Адам өмірінің мәні

КІРІСПЕ

1.тарау АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ.ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ

1.1 Өмір және оның мәні. Өмір және өлім
1.2 Мақсат және парыз
1.3 Таңдау және еркіндік


ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақгың көрнекті жазушысы Мүхтар Әуезов адамға өз өмірінің терең мағынасы мен мақсатын түсіндіре алатын бірден-бір ғылым философия екендігін ескерте келіп, уаьдытша қиындықгарға ұшырап отырған оның болашағына үлкен көрегенділікпен: "...философия көркейеді. Көркейгендегі жемісін адам жаны қорек қылады", - деп болжам жасаған болатын /1/. Терең ойлы қаламгердің бүл пікірі үлттық философия ғылымының қазіргі даму деңгейіне арнап айтылғандай болып шықты.
Кеңестік дәуірде одақгағы тандаулы философиялық мектептердің бірі болып, таным диалектикасы мен логиканы зерттеу саласында сол заман талабына сай жетістіктерге қол жеткізген қазақстандық кәсіби философия мектебі өркендеудің шын жолына қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін ғана түсті деуге болады. Себебі, үзақ жылдар бойы орталықган басқарылған философиялық жүйенің ырқынан шыға алмаған философтардың назарынан қазақ халқының үлттық дүниетанымы мен үлттық ойлау ерекшеліктері тысқарылау қалып келген еді. Әрине, бүл салада бүрын ештеңе атқарылмады десек, артық айтқандық болар. Бірақ, идеологиялық сипаттағы туындылар қазақ халқының философиялық дүниетанымының терең, қайталанбас үлттық мәнін көрсете алмады, ой еркіндігі болмаған қоғамда ол мүмкін емес те еді.
Есесіне, соңғы он жылдың аумағында қазақгың үлттық философиясы даму жолында айтулы қадамдар жасады. Ғалымдарымыздың бүрын амалсыз тежеліп, қүрсауға салынған, енді еркіндік алған ойларының негізінде жазылған туындылары бірінен соң бірі дүниеге келіп, үлттық ойлаудың көкжиегін кеңейтті. Бүл еңбектер қазақгың философиялық дүниетанымының ерекшеліктерін саралап берді және бүл саладағы жүмыстар толассыз жалғасуда, себебі, терендеп тексеретін мәселелер үшан-теңіз. Олардың қатарында өмірдің мәні туралы мәселе де бар.
Бүрынғы кеңестік философияда бүл мәселеге жеткіліьсгі назар аударылмады. Дәстүрлі философия ғылымы өзінің негізгі мақсатын адамды тану деп танығанымен, уақыт өте, әсіресе соңғы сексен жылда философиялық антропология философия ғылымының зерттеу шеңберінен шығып қала жаздады. Кеңестік философияның мол мүмкіндіктері мүлдем басқа мақсаттарға жүмсалды.
1. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. - 1918. - №3. - (9).
2. Нысанбаев Ә., Есім Ғ. Халыктық дүниетаным. //Егемен
Қазақстан. -1991. -14 тамыз.
3. Қараңыз. Ясперс К. Истоки истории и ее цель/Пер. М. И.
Левиной. - М.: АН СССР ИНИОН, 1991. - 215 с. - (213).
4. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни/Пер, с итал. А. Л. Зорина. - Санкт-Петербург: Алетейя,
1998. - 319 с. - (36).
5. Трубников Н. Н. Проспект книги о смысле жизни.
//Квинтэссенция: Философский альманах. - М.: Политиздат,
1990. - 447 с. - (428).
6. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. -1990. - №б. -
- (70).
7. Қараңыз. Коган Л. Н. Цель и смысл жизни человека. - М.:
Мысль, 1984. - 252 с. - (5).
8. Гумницкий Г. Н. Смысл жизни, счастье, мораль. - М.: Знание,
1981. - 64 с. - (9).
9. Аббаньяно Н. Антропологические проблемы морали.
//Философские науки. - 1991. - № 11. -(156).
10. Риккерт Г. Философия жизни. -К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -
(282).
11. Капышев А., Колчигин С. Философия Грядущего(Истинный
Путь Человека). - Алматы: ТОО "Комплекс", 1999. -184 с. -(94).
12. Трубников Н. Н. О смысле жизни и смерти. - М.: РОССПЭН,
1996. - 383 с. - (81).
13. Риккерт Г. Философия жизни. - К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -
(276).
14. Там же. - (281).
15. Қараңыз: Волохова Н. В. Путь смерти Л. Н. Толстого
(категория смерти в его религиозно-нравственной философии)
//Вестник МГУ. Серия №7. Философия. - 2000. - №3. - (85).
16. Шопенгауэр А. Смерть и ее отношение к неразрушимости
нашего существа. //Шопенгауэр А. Избр. произв. /Сост. И. И.
Нарский. - М.: Просвещение, 1993. - 477 с. - (88).
17. Трубников Н. Н. О смысле жизни и смерти... - (75).
18. Арьес Филипп. Человек перед лицом смерти/Пер, с фр. Ронина
В. К. - М.: Прогресс Академия, 1992. - 528 с. - (6) .
19. Марғұлан Ә. Қорқыт: аңыз және акиқат. //Қорқыт Ата: энцикл.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1-тарау АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ
1.1 Өмір және оның мәні. Өмір және ... ... және ... ... және еркіндік
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Қазақгың көрнекті жазушысы Мүхтар Әуезов адамға өз өмірінің терең мағынасы мен мақсатын түсіндіре алатын бірден-бір ... ... ... ... ... ... қиындықгарға ұшырап отырған оның болашағына үлкен көрегенділікпен: "...философия көркейеді. Көркейгендегі жемісін адам жаны қорек ... - деп ... ... ... /1/. Терең ойлы қаламгердің бүл пікірі үлттық философия ... ... даму ... ... ... болып шықты.
Кеңестік дәуірде одақгағы тандаулы философиялық мектептердің бірі болып, таным диалектикасы мен ... ... ... сол ... талабына сай жетістіктерге қол жеткізген қазақстандық кәсіби философия мектебі өркендеудің шын ... ... елі ... алғаннан кейін ғана түсті деуге болады. Себебі, үзақ ... бойы ... ... ... жүйенің ырқынан шыға алмаған философтардың назарынан қазақ ... ... ... мен ... ... ... тысқарылау қалып келген еді. Әрине, бүл салада бүрын ештеңе атқарылмады десек, артық айтқандық болар. Бірақ, идеологиялық сипаттағы туындылар ... ... ... ... ... қайталанбас үлттық мәнін көрсете алмады, ой еркіндігі болмаған қоғамда ол мүмкін емес те еді.
Есесіне, соңғы он жылдың ... ... ... ... даму ... айтулы қадамдар жасады. Ғалымдарымыздың бүрын амалсыз тежеліп, қүрсауға ... енді ... ... ... ... жазылған туындылары бірінен соң бірі дүниеге келіп, үлттық ойлаудың көкжиегін кеңейтті. Бүл еңбектер қазақгың философиялық ... ... ... ... және бүл ... ... ... жалғасуда, себебі, терендеп тексеретін мәселелер үшан-теңіз. Олардың қатарында өмірдің мәні ... ... де ... кеңестік философияда бүл мәселеге жеткіліьсгі назар аударылмады. Дәстүрлі философия ғылымы өзінің негізгі мақсатын адамды тану деп танығанымен, ... өте, ... ... ... ... ... ... философия ғылымының зерттеу шеңберінен шығып қала жаздады. Кеңестік философияның мол мүмкіндіктері мүлдем басқа мақсаттарға жүмсалды. Идеологияның қызметшісіне айналған философия ... ... ... ... ... ... мен ... көзқарасын қалыптастырумен айналысты да, жеке адамды
мазалаған мәселелер мардымсыз, ... және ... ... ... өзі ... сипаттағы үрандар мен қағидалар көлеңкесінде қала берді.
Шындығында, қоғамның өзі -- ойлаута қабілетті, сана мен ... ие ... ... ... да қоғам дамуының концепциясында адам қызмет субъектісі ретінде басты орын алуы қажет. Қоғамдағы өзгерістердің шешуші ... - ... Біз өмір ... ... ... дамуының жаңа концепциясының жүзеге асуын қамтамасыз ететін де накты адамдардың іс-қызметі. Қазіргі ... даму ... ... де, киындықтары да, сәтсіздіктері де жеке адамның бойынан ... ... ... да адам ... жалпы "адам -- қоғам" жүйесінде адамды маңыздылығы жағынан екінші орынға ығыстыра беретін көзқарастан арылып, оның болмысының рухани-адамгершілік негіздерін ... аса ... және ... адам ... бір қыры -- адам ... ... ... не үшін келеді? Адам өмірінің мәні бар ма? Бар болса, неде? Жоқ болса, ... Өмір не, өлім не? Осы ... ... ... ... ... бойы адам ... қарапайым адамынан бастап, ғүлама ойшылдарына дейін мазалап келе жатыр, олардың "мәңгілік" сүрактар ... да ... ... ... саяси және рухани салаларда қандай жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, Канттың сөзімен ... ... биік ... мен ... ... ... ... туралы ойланумен болады. Өмірдің мәні туралы сүрақгы өзіне қоя білу және оған ... таба білу -- ... ... ... оның ... ... ... Өмірдің мәні туралы ойланбайтын адамды кездестіру қиын, әрбір адам саналы түрде немесе санадан тыс осы ... ... ... бірақ бүл өте күрделі міндет. Адам өмірмәндік сауалдың түбіне ... ... ... оның ... табу мүмкіндігі де азая береді.
Өмірдің мәні мәселесіне деген рефлексия қоғамдағы өтпелі, ... ... ... түседі. Осындай кезеңді біздің қоғам қазір басынан кешіріп отыр. Экономикалық, әлеуметтік, саяси және мәдени өзгерістер ... ... ... ... өзіндік санасына мыктап енген жүйесін күйретті. Өмірді жаңа қүндылықтар ... ... ... ... ... ... қүндылықгар негізінде қалыптасқан ішкі дүниесінде қайшылыктар туғызуда. Бүл қайшылыктар түлғаның бірлігі мен ... ... ... жеке ... ғана ... ол арқылы бүкіл қоғамның өзіне қауіп төндіруі мүмкін, себебі түлға өзінің өмірмәндік ізденісінде ... ... ... ... ... үмтылады, қоғамдық кұндылықтарды көбіне басты бағдар ретінде ... ... ... ... ... ... тиіс екендігін теріске шығаруға болмайды, бірақ бүл өзгерістерді адам еркінен тыс, бүйрықгық тәсілмен, оның мүмкіндікгері мен сол ... ... ... ... ескерусіз жүзеге асыруға болмайды. Сананың өзгеруі ішкі логикаға байланысты, сонымен бірге әлеуметтік болмыс ... да ... мол. ... және ... ... ... орнығып болмай түрған қазіргі жағдайда көптеген адамдар өмірдің мәнін таба алмау ... ... ... ... ... тап болып отыр. Өмір күрделенген сайын адамға өмірден өз орнын ... өз ... ... ... ... ... ... Адамы да, қоғамы да өзгерген, өзі қырық күбылған заманда ... ... адам ... пен ... ... пен ... ... отыр.
Осындай қиын сәттерде адамға көмек бере алатын ... ... Ол адам ... ... ... бойы ... ... бай мүрасына сүйене отырып оның ақыл-ойға ие тіршілік етуші ретіндегі жүмбақ табиғатының ерекшеліьсгерін ашып көрсетуге және ... ... ... ... ... ... өмірдің нағыз мәніне жеткізер жол сілтейді, сол арқылы қазіргі ... ... ... ... сәл де ... ... оның ... вакуумнан шығуына қолынан келгенінше көмектеседі. Ал жүрегі қазақ адам өзін толғантқан экзистенциалдық ... ... ... ... тарихында өшпес із қалдырған философ-ойшылдардың туындыларынан ғана емес, ең әуелі қазақ халқының адам өмірінің мәні туралы адамгершілік-философиялық толғаныстарға толы вербальді-дискурстік ... ... таба ... Оның өмірмәндік мазмүны арнайы ғылыми зерттеу объектісіне айнала қойған жоқ, бүл ... ... ... ... ... -- қазақ ауыз әдебиеті, оның эпос, қара ... ... ... ... ... ... өнер және тағы басқа түрлеріне қатысты айтуға болады.
Әбу Нәсір әл Фараби, Қожа ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин, Абай Қүнанбайүлы, Шәкәрім Қүдайбердіүлы, Міржақып Дулатов, Мағжан Жүмабаев, Ғүмар Қараш ... ... да ... ... ... ... түр. ... шығармаларын зерттеп қана қоймай, түлғалық сипаттарына, трагедиялық тағдырларына ... ... ... ... ой салып, өміріне сабақ болар еді.
Өткенге деген мүндай экскурс бізге қазіргі таңда аса қажет болып түр, бұл ... ... ... ... ... ... ... отыр. Қоғамда адам өмірінің мәнін қате түсіну, оған жауапты қазақгың табиғатына жат мәдениеттерден іздеу, өзгеге еліктеу қаупі ... ... Ә. ... пен Ғ. Есім ... ... ... ... зерттеу бағытындағы жүмыстар жаңа басталған кезеңнің өзінде-ақ: "қазақ философиясы -- ... сүру ... яғни рухы ... ... ... жақындау" деген пікір айтқан болатын [2]. Өмірмәндік мәселенің жалпы философиялық мағынасын түсіндіріп қана ... ... ... осы терең экзистенциалдық мазмүнын, халқымыздың өмірмәндік үғымдарының күндылығын ашып корсету қазіргі заман адамына теориялық және ... ... ... Бүл ... ... ... ... біз оны орындау арқылы жоғарыда аталған күбылыстардың алдын-алып, қоғамымыздың рухани шындалу ісіне үлес қоса аламыз. К. Ясперс рухани регресске душар ... ... ... адам өз табиғатын толық түсініп, нағыз адамға айналу үшін өзінің ... ... ... ... ... оған тереңірек үңілу қажет екендігін ескерткен /3/. Бүл пікірді толық ... ... ... мәні ... ... шешімін жалпы философия тарихынан және қазақ халқының философиялық толғаныстарға толы рухани мүрасынан іздеу мақсатында осы ... ... ... ... ... ойшылдарымен диалог "адамзат тәжірибесінің олар түжырымдаған жемістерін үғынуға және үмытпауға, сонымен ... ... жол ... ... ... алу үшін жеке ... тексеруден өткізуге қызмет ете алады" /4/.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Адам өмірінің мәні философиялық антропологияның негізгі мәселесі ретінде антика дүниесінен ... ... ... ... өмір ... ... ... философиялық ағымдарда кеңінен талқыланып келеді. Олардың арасында өмірдің мәні мәселесі басты зерттеу объектісіне айналған орыс философиясы мен батыс экзистенциализмін ерекше атап ... ... ... ... қиын ... ... ... өткірлене түсуі, өмір қиындығымен бетпе-бет келген түлғаның экзистенциалдық толғаныстары Л. Н. Толстой, Ф. М. ... Вл. ... Н. А. ... С. Л. ... ... кең көрініс тапты.
Өмірдің мәнін іздеп шарқ үрған қазіргі заман адамының жалғыздығы мен жаттануы, оның ішкі ... ... ... мен ... ... ... С.
Къеркегор, Ф. Ницше, А. Шопенгауэр, М. Хайдеггер, К. Ясперс, Ж. Сартр, А. Камю, Н. Аббаньяно философиясында ... ... ... бүл мәселені зерттеуге дүрыс көңіл бөлінбеді. Өмірдің мәні тақырыбына жазылған санаулы ... ... Л. Н. ... И. Т. ... О. Я. ... Г. Н. ... В. А. ... Н. Я. Иванова оны негізінен идеологиялық сарында ... жеке ... ... мәні -- ... ... ... ... адал қызмет ету деп түсіндірді.
Қазіргі Ресей философтары үшін өмірмәндік мәселе қызыкты зерттеу объектісіне айналып отыр, осы ... ... ... ... ... көруін айтпағанның өзінде, арнайы ғылыми-теориялық және ғылыми-практикалық конференциялардың өткізілуі ... ... мәні ... ... қазақ философиясында талдану деңгейі туралы сөз етсек, бүл тақырыпқа арнайы жазылған зерттеулер ретіңде Т. X. Ғабитовтың "Адам ... ... мен ... ... ... және ... еңбектерін, осы мәселеге жақын мәселелер қарастырылған О. А . ... ... ... және ... ... ... іргелі туындыларын, А. X. Қасымжанов жауапты редакторы болған "Қазақ", Ә. Н. Нысанбаев жетекшілік еткен "Абайдың ... мен ... және Қ. Ә. ... ... ... "Человек в мире отчуждения" жинактарын, F. Есімнің "Хакім Абай", М. С. ... ... ... ... Қ. Ш. Нүрланованың "Человек и мир. Казахская национальная идея", Ж. ... ... осы мың ... мыц ... ... А. ... Ж. ... Қ. Мүхамбетәли дайындаған "Философия тарихы" оқулығын атауға болады.
Өмірдің мәні ... адам ... ... байланысты, сондыктан қазақ халқының философиялық дүниетанымында адам мәселесінің көрініс табуын терендеп зерттеген ғылыми жүмыстарды да ... жөн. ... он ... бүл ... көптеген қомакты еңбектер дүниеге келді, олардың арасында қазақ тілінде жазылған зерттеу жүмыстарының орны бөлек. Ғалым Ғ. Есім "Абай дүниетанымындағы Алла мен адам ... ... ... ... ... Абай ... ... философиялық дүниесін экзистенциализмнің бастауларының бірі герменевтика мектебінің тәсілін қолдана отырып жаңа бір ... ... ... С ... ... ... ... Қ. Бейсеновтің "Қазақ топырағындағы ғакдиятты ой
кешу үрдістері", Ж. Алтайдың ... ... ... ... ... Әуезов шығармашылығының дүниетанымдық өзектері", Т. X. Рысқалиевтың "Философия тарихындағы даналық мәселесі" докторлық диссертациялары қазақ халқының философиялық дүниетанымының қалыптасуын көне ... бері ... ... ... ... ... ... күмәнсіз. Адам мәселесін талдауға арналған ғылыми жұмыстардың қатарында Т. Қ. Айтқазин дайындаған ... ... ... тарихи-философиялық таддау", Н. Р. Мүсаеваның "Қазақ философиясындағы адам мәселесі", К. К. Бегалинованың "Суфизм как религиозно-философская концепция мира и ... Н. Ж. ... ... анализ традиционной культуры казахов", СЕ. Нүрмүратовтың "Рухани қүндылықгардың қалыптасуы мен дамуы (әлеуметтік-философиялық талдау)" докторлық диссертацияларын, Г.Г.Барлыбаеваның "Мировоззрение Абая в ... ... ... ... А. С. ... ... человека в традиционной культуре казахов", Г. 3. Әбдірасылованың "Ш. Қүдайбердіүлы философиясындагы адам мәселесі", Б. Хамзееваның "Қазақ халқының ... ой ... адам ... А. М. ... "Мировоззрение Ш. Кудайбердиева в культурно-историческом контексте", Ә. Қодардың "Казахская философия как диалог с традицией" кандидаттық ... Ж. М. ... С. Ж. ... С. Д. ... Б. Р. ... Қ. Ш. ... М. ... Ә. Ғали, М. Ш. Хасанов, Б. К. Байжігітов, Б. Ғ. Нүржанов, Н. Ж. Байтенова, Ж. Н. ... және тағы ... ... ... ... мен ... ... атауға болады. Бүл жүмыстар қазақ халқының өзіндік үлттық философиялық мектебі бар және ол ... ... ... бөлігі екендігін мықты дәлелдеп шықты.
Өмірдің мәні, өмір және өлім мәселелерін зерттеуге арналган Н. Қ. Сейтахметовтың "Личностный ... ... ... О. М. ... ... человеческого бытия как проблема человеческого мировоззрения", Р. X. Қабылованың ... ... и ... ... ... ... мәні мәселесін зерттеумен жалпы түрде айналысып журген галымдар Г. Г. Соловьева, С. Ю. ... А. Б. ... А. 3. ... ... де ... ... ... келді.
Бірақ өмірдің мәні мәселесінің қазақ философиясында көрініс табуы қазақ тілінде де, орыс ... де ... ... арнайы зерттеу объектісіне айнала қоймаған екен. Осы диссертация бүл салада ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Диссертацияның басты мақсаты -- ... ... ... мәні ... талдау. Осы мақсатқа жету жолында зерттеу жүмысының негізгі міндеттері ретінде төмендегі міндеттер белгіленді:
* өмірдің ... ... ... ... ... ... ... мәселені жан-жақгы түсінуге жәнеөмірмәндік рефлексияны жеңуге көмектесетін ғылым -- ... ... ... ... мәні ... ... ... жасау, оныңмазмұнын ашатын өмір және өлім, мақсат және ... ... ... ... ... өмірдің мәні мәселесінің философияда қалыптасуының негізгікезендеріне тоқгалып, ... ... ... ... ... мәні мәселесі әлемдік философияның ажырамасбөлігі қазақ философиясының да ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсету,қазақ ауыз әдебиетінің вербальды-дискурстік сипатына көзжеткізу;
* қазақ ... ... ... ... арқылыоның мазмұнының өмірмәндік сипатын аныктау;
* өмірдің мәні мәселесінің қазақ ауыз әдебиетінің ғана емес,белгілі ... ... ... ... ... ... көрсету;
* өмірдің мәні мәселесінің қазақ философиясында қойылуымен шешілуінің позитивтік экзистенциалдық ... оның осы ... ... ... философиялықбағыттардан негізгі ерекшелігі екендігін дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негіздері. Қазақ философиясын терендеп зерттеу ісі тек ... он жыл ... ... ... қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесін талдаудың теориялық және методологиялық негіздерін аныктап алу біршама қиындықтар туғызды. Мысалы, қазақша философиялық ... ... әлі ... ... жоқ, тақырыптың өзі тың, бұрын мүлдем зерттелмеген, экзистенциализм тақырыбына жазылған еңбектер де, негізгі экзистенциаддық ұғымдар да қазақшаға ... ... ... ... ... барысында бүл қиындықгардан бірте-бірте арылды. Осы мәселе бойынша философиялық антропология жинаған мол мүраға ... ... мәні ... ... теріске шығаратын объективтілік, тарихилық пен логикалық, нактылық, салыстырмалы талдау тәсіддерін үстана отырып зерттеді. Қазақ халқының философиялық дүниетанымының қайнар көзі қазақ ауыз ... және ... ... ... ... ... ... таддауда жалпы қабылданған философиялық тәсілдермен қатар қазақ халқының философиялық ойлау ереьапеліктері ескерілді. Адам өз ... және оның мәні ... ... ... сырт көзге жария ете бермей, жеке жазбалары мен хаттарында баяндап отыратыны белгілі. Оларды ... ... ... ... ... ... тереңірек ашуға мүмкіндік береді. Сондықтан да диссертант Шоқан, Ыбырай, Абай, ... ... ... Мағжан және тағы басқа ойшылдардың негізгі туынды-шығармаларына ғана емес, ... мен ... да ... ... ... Жүмыстың ғылыми жаңалығы -- адам өмірінің мәні мәселесінің қазақ философиясында ... ... рет ... ... бүл ... ізденіс төмендегідей ғылыми нәтижелерге жеткізді:
Өмірдің мәні философиялық антропологияның маңызды мәселесінің бірі екендігі және бүл мәселенің адамзаттың рухани мәдениетінде үзіліссіз өрбіп ... ... Адам ... дамуының қай кезеңінде болмасын қарапайым адам өмірмәндік сауалдардың жауабын философия ғылымынан табатындығы туралы пікір түйінделді.
Зерттеуші адам өмірінің мәні ... ... ... ... рет ... таддау жасап, оның мазмүнын оған жақын өмір және ... ... және ... ... және ... ... байланыстыра отырып анықтау арқылы бүл категорияның түлғаның рухани өмірінде ерекше орын алатындығын, оның бүкіл өмірінің ... ... ... ... мәні ... философияда қалыптасуына талдау жасалынып, әр түрлі философиялық бағыттар мен мектептердің, әсіресе ... ... ... мен батыс философтарының бүл мәселені түсіну ерекшеліктері салыстырыла отырып талданды және ... ... ... анықгадды.
Қазақ философиясының қайнар көзі, вербальды-дискурсті сипатқа ие қазақ ауыз әдебиетінің қара өлең, қоштасу, жоқгау, аңыз, қаһармандық және лирикалық эпос ... ... мен ... туындылары философиялық-экзистенциалдық түрғыдан алғаш рет талданып, адам өмірінің мәні ... ... ... ... екендігі туралы түжырым жасалды.
12
Өмірдің қүндылығын бағалау, оның мәнін дүние-арманнан емес, реалды ... ... ... ... ... өмірмәндік мәселелер толық философиялық шешімін таппағанымен, мазмүны оптимистік философиялық сананың элементтеріне толы қара өлеңді зерттеу арқылы түйінделді.
Өмір ғана ... ... ... ... ... өлім де мәнге ие және оған мән беруші мәнді өмір екендігі ... ... мен ... өлеңдерін талдау негізінде көрсетілді.
Адамшылыққа жету -- адам өмірінің мәні ... ... ... ауыз ... көне түрі ... ... барлығына дерлік тән екені оларды философиялық сараптау ... ... ... мәні -- елін жаудан қорғау, ел намысын ту етіп көтеріп, бірлік пен ынтымаққа қол жеткізуде, ... ... ... оның ... ... ... ... басты қасиеті деген ой батырлар жырының негізгі идеясы екендігі диссертацияда дәлелденді.
Адам өміріне мән беретін махаббат және оның екі адамның ... ... ішкі ... ... ... сирек кездесетін қүбылыс екендігі туралы пікір қазактың лирикалық эпостарын зерттеудің нәтижесінде жасалды.
Адамгершілік пен рухани байлықгың өлшемі -- ... ... ... ... кір ... мәнді өмір кешу -- қазақ ақындары мен жыраулары шығармашылығының басты тақырыбы ретінде айқындалды.
Көрнекті ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин, Абай Қүнанбаев, Шәкәрім Қүдайбердиевтің адам өмірінің мәні туралы толғаныстары ... ... ... ... ... жалғыздығы мен жалығуының себептері, экзистенциаддық вакуумнан шығу жолдары терең талданды.
Өмірдің мәні өзіңе ғана емес, бүкіл қоғамға жақсылық жасауда идеясының XX ... ... ... ... Мүхтар Әуезов, Ахмет Байтүрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жүмабаев, С ... ... ... ... ... табуы бірінші рет арнайы зерттелді.
Ғылыми айналысқа "өмірмәндік", "тіршілік етуші", "бүлжымайтын императив" терминдері ... ... ... ... ... ... еңбектері қазақ тіліне диссертант жасаған аудармада берілді.
Отандық философияда алғаш рет қазақ философиясының экзистенциалдық мазмүны позитивтік, яғни ... ... ие ... туралы тркырым жасалып, оның қазіргі заман адамына
теориялық және ... ... ... атап ... ... ... негізгі ғылыми тұжырымдар.
* Өмірдің мәні шешімі қиын, "мәңгілік" ... ... Ол ... да, жеке ... да өмір бойғысерігі, оны шешудің маңыздылығы қоғам мен адам ... ... ... түседі. Өмірдің мәні мәселесініңқиындығы жалпы адам табиғатының күрделілігімен ... ... ... жұмбақ ештеңе жоқ, ол әлі күнгедейін ашық проблема ... ... ... ... ... мәні ... ... талдауға жәнетүсінуге көмектесетін бірден-бір ғылым -- философия. Адамзаттарихында негізгі философиялық ... ... ... де ... өзі және өмірі туралы терең ойлары менэкзистенциясы. Бүл қүбылыс ... ... ... бастап қазіргі заманға дейін жалғасып келе жатқанөмірмәндік рефлексиясының ... ... мәні ... ... оған ... ... категориялардың негізінде қалыптасады. Олардыңең бастылары -- өмір, өлім, мақсат, қүрал, парыз, тандау жәнееркіндік өмірдің ... ... ... ... ерекше орыналатын, оның түлға ретінде қалыптасу деңгейін көрсететін жәнеөмірлік тағдырын айқындайтын ... ... ... ... ... ғүламалары Әбу Нәсір әл-Фараби, ЖүсіпБаласағүн, Қожа Ахмет Йассауидің адам және оның өмірі туралытолғаныстары европалық ойлаудан ... ... ... жалпы адам болмысын танып білуді жеке адамныңөзіне ... ... оны ... ... бөліп қарады. Бүлтәсілді қолдану қазір бізге де пайдалы, ол ... ... ... ... ... ... жеке ... екенін үғынуға және оның өмірінің мәні мен мағынасынтүсінуге көмектеседі.
* XX ғасырдағы ... ... де жеке ... ... оның ... ... аударып, адам өмірініңмәні мәселесін түтас философиялық ағымның арнайы зерттеуобъектісіне айналдырды. Өмірдің ... ... ... ... дәрменсіздігі туралы пессимистік ... ... ... ... ... адамбей-жай қала алмайды, өмірдің мәні туралы ойланады. ... біз үшін ... да ... Адам ... мәні -- әлемдік философияның ажырамас бөлігіқазақ ... ... ... философиялық
*
дүниетанымының негізі -- ... ауыз ... ... сипат тән. Қазақгың сөз өнері ауызекі тілдің функциясымен ... ол ... пен ... ... ... пен ... ... толы. Осы қасиеттерге ие ауыз әдебиеті қазаққа өмірдің ... ... ... ең ... ... тандауға бағытталған экзистенциалдық рефлексия кезендерінде көмекке келіп отырды.
7. Адамның жалған дүниедегі ... ... ... бірақ философиялық ойлаудың элементтеріне толы,өмір қоспасыз, қаз-қалпында бейнеленетін түрлерінің бірі -- ... адам өмір ... ... ... ең басты күндылық, адамтіршілігінің негізі, оның сан ... ... ... ... мен жоспарларын жүзеге асырудыңжалғыз, абсолютті мүмкіндігі өмірді ардақгап, "дүние-арманның"жетегінде кетпей, накты мақсаттар қою арқылы мәнді өмірге жетудеп ... ... және ... ... ... тақырыбы -- өмірдің екінші жағы өлім мәселесі. Өлім -- адам ... ашып ... жеке ... ғана ... ... менталитетін түсінуге мүмкіндік беретін "шекаралықжағдай". Осы түрғыдан ... ... және ... қоғамдық сананың маңызды бөлшегі -- аңыздардыңмазмүны ... ... ... ... ... ... сабырлылықпен қабылдап, өмірден үмітін үзбегенінжәне өлімді руханилық, ... ... ... ... өмір ... жеңе білгенін көрсетеді.
* Адам өмірінің мәні -- еліне қызмет етіп, оны жаудан қорғаужолында өз өмірін де қүрбан ете ... бүл ... ... мүддесінен жоғары қойып, намыс пен батырлыққа, өрлік пенерлікке ғана емес, кіршіксіз адамгершілікке үмтыла білу, өлімалдында жанынды ... ... ... ... аулақ болу дегенпікір қазақ халқының қаһармандық жырларының және ... ... ... ... мәні -- ... жету ... ... ашатын сезім -- махаббат, өзіңнен басқадүниені жөне басқа ... сүйе ... ... ... ... ... лиро-эпостарында жырланған осы махаббатсезімі жәй қүштарлық, яғни тән күмарлығы емес, екі адамныңбірін-бірі жүрегімен, ақылымен сүйіп, түсіне ... ... ... ... ... "Менімен" үндестік табуы. Адам өміріненағыз мән беретін де осындай сирек кездесетін махаббат.
* Өмірдің мәні ... ... ... ... ... ... зар заман кезеңі ақындарыныңшығармаларында күшейе түсті. Бірақ бұл жеке бастың емес, ... ұлт ... ... ... ... ... сипатШал ақын, Әбубәкір Кердері, ... ... ... жырларына тән болғанымен, ... ... күш, ... ... ... ... ... Осы жырларға қайта үңілу қазіргі заман адамынапайдалы.
* Қазақгың рухани мәдениетінде осылайша үзіліссіз дамыпотырған өмірмәндік ... XIX ... ... ... пен Ы. ... XX ... басында АхметБайтүрсынов бастаған қазақ ... ... ... ... ... та адам ... адамзатпентүбі бір, сондыктан да оның өркениетке жету хақы да басқахалыктармен бірдей деген антропологиялық ... ... адам ... мәні ... инстинктілерге бағынып, тағдырғамойынсүну, өмір ағынымен өмір кешуде емес, ғылым мен ... пен ... ... ... деп түсінді.
13. Абайдың қара сөздері мен өлендері өмірдің мәнінің қүпиясынашуға арналған туындылар және оның өзінің бүкіл өмірі ... ... ... ... экзистенциалдық жалғыздыққаүшыраған Абай осы күйден өмірінің соңына дейін шыға ... адам ... ... мәні ... ... ... кеткенде емес, ақылды сезімге шырматпай, мейлінше ертерекойлануды, ғылым мен білім, жүрек пен қайрат, еңбек пен қанағатқасүйеніп, "Менікіні" "Менімен" ... ... ... мәні ... терең экзистенциалдық толғанысадамның кез-келгеніне емес, ақылдысына, естісіне тән. Өмірдіңмәнін ... ... адам ... ... осы ... шыға білу де ... ... қасиеттердіталап етеді. Абай дүниеден өткен соң өмірдің мәнін таппайқиналған Шәкәрім философия ғылымының көмегіне ... ... ... зерттеді, оған сабырлы көзқарасқалыптастырып, бүл күйді жеңе ... Ол адам ... ... ... оның тек ... ... ... жинауда ғана емес,ең бастысы -- ар-ркданынды таза сактауда екеніне көзін жеткізді.Шәкәрімді өмірмәндік күйзелістен қүтқарып, ... ... да осы ... ... ... мәні -- қазақ халқыныңфилософиялық дүниетанымының басты мәселелерінің бірі, ... ... ... ... ... кезендерінде, сонау көне
16
заманнан бастап қазіргі күнге дейін үзбестен үнемі қарастырып және оған жауап ... ... ... ... ... ... позитивтік, жағымды сипатта. Адам және оның өмірге келгендегі мақсаты туралы мәселені қазақ халқы адамды ... ... ... ... бөлеу үшін емес, түлғаны өмір және оның мәні, өзінің өмірдегі орны туралы ойға ... және адам ... сай өмір ... ... ... үмтылдыру үшін қойып отырды. Қазақ философиясының осы ... ... оның ... философия контекстінде дамығанын дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Өмірдің мәні мәселесі ... ... өмір ... ... әрбір адамды ойландырып отыр десек, артық айтқандық емес. Осы түрғыдан алғанда диссертация өмірмәндік толғанысқа үшырап отырған көпшілікке, соның ішінде ... ... бола ... ... ... ... мен нәтижелерінің зерттеушінің жиырма жылдан астам жоғары оқу орындарының студенттеріне ... ... ... оқу ... барысында, әсіресе соңғы жылдары баяндалуы осы түжырымға жеткізді. Қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесі бойынша ... ... ... ... Жүмыстың негізгі идеялары философияның жалпы курсы, философия тарихы, мәдениеттану пәндерін оқытуда пайдаға аса алады. Қазақ халқының өмірдің мәніне жете ... ... ... адам атына сай болып өткізуге шақыратын позитивтік сипатқа ие экзистенциалдық ... ... ... ... ... рухани қажеттілігіне айналуы қазіргі қоғамымыз үшін аса маңызды, себебі өмірдің мәні мәселесін жеке ... сана ... ... білу ... ... ... және идеялық жағынан кемелденуінің қажетті шарттарының бірі.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және мақұлдануы. ... ... ... жылғы ғылыми ізденісінің жемісі. Оның нәтижелері әртүрлі ғылыми басылымдарда, халықаралық және республикалық деңгейдегі ғылыми-теориялық және практикалық ... ... ... ... ғылыми нәтижелері төмендегі ғылыми-теориялық конференцияларда талқыланды:
Орта Азия және Қазақстан жас ғалымдарының "История ... и ... IV ... ... окулары (Душанбе, 1988), "Философия: прошлое, настоящее и будущее" V ... ... ... (Фрунзе, 1989), Қазақ мемлекеттік университетінің 55 жылдығына арналған жас ғалымдар мен ... ... ... 1989), жас ... ... ... народа" IX философиялық
17
мектебі ... 1991), ... ... конференция "Мораль и политика переходного периода" (Қостанай, 1993), "Совершенствование ... ... ... учителя в педвузе" конференциясы (Атырау, 1993), Абай атындагы Алматы мемлекеттік университетінің 70 жылдығына арналған "Университеттегі ... ... ... ... және шешімдері" XXVIII оку-әдістемелік конференция (Алматы, 1998), ... ... 1500 ... ... ... ғылыми-теориялық конференция "Көшпелілер мәдениеті мен Үлы Жібек жолы: ғасырлар сүхбаты" (Шымкент, 2000), "Казахстан на рубеже III тысячелетия: человек, ... ... ... ... конференциясы (Алматы, 2000), Түркістанның 1500 жылдыгына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция (Алматы, 2000), "Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздік жолында: ... және ... ... ... ... ... ... 2001), "Суверенный Казахстан в гуманитарном измерении: культура, политика, экономика" халықаралық ғылыми-теориялық конференция (Алматы, 2001) және ... ... ... ... 10 жылдығы" халықаралық конференция (Қызылорда, 2001), О. Сулейменовтың "Язык письма" кітабына арналған ғылыми-практикалық конференциясы (Алматы, 2001), халықаралық ғылыми-теориялық конференция ... ... ... ... ... и ... (Алматы, 2001), А. X. Қасымжановтың туғанына 70 жыл толуына арналган халықаралық ғылыми конференция "XXI ... Үлы ... ... ... 2001), ... Қ. Ш. ІПүлембаевты еске алуга арналган "Современность: мир ... ... ... конференция (Алматы, 2002) .
Диссертациялық жүмыстың негізгі мазмүны бойынша 1 жеке ... және 40-қа жуық ... ... ... көрді. Диссертация Абай атындагы Алматы мемлекеттік университетінің философия және ғылымдар әдістемесі ... ... 2001 ... 25 ... талқыланып, қорғауға үсынылды.
Диссертациялық жүмыстың кұрылымы. Зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне сәйкес диссертациялық ... ... 4 ... ... және ... деректер тізімінен түрады. Диссертацияның жалпы көлемі 270 бет.
18
1. АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ - ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ 1.1 Өмір және оның ... Өмір және ... мәні ... ... ... мәдениеті тарихындағы ең басты проблемалардың бірі деуге болады. Өмірдің мәні туралы ойланбаған ... ... ... ... ... ... философиялық мектеп жоқ шығар. Әрине, адамдардың бәрі бірдей бүл мәселенің тереңіне бойлай бермейді. Біреулер үшін өмірдің мәні бас ... ... ... ... жандар оған жауап іздеп әуреленбейді де. Олар өмірді табиғаттың сыйы ретінде ғана ... өмір ... ... тыныш өмір кешеді.
Адамдардың "көз ілмейтін, өмірдің өзі берген негіздері мен нәрлерінен басқа негіздерін, таза нәрлерін, ...қаншама жыл өмір сүрсе де және ... ... да рухы өмір ... ... ... өсіп-дамып, өмірге қажетті жылылық пен сәулені талап ететін" енді бір тобын -- Дүниеге не үшін келдім? ... өмір ... ... мәні бар ма? -- ... сүрақтар үнемі мазалап, тыныштық бермейді /5/.
Бүл өмірмәндік сауалдардан ... ... ... ... адам оларды ерте ме, кеш пе шешуге мәжбүр болады, белгілі орыс философы С. Л. Франктың сөзімен ... ... "...ең ... ... май ... және ... ... адамның өзі өлім мен оның белгілері қарттық пен ауру фактілерімен бетпе-бет кездескенде ... ... ... ... ... ... мәні туралы мәселені есіне алады" /6/. Индивидтің түлға ретінде қалыптасу деңгейі де оның осы мәселені өзі үшін ... ... ... ... ... ... мәні ... дайын күйінде берілмейді, оны түсініп, санасына сіңіру және жүзеге асыру адамның тек ... ... ... мәні ... үғыну арқылы адам өзінің бүкіл тағдырын айқындай алады десек, артық емес. Өкінішке орай, өмірмәндік сауалдар адамның санасында ... тым кеш, ... ... ... ... ... куат, ойдан сәуле кеткен кезенде туындайды. Мәнсіз өмір өкіндіріп, өмірдің мәнінің жауабын таба ... адам ... тап ... ... ... айтсақ, гиперрефлексияға үшырайды. Бүл қүбылыс адамның өзі үшін де, ол өмір сүріп отырған ... үшін де аса ... ... ... ... ... ғылымдардай емес, адам қызметімен тікелей байланысты, адам, оның ... ... ... ... ... ... ... ғылымы ғана осындай гиперрефлексияға тап болған адамның жанын жазып,
19
өмірмәндік мәселеге сабырлы көзқарас ... сол ... ... ... ... ... Өмірдің табалдырығынан енді аттағалы отырған жас адамға да мәнді өмірді таңдауға ... ... -- ... Өмірдің мәні мәселесінің философия тарихындағы барлық дерлік бағыттардың жалпы, ал XX ғасырдағы экзистенциализмнің негізгі зерттеу ... ... да ... мәні ... және ... ... ... та саналады. Бірақ бұл ғылымдар көбіне адам өмірдің мәнін таба ... ... ... ... ... ... ... көмекке келеді. Философия болса, мәселенің алдын алуға, оны теориялық жағынан терендеп түсінуге, ... адам ... ... өмір сүруіне қажетті өмірлік жол тандауға ықпал ете алады. Философия адамды жан-жақгы зерттеуші ғана емес, оның рухани келбетін ... ... де баса айту ... мәні ... ... ... жолмен бойлауға да, өзінің ғана емес, басқа адамның өмірінен үйрене отырып та жетуге болады. Бірақ бүл жол тым ... оны ... адам ... ... кеш ... өмір ... қалып қою қаупі бар.
Ал философия ғылымының көмегіне жүгінген адам өз бойында ... ... ... ... ... арқылы өмірмәндік мәселенің түбіне терендеп бойлай алады және ... ... ... ... философия берген біліміне сүйене отырып, өмірдің әртүрлі жағдайларынан жол тауып, қысылмай шығады.
Біз өмір сүріп отырған қоғамның ... ... оның мәні ... ... ... қарапайым адам түсіне бермейтін тым ғылыми трактаттардан гөрі адамның бойында өмірге деген күлшыныс тудыратын, мәнді ... ... ... өмірлік мақсатты тандауға көмектесетін философиялық еңбектер көбірек қажет болып отыр. Осы ... ... екі ... ... дүрыс.
Біріншіден, кеңестік жүйе түсында біз сөз етіп отырған тақырыпқа жазылған аз-мүз туындылардың барлығында дерлік адам өмірінің мәні қоғамның "жарқын болашағымен" ... ... ... абсолютизациясы жеке адамның өмірін мәнсіздендірді, тіпті индивидті өз өмірінің жеке мақсаттары туралы ойлау хақынан да айырды /7/. Мындаған адам өмірдің ... ... ... ... ... еріп өмір ... ... жалпықоғамдық мақсаттар мен қүндылықтарды жоққа шығаруға болмайды, бірақ жалпының жеке арқылы өмір сүретіні кеңестік ... ... ... ... ... жоғалтты. Бүл кемшілікті атап көрсеткен философтар болғанын да айта кету керек. Мысалы, Г. Н. ... ... ... ... ... ал
20
ол болашақ үрпақ үшін өмір сүреді. Өзі үшін өмір сүрмейтін ... ... үшін өмір ... ... не?" - деп, жеке ... басқа адамның немесе үрпақтың, жалпы қоғамның өмірмәндік түсінігі үлгі бола алмайтындығын айтып, батыл пікір білдірген ... ... ... ... ... теориясы мен ғылымдар методологиясы болған ғалым Н. Н. Трубников философияның басты міндеті ғылымның қызметшісі болу емес, адам өмірінің ... ... ... ... тосын мазмүнды мақалалар жазып, біржақгы ойлау қалыптасқан қоғамның қаһарына үшырады.
Адам өмірінің мәні тақырыбын зерттеумен айналысқан Л. Н. ... В. А. ... Н. Я. ... И. Т. ... О. Я. ... және тағы ... ғалымдарымыз өмірдің мәні үғымын методологиялық түрғьщан талдау саласында жақсы жетістіктерге қол жеткізгенімен, түлғаның өмірлік мақсаттарын ... ... ... ... ... жеке адамның өзіндік ішкі дүниесіне үңіле бермеді. Мықты идеологияның қызметшісі болып отырған философиялық жүйеде басқаша көзқарастың болуы ... емес те еді. Адам ... мәні ... ... оқулыққа да, философия пәні бойынша жоғарғы оку орындарына арналған бағдарламаларға да ... де ... ... ... ... жеке адамның өзіндік болмысына көбірек үңіліп, оның ішкі күйзелісі мен уайым-қайғысына ... ... ... өзін де, ... да ... бүл ... ... мол екендігіне дау жоқ. Бірақ өмірмәндік мәселені тым терендету гиперрефлексияны күшейтіп, онсыз да тығырықтан шығар жол таппай отырған адамға ... ... ... ... ... Сондықтан да, өмірдің мәні мәселесін философиялық түрғыдан ... осы екі ... ... ... ... да әсірелемей жүзеге асырған дүрыс деп шештік.
Ең әуелі өмірдің мәні мәселесінің қиындығының сыры туралы тереңірек ойлансақ, оның ... адам ... ... ... ... екендігіне көзіміз жетеді. Дүниеде адамнан жүмбақ ештеңе жоқ. Адам тіршілік етуші ретінде жарық дүниеге келген уақытттан бері ... ... ... ... ... ... Бірақ, басқа ғылымдарды айтпағанның өзінде, адамды негізгі зерттеу объектісіне айналдырған дін мен ... адам ... ... ашып берді деп айта алмаймыз. Өркениеттің тарихи дамуының әрбір кезеңі адам табиғатын ... ... ... бір ... азды-көпті үлес қосып отырғанын жоққа шығармасақ та, адамның өзі әлі күнге дейін ашық проблема күйінде қалып отырғанын мойындауымыз ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, өзінің ішкі дүниесін терендеп тексеруге ұмтылған адам өзі ... ... тап ... ... ... өзін танып-білудің тура жолы жоғына және "адам ... кім?" ... ... ... ... ... емес ... көзі жетеді, ол өзі үшін де, басқалар үшін де шешілмес проблема болып қала береді.
Бір-біріне тамшыдай ... ... жоқ ... ... ... адамның кім екенін оның өзіне де, басқаға да түсіндіріп беретін ... ... ... оны ... табу ... Адам ... ... да осында. Итальяндық философ Н. Аббаньяно адам экзистенциясының екі түрін атап көрсетеді. Ол бір жағынан алып қарағанда -- ашық ... ... адам өзін ... ... ... ... ... түрғыдан тексерсек, оның түйық сипатына, түбіне дейін бойлатпайтындығына көз ... Адам ... ... және қарсы эсер етуге, сонымен бірге салыстырмалы түрақгылыққа ... Осы ... өзін ... ... ... ... ... шығарып, адам оны уақытша шешкен күннің өзінде де "өмірдің шым-шытырық окиғалары, ... ... ... өту, ... ... қүлдық, азаттық адамның алдына оның болмысының, яғни өмірге келгендегі мақсаты проблемасын үздіксіз қойып отырады"
/9/.
Бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ... жоқ ... серігі. Адам бүл мәселенің түйінін тарқатудың қиындығынан қорқып, оны елемеуге тырысқан сайын немесе алдамшы шешім қабылдап, өзін де, ... да ... ... ... мәселе ушыға түседі. Сондыктан да адам ерте ме, кеш пе (әрине, ... ... ... ... ... шешу ... ... дүрыс. Бүл істе адамға көмекші философия ғылымы десек, осы үғымның философиялық ... ... ... ... ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
* Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. - 1918. - №3. - ... ... Ә., Есім Ғ. ... ... //ЕгеменҚазақстан. -1991. -14 тамыз.
* Қараңыз. Ясперс К. Истоки ... и ее ... М. ... - М.: АН СССР ... 1991. - 215 с. - (213).
* Аббаньяно Н. ... ... и ... ... с итал. А. Л. Зорина. - Санкт-Петербург: Алетейя,1998. - 319 с. - (36).
* Трубников Н. Н. ... ... о ... ... ... альманах. - М.: Политиздат,1990. - 447 с. - (428).
* ... С. Л. ... ... ... ... -1990. - №б. -- (70).
* Қараңыз. Коган Л. Н. Цель и смысл жизни человека. - М.:Мысль, 1984. - 252 с. - ... ... Г. Н. ... ... ... ... - М.: ... - 64 с. - (9).
* Аббаньяно Н. ... ... ... ... - 1991. - № 11. ... Г. ... ... -К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -(282).
* Капышев А., Колчигин С. ... ... ... - ... ТОО "Комплекс", 1999. -184 с. -(94).
* Трубников Н. Н. О смысле жизни и ... - М.: ... - 383 с. - ... ... Г. ... ... - К: ... 1998. - 512 с. -(276).
* Там же. - (281).
* Қараңыз: Волохова Н. В. Путь смерти Л. Н. ... ... в его ... философии)//Вестник МГУ. Серия №7. Философия. - 2000. - №3. - (85).
* Шопенгауэр А. Смерть и ее отношение к ... ... ... А. ... произв. /Сост. И. И.Нарский. - М.: Просвещение, 1993. - 477 с. - ... ... Н. Н. О ... ... и ... - ... ... Филипп. Человек перед лицом смерти/Пер, с фр. РонинаВ. К. - М.: Прогресс Академия, 1992. - 528 с. - (6) .
* ... Ә. ... аңыз және ... ... Ата: ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарық – қоғамның экономикалық өмірінің негізі және оның постсоциалистік экономикада қалыптасу механизмі16 бет
Тұрар Рысқұлов өмірінің алғашқы кезеңдері20 бет
Қылмысқа барған жасөспірімдердің болашақ өмірінің бейнесі43 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
"Жетісу" газеті78 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
11-15ғғ. франция, англия, германия, италия23 бет
SQL серверін қолданып қосымшалар жүйесін жетілдіру80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь