінде жалпы алғанда паразиттің 23 түрі табылды. Бірақ табылған паразиттер саны аса ... ... ... сол бұл ... ... ... ауруы байқалмады.
15-кесте. Алакөл көліннен табылған паразиттердің жалпы түрлік құрамы.

Паразит атауы
ЭИ
ИИ
Кездескен мүше
1
Dactylogyrus minutes
26,6
2-10
желбезек
2
Dactylogyrus crysifer
6.6
9
желбезек
3
Ergasilus sieboldi
13,3
9-2
желбезек
4
Caryophylleus laticeps
6,6
4
ішек
5
Paradiplozoon ... ... ... ... ... wunderi
20
1-5
желбезек
10
Dactylogyrus sphirnf
6,6
7
желбезек
11
Caryophylleus fimbriceps
6,6
2
желбезек
12
Kawia siensis
13,3
1-2
ішек
13
Diplostomum spathaceum
13,3
1-2
Көз айнасы
14
Trichodina nigra
6,6
3
желбезек
15
Dactylogyrus tuba
13,3
3-12
желбезек
16-кесте. Сазан балығының паразиттері

Паразит атауы
ЭИ
ИИ
кездескен мүше
1
Dactylogyrus minutes
26,6
2-10
желбезек
2
Dactylogyrus crysifer
6.6
9
желбезек
3
Ergasilus sieboldi
13,3
9-2
желбезек
4
Caryophylleus ... ... ... carpelli
6,6
1
ішек
8
Ligula intestinalis
6,6
2
Кеуде қуысында
Сазан балығынан паразиттердің 8 түрі кездесті. Негізіне көп кездескен паразит көп кездескен мүше жлбезек ... Яғни ... ... 4 түрі ... ... minutes ЭИ-26,6%, Dactylogyrus crysifer ЭИ-6,6%, Ergasilus sieboldi ЭИ-13,3%, Paradiplozoon ... ... -ға тең ... , интенсивтілігі 2-10 аралығында болды. Ішекте кездескен паразиттер экстенсивтілігі төмен болы, яғни ... laticeps 6,6%, Eimeria percae, Eimeria ... ал ... ... ... 4 ... ... интенсивтілігі 1-ге тең боды. Кеуде қуысында кездескен паразит түрі Ligula ... ... ... 2 ... ... тең ... Тыран балығынан табылған паразит түрлері

Паразит атауы
ЭИ
ИИ
Кездескен ... ... ... ... sieboldi
6,6
3
желбезек
5
Paradiplozoon pavlovskii
6,6
8
желбезек
6
Caryophylleus laticeps
6,6
2
ішек
7
Caryophylleus fimbriceps
6,6
2
желбезек
8
Kawia siensis
13,3
1-2
ішек
9
Diplostomum spathaceum
13,3
1-2
Көз айнасы
10
Ligula intestinalis
6,6
1
Кеуде қуысында
Тыран балығынан паразиттің 10 түрі ... ... 5 түрі ... ... етеді. Осылардың ішінде Dactylogyrus wunderi - дің экстенсивтілгі жоғары 20% , ... 1-5 ... ... ... ... 4 түрінің: Dactylogyrus sphirnf, Ergasilus sieboldi, Paradiplozoon pavlovskii, Caryophylleus fimbriceps-дің экстенсивтілігі 6,6%-ға тең ... ... sphirnf ... 7, ... sieboldi 3, ... pavlovskii-8, Caryophylleus fimbriceps 2-ге тең болды. Тыранның ішегінде паразиттің 3 түрі кездесті Eimeria percae, Caryophylleus ... Kawia ... ... де ... және ... көрсеткіштері төмен болды. Eimeria percae ,Caryophylleus laticeps экстенсивтілігі 6,6%-ға тең болса, интенсивтілігі 2-ге тең. Kawia siensis-тің ... аса ... ... 13,3%, ал интенсивтілігі 1-2 аралығында ғана болды. Кеуде қуысында Ligula intestinalis 6,6 % балықтан тек ... ғана ... ... ... ... балығының паразиттерінің түрлік құрамы.

Паразит атауы
ЭИ
ИИ
Кездескен мүше
1
Kawia siensis
6,6
2
ішек
2
Caryophylleus ... ... ... ... ... айнасы
7
Ligula intestinalis
6,6
2
Кеуде қуысында
Күміс мөңке балығында салыстырмалы ... ... ... саны ... ... Бұл ... да ... тіршілік ететін паразит түрі 4 болса, экстенсивтілігі Caryophylleus laticeps, Trichodina nigra ... тең ... ал ... 3-5 аралығында. Мөңке балығының желбезегінде кездескен паразиттік шаян Ergasilus sieboldi-дің экстенситілігі басқа паразит түрлернен ... ... ал ... 1-4 ... ... Тұқы балықтарына тән Dactylogyrus tuba экстенсивтілігі 13,3%, интенсивтілігі 3-12.тең. көз ... да ... тек бір түрі ... оның экстенсивтілігі 13,3 %болса, интенсивтілігі 1-4 аралығында болды. Ішекттегі және ... ... екі ... ... де Kawia siensis, Ligula ... экстенсивтілігі 6,6%, интенсивтілігі 2-ге тең болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан суқоймаларындағы кәсіптік маңызы бар тұқы ... ... ... ... анықтап мынадай қорытынды жасауға болады.
2011-2012 жылдары көктем, жаз айларында салыстырмалы түрде Балқаш көлі, ... ... ... ... ... маңызы бар тұқы балықтар: сазан - Cyprinus carpio (Linne), тыран - Abramis brama orientalis Berg, ... - Aspius aspius (Linne), ... - Rutilus rutilus caspicus ... ... ... ... ... патогенді паразиттер сандық және сапалық көрсеткіштермен көрсетілді.
Зерттеу нәтижелері бойынша зерттелінген балықтардан 5 класқа 12 отрядқа жататын паразиттердің 44 түрі ... көлі ... ... ... зақымдалу көрсеткіші 95,6%. Соның ішінде тыран балық кавиоз ауруының қоздырғышы патогенді Khawia sinensis-пен ЭИ - 100%, ИИ -150 ... ... ... қоздырғышы, Dactylogyrus wunderi - мен ЭИ - 80,0%, ИИ - 6-117 дана ... ... және ... балықтар диплостомоз ауруының қоздырғышымен Diplostomum spathaceum - мен ЭИ - 80%, ИИ - 1-10 дана және ЭИ - 60%, ИИ - 2-20 ... ... және ... балықтары эргазилез ауруының қоздырғышымен Ergasilus sieboldi - мен ЭИ - 86,6%, ИИ - 2-88 дана және ЭИ - 73,3%, ИИ - 4-80 дана ... ... ... бойынша гельминттердің алуантүрлілігі (31 түрі) мен зақымдалуының көрсеткішінің жоғары деңгейі бойынша (100%) Балқаш көлі ерекшеленеді.
Гельминттердің ішінде ... ... және Khawia ... ... зерттеуге алынған балықтарда басым кездесті.
Жоғарыда айтылған гематологиялық көрсеткіштердің ауытқуы балықтардың өмір сүру ортасына тән ... ... ... ... ... ... түрлерімен зақымдалып, түрлі процестерге ұшырағаны анықталып отыр Тыранда Dactylogyrus wunderi ... ... дана ... ... ... табылған паразиттер олардың дене қуысында, әртүрлі ағзалары мен ... ... ... ... әсер етуімен қатар, атрофикалық - дистрофикалық ... ... ... ... ... ... көлін балық инвазиясының эпизоотиялық жағдайы.жаман емес.
Алакол көл ... ... ... ... гөрі ... ... паразиттер ағзаларда бірен саран да, күшті инвазия көрсете алмайтындай халде. Тыранда паразиттің 5 түрі желбезекте тіршілік ... ... ... ... wunderi - дің экстенсивтілгі жоғары 20%, интенсивтілігі 1-5 аралығында болды. ... ... ... 8 түрі ... Яғни желбезекте паразиттің 4 түрі кездесті: Dactylogyrus minutes ... ... crysifer ... ... sieboldi ... ... ... ЭИ-6,6% -ға тең болса , интенсивтілігі 2-10 аралығында болды. Мөңке балығының желбезегінде кездескен паразиттік шаян ... ... ... ... паразит түрлернен жоғары болды-20%, ал интенсивтілігі 1-4 аралығында болды.
Зерттеу нәтижесінде гельминттердің ең көп түрлік құрамы бойынша Балқаш көліндегі ... (13 түр), ... (12 түр) және ... (12 түр) ... ... ал ең көп зақымдалған тыран балық Khawia sinensis - 100%, Dactylogyrus wunderi - 80% ... яғни ... ауру ... Ал ... көлінде, сазан (8түр),тыран (10түр), күміс мөңке (7) түр .Қошқаркөлде сазан (9түр),тыран(10), күміс мөңке (10) кезесті. Бірақ бұл ... ... ... болсада(паразитоносительство), ауру емес.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
* Головина Н. А., Стрелков Ю. А., Воронин В. Н., Головин П. П., Евдокимова Е. Б., ... Л. Н. ... - М.: Мир, 2003. - С. ... ... А.В. ... заболевания сазана в прудах Цимлянского нересто-выростного хозяйства и мероприятия по борьбе с ними./ гр. Волгоградск отд. Гос.н.-и. Ин-та оз. и ... ... х-ва, 1965. №1. - С. ... ... Т.И. ... промысловых рыб дельты Днепра. / Тр. Укр. респ. научн. о-ва паразитологов. 1964, № 3, - С. 77-89.
* Османов С.О. ... ... о ... рыб ... / ... ... ... Қарақалп. фил. хабаршысы, Вестн. Каракалп. фил. АН УЗССР. 1964. №2 (16), - С. 38-42.
* ... С.О. О ... ... рыб ... ... рыб и меры ... с ... - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. 106-107.
* Убайдуллаев К. Паразиты молоди основных промысловых рыб Аральского моря. ... рыб и меры ... с ... - ... ... 1966. - С. ... ... П.Ф. Ботриоцефалез карпов и сазанов в водоемах Киргизии. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. 41- ... ... К.Ә., ... Г.К., ... Ж.С. Паразитология. - Алматы, 2011. - Б.7-11.
* Смирнова К.В. Паразиты рыб водоемов Балхаш-Илийского бассейна // Болезни рыб и меры ... с ... - Алма - Ата: ... 1966. - С. ... ... Ю.В. ... пресноводных моллюсков в распространении трематодозов рыб в Южном и Юго-Восточном Казахстане. //Болезни рыб и меры ... с ... - ... ... 1966. - С. ... ... Г.С. ... болезни прудовых рыб и борьба с ними в условиях юга Казахстана. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. - ... ... 1966. - С. ... Енгашев В.Г. Сезонная и возрастная динамика инвазирования лещей личинками контрацекум. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. - ... ... 1966. - С. ... ... Н. ... рыб ... оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. ... канд. биол. наук:. ... - ... 1980. 27 ... ... Д. Роль ... птиц в распространении гельминтозных заболеваний среди рыб. //Болезни рыб и меры борьбы с ... - ... ... 1966. - С. 91.
* Ахметова Б. К ... ... ... в ... прудхозе. / /Болезни рыб и меры борьбы с ними. - ... ... 1966. - ... ... К.В. ... судака озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства на водоемах Средней Азии и Казахстана. - ... ... 1966. - С. ... Каирова Н.К. Паразитические инфузории у некоторых рыб ... ... // ... ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - Вып. 8. - С. 188-190.
* Смирнова К.В. Материалы по ... рыб - ... ... в ... ... // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - вып. 8. - С. ... ... С. К ... о паразитофауне сома озера Балхаш // Биологические основы ... ... ... ... Азии и ... - ... 1967. - С. ... Сапарова Г.А. Паразиты рыб низовьев р. Урал: автореф. ... ... ... ... ... - ... 2004. 28 с.
* Жумабекова Б.К. Паразиты рыб Казахстанского Прииртышья: автореф. ... докт. биол. наук:. 03.00.19. - Алматы, 2009. 35 ... ... Г.В. ... рыб. - М.: ... 1983. - ... ... К.Ә. ... зоологиясы. - Алматы, №1, 2004. - Б.[]
* Головина Н. А., ... Ю. А., ... В. Н., ... П. П., Евдокимова Е. Б., Юхименко Л. Н. Ихтиопатология. - М.: Мир, 2003. - С. 3-180.
* Оспанова Г.С., ... Г.Т. ... - ... ... 2002. Б. ... stud.kz/sms/satipalur/792
* Жұмалиев М.Қ., Бәйімбет Ә.А., Есжанов Б.Е. Балықтар алуантүрлілігі және ихтиология негіздері. - ... ... ... 2009. Б. 234.
* ... экологическое состояние бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. ... - ... ... 2002. - С. 21-22.
* Проблемы гидроэкологической ... в ... ... ... / Под ред. А.Б. ... - ... ... 2003. - С. 257-266.
* Пономарева Л.П., Шаухарбаев Д.С., ... Т.Я. ... ... и ... как ... ... оз. ... и водоемов нижней дельты р. Или // Рыбохозяйственные исследования в Республике ... ... и ... ... Сб. ... Тр. ... - ... Бастау, 2005. - С. 367-370.
* Шарапова Л.И., ... А.И., ... Н.Б., ... В.А., Куликов Е.В. К истории гидробиологических исследований в ... ... г.г.). // ... ... в Республике Казахстан: история и современное состояние. - Алматы: Бастау, 2005. - С. 380-381.
* ... Р.Е. К ... ... оз. ... В Кн. Тез. ... конф. - Фрунзе: Илим, 1968. - С. 126.
* Воробьева Н.Б., Лопарева Т.Я., Асылбекова С.Ж., ... М.Н., ... К.Б. ... Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными проетами КНР. // Рыбохозяйственные исследования в ... ... ... и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. - Алматы: Бастау, 2005. - С. 338-342.
* kk.wikipedia.org/wiki/
* Дельта реки Урал и ... ... ... моря / Под ред. М.Ж. ... Л.Я. ... В.А. ... С.Н. ... А.А. Иващенко. - Астана, 2007. - С. ... ... ... М., ... Л.А., Оябу Т., ... И., Моримото Ю., Ишида Н. Оценка изменений водно-болотных ... ... ... и ... их ... //Тр. ... ... - Алматы, 2007. - Б. 95-99.
* ru.wikipedia.org/wiki/Аральское_море
* Жадин В.И., Герд С.В. Реки, озера и ... СССР их ... и ... - М., 1961. - ... Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. - Л.:ЛГУ, 1939. - С. 64-73.
* ... Н.Б. ... ... ... рыб оз. Балхаш. Тез. докл. конф. Фрунзе: Илим, 1968. - С. 37-38.
* ... ... ... бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. Кудекова. - Алматы: Каганат, 2002. - С. 21-22.
* ... Н.Б., ... Т.Я., ... С.Ж., ... М.Н., ... К.Б. ... Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными проетами КНР. // ... ... в ... ... история и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. - Алматы: Бастау, 2005. - С. ... Цыба К.П. К ... ... леща из оз. ... Тез. ... конф. - Фрунзе: Илим 1968. - С. 166-167.
* Рыбы ... Том 2. - Алма - Ата: ... 1987. - Б. ... Серов Н.П., Анциферова Т.И. Обыкновенный жерех в Балхаш-Илийском бассейне. Тез. ... ... - ... ... 1968. - С. 130-131.
* Мусселиус В.А. Лаборатрный практикум по болезням рыб. М., 1983. - ... ... И. Е. ... рыб // Руководства по изучению. - Л.: Наука, 1985. 120 c.
* Определитель паразитов пресноводных рыб ... СССР /Отв. ред. А.В. ... Л.: ... 1985. - Т. II. - 424 ... ... паразитов пресноводных рыб фауны СССР /Отв. ред. О.Н. Бауер. Т. Л.: Наука, 1987 - Т. III. - 582 ... ... В.Ф., ... Л.М., ... А.В. ... рыб. - М.: ... промышленность, 1979. - Б. 141-183.
* Османов С.О. Паразиты рыб Узбекистана. - Ташкент.: Изд. ФАН Уз ССР, 1971. 580 ... ... Н. ... рыб ... оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. ... ... ... ... ... - ... 1980. 27 ... Смирнова К.В., Каирова-Тленбекова Н. Паразитофауна леща в промысловых водоемах Казахстана. // В сб. Природно-очаговые болезни и вопросы ... в ... ... Азии и Казахстана. - Душанбе, 1969. - Вып. Y. - С. ... ... К.В. ... рыб водоемов Балхаш-Илийского бассейна // Болезни рыб и меры борьбы с ... - Алма - Ата.: Изд. ... ... 1966. - С. 125 - ... Көшкімбаев С.С., Сатыбалдиева А.С. Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі балық паразиттері ... // ... - 2009. №8. - С. ... Агапова А.И. Паразиты рыб водоемов Казахстана. - Алма - Ата.: Наука, КазССР, 1966. - Б. 50 - ... ... В.Ф., ... Л.М., ... А.В. ... рыб. - М.: ... ... 1979. - Б. 141-183.
* Смирнова К.В., Каирова-Тленбекова Н. Гвоздичник Khawia sinensis НSU у рыб Балхаш-Илийсского бассейна. //Сб. ... ... ... ВТБО. - Алма-Ата, 1970. С.40-46.
* Догель В.А. и Быховский Б.Е. ... ... рыб ... моря. // Паразитол. сб. ЗИН АНСССР. М. - Л, Изд. АН ... - 1934. - Т. IY. - ... ... ... ... ... /отв. ... С.О. - Ташкент, ФАН Узбекской ССР, 1976. - ... ... К.Ә., ... А.С. Кіші Арал ... ... кездесетін желбезек паразиттер // Хабаршы, - 2012. №1(33). - Б. 50-52.
* ... Ж.С., ... А.С. Орал ... ... кездесетін балықтардың гельминтофаунасы // Хабаршы, - 2012. №1(33). - Б. 115-117.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өзен абботинасы45 бет
Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы57 бет
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
"Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы."16 бет
1)вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.вакцина дайындау принциптері.адьюванттар,иммуномодуляторлар 2)құтырық,аусыл,шмалленберг,блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу шаралары21 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Актиномикоз, аспергиллез ауруларында қолданылатын биопрепараттар. Пастереллез, колибактериоз ауруларында қолданылатын биопрепараттар7 бет
Алакөл9 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алакөл жүиесіндегі қошқаркөл табан балығының морфо-биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің даму ерекшелігі35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь